P. 1
Zbirka Zadataka Iz Fizike

Zbirka Zadataka Iz Fizike

5.0

|Views: 30,490|Likes:
Published by d-fbuser-33058352

More info:

Published by: d-fbuser-33058352 on Sep 29, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/11/2015

pdf

text

original

Recenzenti

:
Dr Vladimir Divjakovic, profesor
Prirodno-matemalitki fakultet, Novi Sad
Dr Jugoslav Stahov, profesor
Tchnoloski fakultet. Tuzla
Mr Mustafa Koprie, docent
Medicinski fakultet, Tuzla
0\'3 Zbirkaje odobrena za stampanje na sjednici Naucno-nastavnog vijeca
Fakulteta elektrotehnike i masinstva u Tuzli odrzanoj 23.01.1990. godine.
lzdavac: Fakultet elektrotehnike i masinstva Tuzla, Ozrenskog odreda 2, Tuzla
Crteze Ul'adio: Avdic Fahrudin, student II godine fakulteta elektrotehnlkc i
masinstva Tuzla
Stampa:
»Grin« Gracanica
elP - Katalogizacija u publikaciji - - ~ . ~
Narodna j univerzitetska biblioteka I
Sarajevo
53(075.8) I
FAZLIC , Refik
Zbirka zadataka iz Fizike ! Refik Fa I
zlic, Hrustem Smailbodzic, Zalkida Had;!, I'
ibegovic ; (crtezi Avdic Fahrudin). - 3
izd. - Tuzla : Fakultet elektrotehnike I
j masinstva Tuzla, 1995. - 4, 273 str. : I
ilustr. ; 24 em
Tiraz 250
1.SMAILHODZIC, Hrustcm
I 2,HADZlBEGOV1C, Zalkida
Uradjeno u JU NUB Tuzla
UNIVERZITET U TUZLI
FAKULTET ELEKTROTEHNIKE I MASINSTVA
Dr Refik Fazlic
Dr Hrustem SmailhodZic
Mr Zalkida Hadiibegovic
ZBIRKA
ZADATAKA IZ FIZIKE
(Trece izdanje)
Tuzla 1995.
1
I
1
,
1
I
Predgovor tree em izdanju
Ovo izdanje "Zbirke" razlikuje se od prvog i drugog po tome sto
su ranije Zbirka zadataka iz Fizike I i Zbirka zadataka ii' Fizike II
spojene, otklonjene nocene greske i izvrseno poboljsanje u formu-
laciji tekstova nekih zadataka i rjesenja, taka da, pored studenata
Fakulteta elektrotehnike i rnaSinstva, maze posluziti i studentima
Filozofskog fakulteta na Odsjeku Matematika-Fizika za pripremanje
ispita iz Opste fizike 1.
Bicemo zahvalni svakom citaocu koji nas l1a evcntualne
upozori, odnosno da svoje misljenje i primjedbe kaje hi doprinijele
njenom poboljsanja.
novembra 1995. godine
Autori
II
Iz predgovora prvom izdanju
Ova Zbirka zadataka je namijenjena studentima Fakulteta elek-
trotehnike i masinstva u Tuzli, sa prvenstvenim ciljem da olaksa
savladjivanje gradiva iz Fizike u prvern semestru i samirn tim i po-
laganje ispita iz ovog predmeta. Pisana je prema zajednickim osno-
varna programa iz fizike za sve elektrotehnicke fakultete u Bosni i
Hercegovini pa je mogu koristiti i studenti drugih elektrotehnickih i
tehnickih fakulteta koji se pripremaju za polaganje ispita 1Z fizike.
. U prvom dijclu su dati zadaci za auditorne vjezbe i njihova rje-
senja se urade u toku vjezbi. U cilju permanentnog fada i pracenja
studenata, u drugom dijelu je nakon svake vece cjeline dat po jedan
List zadataka za kontrolisano ucenj€ sa konalnim rjesenjima u opstim
brojevima i brojnim vrijednostima, sa ciljem da studenti sami poku-
saju rijesiti zadatke i produbiti shvatanja zakonitosti prije izlaska na
ispit.
U trecern dijelu knjige S11 dati detaljno rijeseni zadaci sa nekih
dosadaSnjih pismenih ispita. Rjesenja su data uz potpuno teori-
jsko obrazlozenje. Cilj ovog dijela je da ilustruje studentima nivo
znanja koji se trail na ispitu i da ukaze da se U pTiprernama pis-
menog dijela ispita mora istovrcrneno detaljno priprernati teorija jeT
je ona preduslov za lispjesno rjesavanja zadataka. Isto tako zeljeli
sme da ukazerno da u rjesavanju zadataka treba pisati i odgovarajuca
obrazlozenja jer se na taj nacin utvTdjuje teorija i vrsi priprernanje
usm_cnog dijela ispiLa iz fizike.
Smatramo da ce ovako koncipirana Zbirka u mnogome olaksati
priprernanje ispita i OlIlOguCiti uspjesno savladjivanje prograrnom
predvidjenog gradiva 1Z rnchanike i oscilacija i studentima drugih
fakulteta koji slusaju te oblasti u svom pTogramu fizike.
Prijatna nam je duznost da se zahvalimo recenzentima dr V. Div-
jakovicu, prof. P11F u Novorn Sadu i rIll' M. Kopricu, doc. Medicin-
skog fakulteta u Tuzli za ulozeni trud pri recenziranju teksta i datim
korisnirn sugestijama i primjedbarna koje su doprinijele poboljsanju
knjige.
Tuzla, Inaja 1990. godine
Autori
1
2
SADRZAJ
Zadaci za audit orne vjezbe
1.1 Ravnornjerno kretanje ......... .
1.2 ,lednoliko promjenljiva i slozena kretanja
1.3 Kinematika rotacionog kretanja
1.4 Dinamika translatornog kretanja-l
III
1
1
.2
.............. . .. 3
.............. 4
1.5 Zakon 0 odrzanju impulsa ........ . . .5
. .6
.. 7
..9
.. 9
1.6 Zakon 0 odrzanju energije .................. .
1. 7 Dinamika translatornog kretanja-2
1.8 Gravitaciono polje .............. .
1.9 Di.namika rotacionog kretanja-l
1.10 Dinamika rotac:ionog kretanja-2
1.11 Mehanika fluida
1.12 Elasticnost ...
1.13 Oscilacije-1
1.14 Oscilacije-2
1.15 Oscilacije-3
1.16 Talasno kretanje
1.17
1.18
1.19
1.20
1.21
1.22
1.23
Nauka 0 toploti. Gasni zakoni
Molekularno-kineticka teorija ..
Kretanje u elektromagnetnom polju
Osnove relativisticke teorije
Toplotno zracenje .......... .
Fotoelektricni i Komptonov efekat
Atomska fizika
1.24 Nuklearna fizika ....
Zadaci za kontrolisano ucenje
2.1 Kinematika translatornog kretanja
2.2 Kinematika obrtnog kretanja
2.3 Dinamika translatornog kretanja
2.4 Gravitacija .............. .
2.5 Dinamika rotacionog kretanj a
2.6 Hidrostatika i hidrodinamika
2.7 Oscilatorno kretanje
2.8 Talasno kretanje
2.9 Nauka 0 toploti. Gasni zakoni
2.10 Molekularno-kineticka teorija
... 11
........... 12
. ... 13
...... 14
.... 16
.. 17
... 18
.... 20
.............. 24
.. 26
.............. 28
................ 29
..... 30
...... :n
. .... 33
35
.... 35
.... 37
... 38
. ... 39
.41
... 4:1
.... 44
.46
................ .47
...... 50
IV
3
2.11 Kretanje u elektromagnetnom polju .51
. .. 53
... 54
.56
. . 57
.58
61
..... 61
2.12 Specijalna teorija relativnosti ...... .
2.13 Toplotno zracenje
2.14 Fotoelektricni i Komptonov efekat
2.15 Atomska fizika .. . ....................... .
2.16 Nuklearna fizika
R.ijeseni zadaci sa pislllenih ispita
3.1 Prvi parcljalni lspiti iz Fizike
3.2
3.1.1 Prvi parcijalni ispit iz Fizikc, 31.1.'84 .... 61
............ 74
....... 88
3.1.2
3.1.3
3.l.4
3.l.5
3.1.6
Prvi parcijalni ispit iz Fizike, 24.11.'87
Prvi parcijalni ispit iz Fizikc, 16.5. '87
Prvi parcijalni ispit iz Fizikc, 10.3,'84
Prvi parcijalni ispit iz Fizikc
J
1.4. )87
Prvi parcijalni ispit iz Fizikc, 1.12.'86
3.1.7 Prvi parcijalni ispit iz Fizike, 2.4.'9{) ... .
... 101
.. 114
.... 126
... 140
. ... 143 Drugi parcijalni ispiti iz Fizike .............. .
3.2.1 Drugi parcijalni ispit 1Z Fizike, 30.8.'82 ... 143
3.2.2
3.2.3
3.2.4
3.2.5
3.2.6
3.2.7
3.2.8
3.2.9
Drug] parcijalni ispit iz Fizike, 26.1.'85 .150
Drugi parcijalni ispit iz Fizike, 8.4.'85 .... 160
Drugi parcijalni ispit iz Fizike, 5.5.'87 .. . ..... 172
Drugi parcijalni ispit iz Fizike, 11.6.'90 .183
Drugi parcijalni ispit 1Z Fizike, 27.8,'90 ... 193
Drugi parcijalni ispit iz Fizike, 3.9.'90 ............ 204
Drugi parcijalni ispit iz Fizike, 30.9.'85 .. 212
Drugi parcijalni ispit. iz Fizike, 25.2.'87 ... 232
3.2.10 Drugi parcijalni ispit iz Fizike, 2.9.'87 .. . .... 243
3.3 Drugi parcijalni i cijeli ispiti iz Fizike .. . ......... 254
3.3.1 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike, 11.6.'90 .254
3.3.2 Drugi parcijalni i cijeli ispit 1Z Fizike, 20.9.'90 ... 256
3.3.3 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike, 29.9.'90 .. 258
3.3.4 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike
1
8.10. '90 .260
3.3.5 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike, 10.6.'91 .... 262
3.3.6 Drug] parcijalni i cijeli ispit iz Fizike, 21.6.'91 .... 264
3.3.7 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike, 7:9.'91 ..... 266
3.3.8 Drugi parcijalni i cijeli ispit"'iz .267
3.3.9 Pismeni ispit iz Fizike, 5.2.'90 ......... .. 269
4 Vrijednosti nekih osnovnih konstanti u fizici ...... 271
5 Literatura. . . . . . . . . . . ....... 272
Glava 1
Z adaci za auditorne
vjezbe
1.1
Ravnornjerno kretanje
1. AutOIT10bil predje prvu polovinu pravolinijskog puta brzinom
v, = 40 km/h, a drugu brzinom v, = 60 km/h. Odrediti vektor
srednje brzine.
2. Prvu polovinu vremena tijelo se krece brzinOIIl VI = 20 m,j s
pod uglom 0:1 = 60° U odnosu na zadani srnjer, a drugu polovinu
vrernena pod uglorIl az ::.--=: 120
0
U odnosu na isti srnjer, brzinom Vz =
40 mj s. Odrediti vektor srednje brzine kretanja.
3. Kretanje neke materijalne tacke u ravni opisuju jednacine
kretanja u pravouglom Dekartovom sistemu
x=a+bt
y=d+ci
gdje su a, b, die pozitivne konstante. Odrediti vektor brzine v
kretanja te ruaterijalne tacke i smisao konstanti.
4. Rastojanje medju tai'karna A i B je L = 10 m.. U trenutku t =
o iz A duz prave AB, prerua B 1 krene 1, krecuCi se konstantnom
VI = 10 rnj s. Poslije t = 0.2 s iz B pocne kretanje- tijelo 2,
po lstom pravcu, konstantnorn brzinor.n V2 = 5 mj.'3.
Odrediti vrijerne nakon koga ce tijela biti na istoj udaljenosti od
tacke A. Kolika je ta udaljenost? Kolike su relativne brzine tijala
Vl Z i VZl?
2
CLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
5. Camac se krece relativnom brzinom Vrei 11 odnosu na vodu
pod uglom 0'. U odnosu na srnjer brzine rijeke U. N aCi brzinu camca
iJ U odnosu na ohain i rastojanje koje carnac predje za vrijeme t.
Diskutovati slucajeve:
1) 00=0, 2) a=7r, 3) a=7r/2.
6. Brad kren€ iz neke tacke A na jezeru sa konstantnom brzinom
vo. Pod kojim uglom {3 treba poceti kretanje motorni camac brzi-
nom 'V, da bi presreo brod? Pocetni polozaji broda ; I'amca, A i B,
odredjuju liniju, koja sa normalom na kurs broda zaklapa ugao "'I.
Odrediti vrijeme presretanja ako je zadano pocetno rastojanje broda
i camca AB = L.
7. Kojom brzinom i po korn kursu treba letjeti avian da hi za
vrijeme t = 2 h presao L = 300 km tacna ka sjeveru, ako za svo
vrijeme leta duva sjevero-zapadni vjetar, pod uglom od 30° u odnosu
na meridijan, brzinom Ciji je intenzitet u =. 27 krn / h.
8. Iz jednog u drngo mjesto, svako pola sata, polazi jedan autobus
krecuc; se brzinom 60 krn/h. Udaljenost mjestaje 135 km. Prikazite
graficki zavisnost puta cd vrernena za nekoliko autobusa. Kolika hi
morala biti brzina drugog, da stigne kad i prvi?
1.2 J ednoliko promjenljiva i slozena kre-
tanja
9. Iz tacke na visini Yo izbace se jedno za drughn, u vremenskom
intervalu 6.t, dva tijela jednakim pocetnim brzinama vo, prvo tijelo
navise, a drugo nanize. Odredi za koje vrijeme t od pocetka kretanja
prvog tije1a ce rastojanje medju tijelima biti upravo 6.r?
10. Tijelo s ( ~ izbaci vertikalno u vis. Posrnatrac na visini h opaza
dva prolaska tijela u vremenskom intervalu t:lt. Odrediti pocetnu
brzinu izbacenog tijela.
11. Iz tacke sa koordinatama (xo, Yo) izbacentl je tijelo pocetnorll
brzinoID Vo pod uglom 0:0 u odnosu na horizontalu. NaCi:
a) polozaj i brzinu tijela poslije vremena t,
b) jednacinu putanje kretanja tijela,
c) normalno- i tangencijalno. ubrzanje tijeI-a i radius krivine tia-
jektorije u trenutku t,
1.3. KINEMATIKA ROTACIONOG KRETANJA
3
d) ukupno vrijeme kretanja,
e) najvecu visinu uspona i
f) ugao pod kojim treba izbaciti tijelo iz koordinatnog pocetka,
da bi njegova visina uspona bila jednaka dornetu u X-pravcu.
12. Na nekom tlu sa nagibom f3 ukopano je vatreno oruzje sa
kotom Yo· Iz oruzja se izbaci tane pocetnom brzinom i10 pod uglom
0: U odnosu na horizont. NaCi rastojanje L duz padine konstantnog
nagiba na kome ce tane pasti.
13. Iz tacke sa koordinatama (xo, Yo) izbaceno je tijelo pocetnom
brzinom Va pod uglom ao u odnosu na horizontalu. Svo vrijeme kre-
tanja tijela duva vjetar stalnog intenziteta, u horizontalnom pravcu
u smjeru kretanja tijela, saopstavajuCi Inti ubrzanje ii. Odrediti:
a) vrijeme leta,
b) najvecu visinu do koje se tijelo popne pri kretanju i
c) najvecu udaljenost.
14. Tanker se krece pravolinijski brzinoID Vo. Na visini h leti
helikopter hrzinom V" Odrediti rastojanje L po horizontali na kome
treba ispustiti teret da bi on pao na brod ako:
a) tanker i helikopter imaju isti smjer kretanja,
h) tanker i helikopter imaju suprotan smjer kretanja.
1.3
Kinematika rotacionog kretanja
15. Da hi se odredila brzina rnetka moze se izvesti ovakav ekspe-
riment: na horizontalnu osovinu ucvrste se dva tanka diska i zaroti-
raju kOllstantnom ugaonom brzinom. Metak se ispali paralelno sa
osovinom. Kada se zna ugaona brzina diskova, rastojanje medju
diskovima i ugao izrnedju rnjesta gdje bi metak udario drugi disk u
mirnom sistemu i gdje stvarno udari kada se sistem obrce. treba naCi
izraz za odredjivanje brzine metka. '
16. Zupcanik precnikaD, naslanja se na zupcanik prei'nika D
2

Oba zupcanika rotiraju oko nepokretnih os a, pri cemu prvi zupcanik
napravi za 1 s nl obrtaja. Naci broj obrtaja drugog zupcanika.
17. Koliko ohrta naprave toi'kovi automobila od trenutka uklju-
cenja koCionog sisteme do potpunog zaustavljanja, ako· je u .. trenutku
pocetka kocenja automobil imao brzinu Vo = 60 km/h i zaustavio se
4 CLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
za t = 3 s. Precnik tockova je D = 0.7 m. Koliko je srednje ugaono
usporenje tockova pri kocenju?
18. Brzina elektricnog voza je 36 km/h. Poluprecnik tockova
0.5 m. Dodatak na tocku koji sprecava isklizavanje je 5 em. Odrediti:
a) brzinu tacke na abodu dodatka na toC:ku u trenutku kada
prolazi kroz najnizi, odnosno najvisi polozaj, kao i kad prolazi kroz
polozaje na visini osovine.
b) ugaonu brzinu tacaka.
19. Ucesnici dvoboja se nalaze na horizontalnoj platformi koja
rotira ugaonom brzinorn w. Jedan ucesnik je u centru, a drugi na
rastojanju R od ose obrtanja platforme.
a) Kako treba da nisani ucesnik dvoboja iz centra?
b) Kako treba da nisani ucesnik dvoboja sa rastojanja R?
c) Ko je u povoljnijem polozaju?
Smatrati da se metak ispaljuje iz tacke polozaja ucesnika dvoboja
brzino v.
20. Autornobil se krece bez proklizavanja po horizontalnom putu
brzinom v. Na koju maksimalnu visinu se zabaci kap vode, koja se
odvoji od tocka poluprecnika R?
1.4 Dinarnika translatornog kretanja-l
21. N a tijelo mase m, koje se krece po horizontalnoj podlozi
brzinorIl va, pocnu istovremeno da djeluju, paralelno sa podlogom,
sile if I i F
2
, koje zaklapaju uglove 0:1 i 0:2 sa smjerom pocetne brzine
Va.
a) N aci ubrzanje tijela ii
b) NaCi brzinu tijela if poslije vremena t.
c) N ad polozaj tijela u trenutku t.
22. Na giatkoj horizontalnoj ravni stoia nalazi se tijelo mase M =
40 kg. Na obodu stoia je kotur preko koga je prebaceno neistegljivo
uze koje povezuje tijelo mase 1\1£ i drugo tijelo mase m = 10 kg.
Odrediti:
a) ubrzanje oba tijela,
b) silu zatezanja uzeta i .. ~ .,
. .c) ubrzanje i'silu zatezanja kada podloga nije glatka vee hrapava,
a izmedju tijela M i podloge se javlja trenje koeficijenta I-' = 0.2.
j
1
i
1.5. ZKON 0 ODRZANJU IMPULSA
5
23. Dva jednaka tega svaki mase M = 4 kg spojena su medju-
soh no laganom, idealno savitljivom i neistegljivorn niti koja je preba-
cena preko kotura sa nepomicnoID OSOID. Jednom od tegova se doda
preteg mase m = 0.1 kg. NaCi:
a) ubrzanje tegova a,
b) silu zatezanja niti F
z
,
c) silu koja djeluje na osovinu kotura F i
d) silu F21 kojom teg M djeluje na preteg m. Masu kotura i
trenja zanemariti.
24. Automobil rnase 2000 kg koji se krece se brzinom Vo ==
72 km/ h naidje na uspon /'iji je ugao nagiba IX = 10°, i produzi
da se krece po inerciji. lJkupnu silu otpora kretanju mozemo sh-
vatiti kao silu trenja klizanja sa koeficijentom trenja I-' = 0.1. Koliki
ce put preCi automobil HZ strminu za t = 4 s?
25. Za koje vrijcrne tije]o rnase m ~ ~ 2 kg stigne u podnozje klizeCi
niz stymn Tavan sa visine h = 5, m, nagibnog ugla j3 = 30°, ako niz
strmu ravan nagibnog ugla 0: =)15°, klizl ravnomjerno?
26. N a horizontalnoj povrsini nalaze se dvije jednake kocke masa
M. Medju njihje naslonjen klin mase m sa uglom nagiba pri vrhu 2a.
Koeficijent t.renja izmedju kocki i podloge je 1-'. Koliko je ubrzanje
kocki, ako se zanemari trenje izmedju klina i ivica kocki?
1.5 Zkon 0 odrZanju irnpulsa
27. Idealno elasticna kuglica mase m udari u idealno elastican
ravan zid brzinom {/1 i od njega se odbije brzinom V2. Kolika je
promjena impulsa (koliCine kretanja) kuglice:
a) kada kuglica udari u pravcu normale i
b) kada kuglica udari pod izvjesnilIl uglorn u odnosu na normalu?
28. Vagon-platforrna mase M = 4000 kg na kome se nalazi covjek
-mase -m--= -80 kg, krece se bez trenja po horizontalnom pravom kolosi-
jeku brzinom Vo = 36 km/h. Kolika ce biti promjena brzine vagona,
ako covjek otpocne da trci po njemu brzinom VI = 6 m/.s u sllljeru
suprotnom od smjera njegovog kretanja, a zatim iskoci.
29. KreeuCi se brzinomvo = 400 m,j s granata se u jednom
trenutku raspadne na dva jednaka dijela, pri cemu svaki od njih
6 GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
krene po pravcu koji sa prvobitnim pravcem kretanja granate, za-
klapa ugao 300. Odrediti vektore brzina parcadi granate? Nacrtaj
vektor iInpulsa sistema poslije eksplozije.
30. Gumeni camac mase ml se krece od obale brzinom VI koja
sa obaloln zaklapa ugao 0:. U carnac sa obale uskoci covjek mase m2
brzinom Vz u horizontalnom pravcu, normalno na ohalu. Odrediti
vektor brzin€ camca sa covjekom.
31. Raketa cija je masa na pocetku kretanja Mo (kg) krece se
izbacujuCi produkte sagorijevanja brzinom Vo (u odnosu na raketu).
Brzina smanjivanja mase rakete usljed izbacivanja gasovaje dm/ dt =
-fO (kg/s).
a) Izracunati ubrzanje rakete u pocetnom trenutku, zanemarujuCi
sUu teze.
b) Ako je brzina isticanja gasova Vo = 20 krn/ s, koliku rnasu
gasa u sekundi je neophodno izbacivati za ostvarivanje reaktivne sile
F = 105 kN?
c) Napisati diferencijalnu jednacinu kretanja rakete.
32. KEzac stoji na ledu i drzi u ruci na ramenu kuglu rnase
m = 5 kg. U jednorn momentu klizac izbaci u smjeru ispred sebe
kuglu pod uglorn 0:: = 30° U odnosu na horizontalnu ravan, brzinom
Vo = 10 m! s. Masa klizaca bez kugle je M = 75 kg. Kolikom
brzinoll1 i u korn pravcu ce klizac da se pokrene
l
ako se zanemari sila
trenja medju klizaljkama i ledom, kao i pomjeranje tijela klizaca Za
vrijeme bacanja kugle?
1.6 Zakon 0 odrzanju energije
33. Za kraj uzeta duzine L = 1 m, vezan je teg, i, u pocetnorll
trenutku, uze je postavljeno u takav polozaj da sa vertikalom zaklapa
ugao <p = 60°. Zatim se teg pusti bez pocetne brzine. Izracunati
brzinu tega u trenutku kada uze sa vertikalom zaklapa ugao <PI = 30°.
Otpor vazduha zanemariti.
34;. Po sinarna koje su postavljene po strmoj ravni koja u podnoz-
ju prelazi u vertikalnu "mrtvu petlju" poluprecnika r = 0.5 rn krece
se malo tijelo. Sa koje minimalne visine hrnin treba pustiti tijelo,
bez pocetne brzine, dit hi proslo kroz mrtvu petlju ne odvajajuCi se
od sina ni u najvisoj tacki C. Odrediti brzinu tijela u tacki B u
1. 7. DINA.MIKA TRANSLATORNOG KRETANJA-2
7
kojoj putanja prelazi iz pravolinijske u kruznu putanju. Sva trenja
zanemariti.
35. Dva tijela klize po horizontalnoj podlozi bez trenja u istorn
pravcu i smjeru i imaju mase TTI,I ::-...::: 0.1 kg i m2 = 0.2 kg i brzine
VI = 1 m/ s i V2 = 0.2 m/ s. Na prvo tijelo rnase'ml pricvrscena je
elasticna opruga Tijela S(J poslije izyjesnog vre-
mena sustizu i sudare. Kolicna kretanja sistema u trenutku sudara
iznosila je K = 0.14 kgrnj s. Izraeunati: kineticku energiju sistema
prije sudara, brzinu sisterna u trenutku sudara, maksimalnu poten-
cijalnu energiju opruge pri sudaru, kao i brzinu tijela poslije sudara.
36. TijeJo je podvrgnuto dejstvu sile oblika P = - kif. Koliki
se rad izvrsi ako se tijelo pomjeri iz polozaja Xl = 2 em u polozaj
x, = 5 em od ravnoteznog polozaja. Konstanta krutosti opruge ima
vrijednost k = 16 N/m.
37. Neutron mase m krece se brzinom v i udari u nepokretno
jezgro n puta vece rnase.
a) Odrediti koliko se puta smanji kineticka energija neutrona i
za koliku vrijednost se smanji brzina pri sarno jednom centralnom
idealno elesticnom sudaru.
b) Odrediti brzinu neutrona i jezgra poslije sudara, ako se pri
sudaru neutron rasije pod uglom- a.
38. Alfa-cestica leti brzinom Vo (va < c), rasijava- se na jez-
gru mase M. Ugao izmedju pravca kretanja alfa-cestice do sudara i
pravca uzmicanja jezgra iznosi rp. NaCi brzinu jezgra.
1.7
Dinarnika translatornog kretanja-2
39 .. Na strmim ravn-
ima koje sa horizontalom
zaklapaju uglove a1 = 'if /6
i 0:2 = 'if /3, nalaze se ti-
"jela masa m, = 8 kg i
m2 = 2 kg (vidi sliku). Ti-
jela su vezana laganim, ide-
alno savitljivim, neisteglji-
vim koncem koji je preba-
cen preko kotura.
8 GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
Koeficijentjenti trenja tijela i podloge su fl.! = 0.1 i fl.2 = 0.2,
respektivno.
a) Koliku brzinu imaju tijela poslije dvije sekunde od prepustanja
sistema samom sebi?
b) Kolika je sila zatezanja konca?
c) Odtedivektor sile koju trpi osovina kotura?
40. Strma ravan ima nagibni ugao Q: koji se moze mijenjati.
Plocica mase m, koja moze da klizi po njoj, prelazi pri Ql = 45° i
<x, = 60°, za jednako vrijeme, put eve jednakih horizontalnih projek-
cija. U kojem intervalu vrijednosti uglova nagiba strme ravni plocica
nece kliziti po njoj?
41. Na strmoj ravni nagibnog ugla <X = 37° nalaze se tijela masa
m, = 2 kg i m, = 4 kg. Koeficijenti trenja izmedju podloge i tijela
su JLl = 0.3 i 112 = respektivno.
a) Kolika su ubrzanja tijela ml i m2 ako se pretpostavi da su u
pocetku mirovala?
b) Kolika je sUa medjudjelovanja tijela?
If).
,, Odrediti najmanji ugao pri kome ce doci do klizanja.
2 , Na horizontalnorn stolu lezi predrnet mase m = 4 kg. Za
pr, - et su privezani na suprotnim stranarna idealno savitljive niti
bez tezine i preba{'ene preko nepomicnih koturova. Za krajeve niti
su privezani tegovi lHasa ml = 1 kg i IT1-2 = 2 kg (kao na slici).
a) Izracunati nakon koliko
vremena ce rastojanje me-
dju tegovima ml i m2 biti
t;.h = 0.28 m, ako su oni
pusteni iz mira kada su im
tezista bila na istoj visini ?
b) Kolike su sile zatezanja
niti?
m
/ /: /:
Koeficijent trenja izmedju predmeta i stoIa je /.1
koturova i trenje u njihovim lezistima zanemariti.
m
0.2. Mase
43. Tanak zeljezni lanac duzine L = 1 m i mase m = 10 g, sa
veoma malim karikama nalazi se na horizontalnom stolu tako da visi
k = 27.5 % ad njegove cjelokupne duzine, sto je dovoljno da poene
da klizi sa stoia. SmatrajuCi da je lanac homogen po duzini naci:
1.8. GRAVITACIONO POLJE
a) koeficijent trenja fJ·
izmedju lanca i stoIa
b) rad A sile trenja lanca sa
stolom za vTijeme klizanja i
c) brzinu v lanca u trenutku
kad lanac sklizne sa stoIa.
1.8 Gravitaciono polje
9
/ /
44. Dokazati da je u unutraSnjosti homogenog sfernog sloja
(sferne ljuske) jaCina gravitacionog polja jednaka nuli.
45. Naci zavisnost jaCine gravitaciollog poJja od rastojanja r od
centra homogene sfere za r < R i r > R, gdje je R poluprecnik te
sfere.
46. Gravitaciono polje unutar proizvoljne sferne supljine na.prav-
ljene u tijelu sfernog oblika je hornogeno. Dokazati.
47. Dvije zvijezde masa m·l 1 m'2 nalaze se na rastojanju L. NaCi
jaCinu gravitacionog polja i njegov potencijal 11 tae_ki koja se nalazi
na rastojanju 71 i T2 od prve i druge zvijezde, respektivno.
48. Koliki se Tad izvrsi pri prenosu tijela mase Tn sajedne planete
na drugu. Mase i poluprecnici planeta su poznati. Rasojanje medju
planetama je veliko u poredjenjll sa poluprecnicima planeta. Sma-
trati da ne djeluju druge sile osim gravitacionih i da se prenosenje
ostvaruje konstantnom brzinom bliskom nulL
49. NaCi medjusobnu potencijalnu energiju i silu gravitacionog
privlacenja izmedju hornogene suplje sfere mase M i poluprecnika R
i rnaterijalne tacke rnase m kada se ona nalazi na rastojanju T od
centra suplje sfere.
1.9 Dinamika rotacionog kretanja-l
Preko kotura momenta inercije I = 0.8 kgm
2
'omotana je lagana, neistegljiva, idealno savitljiva. nit, na Cije krajeve
su privezani tegovi masa ml = 4 kg i m2 = 2 kg. Odrediti sile
10
GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
zatezanja u nitima. Poluprecnik kotura je R = 0.25 m. Trenje u
osovini kotura zanerIlariti.
51. Na nepokretnoj osovini bez trenja moze se vrtjeti tocak rnase
Ai = 60 kg i poluprecnika R = 0.8 m. Sa tockorn je vezan- slijepljen
manji tocak rnase m = 2 kg i poluprecnika r = 0.2 Tn, ake koga
je omotano idealno savitljivo uze bez tezine, na Cijem kraju visi teg
mase m'l = 10 kg. Koliku ce brzinu imati teg kad se spusti za
H = 5 m, aka je krenuo iz mira.
52. Dva tanka cilindra postavljena su tako da su im ose paralel-
ne. Jedan od njih, poluprecnika R = 20 em obrce se konstantnom
ugaonom brzinom Wo = 3 rad/ s. U jednom trenutku zidovi cilindara
se dodirnu i poslije izvjesnog vremena pocnu se kretati bez prokliza-
vanja.
a) NaCi kolika je energija presla u toplotu, ako su mase cilindara
M, = 4 kg i M, = 2 kg.
b) Izvesti izraz za rnOIIlent inercije dlindra sa tankim zidovirna
(u odnosu na osu simetrije).
53. Sa istog nivoa na strmoj ravni, istovremenb se pocnu kotrljati
suplji cilindar i kugla jednakih poluprecnika.
a) Koje ce tijelo imati vecu brzinu na datom nivou?
b) Kolike puteve su presla tijela poslije nekog vrernena?
c) Kakav je odnos brzina tijela?
54. Tanak stap mase m i duzine L objesen je za jedan kraj i moze
bez trenja da se obrce oko horizontalne ose. Na tu osu je objesena i
nit L na Cijem kraju je privezana kugla iste mase. K ugla se izvede
iz ravnoteznog polozaja za neki ugao i pusti. Pri kojoj duzilli niti ce
kugla poslije sudara sa stapom ostati u miru? Sudar srnatrati idealno
elasticnim. Monlent inercije stapa U odnosu na datu osu racunati.
55. Greda duzine L = 1.5 rn i mase M = 10 kg moze rotirati oko
. nepokretne ose koja prolazi kroz jedan njen kraj. Metak mase m =
10 g, koji se kretao u horizontalnom pravcu brzinorn v:·:::: 500 ITt/ s,
udari u sredin!;l grede i zadrzi se u njoj. Za koji ugao VJ se _otkloni
greda poslije udara metka?
1.10. DINAMIKA R.OTACIONOG KRETANJA-2
11
1.10 Dinamika rotacionog kretanja-2
56. Oko horizontalnog valjka rnase M = 12 kg i precnika D =
20 em obavijeno je lagano, neistegljivo, idealno savitljivo uze, Ciji je
jedan karaj pricvrscen za valjak, a 0 slobodnom kraju visi teg mase
Tn = 5 kg na visini H = 4 rn od povrsine tla. Pri spustanju tega
valjak se obrce. Odrediti:
a) vrijerne za koje ce teg pasti na zemlju ako se sistem prepusti
sarnom sebi iz stanja mirovanja,
b) brzinu kojom ce teg pasti na zemlju i
c) kineticku energiju valjka u trenutku udara tega 0 zemlju
57. Osovina valjka mase rn, = 2.5 kg i poluprecnika R, = 0.1 rn
uglavljena je u ram za koji je jednim krajem privezana lagana, idealno
savitljiva nit. Ona je nekoliko puta obmotana oko kotura U obliku
diska rnase m2 = 1.5 kg i
za drugi kraj privezano je
tijelo mase rn3 = 0.5 kg
(kao na slici). Zanernaru-
juCi masu rarna i niti, kao i
trenje u osavini, odrediti:
0,) ubrzanje kojim se spusta
tijelo rns, aka se sistem. pre-
pusti sarnom sebi iz mira,
b) sile zatezanja niti i
c) ugaonu brzinu valjka u trenutku kada se ms spusti za h = 1 m
od pocetnog polozaja.
58. Tanak homogen stap duzine L = 2 m, mase M = 0.5 kg moze
slobodno da se vrti oko nepokretne horizontalne ose koja prolazi kroz
jedan od njegovih krajeva. Pod dejstvom sile teze stap prelazi iz
horizontalnog u vertikalni polozaj. ProlazeCi kroz vertikalni polazaj
kraj stapa se idealno elasticno Budari sa malim tijelom mase m =
0.1 kg, koje lezi na horizontalnom stoln.
a) lzvedi izraz za moment inercije <tog stapa u odnosu na osu oko
koje se vrsi rotacija .
b) Odrediti na kojem ce se rastojanju zaustaviti malo tijelo nakon
sudara, ako je koeficijent trenja izrnedju rrjega i podloge f.1. = 0.2.
c) Koliko vrernena ce se one kretati ?
12 GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
S9. Dat je sistem tijela kao na slie;. Kolika treba da bude jacina
sile F da bi se tijelo koje visi podizalo ubrzanjem a = 2 m/8' ?
U gao koji zaklapa sila sa
horizontalorn iznosi f3
7r /6. Konac kojirn su pove-
zana tijela je idealno savit-
Ijiv J bez tezinc, neistegljiv
i obmotan aka kotura koji
se Inoze obrtati bez trenja
u lezistu. Koeficijent trenja
klizanja iznosi f.' = 0.5, a
masa m = 1 kg.
m
1.11 Mehanika fluida
60. Odredi V1SlllU zivinog, a zatim vodenog stub a tecnosti
koji odrzavaju ravnotezu atmosferskom pritisku Fa = 10
5
Pa. Za-
preminska masa. :live JOe p = 13.6.10
3
kg 1m3, a vade Po = 10
3
kg/mE.
61. Metalna lopta, UTIutTasnjeg i spoljasnjeg precnika Dl i D
2
, re-
spekt.ivno, pliva na povrsini tecnosti. Gustina rnetala je Pl, a gustina
tecnosti pz. Koliki teg G 1 treba staviti u unutrasnjost lopte da bi
lopta lebdjela u toj tecnosti. Promjenu zapremine lopte zbog dejstva
hidrostatickog pritiska tecnosti zanemariti.
62. Tanak stap je jednim krajem
oslonjen na zid suda, a drugim
zaronjen u tecnost gustine po.
Stap se moze slobodno obrtati u
vertikalnoj ravni oko kraja kojirn
je naslonjen. Odrediti gustinu
materijala stapa) ako u polozaju ravnoteze n-ti dio stapa nije u
vodi. Povrsinski napon ne uzirnati U obzir.
6:1. U uspravnoj vertikalnoj cilindricnoj cisterni nalivena je ide-
alna tecnost do visine Ii = 2 m u odnosu na dna suda. Povrsina
dna cisterne je 1.5 m'l. Odrediti vrijeme t za koje se TI1VO tecnostj
u cisterni spusti do visine h ::::: 0.8 m, aka istice kroz otvor na dnu,
povrsine 8
1
= 5 cm
2
. Izracunati vrijeme za .k.oje ce cisterna ostati
prazna.
I
.1.12. ELASTICNOST
13
64. Izracunati ukupnu silu kojom voda djeluje na bocne zidove
akvarijuma kvadraticnih strana duzine a. Na kojoj visini h od dna
suda se nalazi napa.dna tacka rezultujuce si1e pritiska?
65. Povrsina klipa horizontalno postavljenog sprica, duzine L =
4 em, iznosi Sl = 1.2 em'll a. pOVrS1Jla otvora igle na samorn vrhu je
S2 = 1 mm,2. Za koje vrijeme ce isteCi sva voda, ako se na klip djeluje
sHorn F = 5 Iv i prj tome se klip pomjera ravnomjerno. Kontrakciju
rnlaza i trenje zanernariti.
1.12 Elasticnost
66. Prava homogena olovna sipka, stalnog poprecnog presjeka,
objesena je 0 jedan svoj kraj tako da jc u vertikalnom polozaju.
Gustina olova je p = 11.4 - 10
3
kg/mg. NapOli kidanja olova je
iTk = 20.6 . 10
6
Pa. Kohka moze biti najveca duzina sipke, a da
se ona ne prekine sopstvenom tezin om?
67. 0 vertikalno objcsen homogcn celicni stap duzine L = 1.6 m
potrebno je okaciti teret mase m = GOO kg. Dopusteno istezanje pri
tom.e je b..L = 0.2 rnm. Modul elasticnosti cclika je .E = 20·} 010 Pa.
Kolika smije'biti minimalna povTsina poprecnog presjeka?
68. Kugla rnase 0.5 kg obrce se 11 vertikalnoj ravni po krugu.
K ugla je zicama jednakog prornjera d = 0.2 rnm. i jednakih duzina
L = 1 m vezana za osu obrtanja. U toku obrtanja razvija se najveca
brzina v = 8 m/8. Koliko zica treba uzeti da ne dodje do kidanja,
ako napon kidanja rnaterijala zice iznosi Uk = 1.96.10
8
Pa?
69. Dvije zice, jedna od bakra, a druga od ceiika, imaju jed-
nake poprecne presjeke, Bakarna zica duzine L1 = 2 rn. vezana je
za celicnu duzine L2 = 3 m, a ova opet drugim kTajem ucvrscena
za konzolu. Ove dvije :lice treba zamljeniti jednorn. Koliki modul
elasticnosti mora irnati rnaterijal ako se zna da je za bakar E] =
11 . 1010 Pa i za celik E2 = 20 . IOi" Pa.
70. ·Metalna zica duiine.L = 30 ern i precnika d = 2 rnrn
ucvrscena je jednim krajem za nepomic.nu konzolu. Drugi kraj je
vezan za centar diska poluprecnika R = 10 ern. Ivica diska ima
zlijeb u kome se namota konac. Krajcvi konca su prebaceni preko
'Koturova i z'a njih su okaleni tegovi rnase m = 60 g. Pod uticajem
sprega sila zica se uvrne za ugao r.p =. 22°.
14 GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE V.JEZBE
a) Kolika je Lorziona konstanta :iice?
b) Koliki je modul torzije?
71. Bakarna sipka ima duzinu L = 1 m i poprecni presjek
povrsine S = 1.6 ern
z
, Koliki se Tad izvrsi pri istezanju sipke silom
intenziteta F = 5886 N, koja djeluje normalno na poprecni presjek
stapa? Modul elasticnosti bakra iznosi E = 11· 10
10
Pa.
72. Horizontalni stap duzine L = 60 em objesen je na svojim kra-
jevima 0 dvije paralelne zice istog presjeka i iste duzine. J edna zica
je od gvozdja modula elasticnosti E, = 20.10
'0
Fa, a druga od bakra
modula elasticnosti E2 = 12 . 10
10
Fa. U kojoj tacki treba objesiti
teg Q da bi "tap i dalje ostao u horizontalnom polozaju. Tezina Q
je rnala taka da se ne prelazi granica elasticnosti pri istezanju :iiea.
Masu stapa zanemariti.
1.13 Oscilacije-l
73. Na jedan kraj elasticne opruge objeseno je tljelo nlasc rn =
100 g.
a) Izvesti 5zraz za rezultujucu silu pod cijim ce uticajem. tijelo
vrsiti kretanje ako rnu se saopsti energija u vertikalnom praveu i
sistem prepusti sarnorn- sebi.
b) Postupno djesiti diferencijalnu jednaCinu koja opisuje kretanje
tijela.
c) Koliki je period vertikalnih oscilacija, ako se zna da se opruga
istegne za 6.L = 1.5 em pod uticajem sile F = 2.45 N ?
74. Tijelo mase m :::: 25 9 objeseno je na opruzi direkcione sile
k = 0.4 N /rn. Ono pocne svoje kretanje na taj naCin sto je pomjereno
za Xo = 10 ern od ravnoteznog polozaja i pri tome rou je saopstena
brzina Vo = 0.4 m/8 na dolje. Odrediti:
a) aroplitudu i pocetnu fazu oscilovanja
b) odnos rnaksimalne brzine i brzine u trenutku t = 'if /8 s, od
pocetka kretanj a.
c) odnos rrlaksimalnog ubrzanja i ubrzanja u trenutku t = 1f /8 s.
d) odnos ukupne mehanicke energije na pocetku i u trenutku
. t= Ir/8 s.
Transforrnacij u rrlchaniC:kc energije u druge oblike zanernariti.
1.13. OSCILACI.JE-1
15
75. Areometar mase ill sastoji se iz kugle napunjene sacmom i
cilindricne cijevi sa poprecnim presjekom S. Potopi Ii se u tecnost
gustine p nesto dublje nego sto je potrehno za ravnotezu
1
a zatim
pusti, on pocinje da osciluje oko polozaja ravnoteze. NaCi:
a) rezultujucu silu pod uticajern koje se vrsi oscilovanje i ispitati
da Ii je harmonijsko,
b) kako zavisi period oscilovanja areometra od njegove rnase,
povrsine poprecnog presjeka cijevi i gustine tecnosti?
Otpor sredine zanemariti.
76. Na elasticnu oprugu objesi se tas mase M = 100 g pri ('emu
se ona istegne za .6..L = 8 ern. Na tas sa visine h = 2 ern pusti se da
slobodno padne komad plastelina mase m = 20 g i zalijepi se.
Odrediti :
a) koliko je rnaksimalno izduzenje opruge u odnosu na pocetni
polozaj poslije pada plastelina?
b) koliki je period oscilovanja sistema?
c) nacrtaj grafik funkcije x = x(t)!
lsti zadatak pokusaj rijeiliti ne uzimajuCi u obzir masu tasa.
77. Dvije opruge krutosti k, = 0.2 N/m i k, = 0.1 Nlm vezane
su sa tijeloln mase M kao na slid. Kada je period oscilovanja veti ?
Trenje tijela sa podlogom i otpor sredine zanemariti.
M
~
~ ? 0 ~ / 7 ~ / ~ / ~ ~ / / ~ ~
16
CLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
78. Dvije opruge krutosti k, =
0.2 Nlm i k, == 0.1 N/m vezane
su sa tijelom mase M kao na slid.
Nadji odnos perioda oscilovanja
ova dva oscilatora. Trenje ti-
jela sa podlogom i otpor sredine
zanemariti.
1.14
Oscilacije-2
79. Koliki je odnos vlsine brda H i dubine jame (bunara), h ako
je period oscilovanja matemat]ckog klatna na vrhu brda i na dnn
jarne jednak.
80. Na stapu zanernarljive mase i duzine L 1 m objesena je
masa m, = 0.1 kg .. Na udaljenosti d = 0/2 rn, od tacke vjesanja na
kraju stapa, za njega je vezana jecinjTll krajern horizontalna opruga
direkcione sile k = 1.33 N / m. Drugi kraj opruge je ucvTscen za
vertikalnizid. Kad je klatno u ravnoteznom polozaju opruga je neis-
tegnuta. Koliki ce biti period oscilovanja ako se cijeli sistem malo
izvede iz ravnotezIlog polozaja i prepusti sarnaill sebi. Isti zadatak
fijesiti bez opruge uzimajuCi u obzir i rnasu stapa.
81. Preko kotura sa nepomicnom OSOID) mase m3 = 100 9 pre-
bacena je lagana, idealno savitljiva i neistegljiva nit, za cije kraje
ve
Sil vezana tijela masa ml = 300 9 i m2 = 100 g. Da bi sistem bio u
ravnotezi za tijelo m2 sa donje strane vezana je opruga koja se izduzi
za!::..L = 7 em.
a) Sastavi diferencijalnu jednacinu koja opisuje oscilovanje sis-
___ ako se malo izvede iz ravnoteze.
b) Odredi kruznu ucestanost oscilovanja!
Uzeti da je nlasa opruge zanernarljiva, a nit ne proklizava.
82. Hornogenu kuglu, poluprei'nika r, pustimo da se kotrIja bez
proklizavanja po ullutrasnjoj strani sferne povrsine poluprecnika R.
Kolika bi se greska napravila u odredjivanju perioda oscilovanja (pro-
1.15. OSCILACIJE-3
17
ako bi se oscilovanje kugle smatraJo kao oscilovanje ma-
tematlckog klatna duzine L = R?
83. Daska tezine C 1'0-
stavi se na dva identicna
valjka koji rotiraju jedna-
kim ugaonim brzina_ma u
suprotnim srnjerovima (vi-
di sliku). Rastojanje me-
dju osarna vaU aka je 20.
19.62 dm, a koeficijent tre-
nja izmedju valjaka i daske
je '" = 0.2.5 .
. se, u postavljanja, centar mase daske nalazio malo
bhze Jednom val,lku, dokazi da ce ana vrSiti harmonijsko oscilovanje
1 odredl fiU penod.
84. Matematii'ko klatno duiine L i mase rn kod k -' k d
. 1- .. ') ogaJe onac 0
1Z0 a naelektnsana negativnoIIl koliCinom elektriciteta
q, se lznad pozitivno naelektrisane rayne tanke dielektricne
gust in a Daelektrisanja (J' je
s> uda Ista. Odredltl period mahh oscilaciJ'a Ot . d h . , . ,por vaz u a zane-
mariti.
Isti zadatak pokusaj rijesiti uzirnajuCi da je ploca naelektrisana
negativno. .
1.15 Oscilacije-3
85.Priguseno oscilovanje se prikazuje jednaCinom :
a) Za koje vrijednosti faze pOillJ'eranJ'e
d
lZ ravnoteznog polozaja
ostize maksimalnu vrijednost?
b) Izracunaj pTVU takvu vrijednost faze za slucaj da je krutost
opruge k 1 N slm, a koeficijent otpora sredine r = 1 Nlm. Masa
kOJa oscduJe Je 1 kg.
._. 86: Amplituda prigusenih oscilacija u poi'etIlom trenutku je bila
,lednaka ao = 18 em. U trenutku t, = 15 ., nakon toga amplituda je
al = 6 em.
18
GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
a) U kojem trenutku t2 ce amplituda biti jednaka a2 = 1.8 ern?
b) Koliki je koeficijent priguiienja {3 ?
87. Galvanometar sa kazaljkom ukljucen je u kolo sa strujom
konstantne jacine i u jednom trenutku kolo se prekine. Koja funkcija
opisuje njeno oscilovanje? U kojim trenucima vremcna kazaljka ima
maksirnalne otklone ?
88. Koliki put predje tacka koja osciluje dok se ne zaustavi, ako
se njeno pomjeranje iz polozaja ravnoteze opisuje funkcijom
x =
89. Kugla poluprecnika r = 4 em , mase m = 1 kg objesena
o oprugu zanemarive Inase take da moze oscilovati u vertikalnorn
nravcu u fluidu viskoznosti 'f/ = 5 Pas. Konstanta elasticnosti oprnge
je k = 25 j\ljrn. Zbog sile koja djeluje u vertikalnom pravcu F =
1"0 cos wt kugla izvodi barmonijsko oscilovanje. Amplituda sile je
Fa = 1 N, a njena frekvencija se moze mijenjati po volji. Kad
kaje frekvcncije w amplituda oscilovanja kugle ce biti maksirnalna i
koliko iznosi. U poredi tu arnplitudu sa istegnutoscu opruge kad na
nju djeluje konstantna sila intenziteta Fa = 1 IV.
90. Koliko iznasi srednja snaga koju spoljna sila P = Fa cos wt
razvije na sistemu opisanorn u prethodnom zadatku? Kod kaje frek-
vencije je razvijena snaga maksimalna ?
1.16 Talasno kretanje
91. Brzina. prostiranja transverzalnog talasa (deformacije) na
zategnutoj gumenoj niti data je izrazarn
gdje je F sila zatezanja, J.l poduzna rnasa _(masa jedinice duzine,
linearna gustina).
a) Dokazi ispravnost ove formule!
b) Kolika je brzina transverzalnog sinusnog talasa kroz gumenu
nit, aka 8 m oye niti ima masu 600 g, a nit silom
1" = 19.62 N?
1.16. TALASNO KRETANJE
19
e) Kolika je maksimalna brzina cestica ove elasticne sredine kroz
koju se prostire transverzalna deformacija, ako je amplituda talasa
a = 10 em, a talasna duzina ,\ = 3 m?
92. Jednacina jednog progresivnog talasa glasi:
e(x,t) = 2sin27r (_t _ _ --"'-)
0.01 30
gdje je ((x, t) i x dato u em, at u sekundama.
a) KoIiko iznose amplituda, talasna duzina, frekvencija i brzina
ovog talasa?
b) Kolika je maksimalna brzina i ubrzanje neke cestice elasticne
sredine koja ucestvuje u ovom talasnom kretanju?
93. Jedna cestica elasticne sredine udaljena je od izvora talasnog
kretanja x = 1 m. Ta cestica biva pogodjena talasom. Poslije
t = 1 rns od mOlllenta polaska talasa iz izvora, njena udaljenost
od ravnoteznog polozaja je x = 4 rnrn. Odredi amplitudu tog ta-
lasa, ako je poznata njegova talasna duzina ). = 30 em i frekvencija
v = 10 kHz.
94. U homogenoj elasticnoj sredini 81ri se talas oblika
E(x, t) = ae-
7X
cos(wt - kx)
gdje su a, I, w i k amplituda, koeficijent prigusenja, kruzna ucesta-
nost i talasni broj talasa, respektivno.
N aCi razliku faza oscilovanja u tackama u kojima se amplitude
oscilovanja cestica elasticne sredine razlikuju jedna od druge za 'rJ =
2% ako je I = 0.5 m-" a talasna duzina iznosi ,\ = 0.5 m.
95. U nekoj elasticnoj sredini koja ne apsorbuje energiju raspro-
stire se ravanski harmonijski talas. N aCi srednju vrijednost gus-
tine ukupne energije u, ako u svakoj tacki sredine gustina energije
ima vrijednost Uo, u trenutku t = T /6 nakon sto je pomjeranje od
ravnoteznog polozaja imalo maksirnalnu vrijednost.
96. Dokazati da je amplituda sfernog talasa koji se rasprostire
kroz homogenu, izotrophU si'edinu, obrnuto proporcionalna rasto-
janju od izvora, ako sredina ne apsorbuje energiju talasa.
97. Na rastojanju L = 1 rn od centra prstena poluprecnika
R = 0.5 rn nalazi se tackasti izvor zvuka. Orediti srednji fiuks en-
ergije kroz povrsinu koju ogranicava prsten, ako je u centru'prstena
izmjeren intenzitet zvuka fo = 30 rnW /rn
2

20 GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
98. Izvor zvucnih talasa frekvencije Vo = 1 kHz krece se duz
normale na zid brzinom v = 0.17 'm/ s. Na istoj normaE nalaze se
nepokretni prijernnici PI i P
z
, pri je redoslijed u rasporedu
prijemnika P i izvora I sljedeCi: P, _ .. - 1- - P
2
-zid. Koji prijemnik
ce registrovati talasne udare i kolika im je frekvencija? Za brzinu
zvuka uzeti v = 340 m/ s.
99. Kod prozora jedne zgrade nivo buke ulicnog saobracaja iznosi
60 dB. Otvor prozora ima povrsinu 8 = 2 m
2
Kolika zvucna snaga
ulazi kroz prozor?
100. Ravanski zvucni talas rasprostire se u praveu X -ose. Koefi-
cijent prigusenja talasa je "t = 0.023 m-
1
• U tacki X, = 0 nivo jaCine
zvuka je L, ,= 60 dB.
a) Koliki je nivo jaCine zvuka u tacki udaljenoj X2 = 50 rn od
izvora ?
b) N a kojoj udaljenosti se zvuk nece vise cuti ?
1.17 N auka 0 toploti. Gasni zakoni
101. Na aparatu Laplas-Lavoazjea utvrdjeno je da se sipka
duzine L = 20 cm., pri zagrijavanju od to = ODC do t = 100 DC
izduzi toliko
cia se durbin, cija je 080-
vina na udaljenosti r =
30 em, od kraja te sip-
ke, obrne za 2 podioka
izrazena u mm na zaklo-
nu udaljenom L = 1 m
od osovine durbina (vidi
sliku). Koliki je termii'-
ki koeficijent sirenja cin-
ka'!.
T
/\ /\
102. -Odredi termicki koeficijent linearnog sirenja stakla,ako se
staklena sipka duzine L, = 25 em. na temperaturi 1, = 15°C, izduzi
za b:..L = 0.135 mm, pri zagrijavanju za .6.t = 60°C.
103. Pri izgradnji nekog zahtijeva se da razlika
duzine jedne gvozdene i jedne bakarne sipke, na svim temperatu-
rama, na kojima postoji linearna zavisnost duzine i temperature,
1.17. NAUKA 0 TOPLOTl. GASNI ZAKONI
21
bude 6.L = 5 em. Kolike treba da su duzine tih sipki na ODC?
Termicki koeficijenti linearnog sirenja za gvozdje i bakar Sli: [tn =
12.10-
6
K-l i Qb = 17.10-
6
K-I
104. Staklena boca je napuujena sa 50 em
3
zive temperature
18°C. Kolika ce zapremina zive izaCi iz boee, kad se sistem zagrije
na 38°C? Termicki koeficijent zapreminskog sirenja zive iZIlosi / =
18 . 10-
5
K"-ll terrnicki koeficijcnt linearnog sirenja stakla je ex =
g. 10--
6
K- I
105. Zapremina tecnosti pri zagrijavanju, u zavisnosti od tem-
perature, data je u tabelama relacijom
gdje je t temperatura tecnosti, Vo zapremina tecnosti na 0 DC ,a
a, b i e su konstante karakteristicne za tecnost. Ako u intervalu
temperature od OoC do 33°C te konstante za vodu iznose:
a = -0.06427.10-
3
nC·"
b = 8_50,,3· 10-
3
°C-2,
e = ·_·6.79 . 10-
8
°C-
3
Odredi temperatuTu na kojoj je voda najgusca.
106. Jedan grijac konstantne snage zagrije izvjesnu kolicinu vode
od temperature t, = 10 DC do tacke kljucanja tk = 100°C za
vrijeme t, = 15 minuta. Koliko vremena treba da bude grijac
uklJucen pa da sva voda ispari? Specificni toplotni kapacitet vode
je c = 4.19 kJ/kgK, a specific.na toplota isparavanja vode qi =
2.26 M .I !kg.
107. U litar vode temperature 1, = 18 DC ubaci se komad
gvozdja mase Tn, = 100 g, temperature t, c= 500 DC. Koliko se
vode pretvori u paru ako je konacna temperatura smjese ts = 200C?
Specificni toplotni kapacitet gvoZdja je c
g
= 460 .1/ kgK, a vode
c" = 4.19 .J! kgK. Specificna toplota isparavanja vode pod normal-
nim atmosferskim pritiskom je qi = 2.26111.1/ kg.
108. Gumeni balon tankog zida i mase m = 50 g napunjen je
molekularnim azotom i potopljen u jezero na dubinu h = 100 m.
Naci masu azota" ako balon ria toj dubini lebdi. Spoljasnji pritisak
je 1.05.10
5
Pa, a temperatura vode na toj dubini je 4 DC.
22 CLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
109. Kolika se kolii'ina toplote ntrosi da bi se kiseoniku mase
Tn = 10 9 i temperature tl = 27 GC, povecala zapremina tri puta pri
stalnom pritisku, a zatim pritisak povecao dva put a pri stalnoj zapre-
mini? Specificni toplotni kapacitet za kiseonik pri stalnom pritisku
je C
p
= 903.5 J/kgK, a pri stalnoj zapremini e
v
= 653.1 JjkgK.
110. U usku epruvetu, koja je u vertikalnom polozaju, ubacena
je veca kap zive mase rn = 16.8 g. Pri tome je zatvorena izvjesna
kolicina vazduha i razmak iznwdju zive i dna epruvete iznosi 4.4 em.
Kolika je udaljenost zive od dna kada se epruveta obrne za 180°?
Povrsina poprecnog presjeka epruvete je :10 rnm
2
, a atmosferski pri-
tisak 10
5
Pa.
111. U zatvorenom cilindricnom sudu nalazi se pokretna pregrada
koja maze bez trenja da klizi duz suda. Duzina suda je 40 em, a
povrSina poprecnog presjeka je 20 em
2
. Pregrada, Cija je masa 2 kg,
se u pocetku nalazi na sredini suda. U sudu, sa obje strane pregrade,
nalazi se vazduh pod pritiskom
0.5 . 10
4
Pa. Koliko ce se po-
mjeriti pregrada ako sud pocne
da se krece sa ubrzanjem 5 ITt/8
2
u naznacenom smjeru kao na sli-
d. Zanemariti debljinu pregrade
i promjene temperature vazduha.
112. Dva suda napunjena vazduhom, medjusobno su spojena
kapilarom sa slavinoIn. Prvi sud se nalazi u parnom kupatilu tem-
perature 100 DC, a drugi u smjesi za hladjenje temperature ·-20 DC.
U pocetku, kada je slavina zatvorena, pritisak u prvom sudu je 4 .
10
4
Pa, a u drugom 1.5 . 10
4
Pa. Koliki je pritisak vazduha poslije
otvaranja slavine, ako je zaprerIlina prvog suda 250 ern
3
, a drugog
400 em
3
? Sudovi ostaju svaki u svojoj sredini.
113. Smjei'ia od 24 g He i 8 g Hz na konstantnoj tempera-
turi zatvorena je u posudi. Koliki je odnos specificnih toplotllih
kapaeiteta pri kOllstantnom pritisku i konstantnoj zapremillu za tu
sInjesu ?---"
114. Prilikom izobarne ekspanzije kiseonika -0
2
utrosi se kolicina
toplote Q :-.=; 4 M J. Koliki dio ove energije se trosi na povecanje
njegove unutrasnje energije? Kolika ce biti ova energiju za ozon"(03?
Veze medju atoiriima u molekulu smatrati krutim. .
1.17. NAUKA 0 TOPLOTI. CASNI ZAKONI
23
115. Jedan mol idealnog gasa izotermno ekspandira od zapremi-
ne V, do zapremine V2 = 10V
"
a zatim adijabatski ekspandira do
zapremine V3 = 2V2 • Konacna temperatura gasa je Ts = 600 K.
Kolika je koliCina toplote dovedena gasu pri izotermiloj ekspanziji?
Koeficijent adijabate je K; = 1.41.
116. Idealni dvoatomni gas prolazi reverzibilan eikIus prikazan
na sliei. Odredi:
a) Ekstremne temperature
ciklusa u funkciji To.
b) Primljenu kolicinn
toplote u toku jednog cik-
lusa u funkciji RTo.
e) Ukupni izvrseni rad u
jednom ciklusu u fu.nkciji
RTo·
p
B
To
[
A
117. U jednom celicnom sudu debljine dna d = 0.4 em i povrsine
dna S = 200 em' voda kljuca lla ternperaturi tk = 100°C. Sud se
nalazi na resou cija je temperatura t = 200°C. Ako se zanemare
bocni efekti odvodjenja toplote, koliko vode ispari svake sekunde?
Koeficijent toplotne provodnosti celika je , , ~ : 66.88 WjmK, a spe-
cificna top Iota isparavanja vode qi = 2.26 M.Tjkg.
l18. Cilindricni parovod ima azbestnu oblogu kao toplotnu izo-
laciju. Spoljasnja povrsina obloge ima ternperaturu tl = 50°C, a
unutrasnja, koja nalijeze na parovod ima temperaturu t, = 120 DC.
Duzina parovoda je L = 65 m, spoljasnji precnik izolacione obloge je
d
,
= 13 em, a unutrasnji d, = 7 em. Odrediti koliCinu toplote koju
parovod preda okolini u toku 24 sata. Koeficijent toplotne provod-
nosti azbesta je 0.209 W / mK.
.119. Debljina zida nekog bojlera iznosi d
1
= 1.5 mrn. Cnutrasnja
strana bojlera prekrivenaje naslagorll krecnjaka debljine d
2
= 1 mm.
NaCi gubitak snage po 1 rn
2
bojlera, ako je unutrasnja temperatura
t, = 100 DC, a spoljna temperatura ts = 20 DC. NaCi temperaturu na
unutrasnjoj strani rnetala. Koeficijent toplotne provodnosti metala
je "1 =75 WjmK, a krecnjaka "2 = 0.6 W/iiLK.
24 CLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
1.18 Molekularno-kineticka teorija
120. Odredi relativan broj molekula azota koji na temperaturi
T = 300 K imaju intenzitete brzina u intervalu (2100,2110) m/ s.
Uporedi ovaj broj sa relativnim brojem rnolekula vodonika pod i8-
tim uslovirna. Kolike su vjerovatnoce da molekuli azota i vodonika
posjeduju brzine u datom intervalu na datoj temperaturi.
121. Odredi vrijednost intenziteta srednje, efektivne i najvjero-
vatnije brzine molekula kiseonika u stacionarnom stanju na temepre-
turi T O.C 300 K. Nacrtati zavisnost I(v) ina njoj oznaCiti vrijednosti
V na;, V i v,!!, kao i I(vnaj), 1(15) i I(v,!!).
122. Nacrtati kvalitativni grafik raspodjele molekula idealnog
gasa u stacionarnom stanju po intenzitetima brzina. Kako se rnijenja
grafik kada se ternperatura gasa smanji cetiri puta? Koliki je odnos
najvjerovatnijih brzina, a koliki odnos vrijednosti Maksvelovih fun-
kcija raspodjele Za v :::::: Vnaj na tim temeraturama.
123. Smjesa vodonika i nekog nepoznatog gasa naiazi se u sta-
cionarnom stanju na temperaturi T = 300 _K. Analizorn intenziteta
brzina cestica u smjesi nadjeno je da je relativni broj molekula nepoz-
natog gasa koji ima intenzitete hrzina u intervalu (vnaj - 1, Vnaj + 1)
mj 8 jednak relativnom broju rnolekula vodonika koji imaju inten-
zitete brzina u intervalu (v -- 4.14, 15+4.14) mj s. Odrediti odnos
srednjih vrijednosti intenziteta brzina za gasove u smjeSi .
124. PolazeCi od izraza za broj rnolekula koji imaju intenzitete
brzina u intervalu izmedju v i v + dv 1 naCi vjerovatnocu da molekul
idealnog gasa na stalno] ternperaturi T ima energiju u intervalu
E, E + dE! Odredi srednju vrijednost energije, srednju vrijednost
kvadrata energije i najvjerovatniju vrijednost energije translatornog
kretanja molek111a idealnog gasa, Cija je temperatura 273 K. Zavisi
li to od vrste gasa.?
125. U pecnici gdje se odrzava stalna temperatura 250 DC nalazi
se neko tijelo. Tijelo seiznese iz pecnice i ostavi da se hladi u pros-
toriji temperature 20 DC. Odredi vrijeme za koje ce se tijelo ohla-
diti do pet puta nize temperature, ako je koeficijent hladjenja tijela
3.4 . 10
4
8-
1
NakQ)1 koliko vreJ:nena, ad pocetka hladjenja, ce tem-
peratura opasti za 50, 100, 150i 200 DC?
126. U nekom sndu se nalazi kiseonik pod pritiskom 2 . 10' Pa i
1.18. MOLEKULARNO-KINETICKA TEORIJA
25
na temperaturi 80 DC. Izracnnati:
a) Broj sudara koje pretrpi jedan molekul u toku jedne sekunde.
b) Sredn.Ju duzinu slobodnog put a molekula kiseanika.
c) Koliko pu.ta se srednja duzina slobodnog puta
rnolekula, ako hI pn lstO.J ternperaturi pritisak iznosio 103 Pa.
Precnik kiseonika iznosi d =,2.9 . 10-
10
m,) -njegova
rnolarna masa Je M = 32 g!mo[, a Bolcmanova konstanta je k c=
1.38 . 10-
23
J/ If.
;27,. se nalazi u stacionarnom stanju na temperaturi
20 C I pntlsku 8 mFa. Precnik molekula je 0.2 nm. Kolika je
srednJa duzlna slobodnog puta rnolekula? Koliko sudara u 1 .s dozivi
rnolekul u OVom gasu? Koliko puta je ova srednja duzina slobodno
u
puta veca od srednje duzine slobodnog puta na istoj temperaturi pri
normalnom atmosferskorn pritisku?
128. Na kojoj je visini pritisak tri pllta manji od pritiska na
povT.sini Ze.mlje? vazduha je 20 DC, a njena promjena,
kao 1 prOIDJena g sa vlSlnom se zanemaruje.
odredio nurnericku vrijednost Avogadrovog broja N A-
P.eren Je rnJeno koncentracije cestica gUIniguta,
mka 0.212 rnrn ] za.premlnske mase 1 2 10
3
kg/'m
3
d'h
L .' .suspen ovaIll U
vodi na 2.9? Ii. Odnos cestica gumiguta
na dva lllvoa CIJa Je vlslllska razlika 30 mm bio J'e 1875 K l'k .
" _. '. 0 1 a Je
vTlJednost Avogadrovog hroja?
130. Primjenjujuci kineticku teoriju gas Ova na metale i izolatore
izracunati ID.olarnu specificnu toplotu pri stalnoj zapremini za jedne i
druge N aci njihov odnos i uporediti sa eksperimentalnim
rezultatlIDa.
131. kineticku teoriju gasova na. elektronski gas
u lZ:vestl lzraz za koeficijent toplotne provodnosti metala
Atopl : nac.l. IlJegov odnos sa specjficnom elektricllOlIl provodnoscu u.
(IzracUnat,1 konstantu u Videman-Francovorn zakonu).
26 GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
1.19 Kretanje u elektromagnetnom po-
Iju
132. Izmedju horizolltalnih placa ravanskog kondenzatora kap-
Ijica ulja predjc put S = 1.2 mnt. pod dejstvom sopstvene tezine uni-
, formnom l:>rzinoID, za vrijeme t = 0.1 minut. Ako kapljica nosi 5 ele-
mentarnih naelektrisanja, koliko elektrostaticko polje treba ostvariti
medju plocama kondenzatora da kapljica moze da miruje (lebdi) u
pprostoTu? Koeficljent viskoznosti vazdu,ha je 1.8 . 10-
5
Pas, za-
preminska masa ulja je 900 kg(m', a vazdubaje 1.2 k/grn'.
133. Elektroni dobiveni terrnoelektrollskorn ernisijom sa katode:
ubrzavaju se jednosrnjer-
nim naponom U = 260 V i
poslije toga ulijecu normal-
no u homogeno elektrosta-
ticko poljc [ izmedj u
ca ravanskog kondenzatora.
Koliki je intenzitet
statickog polja {, ako
troni 'padaj u na ekran u u
tacku y = ern,
-----------------
L d
+
a linearne dimenzije sistema za skretanje S11 L = 10 ern i d = 5 ern
(vidi sliku)?
134. Elektroni sirokog spektra energije ulaze 11 homogeno sta-
cionarno magnetno polje indukcije B = 5.10-
2
T, pod uglom a 0=
30° (vidi sliku). Kolika je
nergija elektrona koji lzlijecu
kroz drugi otvor koji je
!jen 5 em od prvog otvora?
Koliko treba da bude
malno rastojanje izmedju plo-
ca da ovi elekLroni ne udare 11
gornju plocu?
135. Dokazati da u hOITlOgenOITl stacionarnom polju intenziteta
magnetske indukcije B 1 kineticka energija naelektrisane cestice ostaje

136. Monoenergetski elektronL ulijecu kroz procjep 8
1
u ho:""-

1.19. KRETANJE U ELEKTROMAGNETNOM POLJU 27
mogeno elektricno polje .: =1000 V / em pod uglom B = 60° u odnosu
na pravac linija sile elektricnog polja. Odredi brzinu Vo elektrona i
rastojanje Xo tako da elektroni izlaze iz prostora u kome djeluje
tricno polje kroz procjep S2 normalno na pravac elektricnog polja.
Koliki je poluprecnik kruzne putanje ovih elektrona u hOIDogenorn
magnetskom polju, indukcije B = T, koje djeluje u prostoru iza
procjepa 52.
L...--. ___ ._.X!?.__
I
137. Izracunati skretanje elektrona u ukrstenoln stacionarnom
elektricnorn i magnetskom poljn. Elektroni ulijecn u ukr:lteno polje
pocetnom brzinorn Va. Pokazati da je ovo skretanje zbir skretanja
elektrona u sarnom elektricnom i sarnom. magnetskom. polju.
138. Maseni spektrolnetar prikazan je na slid. Rastojanje izrIle-
dju izlaznog procjepa 8
1
i ulazIlog procjepa 8
2
na instrumentu za
registraciju jonske struje je L = 50 em. Homogeno stacionarno Inag-
netsko polje indukcije B 0.05 T djeluje u naznacenom srnjeru. Ako
se napon izmedju ploea kondenzatora linearno nlijenja sa vremenOffi,
maksimalne vrijednosti jonske struje se detektuju u trenucima t1 i
t
2
, kad su elektricna polja jaCine {, =15 kV 1m i {2=60 kV 1m. Pod
pretpostavkom da su ispitivani joni jednostruko naelektrisani odredi
nj ihove mase.
I
Snop.pozifivnih
!';> Jond
-,
28
GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
1.20 Osnove relativisticke teorije
139. Odredi vlastitu duzinu "tapa ako je u laboratorijskom sis-
temu refercncije njegova brzina v = c/2, duzina L = 1 m i ugao
izmedju stapa i pravca kretanja a = 30°.
140. ,u-mezoll, kre(:uCi se brzinoIn v = 0.99 c preleti od svog
mjesta radjanja do tacke rasp ada rastojanje L = 3 km. Odredi:
a) Vlastito vrijerne zivota tog mezona!
b) Rastojanje koje preleti rnezon s njegove tai'ke gledista.
141. Sistem 5' se krece u pozitivnom smjeru X-ese sistema S
brzinom v, pri cem,u se ose X i X' poklapaju. Neka su u momentu
poklapanja koordinatnih pocetaka 0 i 0' pokazivanja satova obaju
sistema u tim tackama jednaka null. NaCi brzinu prernjestanja tacke
u sisternu S 1 u kojo] je pokazivanjc satova obaju sistcm.a za citavo
vrijeme jednako.
142. Dvije cestice nalijecu jedna na drugu brzinarna VI = 0.5 c
i V2 = 0.75 c. N aCi relativnu brzinu druge cestice u odnosu na prvu
cesticu.
143. Cestica se u 8 sisternu krece brzinorn u pod uglom (Y 11
odnosu na X-osu. NaCi odgovarajuci ugao u sistemu Sf, koji se pre-
mjesta brzinom v u pozitivnorn smjerll X-ose, ako se ose oba sisterna
poklapaju.
144. ZaITllsljena kosmicka raketa poCinje da se krece konstantnim
u brzanjem 11/ = 10 9 u inercijalnim sistemima refcrencije, vezanim u
svakom momentu sa raketom. Pogon traje po zemaljskom vrernenu
t = 1 godinu. Odrediti za koliko se procenai:,a razlikuje brzlna rakete
od brzine svjetlosti na kraju vreluena t i predjeni put za to vrijerne.
145. Dokazati da je transfonnacija frekvencije za relativisticki
longitudinalni Doplerov efekat kod svjetlosti data relacijorn:
(1 - (3
v
w

(! =
I+{! e
gdje je 1) brzlna kojom se krece izvor svjetlosti u odnosu na
prijemnik.
146. Po nekoj pravoj krecu se u istom smjeru brzino!:n
VI = c/2) a ispred TIJega lzvor monohromatske svjetlosti bTzinom
1.21. TOPLOTNO ZRACENJE
29
V2 = 3/4c. Sopstvena frekvencija svjetlosti je woo NaCi frekvenciju
svjetlosti koju mjeri pOSlnatrac.
14-7. Kojorn brzinom se mora kretati vozilo da hi crvena svjetlost
sernafora, talasne duzine 700 run, presla u :telenu svjetlost talasne
duzine 550 nrn'?
148. Koliku je brzinu neophodno saopstitj tijelu da bi njegova
zaprerninska masa porasla. za 10%?
149. Izracunati irnpuls protona u A1 eV/c, gdje je c brzina svjet-
losti u vakuumu, ako je kineticka eIleTgija protona Ek 5001\1 eV.
150. U hornogenom elektricnom polju jaC.ine kV / em poone
se kretti elektron. Kroz koliko vremcna c.e njegova kincticka energija
biti jednaka rnoc2, gdje je rno masa mirovanja elektrona?
151. Izracunati ubrzanje elektrona koji se krece duz silnica ho-
mogcnog clektricnog polja E =25 kV / em,) u momentu kada je njegova
kineticka energija 0.5 'moc
2
, gdje je rno rDasa rnirovanja elektrona.
152. Cestica mase rnirovanja m,o pocinje u trenutku t -:::::;- 0 da se
krece pod dejstvorn statue sile F. NaCi zavisnost brzine i puta od
vrem_ena.
1.21 Toplotno zracenje
153. Pokazati cIa 8U spektralna ernisl0na snaga apsolutno crnog
tijela Ev i spektralna gustina energije zracenja 'W
v
povezane relacijom
c
Ev =-w
4 v
NaCi veZll izmedju ukupne emisione snage apsolutno crDog tijela E i
ukupne gustine energije zra.cenja w.
154. Da bi izveo svoju formulu za spektralnu gustinu energije
zracenja Plank je pretpostavio da atomi iii ITlolekuJi u CVTstom ti-
jelu mogu da 08ci1u.1u sarno tako da posjeduju odrcdjene vrijednosti
energije oscilovanja koje iznose 0, £, 2c) 3c, ... Prerna tome, kada
takav oseilator emituje iii apsorbujeenergiju u vidu elektromag-
netnog zracenja, onda i taj emitovani ill apsorbovani iznos energije
mora biti cjelobrojni urIlnozak najrnanjcg iznosa E; koji se naziva
energije oscilov(t,nja. Na osnOVll ovih pretp?sta.vki izvesti Plan-
kovu forillulu za spektralnu gustinu cnergije zracenja apsolutno cr·nog
tijela i zakljllCitl cemu treha da bude jednako c.
30 CLAVA I. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
155. KoristeCi Plankovu formulu za spektralnu gustinu energije
zracenja IlaCi izraz za spektralnu emisionu moe apsolutno crnog tijela
na temperaturi T. Izraziti je u zavisnosti od frekvencije v i talasne
duzine ).. Nacrtati ih za tri razliCite temperature T, < T, < T
3

156. PolazeCi od Plankovog zakona zracenja apsolutno cmog ti-
jela izvesti:
a) Vinov zakon pomjeranja,
b) Stefan-Bolcrnanov zakon i
c) izracunati Vinovu i Stefan-Bolcruanovu konstantu.
157. Metalno vlakno precnika d = 0.01 ern nalazi se u evakuira-
nom balollu. Propustanjem stalne istosmjerne struje temperatura
mu se odrzava konstantnom T = 2500 K. Specifieni otpor metala
od koga je napravljeno dakno je p = 2.5· 10-
6
Om. Kolika jacina
struje protice kroz vlakno
1
ako snlatramo da zraCi toplotnu energiju
kao apsolutno crno tijelo. Gubitke toplote provodjenjem zanemariti.
1.22 Fotoelektricni i Korn.ptonov efekat
158. Cista povrsina cinka obasja se ultraljubicastorn svjetloscu
talasne duzine ).. := 25:).7 nrn (jedna linija iz zivinog spektra). Ako
je izlazni rad elektrona kod cinka =.' 4.3 eV) kolika je maksirnalna
energija enlitovanih fotoelektrona? Koliki je napon zaustavljanja
takvih fotoelektrona?
159. Maksirnalna talasna duzina svjetlosti koja moze da izazove
fotoelektricni efekat na metalnonl natrijuIDu je Arnax = 545.0 nm.
a) Odrediti rnaksirnalnu brzinu izbijenih elektrona iz natrijurna,
ako se on abasja svjetloscu talaslle duzine ). = 200.0 nrn.
b) Koliki je zakocni napon za fotoelektrone izbijene iz natrijuma
pod uticajem te svjetlosti?
160. U tabeli Sll navedcni eksperimentalni rezuitati mjerenja za-
kocnog napona za fotoelektrone koji se izbijaju pod uticajerll svjet-
losti talasne duzine koja odgovara glavnirn linijama u spektru zive:
,
I
5461492 I
I
405 I 369
,
Talasna duiina I
(nml ___ 436 313
-?akocni napon
1.20 11.50 (V) 0.40 I 0.60 0.90 2.10
1.23. ATOMSKA FIZIKA
31
N a osnovu ovih podataka nacrtati grafik na milimetarskom pa-
piru i sa njega odrediti Plankovu konstantu i izlazni rad elektrona
iz rnetala koji je koriiiten u eksperimentu. Odrediti iste velicine
metodom najmanjih kvadrata. Uporediti ih sa onim odredjenim sa
grafika.
161. Kvant X-zracenja talasne duzine .\ = 0.1 nrn rasijava se
na slabo vezanom elektronu atorna rnanjih rednih brojeva, pri. cemu
produzava da se krece pod uglorIl e = 90(;. Izracunati energiju koju
prirni elektron i ugao pod kojim produzi da se krece nakoll sudara.
162. Rendgensko zracenje talasne duzine ..\. = 0.004 nrn rasijava
se na grafitu. Odrediti impuls fotona koji se rasije pod uglom e = 30
0
i kineticku energiju uzrnaklog elektrona. Da Ii u rasijanorIl zracenju
pod titn uglonl ima zracenja sa talasnorn duzinom jednakom upad-
rlOIrl zTaeenju?
163. Kada se fotonirna talasne duzine ). = 2.4· nm bornbar-
duje materijal za rasijavanje, registruje se zracenje sa promijenjenom
talasnom duzinom pod uglom 0 = 60
0
U odnosu na kretanje upadnih
fotona. Izracunati:
a) Talasnu duzinu fotona rasijanih na slabo vezanim elektronimal
b) U gao uzmaka elektrona.
164. U eksperimentu sa rasijanjern X-zracenja, upotrijebljeni su
fotoni energije E j = 0.200 M-e1i. Rasijani fotoni sa prornijenjenom
talasnom duzinom registrovani su pod uglom 0 = 90° u na
srnjer upadnih fotona. Kolika je energija (u MeV) rasijanih [otona i
uzmaklih elektrona'! Razrnotrite da Ii se u tom slucaju opaza vazenje
zakona 0 odrzanju energije?
165. U eernu se razlikuje rasijanje fotona elektronirna od rasijanja
fotona protonima? Koliki bi bili pomaci talasne duzine ,-zracenja
(). = 0.2· nm) pIi rasijanju protonima i slabo vezanim elektron-
irna pod uglom e = 90
0
?
1.23
166.
lzraz za
stanja!
Atorn.skafizika
a) Koristeci Borov model atorna i Borove postulate izvesti
racunanje --i izracunati . .- poluprecnike prva tri stacionarna
32 GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
b) Kolike su periferijske brzine kretanja elektrona na tim puta-
njarna?
c) Koliko se rar,likuju ugaone brzine elektrona U osnovnorn i pr-
vom pobudjenom stanju?
d) Kolike 811 kineticka i potencijalna energija (u eV) atoma vo-
--donika kada se on naJazi U osnovnom kvantnorn stanju?
e) Kolika je ukupna energija aloma (u eV)?
f) Kolika je milliumlna energija (u eV) potrebna za jonizaciju
atoma vodonika U osnovnom stanju?
Smatrati da je rrlasa jezgra mnago puta veca od mase elektrona
(m
J
beskonac:na).
167. Monohrornatska svjetlost nepoznate talasne duzine pada
na atome vodonika koji se nah1.ze U OSIlQVnOrIl. kvantnom stanju. U
ernisionom spektru vodonika koji se dobiva poslije interakcije fotena
sa atomima vodonika_ javlja se ukupno sest spektralnih linija. Odre-
diti talasn€ duzine ovih spektralnih linija i energiju fotona upadne
svjetlosti.
HiS. Svjetlost od cijevi za praznjenje u kojoj se nalazi vodonik
pada normalno n3. difrakcionu re3etku koja ima 590 proreza na 1 m.rn.
Pri tome se prvi difrakcionj maksimum 7,a Hex (crvena linija u Bal-
merovoj seriji) nocl pod uglom 0 = 23°. Odrediti:
a) Talasnu duzinu te svjetlosti.
b) Ridbergovu konstantu.
169. U atomu vodonika elektron prelazi iz stanja Cija je energija
veze Eli = 0.54 el/ u stanje Cija je energija pobudjivanja Ee.x
10.2 eV.
a) Odrditi kvanlne [yrojeve koji odgovaraju Qvim stanjima.
b) Izracunati taiasnn duzinu emitovanih fotona!
c) Kojoj spektralnoj seriji pripada ta talasIla duzina?
170. Pri n(-celasticnorD sudaru elektrolla Inase m sa atomom vo-
donika IDase M koji mirllje, atoTn prelazi u pobudjeno stanje, e.ija je
energija za LiE- vera od e.nergije osnovnog stanja.
a) Dokazati da minimalna kineticka energija elektrona Ekrnin mo-
ze biti odredjen<-t kao
E kmir:
rn+M
= --·-t::.E
1v[
I
I
I
I
i
I
1.24. NUKLEARNA FIZIKA
33
. b) NaCi minimalnu kinetiC:ku energiju elektrona pri neelasticnom
sudaru sa atom om vodonika koji miruje, koja je potrebna da prebaci
atorIl vodonika iz osnovnog u drugo pobudjeno stanje.
c) Rijesite prethodni zadatak kada bi cestica koja nalijece hila
proton.
,171. Ne :uzimajuCi U obzir kretanje jezgra kod jednostruko joni-
zovanog atoIDa H e+, izraclinati Ridbergovu konstantu, en-
nivoa za n = 1,2,3 i 4. Nacrtati na milimetarskom papiru
dlJagram energetskih nivoa za H e+ i H. Sta se moze zakljuCiti pos-
matranjem dijagrama?
72. Rijesiti prethodni zadatak sarno ·uzeti dvostruko jonizovani
atom litijuma L£++.
. 173. a) Izvesti izraz za energiju atorna vodonika i njemu slicnih
Jona kada se uzme u razmatranje i kretanje jezgral
b) Kolikom moe; razlaganja tre ba da raspolaze spektralni uredjaj
da bi se mogle vidjeti kao odvojene .Ho:. linije koje daje smjesa obicnon-
vodonika i tricijuma. C>
174. Svjetlost iz cijevi za praznjenje u kojoj se nalazi vodonik
obasjava fotokatodu.
. a) Odrediti razliku kinetickih energija elektrona koji nastaju pod
deJstvom svjetlosti Iinija Ha i
b) U kakvoj je vezi ova razlika energija sa jednom od iinija u
PaSenovoj seriji?
1.24
N uklearna fizika
175. Aktivnost nekog preparata umanji se 71 = 2.5 puta za t = 7
dana.
a) Izvesti zakon radioaktivnog raspada!
b) NaCi period poluraspada datog preparata.
176.-"Radioaktivni natrijum llN ([25 se raspada emitujuCi {3-ces-
tice. Period poluraspada natrijuma je T 14.8 sati. Odrediti broj
atorna koji se raspadnu u 1 rng natrijllma za 10 sati.
Odrediti masu oiova Pb"(l6 nastalog radioaktivnim raspada-
njem 1 kg. Cistog r.:
238
, od nastanka Zernlje (prije t= 2.5.10
9
godina),
ako Je VTlJeme poluraspada uranovog izotopa T = 4 . .5 . 10
9
godina.
34
GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE
178.Dat je sljedeCi radioaktivni niz:
38
5
r90 .. , 39 yOO ___ f3= __
T = 28god T = 64.2sata
(stabilan)
U trenutku t = 0 izdvojen je Cist preparat stroncijurna 5r
9o
Cija je
rnasa mSr = 1 rng. Kolika je rnasa cirkoniju.rna. Zr90 dvije godine
posilJe izdvajanja stroncijuma?
179. Radioaktivni element, Cija je konstanta radioaktivIlog ras-
pada ..\. stvara se konstantnom brzinom q. U pocetnom trenutku
t = 0 radioaktivni element nije postojao (No = 0). Dokazati da
je broj radioaktivnih atorna poslije vrernena t, koje je jednako peri-
odu poluraspada T, jednak polovini ravnoteznog broja radioaktivnih
atoma.
180. Izrai'unati energetski efekat Q nuklearne reakcije
Da Ii je reakcija egzoenergetska ili endoenergetska ?
181. Alfa cestica sa kinetickorD energijonl Ek = 7 MeV elastic no
se rasije na jezgru L£6 koje je bilo u stanju rnirovanja. Odrediti
kineticku energiju uZIIlaklog jezgra ako je ugao medju pravcirna kre-
tanja poslije sudara B = 60°
182. Elektricna snagajedne nuklearne elektricne centraleje Pol =
100 MW. Koeficijent korisnog dejstva nuklearne elektrane je 1) =
25%. Koliko se cistog goriva U
235
utrosi u toku svakog sata rada
nuklearne elektrane?
Glava 2
Zadaci za kontrolisano
ucenje
35
2.1 Kinematika translatornog kretanja
1. Tijelo lZVTsi dva uzastopna, po brojnoj vrijednosti jednaka
pomjeranja, brzinarna VI :::-.::: 20 mj s pod uglom 0::] = 60° i V2 =
40 mj s pod uglorn "" = 120
0
u odnosu na zadani smjer. Odrediti
srednju brzinu .
/!lie!!. v 23.09 m/8, f3 = 90
0
'.I 2.) Dva broda se krecu po rnirnoj je,erskoj vodi brzinarna V, =
36'1dh/h i V2 = 72 km/h pod uglorn '" = 30
0
jedan prerna drugorn.
Odrediti brzinu prvog broda U odnosu na a" zatim brzinu dru-
gog hroda U odnosu na prvi. ZakljuCi! \
Rjes. V,2 = V21 = 104.7 km/h, V12 =
3. Motorni camac se krece brzinom v = 10 m/ s U odnosu na
vodu u rijeci pod uglorn Q = 120
0
u odnosu na srnjer njenog toka.
Ako je brzina vode u rijeci, u odnosu na obalu v, = 4 km/h, odredi
rczultujucu brzinu camca U odnosu na ohain.
Rje!!. Vr = 10.68 m/ s, f3 = 117,92°
4. Posmatrac koji u trenutku prolaska voza stoji pored njegovog
prednjeg kraja, konstatovao je da je prvi vagon prasao pored njega
za vrijerne t = 4 8. Koliko ce se dugo pored njega kretati n-ti ( 10-ti
) vagon? Kretanje voza srnatrati jednoliko ubrzanim . Uzeti da je
prvi vagon lokornotiva, iste duzine i vagoni. Graficki prikazati
36 CLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE
v(t) i 5(t) za to konkretno kretanje, ako bismo uzeli da je duzina
vagona L = 15 m.
Rjd. t = O.SI 8
5. Uz strmn ravan gurnu se kolica. Na rastojanju S = 30 em
od pocetka puta kolica su bila dva puta: kroz 1 sekundu i kroz 2
sekunde od pocetka kretanja. Odrediti pocetnu brzinu i ubrzanje
kuglice smatrajuCi ga konstantnim.
Rjd. va = 0.45 ml s, a = 0.3 ml3
2
Tijelo sa pocetnom brzinom Vo = 10 m/ s poene da 5e krece
jednoliko usporeno i zaustavi 5e presavsi put Sz = 20 m.
a) Koliko je usporenje tijela?
b) Koliko je vremena potrebno za zaustavljanje tijela?
c) Nacrtaj grafik zavisnosti v(t) i 3(t)!
Rjd. a = 2.5m/3
2
, t z = 48
7. Covjek koji 5e nalazi u sobi na petom spratu vidi kako pored
njegovog prozora proleti odozgo saksija sa cvijecem. Rastojanje 2 m,
jednako visini prozora saksija proleti za 0.1 s. Vis ina jednog sprata
je 4 m. UzimajllCi da je g ,= 9.81 ml 3
2
, odrediti sa kojeg je sprata
pala saksij a?
Rjd. n = 10
Lopta pacine na raVIlU povrsiu-q. sa visine 20 rn i odskoei na
visinu 8 m.
a) Kolika je brzina lopte neposredno prije sudara sa povrsinom?
b) Koliko je vremena proslo od momenta kad je pocelo padanje
do dostizanja najvise tacke poslije odskoka?
c) Kolika je brzina lopte neposredno poslije odskoka?
Rjes. a) v = 19.81 mis, b) t = 1.28 3, c) v.o= 12.52 rn/s
9. Pod kojim uglom u odnosu na horizontalnu ravan treba u-
praviti mlaz vode da hi dostignuta rnaksimalna visina hila jednaka
dometu? Koliko je tada vrijelne kretanja mlaza kroz vazduh?
Rjeif. a = 63.4°, tk = 0.18vo (s)
10. Voz se krece po krivini poluprecnika krivine r = 400 rn
pri cemu je njegovo tangencijalno ubrzanje at = 0.2 mj 8
2
. Odrediti
njegovo norrnalno i totalno ubrzanje u trenutku kad je njegova brzina
11 = 10 mls.
RJeii. an = 0.25 ml 8', a 0.32 ml8'
I
t
" !
I
I
I
.1
J
/
2.2. KINEMATIKA OBRTNOC KRETANJA
37
2.2
Kinelllatika obrtnog kretanja
11. Automobil se krece brzinorn Vo = 60 km/h. Poslije pocetka
kocenja on se kretao pravolinijski sa promjenljivim usporenjem i
zaustavio se nakon 3 sekunde. Za to vrijeme je presao put S = 20 m.
Odrediti srednju vrijedpost uf;aone brzine i ubrzanja tockova auto-
mobil a za vrijeme kocenja. Poluprecnik toi'ka je 0.23 m.
Rjes. W M • = 36.23 radjs, a
Br
= 24.15 radj 8
2
12. Pri krllznom kretanju materijalne tacke radijus vektora r =
0.8 m opise ugao e = 150
0
, pri cemu joj se periferijska brzina promi-
jeni od v, = 0.4 m/8 do "", = 1.5 m/8. Odrediti tangencijalno
ubrzanje tacke na tom putu
1
ako se zna da se brzina na tom putu
ravnomjerno povecavala.
Rjes. at = 0.5 m/8
2
13. Neko tijelo poCinje da se obrce konstantnirn ugaonim ubrza-
njem a :-::: 0.04 radj 3
2
• Kroz koliko vremena, od pocetka obrtanja, ce
totalno ubrzanje bilo koje tacke tijela biti usmjereno pod uglom 76°
U odnosu na srnjer njene brzine?
Rjd. t = 10 s
14. Tacka A se nalazi na obodu tocka radijusa r = 0.5 m koji se
kotrlja bez klizanja po horizontalnoj povrsini brzinom Va = 1 mls.
NaCi:
a) moduo i smjer vektora totalnog ubrzanja tacke A,
b) ukupni put 5 koji predje tacka A izmedju dva uzastopna dod ira
s povrsinom.
Rjel!. a) a=2m/s',(3=0,b) 5=3.14m
15. Rotor elektromotora koji se vrti ugaonom brzinom W =
314 radj 8, nakon iskljucenja vrti se jednoliko usporeno i zaustavi
nakon 1680 obrtaja. Koliko je ugaono usporenje rotora?
R.ieS. a = 4.67 rad/8'
16. Tocak koji irna 12 jednako udaljenih paiaca, za vrijeme obr-
tanja se fotogralise sa ekspozicijom 0.04 s. Na snimku se vidi da
se svaki palac za to vrijeme obrnuD za polovinu ugla izmedju dva
susjedna palca na tocku. N aCi ugaonu· brzinu tocka.
Rjd. w = 6.54 radl3
17. Mali teg opisuje krug radijusa 5 ern krecuCi se konstantnirn
u brzanjem at = 0.05 mj 8
2
• Cernu je jednaka perifer-
38 GLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UC:ENJE
ijska brzina tega na kraju petog obrta? Kolika je njegova ugaona
brzina i ugaono ubrzanje u tom trenutku ?
RJeif. Vt = 0.396 mis, w = 7.92 rad/s, IT = 1 rad/s'
18. Kamen se baci pod uglorn Q = 60
0
prerna horizontali, poce-
tnorn brzinorn Vo = 19.62 m/ s. Koliko je norrnalno, a koliko tangen-
cijalno ubrzanje kanlena nakon 0.5 S od izbacivanja ?
RJei3. an = 6.18 m/ S2, at = 7.62 m/ s'
2.3 Dinalllika translatornog kretanja
19. Tijelo mase rn = 10 kg podiie se polagano (bez ubrzanja)
po zlijebu visine h = 3 m i duzine osnovice b = 6 m. Znajuci da je
koeficijent trenja izrnedju tijela i zIijeba !1 = 0.2 odrediti:
a) rad spoljasnje sile (vui'ne sile),
b) rad sile teile,
c) rad sile trenj a i
d) rad sile normalne reakcije.
RJeil. a) Av = 412 J, bJ AG =··294.3 J, cJ A" = -117.7 J i dJ
AR =0
20. Dvije kugle masa rrI-I = 2.5 kg i m2 = 1.5 kg krecu se jedna
prema drugoj brzinama VI = 6 Tn/ s i V2 = 2 m/ s. Odrediti:
a) brzine kugli poslije sudara,
b) kinetii'ke energije kugli prije i poslije sudara i
c) energiju koja se utrosi na deformaciju kugli pri sudaru.
Sudar smatrati centralnim idealno neelasticnim.
Rjes. a) v = 3 mis, b) Ek 48 J, = 18 J e) Q = 30 J
21. Dva tega masa Tn, = 10 kg i rn2 = 15 kg objeseni su na
neistegljivu Iaganu nit duzine L = 2 m, tako da se dodiruju. Manji
teg se otkloni za ugao 0: = 60° i pusti. Na koju visinu h, U odnosu na
ravnotezni polozaj sistema, ce se popeti tegovi poslije sudara? Sudar
smatrati centralnim, idealno elasticnim.
RJ·eS. h, = 4 em, h2 = 64 em
22. Tijelo mase m, = 0.1 kg pustimo daklizi niz kosi zIijeb, koji
prelazi u l)rnTtvu petlju" poluprecnika R = 0.75 ITL U najnizoj tacki
ono se idealno elasticno su.dari sa tijelom .rnase· -rnz = 0.30 kg koje je'
mirovalo (vid\ sIiku). Sa koje visine je pusteno da klizi tijelorr",
2.4. GRAVITACIJA
ako se poslije sudara tijelo
m2 odvoji od petlje na visi-
ni h = 1.125 m, a prvo tije-
10 vrati nazad po zIijebu, a
zatim ponovo kliznuviii, od-
vaja se od petlje u istoj tac-
ki kao i mz? Trenje zane-
mariti.
R
RJeif. H = 3
2
h-!j- (m, - mI)2 = 5.25 rn
rn.
l
2.4 Gravitacija
39
23. Tanak homogen stap duzine L = 2a i mase M nalazi se na
rastojanju d = 2a od cestice mase m koja Ieii na pravoj koja prolazi
normalno kroz njegov centar.
a) Naci intenzitet sile F kojom stap djeluje na cesticu.
b) Razmotriti slucaj d » L
c) Uporediti sHu F sa silom F' sa kojom bi djelovale rnaterijalnc
ta<:ke rnasa M i rn koje se nalaze na medjusobnom rastojanju d = 2a.
d) Izracunati siiu rnedjusobnog djelovanja ako hi cestica hila na
osi stapa na rastojanju d = 2a od njegovog centra.
. Rjes.
a)
c)
F = sinarctan(O.5), b)
sin arctan(0.5)' d)
24. Odrediti gravitacionu silu F koja djeluje na tackastu masu
koja se nalazi u unutrasnjosti homogenog sfernog sloja.
RjeS. F = a
25. NaCi gravitacionu potencijalnu energiju veoma tankog ho-
mogenog sfernog sloja i cestice rnase m koja se nalazi na rastojanju r
od centra sfernog sloja. Masa sloja je M i poluprecnik R. Razmotriti
slucajeve:
a) r > R
b) r < R
c) Graficki predstaviti zavisnost r) za oba slucaja.
Rj'eJ. a) Ep =. b) Ep =
40 CLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE
25. SmatrajuCi Zemlju homogenom lop tom poluprecnika R
z
, i
zanemarujuCi otpor vazduha, odrediti potencijalnu energiju Ep( r)
sistema Zemlja- tijelo koje se moze pomjerati kroz uski kanal napravl-
jen kroz Zemlju duz njene ose (Predpostaviti da je potencijalna en-
ergija tijela na beskonacnosti od centra Zemlje jednaka nuli). Kolika
je potencijalna energija Ep(O), kojom raspolaze sistem kad je tijelo u
centru? Uporediti Ep(O) sa potencijalnorn energijom kad je tijelo na
povrsini Zernlje Ep(Rz).
Rjd.
Ep(r) = -21fp/m (R;.- 'i),
Ep(O) = -21fp/mR" Ep(O) = %Ep(Rz)
26. Data je homogena kugla mase M i poluprecnika R. NaCi
jacinu gravitacionog polja § i potencijal tp gravitacionog polja te
kugle kao funkciju rastojanja r od njenog centra (za r < R i r > R).
Nacrtati odgovarajuce grafike za ,9(r) i I"(r).
RJ·eii.
{
__ r r < R.
,9(r) = ltr'-
---l
r
2' r:2:R
{
-27rpry (R2 - i'.) r < R
rp= 3' -
... ryM r> R
, ' -
27. Odrediti odnose ubrzanja a, koje gravitaciona sila saopstava
tijelu na povrsini Zernlje, ubrzanja a2 koje centrifugalna sila iner-
cije saopstava tijelu na ekvatoru i as ubrzanja koje Sunce saopstava
tijelirna na Zernlji.
Rjeii.
a, -, "1
M
,
R;
0., as
"1
M
,
R;
h'
1"
,
!>&.
I HZ,
0., a2
a,
1 0.0034
0.0006
28. Satelit bi trebao da se krere u ekvatorijalnoj ravni Zernlje u
blizini njene povrsine po kruznoj putanji u smjeru) ili u suprotnom
. smjeru ad njenog abrtanja ako sopstvene ose. NaCi , u sistemu refer-
encije vezanom za Zernlju, koliko puta je kineticka energija satelita
u drugom shicaju veca od one u prvom.
RJes. Ek2 = 1:_27,
vl-prva' kosmicka brzina
vTperiferijska brzina tacaka na povrsini Zernlje
2.5. DINAMIKA ROTAClONOC ImETANJA 41
29. Sm,atrajuCi daje gravitaciono polje Mjeseca na mjestu gdje se
nalazi Zernlja nehomogeno, dati objaSnjenje kako se pojavljuju plirna
i osjeka.
2.5 Dinarnika rotacionog kretanja
30. Izvesti izraz za racunanje momenta inercije:
a) Tankog homogenog stapa u odnosu na osu koja je norrrHllna
na stap i prolazi: 1) kroz jedan njegov kraj i 2) kroz njegov centar
rnase. Masa stapa je m, a njegova duzina L.
b) Tanke hornogene pravougaone place u odnosu na osu koja pro-
lazi normalno na plocu kroz jedan njen vr1. M,asa ploce je m, duzina
a i sirina b.
c) Homogenog diska U odnosH na osu simetrije koja je normalna
na ravan diska. Izracunati taj moment ako hi disk hio ad bakra za-
prerninske mase p = 8900 kg/m,3, debljine 1> = 2.0 rnm, i poluprecnika
R = 100 mm,
d) Tankog kruznog prstena u odnosu na osu koja prolazi kroz
centar prstena normalno na njegov11 ravan, ako su ullutrasnji i vanjski
poluprecnici RI i R
2
) respektivno, masa m, i sirina. b. (Rl R2 R).
e) Homogene kugle 11 odnosu na osu koja prolazi: 1) kroz centar,
2) kroz jednu tacku na njenoj povrsini u pravcu tangente. Masa
kugle je m, a poluprecnik R.
RJ'eii a) 1) 1= =L' 2) 1 = =L' b) I = "'i,'+b')
, 3 ) _ 12 7 3'
c) 1= = 2.8.10-
3
kgm' d) 1 = mR', e) 1) I = 2)
)' = .!..mR2
5
31. Na masivni nepomicni kotur mase m'l i poluprecnika r na-
motana je lagana nerastegljiva nit, koja je jednirn krajern vezana za
jednu tacku na obodu kotura, a na slobodni haj je privezano tijelo
rnase m. U trenutku t = 0 sisteIIl se prepusti samOIIl sebi i on poene
da s'e krece. NaCi moment koliCine kretanja sisterna u trenutku i
od pocetka kretanja. Predstaviti na .crtezu vektor rIlomenta koliCine
kretanja sistema U odnosn na osu oko koje se obrce kotur.
R 0 .. L 2:m(:m+:md t
Jeso 2:m+:m1 rg
32;-- U sistemu °kao na slid poznate su mase tij"ela rnl = 4kg i
rnz 2kg, koeficijent trenja /1 = 0.1 izmedju tijela rnl i horizontalne
42
CLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE
podloge, kao i masa kotura m = 10 kg, koji mozemo smatrati ho-
mogenim diskom. Nit se ne kHze po koturu. U trenutku t = 0 tijelo
m2 pocne da se spusta. ZancmarujuCi masu niti i trenje U osovini
kotura, naCi rad sile trenja
koja djeluje na tijelo ml za
vrijeme t = 5 S od pocetka
kretanja. Kolika je kinetic-
ka energija sistema u tom
trenutku? Koliko je sma-
njenje potencijalne energije
sistema? Smatrati da tijelo
ml ostaje
m,
m,
stalno na horizontalnoj podlozi i da nema trenja u osovini kotura
kao ni sa vazduhom. '
Rjd.
33. Oko horizontalne ose moze slobodno (bez trenja) da se vrti
poluga mase m = 1 kg (vi-
di sliku). Na krajevima po luge
smjestene 8li tackaste mase ml =
0.2 kg i rn2 = 0.3 kg. Prepusten
sam sebi sistem prelazi iz hori-
zontalnog u vertikalni polozaj.
o

L, L
Koliku brzinu imati masa m2 u najnizoj tacki putanje, aka je
L1 = 0.2 m I L2 = 0.8 m.
Rjes. v = Lzw, w = V = 2.16 m/s
34. Matematicko klatno mase m i stap rnase M (vidi sliku)
2.6. IiIDROS'TATIKA I IIIDRODINAMIKA
objeseni su u jednoj istoj tacki A, oko
koje mogu slobodno oscilovati. Duzina
maternatickog klatna je jednaka duzi-
ni stapa. Kuglica klatna se otkloni u
stranu tako da se podigne na visinu h u
odnosu na svaj najnizi palazaj. Aka se
kuglica pusti ana se neelastiCno sudari
sa stapom. Kako ce se kretati kuglica
i donji kraj stapa poslije sudara i na
koliku visinu ce se podiCi.
Rjes. Ii =

L
.. m

43
35. Rijesiti prethodni zadatak pretpostavljajuci daje prije sudara
bio otklonjen stap ( njegov donji kraj podignut za h).
R
- , f 3M'h
]CS. =
36. Sa jedne iste visine strme ravni istovremeno pocnu da se
kotrljaju homogeni valjak i kugla jednakih poluprecnika.
a) Koje tijelo ce irnati vecu brzinu na nekoj datoj visini?
b) .Koliko puta ?
c) Koliko puta ce brzina jednog tijela biti veca od brzine drugog
u datom trenutku?
RjcS. a) kugla b) Vk = 11._'v c)"-k = I,
, V 14 v, v" 14
2.6 Hidrostatika i hidrodinamika
37. U spojenirn sudovima se nalazi ziva. Povrsina presjeka
jednog kraka je cetiri puta veca ad povrsine presjeka drugog. U uski
krak se nalije stub vode visine Ii = 70 em. Za koliko se podigne ziva
u sirern, a spusti u uzem kraku U odnosu na prvobitni polozaj. Za-
preminska rnasa vode je Po = 10
3
kg / m
S
, a zive P = 13.6.10
3
kg / m
3

Rjes. hI = 'i¥!J1 H = 4.1 em
'P
38. Pravilan drveni cilindar pliva na povrsini vode take da se u
vodi nalazi 0.9 njegove visine. Koji dio visine dEndra ce poto-
pljen u vodu ako na vodu nalijemo sloj ulja koje potpuno prekrije
cilindar. Zapreminska masa ulja je Po = 0.8.10
3
kg/m" a vode
Po = 10
3
kg /m
3

Rjd. h, = H /2
44
GLAVA 2. ZADA.CI ZA KONTROLI5ANO UGENJE
39. Sa visine h = 1 m iznad nivoa miTne jezerske vode pusti
se da slobodno pada mala sfeTna kuglica od materij-ala zapreminske
mase p = 920 kgjrn
3
• Na kojoj dubini u vodi ce se zaustaviti ta
kuglica? Koliko vremena ce se kretati kuglica kroz vodu? Otpor
vode zanemeriti, a gustinu srnatrati poznatom.
R
· 'H I' h . -' .' 2py'2ih
Je5. = --:::- = 1L) m, t, = 2t = --- = 104 s
. .PO • • (po-p)g'
40. Kroz honzontalnu kapllaru unutrasnjeg poluprecnika r
1 mm i duziIie L = 2 ern koja se nalazi na boenoj strani otvorenog
cilindricnog suda poluprecnika R = 2 em istice ulje koeficijenta
viskoznosti 1] = 1.2 Pas i zapreminske mase p = 900 kg/rn3 • Iz-
kolika je brzina Vl isticanja ulja kroz kapilaru, a kolika je
brzina spustanja nivoa ulja. u cilindricnom sudu u mornentu kada je
nivo ulja nad sredistem kapilare h .= 26 em. Smatrati da ne dolazi
do zadrzavanja ulja na zidovima suda.
R' .. afl
h
j ,
Jes. v] = 81}i- = 1.2 em s, v = "k2Vl = 0.3,10-
2
cm/s
41. Iz cilindricnog suda vlsine h = 1 m i poprecnog presjeka
povrsine S lstice voda kroz otvor na dnu. OtVOT na dnu je kruznog
oblika povTsine 5, = cO/ 400. Izracunati za koje vrijerne ce voda
isteCi iz suda, ako je on u pocetku bio napunjen vodom do vrha.
Kontrakciju mlaza fie uzimati 11 obzir.

Jes . . - V -,; cO .- ", == 180 5
4.2. Na zidu suda sa vodom napravljena nad drugim. dva
otvora svaki povrsine cO. Rastojanje medju otvorima je h. U sud se
u svakoj sekundi ulije Q litara vode. N aci tacku presjeka mlazeva
koji isticu iz otvora, ako je Q jednako zapremini vode koja u sekundi
istekne kroz otvore.
R
· .. n2 S2"h
2
Q'
Je5. x =."-- - _ .. ,- y - -- 4gh _ .L
4g,<>2 QZ, -- 4g82 8g
2.7
Oscilatorno kretanje
43. Kuglica vrsi harmonijsko oscilovanje duz X-ose, aka rav-
noteznog polozaja x = O. Vlastita kruzna ucestanost oscilovanja je
Wo = 4 rad/ s. U jednoID trenutku koordinata polozaja cestice je
Xo = rn, a projekcija njene brzine VOx = 1 m/s. NaCi koordinatu
polozaja x i brzinu Vx nakon t = 2.4 s. Graficki prikazati
zavisnost x, Vx i ax od vremena t.
2.7. 05CILATORNO KRETANJE
45
RJes. x = -0.29 m, Vx = -0.8 m.ls
44. N a krajeve opruge kao na sEci pricvrscena su dva tijela rnasa
ml i mz. Ako oprugu rasteg-
nerno; drzeCi za tijela i pustimo
obje mase istovrerneno, nastace
oscilatorno kretanje. Odrediti
period oscilovanja sistema. Kru-
tost opruge je k. Sva trenja, kao
i otpor vazduha
Rje[;. T = .. m = .2'l1."'.L
k' ffl.,j-+m.2
mz
45. Ako bi se kroz Zemlju probio tunel, u nekom pravcu koji ne
prolazi kroz centar (vidi sliku), i u njega,
u tacki A postavilo tijelo mase m,
ono bi, ukoliko nema trenja, vrsilo
harmonijske oscilacije. Dokazati to!
Zernlju smatrati homogenorn kuglom
zapreminske mase p = 5.5.10
3
kg/m
s
Rotaciju ne uzirnati u obzir. Naci pe-
riod j;ih oscilacija.
R
· " F 4
Jes, x = -si7rpmx,
l' = . f'Fi .:= 84.5 m£n
V IP
m
A
46. Neka malo tijelo vrsi priguseno oscilovanje sa kruznorn ucesta-
noseu w = 25 rad/ s. NaCi koeficijent prigusenja /3, ako u pocetnom
trcnutku brzina tijela iznosi Vo = 0, a njegovo pomjeranje od. polozaja
ravnoteze r; = 1.02 puta manje od amplitude u pocetnom trenutku.
RJes. f3 = -w tan a = 5.1 3-
1
47. Na oprugu ciju masu mozemo zanemariti objesi se teg, usljed
(ega se ona istegne za .6..L = 9.8 em. Koliki ce biti period oscilovanja
tega, ako ga malo gurnemo u vertikalnom praVCll ? Longitudinalni
dekrement prigusenja je )" = 3.14.
Rjes. T = 21fJ D.gL [1 (,";:)'] = 0.7 s
48. Kada se kuglica mase m objesi na oprugu ona se izduzi
za t:"L, Pod djelovanjem spoljasnje vertikalne gile, koja se mijenja
po harmonijskom zakonu i irna a:tnplitudu Fo; kuglica vrsi prinudne
. 'oscilacije, Logaritamski dekrernent prigusenja je A.. ZanemarlljuCi
masu opruge, naCi kruznu ucestanost prinudne sile pri kojoj ce arn-
46 GLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLlSANO UGENJE
plituda pomjeranj;; kuglice biti maksirnalna. Kolika je ta amplituda?
R
· • - I g F· ( ')
Jes. w - a - oAL::"L 1 + 4,
rez b.L 1+(>.j21r)2' rez - 41rmg ,;;:-z
49. Kuglica mase m = 50 g objesenaje na oprugu bez tezine, kru-
tosti k = 20 N / m. Pod djelovanjern prinudne vertikalne harrnonijske
sile kruzne frekvencije w = 25 Tad/8 kuglica vrsi uspostavljene prin-
udne oscilacije sa amplitudOni a = l.:1 ern. Pornjeranje zaostaje u
fazi za prinudnom silom za a = 37r /4. NaCi rad prinudne sile za
vrijeme jednog perioda.
RJes. A = :rrma' ([U' - wl) = 6 . J
2.8 Talasno kretanje
50. Jed.naCina progreshrnog ravanskog talasa ima oblik:
t;(x, t) = 60 cos{1800t ,- 5.3x)
gdje je f. dato u mikrornetrirna, t 11 sekundarna, x u metrim,a. Nab:
a) Odnos amplitude pomjeranja cestica i talasn€ duzine.
b) Amp litudu oscilovanja cestica sredine i njen odnos sa brzinom
sirenja talasa.
c) Amplitudu oscilovanja relativne deforrnacije sredine i njenu
vezu sa amplitudom oscilovanja brzine cestica sredine.
Rjeii. a) = ak = 506 . b) a = 60 . m
A 2r. ., 'c
1.77.10,.7
8
w
G
rnax
= ka = =
W "
c) e
max
= ka = 3.18·10-4,
51. U homogenoj elasticnoj
sredini rasprostire se ravanski talas
oblika
t;(x, t) = a C05(1Ot kx)
Predstavi za trenutak t = 0:
a) Grafik zavisnosti ad x veliCina: E f;!£ f;!£
, at' ax
b) Srnjerove orzina cestica elasticne sredine u tackanla gdje je
E = 0 za slucaj longitudinalnog i transv-erzalnog talasa. '
c) Grafik raspodjele gustine sredine p( x) za longitudinalan talas
(uzeti sredinu proizvoljne gustine Po).
RJeii. a) E(x) = acoskx, 'i;f = awsinkx, E; =
c) p( x) = Po + poak sin kx, gdje Po gustina sredine kada u njoj
nema talasa.
2.9. NAUKA 0 TOPLOTJ. GASNI ZAKONI 47
52. U sredini sa gustinom p siri se ravanski longitudinalni har-
monijski talas. Brzina talasaje v. SmatrajuCi daje prornjena gustine
sredine pri prolasku talasa /!"p < < p pokazati da je:
a) prirast pritiska u sredini /!"p = "pv
2
gdje je relativna
deformacija sredine.
b) Intenzitet talasa dat relacijom 1 = ,6,P2:,.... " gdje je /:),.Pmaz am-
P"
plituda oscilovanja pritiska.
53. Najednoj istoj normali na zid nalazi se izvor zvuka frekvencije
Vo = 1700 Hz i prijemnik. Izvor i prijemnik su nepokretni, a-, zid se
udaljava od izvora brzinom V
z
== 6 cmj.s. NaCi frekvenciju udara
(otkucaja) koju ce registrovati prijemnik. Brzina zvuka je 340 m/ s.
RJeii. V = Vo = 0.6 Hz
v v",
54. Tackasti izotropni izvor zvuka zvucne snage P = 0.1 W
nalazi se u centru supljeg cilindra poluprecnika R 1 rn i visine
h = 2m. PretpostavljajuCi da zidovi cilindra potpuno apsorbuju
zvuk naCi srednji fluks energije koja pada na bacIlu pavrsinu cilindra.
RJd. <j) = = 0.07 W
55. Na rastojanju Tl = 20 rn ad tackastog izotropnog izvora
zvuka niva jaCine je Ll = 30 dB. Zanemarujuci prigusenje zvucnih
talasa naCi:
a) Nivo jacine na rastojanju T2 = 10 rn ad izvora!
b) Rastojanje r od izvora na kome se zvuk fie cuje.
RJd. a) L, = L, ····20 log'" = 36.02 dB, b) r
"' '
632.45 m
2.9 N auka 0 toploti. Gasni zakoni
56. Tocak lokomotive ima poluprecnik ro = 0.5 m na to = 0 °C.
Odredi razliku u broju obrta tocka ljeti, na, temperaturi t, = 25 DC i
zimi, na temperaturi t, = -25 DC, na putu od L = 100 km. Terrnicki
koeficijent linearnog sirenja metala od kojeg je napravljen tocak je
O! = 12 .
RJes. . .u 19
2r.rl}
57. Staklena kuglica terrnickog koeficijenta zapreminskog sirenja
I, vaga se u tecnosti na ternperaturi tl i t2' Tezine istisnutih tec:nosti
na tim temp-eraturama su G
1
i G
z
- Odrediti term,icki koeficijent
zapreminskog sirenja tecnosti It.
48 GLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE
R' Y - -Gzt ..d
Jes. It
58. Stakleni sud je tezak Go = 0.53 N. Ish sud napunjen zivom
tezi G
1
= 13.84 N na 0 °C. Kada se ovaj sud zagrije do temperature
t = 5.25 DC, jedan dio zive istekne iz suda, a njegova tezina je pri
tome G
2
= 13.76 N. Koliki je termicki koeficijent zapreminskog
sirenja stakla od kojeg je sud napravljen, ako je termicki koeficijent
zapreminskog ;;irenja zive 72 = 1.18.10
3
K-
1
?
R;"ei!. 71 = = 2.8 . 10.-
5
K-j
59. Srnjesa vode i leda, temperature to 0 DC, treba da se zagrije
do temperature t3 = 50 DC dovodjenjem vodene pare temperature
t2 100 "C. Masa vode je m, = 1 kg, a leda m2 = 0.5kg. Koliku
masu vodene pare treba uvesti. Specificni toplotni kapacitet vode je
4186 J / kgK, specificna top Iota topljenja led a q, = 0.33 11,1 J / kg, a
specificna topiota isparavanja vode qi = 2.26 M J / kg.
R' " .d.
t
3-
t
q)(
rn
l+m"H-m.ZQl 193
Jes. m3 q,-+c(tz t3) = 9
60. Kolika se koliCina toplote dovede masi led a od 0.5 kg koji
se nalazi na temperaturi t = .. 5 °C, da se prevede u paru pod
normalrum atmosferskim prltiskom temperature tk = 100 GC. Spe-
cifieni t,oplotni kapaciteti vode i leda su C, = 4.19 kJ / kg I{ i C2 =
2.1 kJ jkgK, respektivno. Specificna toplota isparavanja vode je
qi = 2.26 M J I kg i specificna toplota topljenja leda qt = 0.33 MJ j kg.
R;"d. Q = mC2(O DC -t) +mg,-i-mC1(tk -0 DC) +mqi = 1.26 M J
61. KIipnom purnpom zapremine .6.. V = 400 ems vrsi se is-
pumpavanje balona zapremine V = 1 dm
3
• NaCi pritisak u rezer-
voaru poslije dvadesetog hoda pumpe, ako je pocetni pritisak Po
1.01 . 10
5
Pa. Proces ispumpavanja smatrati izotermnim.
. _ ( V )20
Ryes. P2D Po 1'+L>V = 1.21 kPa
62. Dva staklena suda S11 medjusobno spojena preko slavine. Dok
je slavina zatvorena u prvom sudu zaprernine VI = 2 dm
s
, nalazi
se gas pod pritiskom P1 = 10
5
Po., a u drugom sudu zapremine
V
2
= 7 dm
3
isti gas je pod pritiskom pz = 0.525 . 10' Pa.. Odrediti:
a) Pritisak gasa poslije otvaranja slavine, pod pretpostavkom da
se temperatura gasa ne mijenja.
b) KoU5:inu (gradiva) u oha suda, ako je sistem na tern-_
peraturi T = 300 K.
Rjes. a) p = = 0.63.10
5
Pa, b) n;;;;:: = 0.23 mola
2.9. NAUKA 0 TOPLOTI. GASNI ZAKONI 49
63. U kojem odnosu su potrebne koliCine toplota da bi se heli-
jumu:
a) Povecala zapremina dva put a pri stalnom pritisku?
b) Povecao pritisak tri puta pri stalnoj zapremini?
Adijabatska konstanta helijuma iznosi K = l.66.
RJeif. & = 0.83
64. Tri mol a kiseonika na temperaturi T = 300 K izobarIlo se
sire do dva puta vece zapremine, a zatim izohorno hlade do pocetne
temperature. Iz ovog stanja gas se izotermno sabija do pocetnog
stanja. Skicirati navedeni proces! Izracunati izvrseni rad smatrajuci
da su veze medju atomima u molekulima krute.
Ry·d. A = nT R(l- In 2) = 2.3 kJ
6Ei. Cellcna sipka duzine L = 0.2 m, povrsine poprecnog pres-
jeka S = 3 . 10--
4
m
2
zagrijava se na jednom kraju do tempera-
ture t1 = 300°C, a drugirn krajem je zaronjena u smjesu vode
i lecla. PretpostavljajuCi da se prenos toplote vrsi iskljuClvo duz
sipke, bez gubitaka kroz bocne strane, izracunati masu leda m. koji
ce se istopiti za T = 10 min. Koeficijent toplotne provodnosti
celika je.\ 56.9 W /mK, a specificna t.oplota topljenja led a je
qt = 0.33 MJ /kg.
R
· " )..i;,.tST
Jes. m = --L- = 46 g
q,
66. Dvije cijevi, jednakih precnika i duzina, obmotane su dvoslo-
jnom termickom izolacijam. Koeficijent toplotne provodnosti jednog
sloja je dva puta veci od drugog. Oba sloja zajedno imaju debljinu
jednaku polovini poluprccnika cijevi. Kod jedne cijevi ullutrasnji sloj
je sa vecom termickom provodnoscu, a kod druge cijevi je obrnuto.
Kakav je odnos izgubljenih koliCina toplote hoz ovu izolaciju u ova
dva slucaja, ako je temperaturna razlika izmedju povrsine cijevi i
spoljasnje sredine 11 oha slucaja ista.
Rjes. iJJ.. logS ,-- = ] .12
q2 310g 2 logS .
67. Kocka je sastavljena od ukupno n Ilaizmjelllcno poredanih
plocica razliCitih debljina d, i d
2
i razlicitih top lot nih provodljivosti
.\, i '\2' Naci odnos topiotne provodljivosti kocke u pravcu ploCica i
normalno na plocice, pod pretpostavko:m da je razHka temperatura
ista. i da je broj plocica podjednak-
Rjes. = ,n2P. j dl+),zdz)(),zd 1+)'ld221
A" 4a
2
),lAz
68. Prostor rnedju koaksijalnim cilindrima poluprecnika R, i R2
50
GLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE
ispunjen je homogenom sredinom koja provodi toplotu. N aCi raspo-
djelu temperature u tom prostoru, ako je temperatura unutrasnjeg
cilindra t
l
, a spoljasnjeg t 2 -
RJes. t = t1 lntk:/'k
d
In
2.10 Molekularno-kineticka teorija
69. Pornocu Maksvelove funkcije raspodjeJe molekula po inten-
zitetima brzina naCi vjerovatnocu da rnolekuli azota na temperaturi
T = 300 K imaju brzine izmedju 300 rn/ s i 305 rn/ s.
R
·"..6.N 4 (M)3
/
2 M2 4
Jes. N = "lir 2RT e-- 3nTv v
2
.6..v = 6.45 .
70. Kolika je najvjerovatnija brzina molekula azota u prethod-
nom zadatku. Izracunati srednju vrijednost brzine i vrijednost efck-
tivne brzine (srednje kvadratne brzine).
RjeiJ. Vnaj = [if! = J'':J = 422 mj s, v = = 476 mis,
veJ = y3:J = 517 171,/.5
71. Idealni gas se nalazi pod norrnalnirn atmosferskirn pritiskom
i ima gustinu p = 1 kg jrn
3
. Izracunati najvjerovatniju, srednju i
efektivnu (srednju kvadratnu) brzinu molekula gasa.
Rjes. Vnaj = If! = 450 rnls, v = J!! = 508 Tnls,
v'f = JFf = 551 mls
72. a) NaCi ternperaturu na kojoj intenzitetima brzina molekula
azota V, = 300 mj 8 i V2 = 600 mj s odgovaraju jednake vrijednosti
Maksvelove funkcije raspodjele.
b) N aci intenzitet brzine V molekula pri kojoj je vrijednost Maks-
velove funkcije rapodjele na temperaturi T izracunatoj pod a), ista
kao i na temperaturi r; put a visoj.
Rjes.
a) T = M(v;-vTJ = 328 K b) 11 = h
RT
'lh:>.!1 - 6364 K
_ 4R In :: V M ry-l - '.-
73. Idealni gas se sastoji od molekula mase rn i nalazi se na tem-
peraturi T. NaCi, pomocu Maksvelove funkcije raspodjele molekula
po intenzitetima brzina, odgovarajucu raspodjelu po kinetickim e-
nergijama E. Odgovara Ii najvjerovatnija vrijednost energije najvje-
rovatnijoj brzini ?
R· - j·(E) 2 1 --"- 1
Jes. = v?r (k1')3j2e kT -V E, Enai = "2kT J Ne.
2.11. KRETANJE U ELEKTROMAGNETNOM POLJU 51
74. Masa azota m = 15 9 nalazi se u zatvorenom sudu na tem-
peraturi T = 300 K. Koliku koliCinu toplote je potrebno dovesti
azotu da bi se srednja kvadratna brzina (efektivna brzina) molekula
povecala I) = 2 puta? Veze medju atomima u molekulu smatrati
krutim.
Rfes. Q = 1(1)2 _ 1) - 10 kJ
2 M -
75. NaCi sUu kojom homogeno gravitaciono polje djeluje na ces-
ticu, ako se koncentracija tih cestica na dva nivoa razlikuju 1] = 2
puta, na nivoima koji su jedan od drugog na rastojanju tlh = 3 em
duz linija sile polja. Temperatura sistema je 280 K.
Rje§. F = In I) = 0.9· 10-
19
N.
76. NaCi masu mola cestica koloidnog rastvora ako je pri vrcenju
centrifuge ugaonom brzinorn W oko vertikalne ose, koncentracija tih
cestica na rastojanju T2 od ose vrcenja TJ puta veca nego na rastojanju
Tl u isoj horizontalnoj ravni (rz > rd. Gustine cestica i rastvaraca
su P i Po, respektivno (p > Po).
R 'es M = R'Tp.!!!!l ____
J. (p-po)(r;-rDw2
2.11 Kretanje u elektroIllagnetnoIll pO-
lju
77. Elektroll se poene kretati iz stanja 'mirovanja u hOIIlogenom
stacionarnom elektrii'nom poljn intenziteta .:: =10 kV / em. Kroz ko-
liko vremena od pocetka kretanja ce kinetii'ka energija elektrona po-
stati jednaka njegovoj energiji rnirovanja? Koliki je put elektron
presao za to vrijeme? Kolika Inu je brzina u tom trenutku?
Rjes. t = = 3 ns, S = m",' =
ce e[ V.1 - m.oc
1m. u=
, 2
78. Nerelativisticki elektron ulijece po sredini u prost or izmedju
plota ravanskog kondenzatora norn1alno na linije sile elektricnog
poIJa brzinom Vo = 10
7
mis. Napon izmedju plota je U = 100 V,
njihova duzina Ll = 3 ern, a rastojanje izmedju njih d = 1 ern. Zane-
marujtici efekte krajeva naCi otklon elektrona od prvohitnog
kretanja na ekraJm koji je udaljen L, = 30 ern od kraja ploca kon-
denzatora. Pod kojirn uglom u odnosu na prvobitni smjer kretanja
52
GLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE
elektroni napustaju kondenzator.
RJeS. h = + L,) [ =0.166 m, e = 27.So
79. lzmedju horizontalnih ploca ravanskog kondenzatora na kojeg
je prikljucen jednosmjerni napon U = 100 V ulijece elektronski snop
pod uglom 0 = 30°. Elektroni u snopu imaju energije u intervalu od 0
do 750 eV i raspodjela elektrona po energijamaje ravnomjerna. Koji
ee dio ukupnog broja elektrona udariti u gornju ploou kondenzatora?
Ako je rastojanje izmedju _
otvora na donjoj ploCi (vi- 1
di sliku) L = 2v3 em, ras-
tojanje izmedju ploca d =
i
1.5 em odrediti energiju c-
lektrona koji prolaze kroz
oba otvora. Smatrati da u- " A
pad elektrona na plocu ne 'r(p i
" . -
mlJcnJa napon izmedju plo- /:
ca.
J
Ri
Rjes. "NN = E".".-E, = 82.25%. gdJ'e J'e E, = -"L_ = 133.3 eV
o E"."" ' cosZ B
E, = _L,U_ - 133 3 eV
2dsin 20 .
80. Elektron ulijece brzinom Vo = 10
4
mj S 11 stacionarno ho-
mogeno ma.gnetsko polje indukcije B= 0.01 T pod uglom a = 30
0
u
odnosu na smjer magnetskih linija sile. Odrediti poluprecnik spirale
po kojoj se krece elektron, kao i broj obilazaka po spirali dok elektron
predje rastojanje L = 1 m dui Iinija sile.
RJes. r = mlJo sin..Q. = 2.84 . 10-
4
m, N = __ L __ = 323.62
eB
81. Nerelativisticki protoni se kreeu pravolinijski u oblasti gdje
su medjusobno okomito postavljeni homogeno elektricno i magnetsko
po-
lje intenziteta [=4 kV jm
i B = 50 mT. Putanja pri
tom lezi u X Z -ravni i za-
klapa ugao 'P = 30
0
sa X -0-
som. N aCi korak spirale po
kojoj ee se kretati protoni
poslije iskljncenja elektric-
nog polja.
Rfes. D..L-=
y
o
z
82. Frekvencija generatora ciklotrona je 1/
x
10 MHz. NaCi
2.12. SPECIJALNA TEORIJA RELATIVNOSTI 53
efektivnu vrijednost napona na duantima tog ciklotrona, pri kojoj
rastojanje .medju susjednirn trajektorijama po]uprecnika r = 0.5 m
za prot one nije manje od !:'.r = 1.0 em..
RJes. U = 1.03· 10
5
V
,
2.12 Specijalna teorija relativnosti
5 83. Dvije cestice se krecu jednakim brzinama v = 0.75e po
jednoj pravoj i padaju na metu. Druga cestica je na metu pala poslije
prve cestice nakon t ::.:::: 10-
8
s. N aCi rastojanje izmedju cestica pri
polijetanju u sistemu referencije vezanom za cestice.
RJeS. !:'.x = = 3.4 m

"
84. UoCimo dva para satova. Prvi par A'B' se krece u odnosu na
drugi par AB brzinom v) kao na slid. Satovi A i B postavljeni su
jedan od drugog na udaljenosti od L metara na liniji i'vrsto vezanoj
s njima i sinhronizovani. Ana-
logno je uCinjeno i sa satovima
A' i B' u njihovom sistemu re-
ferencije. Za pocetak racunanja
vremena usvojilDo momenat ka-
da su satov; B' i A bili jedan po-
red drugog.
6--LQ_o
A
B
Odrediti:
a) pokazivanje satova B' i B kada se nadjn jedan pored drugog s
tacke gledista posmatraca vezanog sa satom B.
b) pokazivanje satova A' i A s tacke gledista posmatraca vezanog
sa satom A.
R
·,) L LF- v'
Jes. a TB = -, TE' = - 1 - 2 = TEVl -
t! V C c2
b) TA = 10 TA' = 10
vVl.-c2 ) v
85. Dvije relativisticke ('est ice se kreen pod pravim ugiom jedna
u odnosu na drugu, pri cemu jedna brzinom VI) a druga brzinom Vz·
N aCi njihovu relativnu brzinu.
RJ"cS v = \/v
2
+ V' _ f\"-'-"'-)'.
. r I 1 2 c
86. Naci obrazac za transformaciju ubrzanja pri prelasku iz
nepokretDog u pokretni slstem, aka se pokretni krece brzinom u u
54 CLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UCENJE
odnosu na nepokretni sistem u pozitivnorn smjeru· X-ese. Razrna-
tranje provesti za jednodimenzionalan slucaj.
R
·• (1_#')'1' (3 u
Jes. w;r; - W'X ( •• ),
l)
87. S kakvom brzinom odmice od nas neka maglina ako je poznato
cia je linija vodonika .\0 = 434 nm u njenorn spektru pomaknuta ka
infracrvenom podrucju za 130 nm.
R
· (A/AO)'-1
JeB. v C (A/-'0)'+1 0.26 e
88. Elektromagnetni talas frekvencije Wo pada Ilormalno na po-
vrsinu ogled ala koje nlU se krece u susret brzinom v c. NaCi
frekvenciju refiektovanog talasa.
RjeiJ. w = Wo (1 +
89. Radio lokator radi na talasnoj duzini .\ = 50 em. Odrediti
brzinu priblizavanja dirigovanog projektila, ako je razlika frekvencija
izmedju signala otpremnika i signala reflektovanog od projektila na
mjestu lokatora 6v = 1 kHz.
Rjes. v = f6V = 0.25 kmj s
90. Doplerov efekat omogucio je da se otkriju dvojne zvijezde to-
liko udaljene da se njihova razdvojenost nije mogla uoCiti teleskoporn.
Spektralne linije takvih zvijezda pojavljuju se periodicno udvojeniID,
iz cega se Inoze zakljuciti. da se izvorom pojavljuju dvije zvijezde, koje
se okrecu oko svoga centra masa. Smatrajuc.i da su mase zvijezda
jednake, naCi rastojanje izmedju njih i njihovu masu, ako je m,aksi-
malno rascjepljenje spektralnih linija (6.\j.\) max = 1.2.10.
4
pojavljuje se svakih T = 30 dana.
R;"es. D = 2R = ("') 0: = 3 . 10" km, M
)" max 1r
2.9.10
29
kg
2.13 Toplotno zracenje
91. Kako ce glasiti Plankova formula za spektralnu gustinu energije
zracenja za slucajeve kada je:
a) hv « kT i
b) hv » kT.
RJes. a) wv(v, T) = b) wv(u, T) = e-f;i
2.13. TOPLOTNO ZRACENJE
55
92. Zakon raspodjele energije zracenja u spektru apsolutno crnog
tijela na jednoj stalnoj temperaturi l' ima oblik
w(w)dw =
1r
2
C
3
_fu£
ekT -1
Presavsi na novu promjenljivu X = liw I k1' pokazati da je:
a) ukupna gustina energije zracenja proporcionaina cetvrt,om ste-
penu apsolutne temperature,
b) kruzna frekvencija W7n , na kojoj w{w) ima maksirnalnu vrijed-
nost, proporcionalno apsolutnoj telnperaturi T.
Rje!!. a) w = (kT)4 roo x'dx t . 1'4
1r2C3 n Jo - cons )
b) W
7n
= - canst· T
.
93. Zracenjern od Sunca, svake minute, na 1 cm
2
povrsine Zemlje
dodje 8.12 J energije. Izracunati temperaturu na povrsini Sunca,
pod pretpostavkom da one zrai'i kao apsolutno crna tijelo. R.as-
tojanje Sunee-Zemlja je d = 149.5 . 10
6
km, a poluprecnik Sunca
R = 695550 km.
RJes. T = ;;]'/4 = 5762 K.
94. Metalno vlakno precnika d = 0.02 em zagrije se pomocu
elektricne struje na ternperatuTu Tl = 3000 K-. Ako pretpostavimo
da vlakno zraCi energiju kao apsolutno crno tijelo i da je zracenje
jedini naCin odavanja toplotne energije U okolinu, izracunati koliko
vremena protekne od trenutka iskljucenja pa do trenutka kada. tem-
peratura vlakna opadne na vrijednost Tz = 800 K. Gustina ma-
terijala vlakna je p == 1.9 . 10
4
kg / m', a njegov specificni topotni
kapacitet c =, 155 .TjkgK.
Rjeif. t = (.1,- ..1..) = 1.66 s
1 (Y T2 T{
95. Temperatura apsolutno crnog tijela je T, 2900 K. Pri
hladjenju toga tijela talasna duiina na kojoj tijelo ima maksimalnu
spektralnu emisionu rrlOc se promijeni za 6.), = 9000 nm. Do koje
temperature se ohladilo apsolutno erno tijelo?
RjeiJ. 1'2 = T,':;+b = 288 K.
96. Precnik volframske spiralne niti elektricne sijalice iznosi d =
0.3 mm, a duzina L ,= 5 em. Kod ukljuCivanja sijalice u kolo napona
127 V, kroz sijalicu tece struja od 0.31 A. Odrediti temperaturu spi-
:rale .. Pretpostaviti da se u ravnote:inom stanju sva razvijena toplota
u niti gubi kao rezultat emisije zracenja. Odnos energije zracenja
volframa i apsolutno ernog tijela pri ovoj temperaturi je k = 0.31.
56 GLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UCENJE
Rjd. T =4 .; P - = 2600 K
kaS
2.14 Foelektricni i Kornptonov efekat
97. Sa metalne ploce osvijetljene svjetloscu frekvencije V,
3.2 ·I014 Hz emituju se fotoelektroni koje zaustavlja napon 6 V. Ako
se ista ploca osvijetli svjetloscu frekvencije V, =, 8 . 10
14
Hz emito-
vane fotoelektrone ce zaustaviti napon od 8 V. Izracunati Plankovu
konstantu.
Rjel. h = 'lU
o
-
u
d = 6.66 . 10-.
34
J S
V2 Vl
98. a) Povrsina nekog metala osvijetljena je svjetloscu talasne
duzine A. Dobijene fotoelektrone zaustavlja napon U. Aleo se talasna
duzina upadne svjetlosti promijeni, kako ce se promijeniti zakocni
napon da bi snop elektrona opet bio zaustav}jen.
b) Izracunati naelektrisanje e]ektrona, ako metal osvjetljava svjet-
lost talasne duzine 400 nm., a fotoelektrone zaustavlja napon od
1.2 V. Izlazni rad za taj metal jo 1.9 e V.
Rleii. a) f::.Uz = (C,A > 0, f::.Uz < 0)
b) e = & - Ai) = 1.608.10-
19
C
99. Kada se povrSina fotokatode od nepoznatog materijala osvi-
jetIi svjetloscu talasne duzine A ::::;: 320 nm, pri inverznom naponu od
0.2 V dolazi do prekida fotoelektricne struje. Odrediti izlazni rad
fotoelektrona iz nepoznatog materijala i maksimalnu talasnu duzinu
svjetlosti koja moze da izazove fotoelektricni efekat na tom materi-
jalu.
Rjes. A=ax = 1 __ : U..\ = 336.8 nm, Ai = ), he = 3.68 eV
he ""'"
100. Nakon rasijanja fotona na slabo vezanOln elektronu pod
uglom e = 1f /2 energija rasijanog fotona iznosi E = 0.35 MeV.
Koliko je iZllosila energija Eo fotona prije rasijanja?
Rjd.
1
Eo = =·1.1 MeV
E --- ----;;;;-;Z
101 Faton energije E, ",,0.28 MeV rasije so pod uglom 1500.
Odrediti:
a) Energiju rasijanog fotona E
z
!
2.15. ATOMSKA FIZIKA 57
b) Energiju uzmaklog elektrona E!
c) Kineticku energiju uzmaklog elektrona Ek!
Rjes. a) E, = 0.14 MeV, b) E = E, - E, +moc' = 0.65 MeV,
c) Ek = E, - E, = 0.14 MeV
102. Odredi talasnu duzinu AO fotona koji u sudaru sa slabo
vezanim elektrollom predaje TJ svoje enrgije i rasije se pod uglom O.
Rjes. Ao = .....!1........ sin
2
!L2
1-7/
103. X-zraci talasne duzine dvostruko manje od Komptonove
talasne duzine elektrona stupa 11 interakciju sa slabo vezanim elek-
tronOll take da se rasije pod uglom. B = 7r/2.
a) Pod kojim uglom uzmakne elektron?
b) KoUka je kineticka energija uzmalelog elekt.rona?
R.ies.
= 18° 26',
2.15 Atornska fizika
4 2 L
Ek = -moc = 0.68 "IcV
3
104. SmatrajuCi da jezgro atoma vodonika ima konacnu masu, lzvesti
izraz za izrac1inavanje energije veze elektrona U osnovnoIIl stanju i
vrijednost Ridbergove konstante. Za koliko procenata se razlikuje
energija veze i Ridbergova konstanta dobijena bez uzimanja u obzir
kretanja jezgra od odgovarajucih vrijednosti till velicina izracunatih
uzimanjem. u obzir da jezgro i.rna konacnu rnasu.
Rjes. Eva = 1 I' m
z
"f,,;e
4
= 13.598eV, m;;ff = rn"m)J
11"0:0 rne+7np
RH
= meff" Jb",.,,}!JL -- 0 052 0/, R"oo-R" - 0 0"4
(41re;'J)22n
2
hc' Ev - . RH -.;; /0
105. Izracunati rastojanje izmedju cestica :"5istema U osnovnom
stanju, odgovarajucu energUu veze i talasnu duzinu glavne linije La-
jrnanove serije ako je sistem:
a) Mezoat.om vodonika (kod kojeg je jezgro proton, a urnjesto
elektrona krece se mezon, koji ima isto naelektrisanje, ali 207 puta
vetu masu od mase elektTon a) .
b) Pozitronijum (sistem kojise sastoji od pozitrona i elek"trona
koji se krecu oko zajednickog centra rnase. Pozitron je cestica koja
ima masu kao i clektron, ali suprotno naelektrisanje).
58 GLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE
R
· ) R 41re nn
2
n,z m m
Jes. a = Te + Tp - ., = 0.285 pml me!! =
rnef fe- rn,.,-,. +mp
E - __ - 2 53 k.V \ a
f) (41l"e:o)2 2-n2 -. e, "'-21 ,- 3rn"ffe4 = .65 nrn
b) R = 106 pm, m,!! = 0.5 mo Ev =·68 eV, .\21 = 243 nm
106. Koliko spektralnih linija ce emitovati vodonik u atornskom
stanju, Ciji su atomi pobudjeni na n-ti energetski nivo?
R
· v _ n(n-l)
Jes, x - - 2
107, N aCi kvantni broj n pobudjenog stanja jona 11 e+, ako on pri
prelazu U osnovno stanje sukcesivno emituje dva fotona sa talasnim
duzinama 108.5 nm 30.4 nrn.
RJes.
n=

A II _ = 5
Z?'rn-"2
e
4)'l)'Z
108, Izracunati Ridbergovu konstantu za vodonik, aka se zna
da za jone II e+ razlika talasnih duzina glavnih linija Balmerove i
Lajrnanove serije iznosi Ll.A=c 133.7 nm.
RJes. RH = = 1.09698.10
7
m-
I
109. Kod kojcg jona slitnog atomu vodonika razlika talasnih
duzina rnedju glavninl linijama Balmerove i Lajrnanove serije linija
iznosi 59.3 nm?
RJ'es Z = / ._") 0 .' L '-+-+
/ • eOl V 14m,6,,l. -- .... , vo Je Jon t .
110. Sa kolikom rninimalnom kinetickom energijorn treba da se
krece atolll vodonika da bi pri neelasticnom sudaru s drugim ato-
mom vodonika koji miruje, jedan od njih se pokazao sposobnim da
emituje foton. Pretpostavlja se da se oba atoma prije sudara nalaze
U osnovnom stanju.
Rfei. E k""" = %hRH = 20.5 eV
2.16 N uklearna fizika
Ill. Srnatrajuci da se atorn vodonika nalazi U osnovnom stanju,
izracunati, na osnovu elernentarne Bohrove teorije, ato-
'rna i srednj u vrijednost zapreniinske mase atom,a i uporediti to sa
zapreminskorn maSQru jezgra atoma IH
I
,
RJ"es. Tl = 0,53 . 10--
10
m. Pa = = 2 69 . 10
3
kg!m
3
, 41n.-.o· - )
Tj = 1.2.10
15
rn, Pj = = 2.4· 10
17
kgjrn
3
,
2.16. NUKLEARNA FIZIKA
59
112. Izracunati energiju veze jezgra deuterona 1HZ, kao i speci-
fienu energiju veze po nukleonu.
Rjes. Ev = = (rn
p
·+ mn - 'rnj)c
2
= 2.23 MeV,
E"IA = 1.115 MeV Inukl
113. Izracunati energiju veze zajezgra berilijumovih izotopa ,Be
8
i 4Be0 kao i specificnu energiju veze po nukleonu. Koji je ad njih
stabilan?
R)·es. E", = Ll.m,e
'
= (4mp + 4rnn - mj)e' = 56.63 MeV,
Evd/1l = 7.08 MeV!nukl,
Ev2 = Ll.m2c' ,.= (4mp + 5m
n
- mj)e' = 58.3 MeV,
Ev,jA2 = 6.48 MeV In'ukl
114. SmatrajuCi da se deuteron moze razmatrati kao sistem
proton-neutron na medjusobnom rastojanju 2.5 . 10-
15
rn, odrediti
a) Kulonovsku elektrostaticku potencijalnu energiju dva protona
koji hi se nalazili na istorn tolikom rastojanju.
b) Gravitacionu potencijalnu energiju dva nukleona koji su u miru
na isto tolikoITl rastojanju.
c) Uporediti ove energije sa energijorn veze IZ zadatka 2.
RJes. U
pe
= 0.58 MeV, U
pg
= 0.46·10,,30 eV
115. Aktivnost nekog preparata urnanji se 1] = 2.5 puta za 7
dana.
a) Izvesti zakon radioaktivnog rasp ada.
b) NaCi period poluraspada datog preparata.
RJ·es. A = Aoe·-· T:.::::: O.693t = 5.3 dana
, InT]
116. U uranovoj rudi odnos broja jezgara U
238
prema broju jez-
gara Pb
20G
je rl = 2.8. Ocijeniti starost rude, smatrajuci da je sva
olovo konacni proizvod raspada uranovih jezgara. Period poluras-
pada jezgara U
238
je 4.5 . 10
9
godina.
Rjeif t = --·1:-1n -'L = 2· 10°
. 0.693 1J+ I 0
117. Radioizotop A, sa konstantom radioaktivnog raspada .\,
pretvara se u radioaktivni izotop A2 sa konstantom radio aktivnog
rasp ada '\'2' Srnatrajuci da Sli se u pocetnom trenutku u preparatu
sadrzavala sarno jezgra izotopa Al naCi:
a) Zakon po kome se m,oze odrediti broj atoma radioizotopa A2
u svakorn trenutku..
b) --Vrijeme za koje . .ce aktivnost· radioizotopa A
z
dostiCi maksi-
InUlll.
60
CLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE
RJeif. a) N (e-
A
" _ e-
A
,,) b) t = lntA,/A,)
;'Z-)'l , 1 ),).
. 118. Izotop stroncijuma 38Sr
90
se beta negativno
1
sa pe-
nodom poluraspada 28 godina. Koliko je vremena potrebno da pro-
tekne da hi 90% prvobitne kolicine stroncijuma?
RJ"es t =:::: TlnlO 9" d
• 0,693 - v go .
119. Izracunati energetski efekat Q nuklearne reakcije
A1
27( H 4 ) p30
13 2 e, n 15
Kakva je to reakcija? Moze 1i ova reakcija da se odvija spontano?
RieS.
Q = tl.mc' = [(mH' + mAl) - (mn + m
p
)] c' = -2.64 AleV. En-
doenergetska. Ne Inoze. '
. 120. Alfa cestica brzine v = 10
6
m/ s eJasticno se sudara sa
J€zgrom ciju masu ne znamo. Uglovi rasijanja Q-cestice i uzmaklog
jezgra BU 60
0
i 30°, respektivno. NaCi masu jezgra.
RieS.
rna; sin
2
()
M=
.sin
2
(J( st"np cot (j .+ cos p)2 - sin 2 p
121. U nuklearnoj reakciji
2
uzimajuCi da jezgro protaktinijurna rniruje prije raspada, odrediti
kineticku energiju Q cestice i jezgra aktinijuma.
R.ies. E ku = A:4Q = 6.94 MeV, E
kAc
= 1Q = 0.13 MeV
. 122. lzracnnajte debljinu olova potrebnog za ulnanjenje in ten-
zlVnosti I koje dolazi od nekog izotopa na 1/20 od pocetne
lntenzlvnostl, srnatrajuCi da je linearni koeficijent apsorpcije I zraka
za olovo 46 rn-I, za zracenje date talasne duzine.
RjJ:jJ. Xl =- In:o 0.065 m,
123. Koliko prosjecno treba da se dogodi sudara, da bi sc neutron
2 usporio do energije 1/25 eV, ako usporivac bude: a)
uglJcmk b) zelJezo c) zlato? Zakljucil
-Ries. a) 112, b) 502 c) 1749
G lava 3
Rijeseni zadaci sa pismenih
is p it a
3.1 Prvi parcijalni ispiti iz Fizike
3.1.1 Prvi parcijalni ispit iz Fizike
61
Tuzla,31.1.1984. god.
1. Plasticna loptica za stoni tenis padnc sa visinc h = 50 em na
stnnu ravan nagibnog ugla 0: = 71 /6 i od nje se elasticno odbije.
a) NaCi rastojanja xI, xz, ... ,Xn, izmedju tacaka udara loptiee 0
strrou ravan.
b) Koliki je odnos k01nponenata brzine loptice u praveu strIDe
ravni i u praveu okomitom na strIDu ravan u momentu drugog udara?
c) Koliko je Xl za slucaj da se strma ravan krece ravnomjcrno
navisc brzinorn u = 0.5 m, / .s?
(4J:.) Tanak zeljezni lanac duzinc L = 1 tn i lllase m = 10 g"sa
vebr6a malirll karikama, ispravljen je po horizontalnom stolu visine
h(h > L) tako da stoji normalno na kraj stola. Kad se preko kraja
prepusti da visi k = 27.5% od cjelokupne duzine, lanac poCinje da
klizi sa stoIa. SInatraJuCi da je lanac homogen po duzini, naCi:
a) koeficijent trenja p, izmedju lanca i stoIa,
b) Tad sile trenja: laric'a, sa stolorn 'fa vrijerrie klizanja i
c) brzinu v lanca u trenutku kada sklizne sa stoIa.
62
CLAVA 3. RIJESENI ZADACl SA PISMENlH lSPlTA
3. Stap duzine L = 6 rn moze se vrtjeti u horizontalnoj ravni eka
ase koja stoji vertikalno. Osa prolazi kroz stap na udaljenosti
d = 0.5 m od tezista stapa. Masa
stapa je m = 1 kg. U tacki
B djeluje stalna sila P = lOON
okornito na stap u toku vrernena
t = 13 s.
Odrediti:
a) ugaonu brzinu stapa po prestanku djelovanja sile,
b) kolika bi morala biti sUa P, koja bi djelovala u tacki A da bi
proizvela isto ugaono ubrzanje.
c) Izvesti izraz za racunanje momenta inercije stapa U odnosu na
OS11 obrtanja.
4. Na dnn cilindriCne posude precnika D = 0.4 m, nalazi se
okrugli otvor precnika d = 1 ern. U pocetnom trenutku niva vode u
posudi je bio ho = 2 ra iznad dna posude.
a) Odrediti ka.ko brzina spustanja nivoa vade VI u posudi i brzina
isticanja na otvoru Vz zavise od visine vode u posudi u odnosu na
dno.
b) Odrediti kako zavisi nivo vode It u posudi od vremena isticanja
(rnjerenom od trenutka kada je isticanje pocel6), te odrediti ukupno
vrijeme potrehno da sva voda istekne.
c) Graficki prikazati zavisnost brzine spustanja nivoa vode VI od
visine nivoa h od dna, kao i zavisnost visine It od vrem,ena koje
protekne od otvaranja otvora na dnu.
5. Zamislirno cia se kroz Zemlju, duz njenog precnika napravi
tunel kroz koji moze bez trenja da se krece kuglica mase rn.
a) Izvesti izraz za racunanje sile kojom Zernlja djeluje na kuglicu
u tom tunelu, pretpostavljajuCi da je Zemlja homogena.
b) Koliko je vremena pot reb no kuglici da sa Zemljine povrsine
stigne u njeno srediste kroz taj tunel?
c) Kolika je pri tome maksimalna brzina kugIice i u kojoj tacki je
()na postize?
d) Da Ii ce brie stiCi od jednog do drugog otvora tunela "nulti
sateI.it" (n.ulti s a t e I ~ t hi kruzio oko Zemlje po njenoj povrsini) ili
kughca kOJa se pust! kroz tunel bez pocetne brzine'?
~ . ~ . Poluprecnik Zernlje je R· = 6370 km, univerzalna· gravitaciona
konstanta I = 6.67· 1O-1l N Tn' / kg', a srednja vrijednost zapremin-
3.1. PRVl PARC1JALNl lSPlTI 1Z FlZIKE
ske mase Zemlje p .= 5.5 . 10
3
kg /m'-
Rjeifenja:
1. h = 50 em
a = 'if /6
Intenzitet brzine loptice pri udaru 0 strmu ravan je
,-
Vo = V2gh
63
Pri idealno elasticnom sudaru loptice i stnne ravni, zbog toga sto
je rnasa strrne ravni mnogo puta vee a od mase loptice, intenzitet
brzine poslije sudara biee isti kao i prije sudara, a uglovi koji one
zaklapaju sa Y -osom prije i poslije sudaTa, bice takodje jednaki. Sa
slike se vidi da brzina poslije prvog sudara vo zaklapa ugao fJ = 'if /3
sa X-OSOll izabranog koordinatnog sistema. Kretanje se odvija sa
pocetnom brzinom pod uticajem sile teze koja saopstava ubrzanje g.
Vektor brzine u nekom trenutku poslije prvog odskoka ce biti
v = vo -!-1ft
Projekcijorn ovog vektora na ose izabranog koordiuatnog sistema do-
bicem.o
Vx = VOx + gx;t = 'Va sin Q + gt sin a:
64
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Vy = VOy + gyt = Vo cos a - gt cos 0:
(3.1)
Vektor poloiaja kuglice u trenutku t, u odnosu na mjesto prvog udara
o strmu ravail, se moze odrediti prema relaciji
Projekcijorll na ose izabranog koordinatnog sistema se dobijaju ko-
ordinate polozaja kuglice u trenutku t nakon prvog odskoka
t
J gx
t2
• gt
2
sin 0'
x = Vox T -- = vot sm. 0: +
2 2
gt
2
cos a
vot cos Q: - =-----
2
U trenutku drugog udara loptice 0 strnm ravan je y = 0, pa se dohija
gt'
(vo - -.! )t
1
cos Q: = 0,
2
odnosno vrijeme letenja kuglice izmedju prvog i drugog odskoka
g
Uvrstavanjem u izraz za racunanje x dobija se rastojanje duz strme
ravni izmedju prvog i drugog sudara
. gti sin a 4v5 sin a
X, = vot, sm a + ---- = ---- = 8h sin a (3.2)
2 g
Vidimo da ovo rastojanje zavisi od visine sa koje loptica padne na
·strmu ravan i nagibnog ugla te ravni.
Brzina pri drugoIn udaru se lako izracuna jer se zna vrijerne
letenja izrnedju prvog i drugog lldara
1J2x Vo sin a:: + gt 1 sin a:: = 3vo sin 0'
V2y = Va cos a .-' gtl cos a = -Va cos a
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 65
Poloiaj loptice poslije drugog udara, u odnosu na mjesto drugog
udara, bice odredjen jednacinama
(3.3)
U trenutku treceg udara je y .- 0, pa imamo da je VTlJeme leta
izmedju drugog i treceg udara
gt2
(va ~ "2 )t2 cos a = 0, =;.
dakle isto kao i izmedju prvog i drugog odskoka.
Rastojanje koje loptica predje za to vrijerne duz strme ravni bice
gt
2
sin 0:'
X2 = 3vot, sin a + 2 = 2 . 8h sin a
2
N a osnovu daljeg izracunavanja moze se dcCi do zakljucka da je ras-
tojanje koje loptica preleti u pravcu X-ose izmedju treceg i cetvrtog
udara
IS = 3 . 8h sin ex
Izmedju n-tog i (n - l)-og udara moze se za Xn pisat
Tn = n· 8hsin ex = n· Xl
Za zadane podatke je Xn = n . 2 m,
b) Odnos komponenata brzine u pravcu X- Y -ose u momentu
drugog udara bice
VIz 3vo sin a r;.,-
-= .... ,=-3tana=-y3
Vl y -Va cos a
c) Aka se strma ravan krece vertikalno navise brzinom u u trenutku
kada je loptica spala sa Yisine h, relatJvna brzina loptice, U odnosu
na stimu ravan (sistem koji se krece) bice
66 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Projekcija ove relativne brzine u vertikalnom smjeru prema dole daje
Vl,2 = Va + u
U takvom sistemu koji se krece kuglica ce imatiistu brzinu i poslije
odbijanja, pa se dobija
4v;2sina 4(vo + u)2sina
Xl = = = 2.69 m
9 9
Prenla tome, sva provedena razmatranja se mogu primijeniti na ovaj
slucaj zamjenjujuCi brzinu v u nepokretnom sistemu, sa relativnom
brzinom Vl,2 u pokretnom, inercijalnom sistemu.
2. L = 1 m
m= 109
k = 27.5%
a) m =?
b) At, =7
c) v oc?
a) Tezina onog dijeIa lanca
koji visi izvan stoIa
lanac po stolu. Dokle god
je ta f3ila rnanja od sile tr'e-
nja mirovanja' izmedju dije-
la lanca ria stoiu i stoIa, la-
nac nece kliziti. .
Q
'I
h
U trenutku kada poene kliziti znaCi da je sila teze koja vuce lanac
po stolu G, jednaka sili trenja. Tezina dijela lanca koji visi izvan
horizontalne povrsine stoIa je
m
GI = m,g = r;bg
K k
· b k v • t'
a 0 J€ a+b = 100%' mozemo pisa 1
b
----mg
a+b
G
. k
1 = rng---
100%
Sila trenja je F
tr
= 1-"0
2
) gdje je O
2
tezina onog dijela lanca sto je na
stoin
Ft = /1m2g = /1(m - r;ttlg = /1 (1 --":.-) mg
, 100%
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 67
'fada se iz jednaCine }itr = GIl za koeficijent trenja mirovanja dobija
/1 (1 - mg =
k
/1 = ---- = 0.38
100% - k
b) Kako Ianac bude vise klizio sa stoIa, to ce biti sIabija siIa trenja.
Njena trenutna vrijednost ce biti
gdje sme sa (t) oznaCili trenutne vrijednosti sile trenja, rnase, odnos-
no duzine dijela Ianca koji je na stolu. Kako je sila trenja linearna
funkcija duzine dijela lanca koji je na stolu, to se srednja vrijednost
sile Inoze izracnnati kao aritmeticka sredina
mg
2
Rad sile trenja je skalarni proizvod te sile i pOlujeranja tijela
Kako je put na kome djeluje ova sila
(
k'
6.5 = L - b= L 1 - 100%)
imacemo
At, = --/1 (1 - 2 "" -9.8 m.l
Sila teze, koja djeluje na enaj dio lanca koji visi, je vrsila fad na
savladjivanju ave sile trenja.
c) BrziIlu lanca kada on bude skliznuo sa stoIa (kada poslednja
karika predje sa stoIa u vertikalan polozaj), mozemo odrediti koristeCi
zakon 0 odrzanju energije.
68 CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
U trenutku kada poi'inje da klizi sistem lanac-Zemlja ima ukupnu
mehanicku energiju koja je sva U obliku gravitacione potencijalne
energije i iznosi (za nnlti nivo racunanja potencijalne energije je uzeta
podloga na kojoj stoji sto)
= mg (h- iC)
2L/
Dok se lanac bude ispravljao (klizao sa stoIa), ova njegova potenci-
jalna energija ce se jednim dijelom trositi na savladjivanje sile trenja,
jedan diD ce preCi u kineticku, a jedan diD ce ostati u vidu potend-
jalne energije, jeT je visina stoIa veta cd duzine lanca. Kad se lanac
ispravi, njegova ukupna mehanicka energija iznosi
(
L) mv
2
Ez = mg h - Z- + -2-
Kako je sistem sto-lanac-Zemlja izolovan i u njemu djeluju pored
konzervativne sile teze i nekonzervativna sila trenja, to cc promjena
ukupne mehanicke energije sistema biti jednaka radu nekonzerva-
tivnih sila
Ez - EI = At,
(
L) mv
2
( b
2
)
mg h- Z- + -2- - mg h - 2L
Nakon sredjivanja dobijamo
I2At, ( k)
v = \1 ~ + Lg 1 - (---)'
1 m 100%
3. L = 6 m
tt)
b)
c)
d = 0.5 m
m = 1 kg
F = lOON
t = 13 s
w ='(
FA =7
I =7
= 2.67 m/s
x ~ s
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPlTI IZ FIZIK.E 69
c) Frvo (.erno izvesti izraz za racunanje momenta inercije stapa u
odnosu na OSli obrtanja.
Moment inercije uocenog djelica mase dm (srafirani dio na slici)
je
dI = x
2
dm = x
2
pdV = pSx'dx
I\1oment inercije stapa U odnosu na:- datu OSli bice
J /
L/2-d
1= dI = pS xZdx =
-(L/2+d)
= p: [( ~ _ d) 3 + ( ~ + d) 3] =
mL2
--+md
2
12
a) Ako konstantna sila F djeluje u tacki B okomito na stap u
horizontalnoj ravni u toku vremena t, ona ima impuls momenta sile
koji je jednak promjeni momenta impulsa (koliCine kretanja) stapa.
Kako je stap mirovao, to se moze pisati Mt = Iw, pa se dobija
Mt F (f - d) t
w = -- = = 10
3
ra.d/s
I mL2+d2 '
12 m
b) Moment sile koja djeluje u tacki A okomito na "tap u horizontalnoj
ravni je
MI = FI ( ~ + d)
Prerna osnovnoj jedna6ni dinamike rotacionog kretanja je
1'1'[1 = 1"'1
Kako se zahtijeva da ovaj moment proizvede isto ugaono u brzanje
kao i moment sile F, to Inora bit
odnosno
'L )
F
1
(z+·d
w
= I-
t
F
1
=
"( mti- + md
2
) w
(f + d) t
= 71.43 N
70 GLAVA 3. RI.JESENI ZADACI SA PISMENIH lSPITA
4. D = 0.4 m
d = 1 ern
ho = 2 m
a) v, = vI(h) =?
V2 = v,(h) =?
b) h = h(t) =?
tis =7
c) nacrtati grafike
v = v(h)
h = h(t)
a) Prema Bernulijevoj jednacini) ako nivo racunanja potencijalne
energije postavimo na otvor na dnu suda) mozemo dobiti
pvi pv
2
Pa + pgh + ..- = P + __ 2
2 a 2
(34)
Na osnovu jednacine kontinuiteta strujanja imarno
(3.5)
Rjesavanjem (3.5) po v, i uvrstavanjem u (3.4) imamo
P
V' pS'
pgh + _, = __ , v'
2 2si 1
v = d2./ 2gh.
1 VD4_-d4
= 2.8 . 1O-
3
v1h (m/ s)
Brzina na donjern otvoru ce biti
s, ~
V2 = S2 V, = 4.43Vh(m/s)
b) Zapremina vade koja istekne za vrijerne dt bice
-dV = S,v,dt
3.1. PRVl PAR CI.JA LNI lSPlTl lZ FlZIKE
Znak "- " ukazuje da se zapremina vade u sudu srnanjuje.
Integracijom se dobija
Kako je D4 ::v d
4
mozemo pisati
Fo
d2 'if
Vh = ho - - • / -t
D' V 2
71
(3.6)
U trenutku kada bude istekla sva voda je h = 0, pa je vrijeme isti-
canja
D2 (2h-
t i , = d.'V -; = 1021 s
Uzimajuci OVO U obzir, mozemo (3.6) napisati kao
K vadriranje daje
c) 'lrazeni granci izgledaju
72 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH [SPIT A
4
'lI1[10-
l

if, (h)
3
2
2
1
h[mJ

"
2
0,5
5. Kao sto je poznato Inasa koja je ra."3poredjena u vidu jedne
sferne ljuske, u svojoj unutrasnjosti proizvodi gravitaciono polje cija
je rezultujuca jaCina jed-
naka nulL Prerna tome, na
kuglicu u tunelu djelovace
gravitacionom silom. sarno
ena rnasa koja je ostala i-
zmedju nje i centra Zemlje.
Prema Njutnovom zakonu
gravitacije imamo
p=
rn'm
r2
(3.7)
gdje je ro jedinicni vektor vektora polozaja kuglice.
obzir da je
,43
m := -r 7rp
3
UVrStavanjem u (3.7) dobijamo
UzimajuCi u
(3.8)
Vidimo da je sila usmjerena prema centru Zemlje i da je linearna
funkcija udaljenosti od njega. Maksimalnu vrijednost ima ta sila
kada je tijelo na povrsini Zemlje Ina pocetku tunela). i ana iznosi ..
Ji'max
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 73
b) Kako je sila koja djeluje na kuglicu u svakoj tacki u tunelu
usmjerena ka centrn i proporcionalna udaljenosti ad njega, to ce
kuglica vrsiti oscilatorno kretanje kroz tune!. Period tih oscilacija je
rm j--S;;;:- Irs;
T = 21Cy k = 21C 4i
1C
pm = V iP
(3.9)
Trazeno vrijeme je
T
t = = 21.11 min
4
c) Maksimalnu vrijednost intenziteta brzine bi imala kuglica kad pro-
lazi kroz ravnotezni polozaj ( centar Zemlje). Ona hi iznosila
21C 'iP
V=ax = aw = Rz -'- = 2r. Rzy- = 7894 m/ s "" 7.9 krn/ s
T . 3r.
d) Vrijeme koje je potrebno "nultom sateHtu" je polovina vremena
obilaska oko Zemlje. Odredicemo ga iz uslova
1J
Brzina kojom se krece "nulti satelit
n
je prva kosrnicka brzina i odre-
djuje se iz uslova
gdje je m masa satelita, a v brzina njegovog kretanja po kruznoj
putanji. Rjesavanjem po v se dobija
Vidi se da je ova brzina jedanaka v
max
racunato u prethodnom 0-
djeljku. Tada je
tl =
Poredjenjem sa. relacijam (3.9) vidi se da je
,
tl = ':.T= 2t = 42.22 m£n
2 ...
Prema tome period obilazenja "nultog satelita" i period oscilovanja
kuglice su jednaki.
74 GLAVA 3. RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
3.1.2 Prvi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla,24.11.1987. god.
l. U trenutku t = 0 cestica je krenula iz koordinatnog pocetka
u pozitivnom smjeru X-ase. Njena brzina se mijenja sa vrernenom
po zakonu v = vorl tiT), gdje je vektor pocetne brzine "iji je
moduo Vo = 0.1 mis, aT = 5 s. NaCi:
a) Koordinatu x cestice u trenucima vremena tl == 6 5, t2 = 10.5
i t3 = 20 s,
b) Trenutke vrerrlena kada ce se cestica nalaziti na rastojanju
0.1 m od koordinatnog pocetka i
c) Puteve S koje cestica predje za prvih 4 .s i 8 s. Nacrtati
pribliino grafik S = S(t).
2. Iz puske se opale jedan za drugim dva rnetka brzinom Vo =
250 mj." prvi pod uglom a, = 'lC 13, a drugi pod uglom a2 = Jr /4
U odnosu na horizontalu. ZanemarujuCi otpor vazduha nati illter';aI
vremana medju opaljivanjima pri kojem ce se meci sudariti jedan
sa drugim. U kom trenutku t od opaljivanja prvog rnetka ce se to
dogoditi? Kolike su koordinate tacke u kojoj se dogadja sudar?
nepokretnog kotura prebacen je neistegljiv konac
zanemarIjive mase. Za kra- .
jeve konca privezana su ti-
jela A i B. Tezina tijela A
je dva puta veca od tezine
tijela B. U pocetnom tre-
nutku tijelo A se nalazi na
visini h = 60 em, a tijelo B
dodiruje podlogu. Kolikaje
maksirn.allla vis ina do koje
se popne tijelo B kada se
sis tern prepusti sarnom se-
bi. Pri klizauju konca pre
h
A
ko koturajavlja se sila trenja kojaje jednaka polovini tezine tijela B.
4. Homogenorn valjku saopsti se pocetni impuls usljed cega se
on poene kotrljati bez proklizavanja uz strrnu ravan brzinorn Va =
3 m/s. Nagibni ugao ravni je!3 = 200.
oJ Izvesti iZTaz za racllnanje morIlEmta ineTcije valjka u odnosu na,
osu simetrije normalnu na baze. '
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
75
b) Na koliku visinu ce se popeti valjak?
c) Koliko vremena tl ce se kretati do zaustavljanja?
d) Koliko vrernena t, ce trajati kotrljanje niz strmu ravan do
poeetnog polozaja?
e) Koliku brziIlU v pri povratku irna valjak u trenutku prolaska
kroz pocetni polozaj?
Trenje kotrljanja zanemariti.
5. ZavrneLak cijevi iz koje istice voda u fontani stoji u vertikalnom
pravcu i irna oblik konusa koji se suzava prema gore. Precnik gornjeg
presjeka je d, a donjeg D. Visina konusIlog dijela je h. Visi.na ver-
tikalne struje vode u fontani je H mjereno od gornjeg kraja konusa.
Odrediti:
a) Protok vode u font ani,
b) N a kojern presjeku, i za koliko, je pritisak u konusu fontane
veCi od atmosferskog?
Rjeifenja:
1. t = 0, x = 0, y = 0
a)
·v=Vo(1-t!T)
Vo = 0.1 mls
t = 53
Xl=? h=6s
X2 =? t'2 = 10 S
X3 ="1 t3 = 20 s
b)
d)
t, =7
V
t2 =?
d = 10 ern
8
1
=?
S2 =?
it
t, = 4 s
,r
X
t2 = 8 s
S = S(t)
a) Ako je cestica krenula iz koordinatnog pocetka 11 pozitivnom
srnjeru X-ase, njena hrzina kao vektor u nekom trenutku bice
__ Va
v = Va - --t
T
PoredeCi ovo sa izrazom za brzinu pri promjenljivorn kretanju
v= Vo + at
zakljucujemo da je ubrzanje pri kretanju tijela
_____ Vo
a=--
T
76 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIII [SPITA
Kako je t\i vektoT pocetne brzine, a T konstantna vrij"ednost, vidi se
da ce ubrzanje biti konstantno po brojnoj vrijednosti i stalno USID-
jereno supiotno od smjera pocetne brzine, tj. kretanje ce u pocetku
biti jednoliko usporeno.
Pomjeranje koje tijelo iZVTSi za neko vrijeme bice

() t a Vo,
uT = r -- = Vo + - = vot -
2 27
Projekcija vektora poJozaja na X-osu daje koordinatu polozaja tijda
u trenutku t
Vo cosUVO"t'
2T
Kako je vektor r u pravcu X -ose, to ugao izmedju :;' i orta ose Z m07,e
hiti 0 iIi 'if, a ugao izmedju 0'0 i fje 0°, pa imamo
Vo 2
X = vat - -t
2T
(3.10)
Trazene koordinate ce se dobiti uvrstavanjem odgovarajuCih vrem_ena
U ovu relaciju: Xl = 0.24 m, Xz = 0 i X3 = - 2 m.
b) Iz izraza za brzinu
zakljucujerno da ce tijelo iCi u s-mjeru X -ose do trenutka t = T kada
brzina postaje nula. Od tog trenutka ono se vraca u suprotnom smje-
TU od smjera X-ose, pa ce prema tome krez tacku koja je udaljena
d = 10 em od koordinatnog pocetka cestica prolaziti u dva vremen-
ska trenutka. StavljajuCi x d u jednaCinu (3.10) i sredjujuci je,
dobijamo
Rjesavanjem se dobija
2 2rd
t 2Tt+ - = a
Vo
(
I2;T)
t
"
,=7
"' TVo
t, = 1.15 .s i t, = 8.85 s.
3.1.. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE
77
Kada loptica dodje u koordinatni pocetak, ona ce produziti da
se krece u suprotnom s:mjeru od smjera X -ose, pa ce jos jednom biti
u tacki koja je udaljena za d = 10 em od koordinatnog pocetka, ali
sada sa lijeve strane od koordinatnog poc.etka. StavljajuCi 11 jednaCini
(3.10) x = dobicemo nakon sredjivanja
. 2Td
t' 27t - = 0
Vo
t
,
,2 = 7 (1 ±
t, = 10.9 s i t2 = 8
Ovo drugo rjesenje nema fizikalnog smisla jeT vTijeme ne moze
biti negati-vno, pa se odbacuje.
c) Put. koji cestica pTedje mozerno izracunati na sljedeCi naCin:
Do trenutka tl = T = 5 s cestica vTsl jednoliko usporeno kretanje,
pa je za svako t S T, predjeni put jednak udaljellosti od koordinatnog
pocetka. Za vremenske trenutke t S 7 predjeni put ce se racullati
kao
NakeD zustavljanja u trenutku t =- T, tJjelo ce poceti jednoliko ubrza-
no kretanje u suprotnom smjeru od srnjera X-ose, a put koji predje,
posta krene iz mira bice
art T)' volt 7)2
Sl = =
2 2T
Ukupan put koji je tijelo presJo do trcnutka t, ako je t > T bite
jednak zbim puta koji predje do zaustavljanja i put a koji prcdje od
zaustavljanja do tog trenutka.
V07' 1Io(t r)2
Stl = Var +
27 27
v
o
t'2
VOT - vot + ---
27
Za tl = 4 s ·.rzraza za put 8 i dobiti 8 1 = 0.24 m.
Za t
z
= 8 8 > r koristicemo iZTaz za ukupan put i dobijaroo
8
2
= 0.34 m.
78 CLAVA 3. RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
GrafIk zavisnosti S(t) bice
S
o
2. Va = 250 m/s
"'1 = 7r/3
<>2 = 7r/4
6.t =?
2 3 4 '[ 6 7 8 9 10 t
Ako se prvi metak ispali iz pu§ke u nekom trenutku pod uglom
0:1 U odnosu na horizontalu, on ce u horizontalnoITl pravcu vrsiti
jednoliko kretanje, brzinorn koja je jednaka VOx komponenti brzine u
pocetnom trenutku, pa je koordinata polozaja u pravcu X-ose data
relacijom
U vertikalnom praveu vrS! se jednoliko prornjenljivo kretanje ( u
pocetku jednoliko usporeno) sa ubrzanjem g, pa je koordinata y
metka u treIlutku t od ispaljivanja
Aka se drugi metak ispali nakon nekog vremenskog intervala 6.t, tada
ce njegove koordinate polozaja u trenutku t biti
X2 = vux2(1 - 6.1) =, VUCOS"'2(t - 6.t)
_ .' . g(t - 6.t)2
Y2 -- vUY'it - 6.1) - =
2
__ .. g(t - 6.t)2
--- vu(t -- !!.t) sm "'2 - -----.
2
Zrn?- ce se sudariti.u nekOll1 trenutku, t <?d ispaljivanja prvog metka,
ako je u tom trenutku:xl = X2 i Yl = Y2 -
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlUKE
Uvrstavanjem se dobija
vot cos ", = vo(t - 6.t) cos ",
. gt
2

vot SIU 0':1 - - = vo(t ...- llt) SlIl(X2
2
g( t - 6 . t ) ~
2
79
(3.11)
(3.12)
Iz jednaCine (3.11) se, nakon skraCivanja sa Vo i sredjivanja, dobija
COS 0::2
6.t = (1 .. - --)t
COS a1
Ako u jednacini (3.12) na desnoj stranl, lzvrSlmo mnozenje u pr-
vom danu i kvadriranje u drugoID, i uvrstimo izraz za b..t, Hakon
sredjivanja dobijamo
2vo sin( cq 0'.2) cos 0:2
t=
9 cos
2
0:2 - COS'2 0:1
(3.13)
Uvrstavanjerll u izraz za .6..t nadjen iz jednakosti Xl = X2 dobijaIIlO
Prerna torne drugi metak treba ispaliti za priblizno 11 s iza prvog cia
bi se s njim sudario.
b) Vrijeme koje protekne od ispaljivanja prvog zrna do sudara
prema (3.13) ce iznositi t = 37.3 s.
Koordinate polozaja tacke sudara biee
3. G
A
= 2G
B
h = 60 em
F'r =;GB /2
H=?
X, = vot cos "" = 4663.8 m
gt'
Y, = vut sin "" - 2 '" 1251.2 m
80 CLAVA 3. RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPIT'A
Ako se sistem prepusti sa-
mom sepi tijelo A ce se
spustati, a tijelo B podi-
zati. Kretanje tijela bi-
ce odredjeno silama koje na
njih djeluju.
Projekcije na izabrani koor-
dinatni sistem daju za tijelo
B:
mEg = -rnB0B
(3.14)
r
h
Znak minus na desnoj strani jednakosti pokazuje da se tijelo
ubrzava u suprotnom smjeru od smjera X-ose.
Za tijelo A imamo:
(3.15)
Kako je uze neistegljivQ to je u svakom trenutku aB = aA = a, a
prema zakonu akcije i reakcije je Fzl = F:
1
i Fz2 = F:z
Posto se javlja trenje izmedju konca i kotura, lako se zakljucuje
da je = FI zl + Ftr = Fz1 + 'fnEg /2.
Uvrstavanjem ovih zakljucaka u (3.14) i (3.15) dobijamo
mBg - FZl m'Ba
mAg - FZl - mBg/2 =
Ako od druge jednaCine oduzmemo prvu i sredimo je, dobit cerna:
a=
Kada tijelo A spadne za visinu h, tijelo B ce se popeti do tolike
iste v-.isine je uze neistegljivo) krecuci se jednoliko ubrzano bez
pocetnebrzine. Brzina koju je postiglo tijelo B na kraju svog pen:-·
janja bice v' = 2ah gh/3
3.1. PRVI PARClJALNI ISPIT! IZ FIZIKE
81
U tom trenutku prestaje ubrzano kretanje, i tijelo B produzava
da se krece kao da je na visini, h izbaceno vertikalno u vis, brzinom
vo = v = Vgh/3
Visina na koju ce se popeti iznad tog nivoa bice
v
2
h
h
max
= =-
2g 6
Maksimalna vis ina na koju tijelo dospijeva bite
7h
H = h + hmax = 6- = 0.7 m
4. vo=3m/s
f3 = 20°
a) I =?
b) h
c) t, =?
d) t2 "?
eJ v =7
Uoceni element valjka na rastojanju rod ose ima zapreminu dV =
rdtpdrdz
l
odnosno masu
dm. = pdV = prd<pd,dz
Moment inercije ovog djelica U odnosu na osu simetrije je
dID = ,'dm = pr3 dr drpdz
Ukupan moment inercije za obrtanje oko ose simetrije valjka ce biti
10 = f r
2
dm = p 1
RO
1L r
3
drdrpdz
10 = p (R" ,3dr (h drp r
L
dz
Jo -- . Jo 10
= mR5
2 2
82 GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
b)
Ovo se maze uraditi na tri nacina, i sva tTl dovode do is tog rezul-
tata.
Prvi nacin: razmatranje obrtanja aka trenutne ase koja prolazi
kroz O.
Dok se valjak kotrlja bez proklizavanja i klizanja anda sn sve nje-
gave tacke kojima se on dodiruje sa podlogom u miru i predstavljaju
trenutnu osu ako koje se ohreu sve ostale tacke, pa prema tome i
centaT rnase ( odnosno sve one kaje leze na 08i simetrije). Tangcn-
cijalna brzina obrtanja centra mase eka trenutne ase predstavljace
njegovu trenutnu brzinu
odnosno trenutna vrijednost ugaone brzine obrtanja oko ose ce biti
v,
w=-
Ro
Diferenciranjem ave jednaeine po t dobicemo
dw dv,
dt Ro dt
odnosno ugaeno ubrzanje pri kretanju ce biti
a,
0:: = ._-
Ro
(3.16)
(3.17)
Prema osnovnoj jednaCini dinanlike rotacionog kretanja, proizvod iz
momenta inercije tijela U odnosu na osu rotacije i njegovog ugaonog
ubrzanja jednak je zbiru momenata svih spoljasnjih sila koje djeluju
na tijelo (racunatih u odnosu na tu -istu osu) .
3.1. PRVI PARClJALNI lSPlTI lZ FlZIKE
83
gdje su Ma , MR i M
tr
momenti sila teze, reakcije podloge i trenja,
respektivno. Kako pravci sila reakcije podloge i trenja prolaze kroz
trenutnu osu rotacije u 0 to su njihovi momenti jednaki nuli, pa
ostaje sarno moment sile teze.
(3.18)
ove sile je, kao vektor, usmjeren duz ese obrtanja prema
nama, tj. suprotnog je smjera od ugaone brzine abrtanja valjka, pa
ce izazivati jednoliko uspareno obrtno kretanje. Projekcija ave vek-
torske jednacine na osu u srnjeru prema nama je
10: = Rorng sinj3 (3.19)
Prema Stajnerovoj teoremi je
2 mR5 . 3rnR6
I = 10 + rnR
o
= -- + _
2 2
pa se koristeCi (3.19) dobija
3mRJ a,
= Romg sin j3
2
a, = ilgsinj3
Prema tome, zakotrljani valjak ce se kretati jednoliko usporeno uz
strmu ravan, pa ce put koji predje dok se ne zaustavi biti
U tom trenutku se nalazi na visini
. 3v5
h = Sz sm j3 = - = 0.69 m
4g
(3.20)
Drugi naCin - razmatranje ubrzanja centra mase i ugaonog
oko ose koja prolazi kroz centar rnase.
84 GLAVA 3. RIJESENI ZADACl SA PlSMENIH ISPITA
Kretanje valjka mozemo razmatrati kao translatoTno pomjera-
nje centra mase i obrtanje oko ase koja prolazi kroz centar mase.
Translatorno pomjeranje je odredjeno jednaCinom
3
ma, = L .F; = G + R + i;" (3.21 )
i=l
a rotaciono aka ose kroz centar
3
15. = LMi,p = Me + MR + Mtr
i=l
gdje je a ugaono ubrzanje ako ose kroz centar rnase, a na desnoj
strani znaka jednakosti je zbir rnornenata svih spoljasnjih sila koje
djeluju na to tijelo (u donosu na istu osu kroz centar mase). Kako
pravci sile teze i reakcije podloge prolaze kroz osu oke koje razma-
tramo okretanje
1
to su njihovi momenti jednaki Iluli) pa sarIlO ostaje
moment sile trenja
(3.22)
gdje je Rb vektor po]ozaja napadne tacke silc trenja u odnosu na osu
kroz centar.Projekcija (3.21) na izabrane ese koordinatnog sistema
daje
)( - osa
Y··osa
-- mg sin f3 + F
tr
= -mac
- mg cos (3 + R = 0 =? R = mg cos /3
(3.23)
Iz (3.22) se vidi daje moment sile trenja suprotnog srnjera od ugaone
brzine, pa ce prema tome izazivati usporeno obrtno kretanje
(3.24)
gdje smo uzeli u obzir da je Rh = R
o
.
UzimajuCi U obzir da je D: = at! R
a
, kao i to da je pri ovakvom
kretanju Vt = Vc i da se diferenciranjem dobija at = an mozemo
(3.24) pisati kao
odnosno
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
Uvrstavanjem u (3.23) i sredjivanjem se dobija
2 .
a, = ··gsm(3
3
Put zaustavljanja valjka biee
a trazena vis ina
2 3 2
S
_ Vo _ Va
z-·-----
2a, 4g sin (3 ,
3v
2
h = Szsin/3 = _0 = 0.69 m
4g
TreCi nacin (energetski pristup)
85
Sila trenja koja se javlja ne vTsi rad (jer nema proklizavanja), a
silu trenja kotrljanja zanemarujemo, pa ce ostati u vaznosti zakon 0
odrzanju ukupne mehanicke energije. Ukupna mehanicka energija na
pocetku strme ravni je jednaka zbiru kineticke encrgije translatornog
pomjeranja centra mase valjka i kineticke energije njegove rotacije
oko ase simetrije (na kojoj lezi centar mase valjka), a na visini h
je jednaka sarno potencijalnoj energiji ( kao nulti nivo racunanja
potencijalne energije uzeto je podnozje strme ravni).
Kako je kod ovog kretanja u pocetnom trenutku Vo
imacerno, nakon zamjene i sredjivanja
3v
2
h = _0 =0.69m
4g
Rwo,
c) Kako je kretanje centra mase uz strmu ravan jednoliko usporeno,
t.o se vrijeme zaustavljanja moze odrediti iz izraza za brzinu
v = Va - act
stavljajuCi da je ona na vrhu strme ravni jednaka nuE
Va'-
I
z
= - = 1.34 s
a,
86 CLAVA 3. RlJESENl ZADACl SA PlSMENIH ISPITA
d) Poste se energija ne trcsi na savladjivanje sila trenja, to ce ubr-
zanje centra mase valjka niz strmu ravan biti isto kao i pri penjanju
uz strillu ravall, pa ce sa visine h stiCi do podnozja za isto vrijeme
t, = t
z
= 1.34 s
e) Valjak, nakoIl zaustavljanja, krene niz stnnu ravan i pri dolasku
u pocetni polozaj imace brzinu
v = aJs = Va = 3 rn/ s,
dakle jednaku pocetnoj brzini.
5. d
D
h
H
a) Q =?
b) I:;.p =?
b) Prema Bernulijevoj jednaCini za
proticanje idealne tecnosti kroz stru-
jnu cijev, duz jedne strujne linije vazi
pvi
PI + pgh,+ - = P2 + pgh2 + -
2 2
(3.25)
H
gdje je PI pritisak koji vlada u tai'ki 1 na presjeku 5, koja se
nalazi na visini hi iznad nekog pToizvoljno izabranog nivoa, a Vi
brzina djelica tecnosti u toj tacki. Velicine oznacene indeksom 2 su
odgovarajuce velicine u tacki 2 na izlazu iz konusa. Ova jednacina
se moze malo transformisati
p(v
2
_ v
2
)
PI - P2 = pg(h2 - h,) + _2 ___ '_
2
(3.26)
Zaprerninski protok tecnosti je zapremina tecnosti koja u jednoj
sekundi protece kroz presjek cijevi
I:;. V 5vl:;.t
Q = = --= 5v
I:;. t I:;.t
3.1. PRVl PARClJALNl ISPlTl lZ FlZIKE
Prerna jednaCini kontinuiteta strujanja je
odnosno
D21'( d'1'(
--v --_··_'v
4 I - 4 '
87
(3.27)
Uvrstavanjem u (3.26) i uzimajuCi U obzir da je h2 -hI = h, hnacemo
p ( d
4
)
PI - P2 = pgh +:2 1 - D4 (3.28)
Brzinu V2 rnozerno odrediti na osnovu zakona 0 odrzanju ukupne
mehanicke energije za jedan djelic tecnosti. Djelic rnase ,0..rni koji
izalazi kroz vrh fontane ima brzinu V2 i kineticku energiju
A 2
Em = !:::'
rniv
2
2
. Kada OIl ide nav-iiSe, ta energija se trcs! na savladjivanje sile teze,
kada se nadje na visini H iznad otvora, njegova ukupna mehanicka
eneTgija .bice u vidu potencijalne, pa se moze pisati
2
= I:;.migH => V
2
= 2gh
Uvrstavanje 11 (3.28) daje
PI - p, = pgh + pgH (1 -
Kako je d < D, to je izraz na desnoj strani jednakosti pozitivan, pa
je prema tome pritisak Pi veti od P2 za vrijednost
I:;.p = pg [h + H (
1
- :;4) 1
a) Protok vode u fontani je
88 GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIII ISPITA
3.1.3 Prvi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla,16.5.19S7. god.
l.Na strmoj r a v n i ~ nagibnog ugla j3 = 7f /6 nalaze se tijela Ciji je
odnos rnasa m,/m, = 1J = 2/3 i koefieijent trenja izrnedju tijela m,
i strme ravni f,L = O.l.
Masa kotllra je rr1-3 = 0.5 mI.
NaCi rad sile trenja za vrijeme
t = 3 S od pocetka kretanja, m,
aka se sistem prepusti samom
sebi iz mira, i aka je masa
m, 2 kg. Masu niti kao i
trenje U osovini katura zane-
mariti. Nit ne proklizava po
koturu.
m,
2. Valjak rnase m i poluprecnika r pocne da se kotrlja bez pro-
klizavanja niz strmu ravan sa visine h. Kolika je brzina centra mase
na kraju strrne ravni? Kolika je periferijska brzina tacaka na obodu
valjka u tom trenutku? Kolikaje kinetii'ka energija rotaeije? Zadatak
rijesiti koristeCi:
a) Njutnove zakone mehanike i
b) zakon '0 odrzanju rnehanicke energije.
3. U sistemu ( kao na slieil,
iz sirokog suda A kroz cijev
istice viskozna tecnost cija
je gustina p = 10
3
kg / mS.
Izvesti izraz za racunanje
protoka tecnosti kroz hori-
zontalnu cijev. N aCi sred-
nju vrijednost brzine (po
presjeku)
--
- -
- _.
-
-
-
r--
~
--
-
h3
- -
l
I
-
IF
h;
1'-1i'1...
-
i
l
I
L I
brzinu kojoID tecnost istice kroz otvor B, ako je hI = 10 em;,
h, = 20 em i h3 = 35 em. Rastojanja L 8U jednaka i iznose 30 em.
Objasniti zasto pravac koji polazi od otvora B i prolazi kroz nivoe
tecnosti u manoITletrima, probada sud A nize nivoa tecnosti u njernu.
4 .Covjek mase m = 80 kg hoda jednoIikom brzinoin po rubu
kruzne pl;'ie (diska) poluprecnika r i mase M = 480 kg. Ploca moze
3.1. PRYI PARCIJALNI lSPITI lZ FlZIKE 89
da rotira bez trenja oko ose simetrije. Za vrijeme T, = 60 8 covjek
obidje eijelu plocu.
a) Za koliki ce se ugao a obrnuti ploca za vrijeme Tl?
b) Za koliki ugao (3 ce se pomjeriti covjek za to vrijeme?
c) Za koliko vremena t ce covjek doci u polozaj odakle je krenuo
obzirom na podlogu?
5. NaCi potencijalnu energiju gravitacionog medjudjelovanja:
a) Dvaju materijalnih tacaka masa rnl i m2, aka se one nalaze na
rastojanju T,
b) Materijalne tacke mase m i tankog hornogenog stapa mase M i
duzine L, ako se ani nalaze na rastojanju a jedno od drugog. Odrediti
takodje, silu njihovog medjusobnog djelovanja.
Rjeiienja:
1. (3 = 7r/6
m,fm, = 1J = 2/3
Jl. = 0.1
mg = 0.5 m'l
A
tr
:7-=:?
t = 3 S
m, = 2 kg
Prema Drugorn Njutno-
vom zakonu mehanike,
translatorno kretanje ti-
jela. ml i "1'2 i rotaciollo
kretanje kotura ms opi-
suju se jednaCinam,a
fl
ii, + 6
,
+ FZl + F
tr
= m,a,.
62 + FZ2 = m2ii2
3
Iii = LMi
i=l
(3.29)
. (3.30)
(3.31)
Projektovanjem ovih vektorskih jednacina na ose izabranog koordi-
90 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
natnog sistema, kao na slici dobijamo
-mIg sin f3 - Ftr + Fzl = ml al
-m,g cos,6 + R, = 0 '* R, = m,g cas,6
Na osnavu druge jednaCine se za silu trenja dobija
Tada se moze pisati
Iz jednaCine (3.30) dobijama
Treca jednacina projekcijom na Z-osu daje
gdje je r poluprecnika kotura, a SITljer vrcenja je naznacen na slici.
Ako je nit nei8tegIjiva i ne proklizava po koturu, oIlda mara biti
al = a2 = at, gdje je at tangencijalno ubrzanje tacaka na obodu
kotura za vrijeIne vrcenja. Obiljezimo vrijednost tog ubrzanja sa a.
Uzirnajuci l! obzir da je at = rex = a i = odnosno = FZZl
imacemo
a
1- = (Fz2 -- Fz,)r
r
-rn,9(sin,6 + ,"C08,6) + = m,a
mzg - Fz2 = mza
(3.32)
(3.33)
(3.34)
Moment inercije kotura U odnosu na osu obrtanja je I = msr2/2, pa
uvrstavanjem u (3.32) dobijama
(3.35)
Saberemo Ii (3.33) i (3.34) dobicemo
[m, -- m,(sin,6 + j.lcos,6)] 9 --·(F
z2
- F
z
') = ·(m, + m,)a (3.36)
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI lZ FlZIKE
Uvrstavanjem (3.35) u (3.36) dobicemo
rj - (sin,6 + j.l cos ,6) / 2
a = . - g = 0.41 m s
1 + '7 + 0.25
Put koji tijelo predje za prve tri sekunde od pocetka kretanja je
at'
Rad sile trenja je
S = - = 1.84 m
2
At, = J dS = - J F
t
, dS = -j.lm,gcos,6S = -3.13 J
91
Rad je negativan, jeT se pomjeranje vrsi nasuprot djelovanja sile
trenja.
2. m
r
h
a)
v -1
, -.
Vt =7
Ekr =7
b)
v -"7
c --.
Vt =?
Ekr ='1
Prema Njutnovim zako-
nima mehanike, kretanje
valjka je opisano osnovnOID
jednaCinom dinamike rota-
cionog kretanja
.-
h
N
I5.= ';LMi (3.37)
gdje je I Inoment inercije tijela U odnosu na osu oko koje se vrSI
obrtanje, a Mi moment i-te spoljasnje sile U odnosu na istu osu.
Najzgodnije je da za osu izaberemo liniju duz koje se valjak
dodiruje sa podlogom (trenutna osa rotacije). Tada je jedino mo-
ment sile teze razlii'it od nule ( sile it, i R prolaze kroz Deu obrtanja
pa iill je moment jednak nuli).
MG=rxG
92 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENlH ISPITA
Ovaj moment je usmjeren duz ose U cfteZ. UgaoIlo ubrzanje kao
vektoT je istog smjera i pravca. Projekcija jednaCine (3.37) na smjer
ugaonog ubrzanja daje
I" = mgT sin 0 (3.38)
Moment inercije valjka U odnosu na datu osu izrac.unat cerno po
Stajnerovoj teoremi
2 3 2
_ 2,_ mr. 2 mr
]' - 10 + mr - -- + mr = --"
2' 2
Tangencijalno ubrzanje centra roase (tacka na osi simetrije) n odnosu
na trenutnu osu bice
Uvrstavanje u (3.38) i sredjivanje daje
Brzina centra rnase (ose simctrije valjka) na kraju strme ravni bice
v, = V2acS = 2V!9h
3
Periferijska brzina tacaka na obodu valjka bice
v = rw,
gdje je w ugaona brzina rotacije oko centralne ose. Kada nema pro-
klizavanja valjka po strrnoj ravni, onda je brzina tacaka na liniji
dodira valjka sa podlogorn jednaka nuli, to jest njihova periferijska
brzina je jednaka brzini centra mase.
~
v = Vc = 2 1 / - ~
"V 3
Kineticka energija rotacije ce biti
3.1. PRVI PARCIJALNl lSPITI IZ FlZIKE 93
Kako je 10 = mr
2
/2 i W = velr irnacerno
b) Prema zakonu 0 odrzanju energije mozelno pisati da je sva poten-
cijalna energija presla u kineticku energiju translacije centra mase i
rotacije eka ose simetyije. Sila trenja ne vrsi nikakav fad jeT tijelo ne
proklizava
Kako je w = 1J
c
/r i 10 = mr
2
/2, imacemo
Periferijska brzina tacaka je jednaka brzini centra mase.
Ra.zmotrlIDo to malo de-
taijnije. Brzina svakog dje-
lita pri ravninskom krcta-
nju Vi moze se napisati
kao zbir brzine translator-
nog kretanja tacaka na osi
rota.cije Vc i periferijske br-
zine pri rotaciji oko te ose
iJ' ,
-
A ~
Brzina tacke A je ii"A = O. Odavdje se zakljui':uje da je if"
odnosno v ~ = wTsin900 = wr = Vc. Prema tome je
Kineticka. energija rotacije je
_.- Iow
2
mv;
Ekr = ~ 2 - = ~ 4 ~ =
mgh
3
94
GLAVA 3. RIJESENf ZADAC1 SA PISMENII:1 ISPITA
3. rn = 80 kg
r
T, = 60 s
a) 'P =?
b) (3 =?
e) t =?
Ako se covjek kre"e kon-
stantnom brzinom v po 0-
bodu ploce, on ima odredje-
nl Inoment kolicine kreta-
Ilja koji se moze izracunati
kao
(3.39)
gdje je L ~ = mr2 mOIIlent inercije covjeka U odnosu na osu simetrije;
a We --- Wp je rezultujuca ugaona brzina covjeka u sistemu vezanom za
podlogu.
Prema zakonu 0 odrzanju rnOIDcnta koliCine kretanja istu toliku
koliCinu kretanja dohija ploca sarno u suprotnorn smjeru, a moze se
lzraziti kao
(3.40)
gdje je Ip = M r
2
/2 UlOment inercije ploce, a wp njena ugaona brzina
u sistemu vezanom za podlogu.
lzjednaeavanjem (3.39) i (3.40) dobijamo ugaanu brzinu ploce
Ugao za koji se obme plata za vrijeme T
I
, posta je kretimje jednoliko
obrtno, moze se izracunati kao
b) C;'ovjek se za to vrijeme pornjeri za ugao
3.1. PRVI PARCI.IALN1 lSP1TI 1Z FlZIKE
4. P = 10' kg/m'
hI = 10 em
h, = 20 em
h, = 35 em
v ='1
95
Kada viskozna tecnost prot ice kroz cijev, zapreminski protok tec-
nosti koeficijenta viskoznosti 1] Be moze izracunaii na osnoYU Njut-
novog zakona viskoznosti
dv
F" = 1)S,-
dr
Prj stacionarnom strujanju tecIlosti kroz cijev, rezuitantna sila, koja
djeluje na uoceni valjak poluprc(nika r, je jednaka nuli. Sila pritiska
(Pi - pz)r'1l' je jednaka siii trenja r} 5( dv / dr), ali je suprotnog smjera,
pa se rnoze pisati
z dv
(PI - pz)r 1l' - (-7)5-) = 0
dr
Znak "_ll ispred sile trenja se pojavljuje zbog toga ?ito se sa poras-
tom r brzina slojeva tecnosti smanjuje, da hi na zidu cijevi dostigla
vrijednost nula, jeT se, usljed djelovanja medjumolekularnih sila, 810j
tecnosti koji se nalazi liZ sami zid cijevi, zalijepi za njega.
Razdvajanjem promjenljivih dabijama
PI - pz
dv = 'rdr
2')L
Integracijom ovog izraza
se dobija
96 CLAVA 3. RIJESENl ZADACl SA PlSMENIH ISPITA
gdje je Vo nepoznata brzina na osi cijevi. Nju odredjujemo iz uslova
da je v = 0 za r = R (na zidu cijevi)
Va = PI_- P'R2
47)L
Tada se, za brzinu na rastojanju r od ose cijevi moze -pisati
r - 1----
_ __ PI - pz 2 _ p, - P' R2 ( r2 )
47)L 47)L R2
Zapremina tecnosti koja za neko vrijeme dt protekne kroz srafiranu
povrsinu iznosi
_____ L,
\ \
I '
_. -- -' . ./
dV = vdtd8 = R 1 - - 2T1rdrdt
, PI-P, 2( r')
41JL R'
Ukupna zapremina koja protekne kroz citavu cijev za vrijeme dt bice
dV - dT - --·--R dt 1 - _.- r dr
_ j. 7' _ "ff(PI - pz 2 lR ( r2 )
27)L 0 R'
Zapreminski protok tei'nosti je
Q = = jg Ir]
= (3.41)
U nasem zadatku isticanje se vrsi kroz cijev duzine 3L, a pritisak
P, = Pa + pgh3 i p, = Pa, pa je koristeci (3.41)
Q=
3.1. PRVl PARCIJALNl ISPITl lZ FlZIKE 97
Ovaj protok mozemo predstaviti kao proizvod povTsine poprecnog
presjeka cijevi i neke srednje brzine (racunate po presjeku), tj. neke
stalne brzine kojom bi trebali da se kreru djelici u svakoj tacki pres-
jeka, pa da protok bude isti kao i kada se krecu brzinarna koje se
rnijenjaju duz poluprecnika cijevi.
Q R
' - - Q-
= '7fV ::::}- 'l} ::-= _.- =
R2"ff
pgh3
R2
/
= 1 m s
247)L
Posta je protok tecnosti kroz svaki presjek, na bilo kojern mjestu hor-
izontalne cijevi isti, enda slijedi da je razlika pritisaka na presjecima
propoTcionalna njihovom rastojanju L duz cijevi
Ovo znaCi da postoji pad pritiska duz cijevi, sto se i dogadja.
\
I
Tecnost u sirokom sudu u pocetku miruje, a u cijevi se poclDJe
kretati. Da bi se djelic mase pokrenuo iz mirovanja do bTzine v
kojom struji kroz horizontalnu cijev, mora se utrositi neka energija.
To je potencijalna energija
Ep = 6.'mg6.h
Visinska razlika 6.h predstavlja razliku visine na kojoj se nalaze slo-
bodna povrsina u sirokom sudu i tacka gdje linija koja pTikazuje
98 GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH JSPITA
linearno opadanje pritiska (tacka D) probada sud. Iz podataka se
vidi da je
tlh"" h3 (hz + lOcm) = Scm
Ova energija prelazi u kineticku energiju, sto daje
tlmv'
5. a) U =? b)
m,
m,
r
-_. = tlmgtlh
2
v = = 0.99 m/ s
U =?
rn
M
L
a
F =?
Materijalne tacke ITlaSa ml
i m2, koje se nalaze na ras-
tojanju r
rnedjudjeluju silom koja je po inteIlzitetu data relacijom
mlm2
F="'I---
r'
U vektorskorn obliku sila kojom prva i'estica djeluje na drugu je
..... mlm2 ____
F = -"'I---ro
r'
B
Ako se matel'ijalna tacka mase m2 iz tacke A treba da prcrnjesti u
tacku B, vrsi se rad protiv gravitacione sileo Bez obzira kakav je oblik
putallje po kojoj se vrsi premjestallje, elemental'ni rad gravitacione
sile je
dA = F· dB = FdS cosO = -FdS cos a. = -Fdr
Ukupan rad gravitacione sile na datorn putu je
A = - J F dr = -j
rn
l
rn
2 fro dr _
0__ - r A r2
. 1 (1 l'
= jrnlrn2 - l;n = jmlrn2 ,".- -
T A TB r A
(3.42)
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 99
Na osnovu ovoga se moze zakljuciti da rad gravitacione sile ne zavisi
od oblika puta po kome se vrsi premjestanje, vee sarno od medju-
sobnog polozaja pocetne i krajnje tacke put a tai'kaste mase koja se
premjesta. Sila gravitacionog medjudjelovanja, kao unutraSnja sila
u sisternu moze vrsiti rad sarno na racun smanjenja potencijalne en-
ergije sistema, pa se moze pisati
AAB = EpA EpB
Smanjenje potencijalne energije se definise kao razlika izmedju po-
tencijalne energije u pocetnom i krajnjenl polozaju
EpA -- EpE = _'/ mlm2 _ (_, m
1
m3.)
TA TB
Odavdje se moze zakljuciti da je potencijalna energija sistenla, karl
se tackaste mase nalaze na l'astojanju r, data izrazom
rnlm2
Ep(r) = -"'1-- + C
r
Konstantu C rnoramo da uvedemo jer se u gornjem izrazu pojavljuje
razlika, pa se te konstante poniste. Vrijednost ove konstante se
odredjuje biranjem rastojanja r na kome ce potencijalna energija sis-
tema bili Ilula. Uobicajeno je da se uzima da je potencijalna energija
sistema jednaka nuli kada su tackaste mase na beskonacno velikom
rastojanju jedna od druge, tj kada one medjusobno ne djeluju. Stavl-
janjem da je Ep (00) = 0, dobijarno da je i C = 0, pa ostaje
( )
m,rn,
Ep r =
Uobicajeno je da se potencijalna energija obiljezava i sa U.
Do ovog izraza mozemo doci diferencijalnim raCunOID.
Gravitaciona sila moze vrsiti rad sarno na racun smanjenja po-
tencijalne energije sistema.
dA = -dU
100 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENlH ISPITA
Konstantu integracije C odredjujemo iz uslova da je potencijalna
energija sistema dvaju materijalnih tacaka jednaka nuli ako se one
nalaze na beskonacnom medjusobnom rastojanju.
Ako stavirno u posljednju jednaCinu U = 0 kada je r = 00, dobija
se da je C = 0, pa se za potencijalnu enegiju gravitacionog medju-
djelovanja dvaju tackastih rna"a koje se nalaze na rastojanju r jedna
od druge, dobija
mlm2
U(r) =
r
Drugi naCin: Potencijal u nekoj tacki gravitacionog polja je brojno
jednak radu koji izvrsi gravitaciona sila kada se jedinica mase iz te
tacke prenese u beskonaenost. KoristeCi (3.42) dobijamo
Ako uporedimo sa izrazom za U(r}, moze se reCi da je potencijal
brojno jednak potencijalnoj jedinice mase koja se nalazi u toj
tacki gravitacionog polja. Odatle sHjedi da je potencijalna energija
sistema jednaka proizvodlI potencijala u toj tacki i mase koja je u
nju unesena
mlm2
U = m,<p =
r
b) Kako nije receno u kakvom su medjusobnom polozaju stap i tac-
kasta masa, uzecemo kao na slid
Kao sto smo vidjeli u prethodnom dijelu zadatka, gravitacioni
potencijal uocenog elementa na stapu dm, koji je na polozaju x od
koordinatnog pocetka, u tacki koja je od njega na udaljenosti a +
L /2 - x, je dat relacijom
dm .M dx
d<p = -, ."C:""C.-- = -1- ..-
a+L/2-x La+L/2-·x
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
101
Ptencijal gravitacionog polja citavog stapa u uocenoj tacki A bice
jednak zbiru potencijala koje u toj tacki proizvode svi djeliCi stapa,
pa se moze pisati
J
MJ dx
<p = d<p = -1-
L a+L/2-x
Srnjenorn a + L/2 - x = u i uzimajuCi u obzir da je -dx = du ovaj
integral postaje
Potencijalna energija sistema stap - tac.kasta masa m kojaje unesena
u tacku A iznosi
U = In
Sila uzajamnog djelovanja izrnedju uocenog elementa i stapa i tac-
kaste mase m u tacki A je
rn dm

(a+t-x)"
pa je gravitaciona sila izmedju Citavog .stapa i tackaste mase
J
mdm Mm
F = 1 =
a+L/2--x a(a+L)
3.1.4 Prvi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla,10.3.1984. god.
1. Top smjesten u podnozju brda namjesten je tako da mu cijev
sa horizontalorn zaklapa ugao (3 = 7r / 4 kada je osa cijevi paralelna
sa. kosin om.
a) Koji ugao treba da zaklapa sa horizontalom cijev ako granata
treba da padne okomito na kosinu?
b) Koliki treba da bude elevacioni ugao cijevi da bi granata naj-
dalje pala i koliko je to udaljenje?
c) N a koje \rrijeme treba ternpiratj granatu da bi eksplodirala pri
udaru u kosinu u situaciji pod a)
102 GLAVA 3. RIJESENl ZADACl SA PlSMENlH lSPlTA
Granata ima pocetnu brzinu Va = 200 mj s, a top stnatrati tac-
kastom masom. Otpor v-azduha zanemariti.
2. Drvena greda duzine L = 2 m i povrsine poprecnog presjeka
S = 31.5 ern' objesena je za jedan svoj kraj tako da moze oseilovati
u vertikalnoj ravni. Dok je greda u polozaju stabilne ravnoteze u
nju udari metak mase m = 12 g koji leti u horizontalnom pravcu
brzinom Vo = 500 m/s. Zapreminska masa drvetaje p = 800 kg/m"-
a) Za koji ugao ce se otkloniti greda ako metak udari u sredinu
grede i u njoj se zadrzi?
b) Koliki je ugao kad metak udari u slobodni kraj grede i ostane
U llJemu
e) Koliko puta i z a ~ t o je ugao pod b) veei nego pod a)'!
3.Sprica za injekcije puna je vode. Promjer klipa je D = 15 rnm,
a njegov hod je L = 8 mm. Voda maze isticati kroz otvor promjera
d = 1.5 mm kada injekcija nije nataknuta.
Kada je sprica postavljena horizontalno djeluje se na klip kon-
stantnom sHorn F = 4 N.
a) NaCi brzinu isticanja vode iz sprice!
b) Odredi vrijeme isticanja vode iz sprice til
c) Kolika konstantna sila istisne svu vodu iz sprice za t = 6 s?
d) Nacrtajte v, ~ v2(1) iii = li(F)
4. Na strmim ravnima
koje sa horizontalom za-
klapaju uglove Ct, = 1r /6
i Ct2 = 1r /3, nalaze se ti-
jela masa ml = 8 kg i
m, = 2 kg, (vidi sliku).
Tijela 8U vezana ideal-
no savitljivim, laganim,
neistegljivim koncem ko-
ji je prebacen preko ko-
tura.
Koeficijenti trenja tijela i podloge su 1"1 = 0.1 i 1"2 = 0.2, respek-
tivno.
a) Koliku brzinu imajll tijela poslije dvije sekunde od prepustanja
sistema sarnom sebi?
b) Kolika je sila zatezanja konca?
e) Odredi vektor sHe koju trpi osovina kotura.
3.1. PRVl PARClJALNl lSPlTl lZ FlZIKE
5. Unutar sferIlog tijela polu-
precnika R i zapreminske mase p
irna sferna 5upljina poluprecnika
r = R/4. Centar ilupljine je na
rastojanju r = R/4 ad centra ve-
ee sfere. N adji ubrzanje slobod-
nog padanja iJ. u tacki P koja je
na rastojanju x = 3R od povrsine sfernog tijela.
tacka P su na istoj pravoj.
103
x 0
- - - - - - ~ -
Centri sfera i
Rjesenja:
1. (3=7r/4
Vo = 200 m/s
a) Ct ='1
b) Xmax ='1
c) t =7
a) Kada se granata izbaci ona nas-
tavlja kretanje u polju sile Zemljine
teze, Cije je ubrzanje g usmjereno
vertikalno prerna dolje. Ako izabe-
remo koordinatni sistem kao na sli-
ci, onda su projekcije ovog ubrzanja
gx = -gsin{3 i gy = -gcos{3
Prema tOInc, kretanja 11 pravcu X- i Y -ose ce biti jednoliko usporena.
Pocetna brzina ima projekcije
Vox = Vo cos 0: i V
OII
= Vo sin 0:
Trenutne vrijednosti projekcija brzine su date relacijama
1)x = vox "{-.:- gxt = Va cos·a - gt sin (3
Vy = vall + gyt = Va sin 0: .- gt cos (3
104 GLAYA:;. RlJESENl ZADACl SA PlSMENIH lSPlTA
Ako granata treba da padne normalno na strmu ravan, znaCi da u
tom trenutku treba da bude Vx = 0, to jest
. gt sini3
Va cos 0' ~ gtp SIn (3 = 0, =?- cos Q: = -p __ . __.
Vo
(3.43)
U momentu kada granata dostigne najvisu tacku iznad kosine u Y-
praveu njena komponenta Vy = 0, odnosno
Va sin a - gil COS j3 = 0
gdje je tl vrijeme penjanja do najvise tacke putanje iznad padine.
Lako se zakljucuje da je
v. ,o"-s::,::n:..:,,,:
t, = -
9 cos i3
i da je vrijeme kretanja tk = 2t, odnosno
2vo sin 0:
t k ,= ---''---
9 cos i3
a uvrstavanjem u (3.43) dobijamo
1 1
tall 0' = -
2 tan i3 2
ex = arctan 0.5 = 26° 30'
U gao U odnosu na horizontalu iznosi
"I = i3 + " = 71" 30'
b) Kretanje po X·osi bice odredjeno jednaCinom
9,1' gt' sin i3
x=v t+"""-=vtcosa-
ox 2 0 2
(3.44)
Domet po X-osi ( po kosini) dobil. cemo ako umjesto t stavimo tk
(vrijeme kretanja)
(3.45)
,
!
:;.1. PRYl PARCIJALNl lSPlTI lZ FlZIKE
Uvrstimo Ii rezultat iz (3.44) u (3.45) i sredimo dobit cemo
_ va . 2 SIH aSlllp 2 ( 2 ., . f'i)
XD - --- SIn a-
9 cos .B cos i3
Da bi darnel. xI! bio maksimalan, treba da bude
dXD
-=0
da
a diferenciranjem (3.46) se dobija
v'
~ (2 cos 2", _. 4 sin Q cos cdanj3) = 0
9 cos {J
N akon sredjivanja se dobije
105
(3.46)
1
tan2a = -- = 1 =? 2a = 45°, a = 22° 30' (3.17)
tan i3 '
Da b1 granata pala najdalje, elevacioni ugao treba da bude
"I = i3 + a 67° 30'
Domet tada, prema 3.46 iznosi
v
2
XD = -_or.; (sin2a - 2sin2 atani3) = 1688.7 m
9 cos/-,
e) Da bi granata eksplodirala pri uda.ru u kosinu u situaciji pod
a) potrebno ju je tempirati na vrijeme
Vo SIn a
t=tk=2 = 25.72 s
9 cos i3
2. L =2m p = 800 kg/m
3
S = 31.25 em' a) VI =?
m ~ 12 9 b) V2 =?
Va = 500 mjs c) Vl/VZ =?
106 CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
a) Moment kolicine kretanja sis-
tema prije sudara, mora biti jed-
nak rnomentu koliCine kretanja
poslije sudara. Prije sudara gre-
da je rnirovala, pa je mornent ko-
licine kretanja sistema predstav-
Ij ao sarIlO moment koliCine kre-
tanja metka L, = mv
o
L/2 u od-
nosu na OSli O. Poslije suda-
ra metak i greda nastavljaju da
se obrcn oko iste ose, sa ukup-
nim momentom kolicine kretanja
L2 = Isw.
'\ l.
\ \ 2
1\ . \
'1, \ \
"X
\----th
I
M
\'\
\ \ \
\ ' ,
, ' >

Ovdje je illorncnt inercije sistema jednak zbiru momenata inercije
grede i rnomenta inercije metka 11 odnosu na osu O. MOlnent inercije
grede je Ig = M L' /3, a metka 1m = mL' /4, pa se maze pisati
Odavde se dobija da je ugaona brzina slsterna ncposredno poslije
sudara
6mvoL
(;J = --.. -
L(4M + 3m)
(3.48)
Masa grede je A1 = pLS = 5 kg pa se ova ugaona brzina Inoze
izracunati. Neposredno poslije sudara sistem raspolaze sa kinctickom
energijom rotacijc, koja pri njegovorn obrtanju prelazi u potencijalnu
energiju sve dok se sistem fie zaustavi. U trenutku zaustavljanja vazi
Sa slike se vidi da je
L
h = (1 - cos 1"1)
2
Uvrstavanjem izraza iz (3.48) i (3.50) u (3.49) imacerno
Ig +1m 2 L
.."...--'..C:: w = (M + m)g-'(1 - cos 10,)
2 2
(3.49)
(3.50)
(3.51)
3.1. PRVI PARCIJALNl ISPITI lZ FlZIKE
Nakon rjesavanja Dve jednaCine dobija se da je ugao otklona
3rn2v5
1 -;-c-::-- = 0,945
cos 1"1 co - (M + m)gL(4M + 3m)
107
1"1 = arctan 0.945 = 19.06° (3,52)
b) U slucaju kada metak
uclari u kraj grede mozemo
pisati
mVoL c= (Ig + 1;")w'
U gaona brzina sistema ne-
posredno poslije sudara je
I mVoL
w
19 + Im
Moment inercije
Im = mL' pa je
metka Je
I 3mvo
w =
o
l
m
\
\
1.
2
(M + 3m)L ..
Kineticka energija rotacije prelazi u potencijalnu energlJU, pa se
u trenutku zaustavljanja obrtanja maze pisati
gdje je
II = L(1 - cos 1"2)
h' = t (1 .. cos 1"2)
UVdtavanjem se dobija
--.).. mL --_ .. _-.... - = m + - Lg(1 - cas 1'"
(
ML2 ') 3mvo (M) )
3' (M .j. 3m)L . 2
Odavde se rjesavanjelll po ip2 nalazi
- 1 2mvQ '- a 7565
cbs ip2 (3m+M)g - . <
1"2 = arccos O. 7565 40° 50'
(3.53)
(3.54)
(3.55)
(3.56)
108 CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
PreporuC:ujemo da sami kao vjezbu nadjete po]ozaj cen'tra- mase sis-
tema nakon udara metka i da onda racunate ugao za koji ce se otk-
loniti slsteIrl 11 trenutku zaustavljanja.
c) Odnos uglova otklona
'P2 40.83°
= -- 0=2.14
'PI 19.06°
Ugao pod b) je veri zbog toga sto je 11 tom slucaju InOIDent kolicine
kretanja prije sudara veti nego U pTvom slucaju.
3. D = 15 mm
L=8mm
d = 1.5 mrn
F=4N
a) v, =?
b)
c)
ii =7
F, co?
t = 6"
d) V2 = v,(F)
ti = tifF)
- - .
---:::::--=--.------'''''--
1'0
L
a) Prema Bernulijevoj jednaCini za idealne tecnosti. zbir unutra-
snjeg pritiska, v.isinskog pritiska i brzinskog duz jedne strujne Hn-
ije ostaje konstantan. Ako izaheremo strujnu liniju duz ose cijevi
otvora za iglu injekcije, mozemo pisati
, 2
I PV1 pv"
PI T 2 = Pa +
(3.57)
gdje SIDO visinske pritiske sa Iijeve i desne strane izostavili jer je stru-
jna linija horizontalna, pa Sl1 oni jednaki i ponistavaju se. Spolja,snji
pritisak na klip je
F 4F
PI = Pa + =-:: Pa + --
S D''lr
(3.58)
Uvr!itavanjem (3.58) u (3.57) i ponistavanjem Pa, !ito predstavlja at-
mosferski pritisak, dobijarno
4F pvf
..
D'7C 2 2
(3.59)
:1.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI 1Z FlZIKE
109
Prema jednaCini kontinuiteta strujanja 51 VI = S2V2 mozemo izracu-
nati brzinu VI
d'
(3.60)
Uvrstavanjem (3.60) u (3.59) i rjesavanjem po v, dobijamo da je
brzina isticanja vode iz sprice
(3.61)
Kako je d %:: D moze se odnos d
4
/ D4 zanemariti jer je male vrijed-
nosti (ovdje 10-
4
), pa se dobija. priblizan izraz
r----
2 (2F
v, = -\j-_.- = 6.73 m/s
D ' p7r
b) Kada voda istice kroz
otvor na sprici, smanjuje
se zapremina vode u njoj.
Projekcija brzine kojom se
klip krece i istiskuje tecnost
je
dy
(3.62)
VI = -,
dt . d b·t·
Ako se prem,a (3.60) i (3.62) UVTste izrazi za Vl 1 VZ 1 moze se 0 1 1
dy = _ 2d' J2F
dt D3 V pT,
Vrijeme koje protekne dok se klip pomjeri iz polozaja L u polozaj y
moze se izracunati kao integral
rt dt D" 12'! JV d
10 ,= - Zd2 V ZF L Y
_ D'. (iii (
t - 2d2 V -2F L
y)
Vrijeme ,_isticanja: vode iz sprice dobicemo kada stavimo y = 0, tj.
D3L jP1f
t = --\ - = 1.19 s
, 2d
z
! 2F
(3.63)
110
CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
c) Ako jednaCinu (3.63) rijesimo po F dobicemo
D
6
L'p7r

8d
4
t' .
d) Trazene zavisnosti od sile Sil
2.38
. _ 2 !ZF _
v, - -\1 - = 3.36-/F
D V p7r
Im/s] , ti = -- lsi
VF' ,
4.
a)
b)
1J
10
5
[ill J
s
__ - vIF)
Oi, = 7r/6
012 = 7f/3
m, = 8 kg
m2 = 2 kg
1"1 = 0.1
1"2 = 0.2
v =?
t = 2 s
F
z
=7
Frez ='1
[s J

FlN]
F[N)
,;X
-, \:
fzz. V
·fh
m1

DrUg;OIn Njutnovom zakollu mehanike zbir svih sila ko-
Je na neko tijelo j:dnak je proizvodu mase tijeJa i njegovog
ublzanJa. Za svako tlJelo Im,arno
3.1. PRVl PARCIJALNI ISPlTI IZ FlZIKE 111
Kako je uze neistegljivo i bez rnase, to je intenzitet ubrzanja aI =
a2 = a. Isto taka, posto se masa kotura ne uzima U obzif, to su in-
tenziteti sila zatezanja F;l = F;2' a prema Nj utnaVOID zakonu akcije
i reakcije, je tada i Fzl = i Fz2 = F:
2
• Obiljezimo intenzitet sile
zatezanja uzeta sa Da bismo odredili ubrzanje sistema mOTamo
projektovati vektorske jednaCine na ose izabranog koordinatnog sis-
tema (kao na slid). Projekcije na X-OSli SU:
Projekcije na Y -OSU SU:
FI - Fz Ftrl = mla
F, + F
z
.- Fi"L = m,a
-FNI + R, = 0 =? R, = F'N,
--FN2 + Rz = 0 => R
z
= FN2
(3.64)
(3.65)
(3.66)
Kako je sila trenja F tr = {lFN, Fl = rnlg sin D:l) F2 = m2gsinaz, a
F:V1 = frt1g cos 01 i FN2 = rnz9 cos CX21 uvrsta\'anjem u (3.64) i (3.65)
dobijamo
rnlg sin 0:1 Fze- {l1rnlg cos 0:1 = mla
,
-rnzg sin O:z + F
zt
- f12rn29 cos 0:z = m2a
Sabiranjem ove dvije jednacine dobijamo ubrzanje sistema
(3.67)
(:l.68)
(ml sin CXI _. rnz sin o:z) ._-- (flIrnl cos 0:1 + J1.-2mZ cos 0:2)
a ="----.. ... ----" . =
'ml + m'l
= 1.35 m!s' (3.69)
0.) Oba tijela imaju isti intenzitet brzine, pa kako su krenula iz mira
irnac,emo
at = 2.7 mJs
b) Iz jednacina (3.64) i (3.67) se za silu zatezanja dobija
Fz = }II - F
trl
- ml a =
mlg( sin 0:1 - f--LI cos (Xl) - m1 a = 21.65 N (3.70)
112 CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
cJ Sila koju trpi osovina koturaje
jednaka zbiru vektora P;l i
koji su jednaki po intenzitetu.
Kako je "" + "'2 = 7r /2, to za-
kljucujemo da i ugao na mjestu
gdje je postavljen kotur mora biti
7r /2. U tom slucaju je
.

rrez
Frez = P;l + ff;z
F"z = J F; + F'; = FzV2 = 30.53 N
Rezultujuca sila zaklapa sa strmim ravnima ugao IT / 4.
5. R
p
r = R!4
a ='?
x
Zamislimo da. se u tacku P postavi probno tijelo mase mp' Prema
Njutnovom zakonu opste gravitacije, na njega hi sfeTno tijelo
djelovalo gravitado-
nom silom F i sa-
opstavalo II1U ubrza-
nje a. Kada bi sfe-
ra bila potpuno ispu-
njena mas om, sila ko-
jom bi ona djelova-la
na probno tijelo bila
hi privlafna i izracu-
naval a bi se kao
Ukoliko se u sferi nalazi" 8upJjina, onda ce sila kojom Qna djeluje na
pTobno tijelo biti sIabija, zbog nepostojanja mase na mjestu sllpljine.
Moze se smatrati da supljina na probno tijelo djeluje odbojnom silom
koja je' po intenzitetu jednaka onoj privlacnoj sili kojom hi supljina
3.1. PRVI PARCIJALNI lSPITI IZ FlZIKE
113
djelovala da je ispunjena masorn. Ta sila bi se prema tome racunala
po obTascu
gdje je m, masa koja bi se mogla smjestiti u iiupljinu. Rezultujuca
sUa kojorn ce sfeTno tijelo sa sfernom supljinom djelovati na probno
tijelo je jednaka zbiru sila
Rako centar supljine, centar sfere i tacka P leze na istorn pravcu,
onda su sile FaI i Fa istog pravca, a suprotnog smjera, pa je
F = ,mp CR +:'+X)2 - TO
Posto je r = R!4, M = 4R
3
7rp/3 i m, = 4r
3
7rp/3 = R
3
7rp!48,
uvrstavanjem U pTethodnu relaciju i sredjivanjcm dobijam
o
Za x = 3R dobijamo
_ 13
F = -----,7rpRm Co
204 p
Prem,a Drugom Njutnovom zakonu mehanike u brzanje koje tijelo do-
bija je jednako kolicniku rezultujuce sile koja na njega djeluje i nje-
gove mase. Na osnovu toga dobijamo da je ubrzanje u tacki P
Izraz u uglatoj zagradi je negativan pa je i U?TZanje u tacki P USID-
jereno sllprotno ad jedinicnog vektora i;) tj. usrnjereno je ka centru
sfernog tijela. Intenzitet tog llbrzanja je
114
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
3.1.5 Prvi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla,1.4.1987. god.
1. Neutron mase m sudara se sa jezgrima ugljenika mase M
koja miruju. Aka se sudar SInatra centralnim, idealno elesticniIn,
izracunati koliko Jmdara n treba da dozivi neutron da hi mu se
energija umanjila k-puta. Izracunati n u slucaju da je m 0= ma i
M = 12 ma i k = 150.
2. 'Imamo dva cilindra veoma tankih zidova. Jedan od njih ('iji
je poluprecnik R, obrce se ugao- W '
nom brzinom W oko svoje Dse, a ~
drugi palu precnika r miruje. Ci- R""", ,-....
lindTi se dovedu u dodiT tako da •
njihove Dse ostanu paralelne (vidi
sliku). Kroz neko vrijeme (usljed M 1 M 2
trenja) dlindri se pocnu obrtati
bez proklizavanja. Naci kolika kolicina energije se pretvorila u
toplotu. Mase cilindara su M, i M,.
3. Strma raVaIl ima nagibni ugao 0: koji se maze mijenjati. Plocica
mase m, koja moze da klizi po njoj prelazi pri "'1 = 1F/4 i "'2 = 1F/3
za jednako vrijeme puteve jednakih horizontalnih projekcija. U kom
intervalu vrijednosti uglova naglba strme ravni p]ocica nece kliziti
po njoj.
4. U hazen. se postavi vertikalna
cijev sa kliporn tako da je njen
donji kraj zaronjen u vod li. Klip
koji je u pocetku lezao na povrsi-
ni vode polako dizemo lla visinu H
H = 15 m (vidi siiku). Koliki
rad se pri tome izvrsi, ako je po-
vrsina poprecnog presjeka klipa
S = 1 dm
2
, atmosferski pritisak
Pa = i01325 Pa '? Tezinu klipa
zanemariti_
5_ Izvesti izraz za racunanje gravitacione potencijalne energije
sistema homogena kugla - tackasta masa. Masa kugle je M, a'
tackaste mase m. Graficki prikazati U(r) za r < R iT> R, ako
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 115
je R poluprecnik kugle. Nacrtati grafik sile medjusobnog gravita-
cionog privlacenja za ovaj slucaj.
Rjesenja:
1. m
M
n =7
k = EklO / Ekn
m = rna
M = 12 ma
k = 150
m
0----... --
Situacija prije sudaraje predstavljena na slici. Na osnoVu zakona
o odrzanju koliCine kretanja (impulsa) i zakona 0 odrzanju ukupne
mehanicke energije sistema) mozemo pisati
(3.71)
N akon transformacije dobijamo
m(v10 - v,) = Mv,
m(VlO - Vl)(VlO + v,J = Mv, . V2
Dijeljenjem prethodnih jednaCina dobijamo
(3.72)
Mnozenjem jednacine (3.72) sa m i sabiranjem sa (3.71), dobijamo
2mvlO = (m + M)v,
sto predstavlja brzinu jezgra ugljenika nakon prvog sudara_ Brzina
neutron a nakon prvog sudara je
odnoSIlo
rh-M
-----VlO
m+M
116 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Kako je masa neutrona manja od mase jezgra atoma ugljenika, brzina
neutrona poslije sudara bice suprotnog smjera od njegove brzine prije
sudara.
lntenzitet brzine neutron a posJije prvog sudara hi bio
M-m
VI =
M+mD
a njegova energija je
2 'M 2
El = rnvl. ::.:= mvo -
2 2 M+m
Smatrajuc.i da se proton sa brzinorn VI ponovo sudari sa jezgrom koje
miruje, nakoD slicnog razmatranja bismo dobili da je
M-m
V2 = ----VI =
1\1 + m
(
M-m)
2V
o
M+m
Energija tog neutrona poslije drugog sudara bi bila
.E2 = _m_vl = (I _\1 __ -_'-") 4
2 2 .M+m
P oslije treceg sudara bi bilo
Vs = = Va
E = = (M_.m)6
3 2 2 M+m
Odavdje mozemo zakljuCiti da bi poslije n-tog sudara proton lmao
energiju
Kako se zahtijeva da je En = Eo/ k, zamjenom
dobija
sredjivanjem se
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
2. R
r
w
Q =?
M,
M,
Ako se ova dva ciIindra do-
taknu, usljed trenja, enaj
koji se okrece zaokretace 0-
naj koji miruje. Poslije do-
dira ce dlindri proklizava-
tl jedan po drugom. Brzi-
na prvog ce se smanjivati, a
brzlna drugog ce se poveca-
vati. U jednom trenutku ce
poceti da se okrecu bez pr-
oklizavanja. Tad je ustvari
117
-----Q
periferijska brzina tacaka
na obodu jednog cilindra jednaka periferijskoj brzini tai'aka na
ohodu drugog dlindra
(3.74)
Prerna zakonu 0 odrzanju energije mozemo pisati
(3.75)
gdje je 1, = M,R' moment inercije prvog (tankog cilindra) u odnosu
na osu rotacije, 12 = M2r2 moment inercije drugog takodje tankog
cilindra, a Q kolicina toplote koja se oslobodila prilikorn trenja sa
proklizavanjem. Sila trenja pri proklizavanju je ista i za jedan i za
drugi cilindar, pa je moment te sile proizvodio smanjivanje ugaone
brzine prvog cilindra, a povecanje ugaone brzine drugog cilindra.
F"R = Ira,
Ftrr = 12 0:2
118
CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Dijeljenjem ovih jednacina se dobija
Ugaona brzina dlindra koji je mirovao, nakon nekog vrernena t1 uz
ovakvo ugaono ubrzanje bice
(3.76)
Ugaona brzina prvog cilindra nakon tog istog vremena bice
Eliminisanjem vremena t iz OVe jednacine, koristeCi (3.76) dobijamo
KoristeCi (3.7
A
) dobijamo
WI = w - £lWZ
u,
WI = W -
M,R
__ R M,
Wz --
r M, +M,
Uvriltavanje ove vrijednosti u (3.77) dobijamo
M,
WI 2..'7.:: ' , w
M
,
+M,
(3.77)
(3.78)
(3.79)
Zamjenom rezultata iz (3.78) i (3.79) u (3.75), nakon sredjivanja,
dobijamo
3. a,=,,/4
"'2=71'/3
Shl = 8 h2
L\a =?
Q
M,M2 R
2
w
2

M,+M22
3.1. PRVI PARCIJALNI lSP1T11Z FlZIKE
RazIDotrimo prvo kada ce
tijelo rnirovati na strrnoj
raVlll.
N a tijelo koje se nalazi na
strmoj ravni djeluje sila te-
ze C, reakcija podloge Ji i
sila trenja. Prema drugom
Njutnovom zakonu je
c+Ji +F" = rna
119
Projekcija ave vektorske jednaCine na izabrani koordinatni sistem
daje
mgsina - F
tr
= max

+ R = 0
Iz (3.81) se moze odrediti reakcija podloge
R = mgcosa
Ovolikom silom i tijelo pritiska podlogu, pa je sila trenja
(3.80)
(3.81)
(3.82)
Iz jednaCine (3.80) se vidi da ce tijelo mirovati na strmoj ravni aka
je
U slucaju kada je znak "=" moglo bi da se krece bez ubrzanja (jed-
noliko). Uvrstavanjem (3.82) u gornju jednacinu, Hakon sredjivanja
dobijama
mg sin a :S flrng cos a
tana 'S /L (3.83)
Prema tome, tijelo ce ostati u miru na 0v:akvoj ravni za uglove nagiba
koji su u intervalu"
o < Q 'S arctan /L
120
GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Ako je mg sin a > Ft , tijelo ce se kretati niz strmu ravan jednoliko
kretanjem. U tom slucaju je ax = a, pa se, koristeCi (3.82),
Jednacma (3.80) moze pisati
rng sin a - p,mg cos 0: = rna
Za nagibne uglove 0:1 i 0:2 imali bismo
a, (sin "1 -- f.l cos '-'1) g
a2 = (sin etz -- /Leos 0'2)g
Putevi koje tijeIa predju duz strrne ravni za isto vrijeme t moO'u se
izracunati kao 0
al t
2
. azt2
L, =.- , L, = __
2 2
Horizontalne projekcije tih puteva su
Izjednacavanjem des nih strana jednacina prema uslovu zadatka do-
bijamo '
__ sin 0::1 cos 0:1 -- sin 0:2 cos 0:2
f.l - ----- = 0.27
C08
2
0:-1 - cos
2
0;2
Granicni ugao nagiba pri kome se pojavljuje klizanje je prema (3.83)
" = arctan f.l = arctan 0.27 = 15° 6'
Prema torne tijelo ce ostati u miru na strmoj ravni za uglove
4. 1I = 15 m
S = 1 dm'
Pa = 101325 Pa
A =?
o < a :<; 15° 6'
3.1. PRVI PARClJALNl ISPlTI IZ FlZIKE
Kad se klip pocne dizati is-
pod njega bi ostao vakuum.
Zbog djelovanja atmosfer-
skog pritiska voda ce ulaziti
u cijev, ostajuci uz klip. A-
ko se klip lagano dize moze-
rno smatrati da je kineticka
energija tecnosti koja je us-
Ia u cijev jednaka uuli, pa
se rad vanjske sile F trosi
sarno na povecanje potenci-
jalne energije tecnosti koja
se dize u cijevi.
121
y
x
U trenutku kada se klip nalazi na visini h iznad nivoa vode u
sudu, na povrsini u cijevi koja lezi 11 nivou vode u sudu, sa gornje
i donje strane pritisci moraju biti jednaki. Pdtisak sa donje strane
povrsine S je jednak atmosferskom, a kako je cijev otvorena, to na
klip sa gornje strane takodje djeluje atmosferski pritisak koji se kroz
tecnost prenosi ua gornju stranu povrsine 8. Ova dva pritiska (sa
donje i gornje strane) medjusobno se ponistavaju.
Rako sa gornje strane povrsine S djeluje i voda koja je usIa u
cijev svojIID hidrostatickim pritiskom, to zakljl1cujemo da sHa. kojom
drzimo klip mora biti jednako tezini tecnosti koja je usia u cijev.
F = G' c= m'g = p8gh
Vidi se da se sa porastom duzine stuba vode koja je usla u cijev
povecava sUa koju moramo upotrijebiti da drzimo klip na datoj visini.
Elementarni rad koji se izvrsi pri podizanju klipa za. dy po defini-
ciji ce iznositi
dA, = F, dL = F,dy = pSgydy
gdje smo sada sa y obiljezili visinu na kojoj se nalazi kIip.
Kako je atmosferski pritisak Pa = pgh
ll
rnozemo zakljuCiti da je
vislna do koje on rnoze popeti vodu u
hI :::::: Pu = 10.33 m
(19
122
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Na toj visini bi se klip odvojio od povrsine teenost,' " d I' . .
ah··. . . .:. . a Je pomjeranje
z. t'jevalo b, sada savladj,vanje slle atmosferskog pritiska F2 = S
(,spod klipa ostaje vakuum) Pa
Ukupan rad sila koje se savladjuju na zadanom putu bi bio
A = IdA, + I dA2 = pgS Ioh' ydy + PaS Ii! dy =
o ,
= pgSlL II., S' IH ( )
2 iO +Pa Y II., = PaS H - 4t = 9965.31J
5. M
m
U(r) =7
r < R
r> R
R
F = F(r)
M
r.
-- - --.".'----
r._ m --- __
R ----r,'- 1 2
Kadase :ai'kasta masa mnadje u tacki prost ora oko kugle (r >
R),. na nJu ce kugla djelovat, privlacnom silom koja je d t N' t
nOVlffi zakollom gravitacije a a "- JU ,-
., Mm
F = -l--'--r
r' 0
Ako zelimo da tackastu mas . t 'k .
2 b k " u m, lZ ac e 1 premj€stirno u tacku
'r. po putanji proizYo1jnog oblika, tada bismo u
tach putanje morali obezbijediti silu koja bi bila jednaka 0
mtenzltetu 1 pravcu, a suprotna po smjeru od gravitacione sile P
-, - Mm
F =-F=T--r
r2 0
Elementarni rad ove spoljasnje sile je
dA = F. dB = FdS cos Q Fdr
C:>vaj fad spoljasnje sile odlazi na povecanje potencija1ne ..
sIstema kugla-tackasta rnasa (. _ I d"... . energlje
sUa). JeT se SaY a JUJe njIhova gravitaciona
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
123
Ukupan prirast potencijalne energije kugla-tijelo dobice se kao
U2 --- U, = IdA = IF dr = 1Mm I;,' '!'i =
cc --lMm1 1"'= _l
Mm
_ (_lMm)
r 1"1 r2 1"1
PoredeCi ovo sa lijevom stranom na pocetku, zakljucujemo da se po-
tencijalna energija sisterna, za jedan proizvoljan rnedjusobni polozaj
kugle i tijela, moze napisati kao
Mm
U(r) = -1---- + C
r
gdje je C neka proizvoljna konstanta. Ona se odredjuje tako sto se
neki medjusobni polozaj tijela uzme kao nulti nivo l'ac.unanja poten-
cijalne energije.
Uobicajeno je da se izabere da je potencijalna energija sistema
jednaka nuE kada se tijela nalaze na beskonacnom rastojanju Jedno
od drugog, tj. kada su na rastojanju na korne vise ne djeuju jeduo
na drngo.
Prema tome, ako je za r = oopotencijalna energija U(r} = 0,
slijedi da je C = pa se U odnosu na takav nivo za potencijalnu
energiju dobija
-Mm
U(r) = (r 2: R)
r
Aka je r = R imaii bismo
- (R' Mm
U ] = -T'-ii-
Ako se tac.kasta masa nadje u nekoj tacki u unutrasnjosti kugle (r <
R), onda djelovanje izmedju nje i kugle mozemo shvatiti kao dje-
lovanje izmedju nje i sfernog slo-
ja koji se nalazi izmedju tog nje-
nog polozaja (sfera poluprecnika
r) i krajnje povrsine kugle (sfera
poluprecnika R), a zatim djelo-
vanje sa preostalom rnasom kugle
rasporedjenom u sferi poluprec-
nika r.
Kao sto je poznat9, gravitacio.no
polje sfernog sloja u unutrasnj6s-
ti
m
R
124
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
tog sloja je jednako nuli, pa je i sila kojom sferni sloj djeluje na
tackastu masu, jednaka nuli.
Sila kojom preostala sferna masa djeluje na tackastu masu bice
gdje je M' = (4/3)r'ip.
Uvrstavanjem u prethodni izraz i skraCivanjem sa r2 dobijamo
Ako bismo zeljeli da tijelo rn po-
mjerim,Q iz tacke koja se nalazi
na rastojanju r od centra kugle,
do tacke koja se nalazi na POVT-
Bini kugle (na udaljenosti R od
centra) pomjeTajuCi ga beskonac-
no sporo, morali bismo u svakoj
tacki uspostaviti silu kqja je i8-
tog pravca i jaCine, aJi suprotnog
smjera od gravitacione sileo
--+1 -- 4
F = ·-F.= -"I7rprnf'
3
Elementarni Tad Dve spoljasnje sile pri pomjeranju tijela za di' hi
iznosio
- 4
dA =. F· df'= Fdr cos 0 = -"I
7r
prnrdr
3
Ukupan Tad pri navedenom pomjeranju hj iznosio
!
4 jR 2
A = dA = -"I7rprn rdr = -"I
7r
pm(R' _ r2)
" 3 T 3
-Ovaj Tad spoljasnje sile odlazi na povccanje potencijalne energjje
sistema kugla-tackasta rnasa, pa se moze pfsati
U(R)- U(r) = _ r2)
3
:U. PRV1 PARCIJALNI ISPIT! 1Z FlZIKE
125
Odavdje se dobija da bi potencijalna eneTgija sistema kugla-tijelo,
kada se tackasto tijelo nalazi na rastojanju r od centra kugle, hila
2 2' 1 Mm ( r2 )
U(r) = U(R) - '377rpm(R -- r ) = -'27£1 3 - R2
Za r = 0 imali bismo
3 Mm 3
E (0) = --7-- = -U(R)
p 2 R 2
Grafik trazcnih zaviSIlosti bi izgledao
---lR
U(r}
r
F,(r)
r
Y
r
oznacava projekciju sHe na vektor materijalne
(tijela rn) U odnosu na centar kugle.
126 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
3.1.6 Prvi parcijalni ispit iz Fizike
Tl1z1a,1.12.1986. god.
1. Tijelo se pOlnjera brzinom VI = 20 rn j.s pod uglorYl 0'1 = 1T /3
U odnosu na zaclani smjer, a zatim. brzinom V2 = 40 rnj s pod uglom
0::2 = 27f /3 U odnosu na isti smjer.
a) NaCi vektor srednje brzinc kretanja ' ~ r l ako se tijelo prvu
polovinu vremena kretalo brzinom VI, a drugu polovinu brzinom Vz.
b) Nac! vektor srednje brzine kretanja Vsr2' ako bi tijelo izvrsilo
dva po velicini jednaka pomjeranja, prvo brzinom VI, a drugo brzi-
nom V2_
2. Na strrnoj ravni nagibnog ugla 0: = 37° nalaze se tijela masa
m, = 2 kg i m2 = 4 kg.
Koeficijenti trenja izmcdju
podIoge i tijeIa Sl1 /.'1 ~ ~ 0.3 i
flz "--= 0.1, rcspektivno.
a) Kolika Sli ubrzanja tijela
aka se pretpostavi cia. su u
pocetnom treuutku mi,rovala?
b) Kolika je sila rnedjusobnog
djeIovanja tijela?
c) Odredit.e najmanji ugao pri kome ce doci do klizanja?
3. Tijelo mase rn se nalazi na kugli poluprecnika T, koja je
ucvrscena da miruje.
Tijelo poi'inje da klizi niz
kuglu. Trenje je zanem,arivo.
Odre diti:
a) Zavisnost tangencijalnog i
radijalnog ubrzanja od visine
H na kojoj se tijelo nabzi u
odnosu na padlogu u trenutku
odvajanja ad kugle.
b) Zavisnost reakcije kugle ad
visine h na kojoj se tijelo
m
nalazi prije odvajanja od nje) kao i zavisnost te reakcije od visine
H na kojoj se tijelo odvaja.
c) Na kojoj l1daljenosti'ad tacke 0' ce tijeIo pasti na zemIjl1?
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI 1Z FlZIKE
127
4. K uglica mase rn udari u stap
cetiri puta vece mase M = 4rn i
duzine L = 1.5 m, na udaljenosti
d, = L /2 od objesista. Objesiste
je na d, = L / 4. od jednog nje-
govog kraja. Koliku brzinu 110
mora imati kugIica da bi stap
dosao u vertikalan polozaj, ako
je sudar:
al idealno elestican.
~ i
d21
\d
1
L
~ Mil
bi idealno neelastican. .. . t" I
)
. R" siti zadatke pod a) i b) u slucaju da se stap zam1Jem lJe am
C 1Je . d" L ~ L/2
mase 1..\1 objesenim na neistegljivu laganu nIt :l"zme. I - '."
Izabrati i riesiti sarno jedan slucaj- bilo elastIcan bilo neelastlcan.
Rjdenja:
1. VI = 20 rn/.s
0:1 = 'ir /3
'"2 = 40 rn/s
"" = 21r /3
)
- .... ?
a V sri -_ ..
6t, = 6t, = 6t/2
b)v", =?
.6.rl = ~ r 2
Vektor srednje brzl-
ne kretanja se defini-
fie kao kolicnik vekto-
ra pomjeraja (pomje-
ranja) fli i vremena
za koje se izvrsi taj
pomjeraj.
v
,
M,+ M,
6t1 + 6t 2
(3.84)
b
· --- 11 toku
gdje je D.Tl pornjeraj koji tijelo iZVfSi krecuci se rZlIlom VI
128 GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
vremena 6..t
1
) a .6.f2 pomjeraj koji tijelo iZVTSi krecud se brzinom V2
u toku vrernena l'l.t
2

Kako je 6.?] V,6.t
1
=v,6.1/2, a 6.r, = 1126.1
2
= v26.1/2,
rIlozerno nakon uvrstavanja u (1) dobiti
Vsr 1 =
V, + V2 6.1
6.t 2 2
Intenzitet ove brzine se moze izracunati kao
(3.85)
Projekcije ave srednje brzine na X-, odnosno na Y -asu, dobijamo
skalarnim mnozenjem vektora v,'trl sa jedinicnirn vektorom z: odnosno

-.., ..... £1'2+1)2';;:
vsrlx = vsrl . =
2
Kako je prema definiciji skalarnog proizyoda
ii· b = lallbl cost ii, b)
irnacemo
_l(Vl V2) .
- 22- 2 = -5 m/s
(3.86)
SHeno je
_ -I- ---;- ill

Vsrly Vsr1 '.7 ::= --2--"- =
HV1 sin a, + 112 sin (2) = 15V3 m/ s (3.87)
Uvrstavanjem (3.86) i (3.87) u (3.85) dobijamo V,d = 26.46 rn/ s.
Pravac koji ova brzina zaklapa sa X-osom je odredjen uglom .8
tanll, = ,= -3V3, odnosno III = arctan(-3v'3) = 100.85°.
b) U OVOID slucaju cerno imati
Svaki vektor se moze napisati kao proizvod
jedinicnog vektora, pa je i l1rzT;o·
dobijamo
(3.88)
njegovog intenziteta i
Uvrstavanjem u (3.88)
(3.89)
3.1. PRY] PARCIJALNI lSPITI IZ FIZIKE
Kako je 6.r, ,= 6.r2 = 6.r i 6.1
,
=
6.
r
d
v
l == 6.r(vl' odnosno 6.1, ,=
b..
r
2!V2 = .6..r/v'2) uvrsf,a:vanjem u
(3.89) dobijamo
Vsr 2 =
6.r(",0 + 1'2)
Ll.r (l + l)
til 1)2
i
129
""
... \Ip---------- .
Illtenzitet ove brzine bice
o
(3.90)
Komponente ce biti
V
:::..-::v ·i'=---YlY·:L(i"O+r20)-Z'=
sr2z sr2 VI 'i-v::! 1
= 0:'1 + cos (2) = 0
1'1--'-1':;:
- '!J.""- ( '-', "
Vl'r2y = Vsr2 - J =- rIO' J -I' r:w . J J =
= + M:nO:2) = 23.1 m,js
V,+1'2 ' •
Uvrstavanjem u (7) dobijarno = 23.1 rn!-',- Ugao koji ona zaJdapa
sa pozitivnim srnjerom X-ose bite
Vsr2y
tan(32 = -- = CX),
Vsr2x
2. ex ,= 37°
m, = 2 kg
m2 = 4 kg
1"1 = 0.3
a.)
b)
c)
fJ., = 0.1
a'l =?
flz :.:.::?
F12 =7
-·F
2l
=?
130
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Na slici su prikazane sile koje djeluju na
tijelo mase rnl, a da hi slika bila jasnija,
desno od strme ravni, na izdvojenoj slid
su prikazane sile koje djeluju na tijelo m,.
Kretanje tijela je odredjeno zbirom svih
sila koje na njega djeluju. Za svako tijelo
mozemo napisati
GI + ii, + ilrI + F21 = m, il,
G, + ii, + itr2 + F,2 = m,il,
\ \l-1-
(3.91)
(3.92)
Projekcija ovih vektorskih jednaCina na ose izabranog koordinatnog
sisterna daje:
projekcija na X:
projeI(cija na Y:
FI "- Ftr1 + F"zl = mlal
F'2 - Ftr2 + F12 = m2aZ
-F'N + R, = 0 * R2 = F2N
(3.93)
(3.94)
Sila trenja je Fir = I"FN, gdje je FN sila kojom tijelo djeluje
normalno na podlogu, pa ce 11 nasem slucaju biti:
pa su sile trenja
Kako je FI = 'rnlg sin 0: i F2 = m2g sin a: uvrstavanjem u (393) i
(3.94) dobijamo ' .
rnlgsino: - ftl rn lycosa+F
21
= f.YJl
a
l
- .rnzg sin Q - rZm2g cos 0: = m2
a
2
(3.95)
(3.96)
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 131
Ako se tijela ne bi dodirivala sila F12 i F21 ne bi bilo i tijela bi se
kretala ubrzanjim_a
al = (sin 0: - ml cos Q':)ga2 = (sin a. - m2 cos a)g
UVr:ltavanjem vrijednosti za koeficijente trenja (1"1 > 1"2), lako se
zakljucuje da je a2 > a" Prema tome tijela ce se kretati priljubljeno
jedno uz drugo i imaee jednako ubrzanje al = a2 = a. UzimajuCi
u obzir da je sila F21 = Fn (sila akcije = siIi reakcije) i sabirajuCi
(3.95) i (3.96), dobijamo
(rnl +m2) sino: - + 1t2rn;d COSQ: 12
a= - 9 "'4.58 mls
ml +rr1.2
b) Iz (3.95) se za silu kojom drugo tijelo djeluje na prvo dobija
F21 = 1'n1 [a - (sin Q: - Itl cos Q)g] 2.1 N
c) Najmanji ugao pri kome bi doslo do klizanjaje onaj ugao pri kome
bi se l,ijela kretala niz strmu ravan ravnomjerno (ubrzanje a = 0).
I"lm, + I"2m, 1
tan Q':min =
m,+ m2 6
3. m
r
a) attN) =7
an(N) =7
b) R(h) =7
c) d =?
Umin = arctan(1/6) '" 9.5
0
Kada tijelo klizi
po povts;ni lopte duz
jednog njenog meridi-
jana, na njega djeluju
sila teze G i reakcija
podloge ii. Sila teze
. .
Je USIDJerena
132 GLAVA 3. RIJEiiENI ZADAGI SA PISMENIH ISPITA
vertikalno prema dole, a reakcija lopte je u svakom trenutku us-
mjerena normalno od njene povrsine u tacki gdje se tijelo nalazi 11
tom trenutku.
Uocimo tijelo u trenutku kada se ono nalazi na visini h iznad
podloge. Njegov polozaj je odredjen uglom a (vidi sliku). lzaberimo
koordinatni sistem taka da Inu je X-osa u pravcu tangente, a Y -os a
u 'pravcu vanjske normale na povrsinu lopte 1.1 tacki U kojoj se tijelo
nalazi. U tom trenutku kretanje tijela je odredjeno jednaCinom
gdje je ii totalno ubrzanje koje ima tijelo u tom trenutku.
Projekcijorn Dve vektorske jednacine na koordinatne ase irnacemo
F = max
-P
N
+R = may (3.97)
Kako je P
dobijamo
mg Sln 0:, FN = mg cos 0:':, nakoD skraCivanja sa 'm,
ax = 9 SIn a::
. R
au ==;;;: --gCOSQ: (3.9S)
Projekcija ubrzanja u smjeru X-ase predstavlja tangendjalno 11br-
zanje ax = at: dok projekcija na Y -05U mora biti uSIIljerena prema.
eentru lopte, odnosno
pa se maZe pisati
at = gsin a
"--a
r
= !i - geos a
m
(3.99)
(3.100)
(3.101)
Sa slike se vidi da je cos Ct = (h - r)jr i sin a: -/1- C ~ S 2 a: _
h/rV(2r/h) -' 1, pa zamjenom u prethodne jednacine dobijamo
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE
133
U trenutku kada se tijelo odvaja od lopte, sila reakcije je R = 0 i
h = H, pa dobijamo
b) Iz jednaCine (3.101), koristeCi iL, = v
2
jr, dobijamo
v
2
R = rng cos 0: - -
r
(3.102)
Brzinu tijela na visini h prije odvajanja mozerno odrediti koristeCi
zakon 0 odrzanju mehanicke energije
mg2r =
mv
2
._-- + mgh,
2 .
rnv
2
= 4m,gr - 2m,gh
Uvrstava.nje ovog rezultata u (3.3.102) daje
(3.103)
Kada se tijelo nadje na visin1 h = 11, ono se odvaja od lopte, .pa j ~
R = O. Odatle se dobija da je visina na kojoj se tijelo odval" od
kugle
5r
H=-
3
c) U trenutku odvaja,nja bTzina tljela ima 'intenzitet Vo kojJ se moze
odrediti iz (3.103) stavljajuCi daje h = H = 5r/3, "to daje
Od tog trenutka tijelo vrsi slozeno kretanje u gravitacionom po-
lju, kosi hitac na· dole. . - . ~ . --. . ..
··U izabranom koordinatnom sistemu XY (Vldl shku), tlJelo u hOT-
izontalnom praveD vrsi jednoliko kretanje1 a u vertikalnom praveu
134
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
jednoliko ubrzano- vertikalan hitac na dole.
odredjen jednaCinarna Polozaj tijela bi bio
x = voxt = vot cos a
(3.104)
(3.105)
H
at'
y = + VOyt + """- = H - . !l!'.
2 VOt Sln 0' 2
Ako .. iz jed.naCine (3.104) nadJ'emo vrlJ'erne
d b t, uVTstirno u (3.105),
o lCemo JednaCinu putanje tijela u obliku
y = H - xtan a _ gx'
2v5 cos' " (3.106)
je liZ uslov da se ostale sile, osim sHe teze zanemare
. l!e 0 pa ne na tlo u tacki sa koordinatama (x 0) K . .:
JednaclIlu (3 106) t r' .. . D, . onsteci
v" • • s .av JaJucl y = 0, dobijamo kvadratnu jednacinu
po xD, elJa Sli TJesenJa
_ vel sin 2<> ( 2 11 )
x D '-' - 2 - 1 ± 1 + _-;;-g,,--;;---
g \ vJsin
2
Q
Kako se kretallje vrsi U Drvom kvadrant t .
d
. . . - u, 0 Je XD > 0 U ternutku
o vaJanJa Je .
H = 5r/3, COS" (H )/ /
= - r r = 2 3, sl'n -__ r::
5

3
, ,
<..<, Vb Va = 2gr/3,
paje XD ""0.72 r
Trazeno rastojanje d = 0'0 + x = 1 47
D . T.
4. m a)
M = 4m b)
L = 1.5 m c)
d
,
= L/2
d2 = LI4
,
voa =?
vob =?
L, = L/2
M
V6a =?
vbb =?
Prenla zakonu 0 odrzanju
momenta koliCine kretanja
(impulsa), moment koliCine
kretanja sistema kugla-stap,
U ?dnosu na osu 0, prije su-
daTa mora biti jednak mo-
'( 1(,
Ii'
I
___ : I If
m V;;u I!I .-"
----.:- --
I I i
( ( (
L..lJ
3.1. PRVI PARC1JALNI ISPITI 1Z FlZIKE 135
mentu koliCine kTe tanja sistema poslije sudara
i k = + Est
Vektori momenata koliCina kretanja su po definiciji u pravcu ose
rotacije. Kako se kuglica sudara idealno ealasticno sa stapom vece
'mase, ona ce se poslije sudara vtatiti u suprotnu strariu, a stap ce
poceti da se obrce. Projekcija omenata impulsa na smjer .Lk daje
gdje je:
Lk ,= + L"
mvoad1 = -mvd
l
+ Istw
v- intenzitet brzine kuglice poslije sudara,
lsc moment inercije stapa u odnosu na osu 0 i
w- ugaona brzina stapa neposredno poslije sudara.
(3.107)
Ukupna rnehanicka energija sistema pri idealno elasticnorn su-
daru ostaje ocuvana, pa se za trenutke neposredno prije i neposredno
poslije sudara moze pisati
rnv
2
mv
2
I w
2
Oa ,lit
.--=
2 2 2
(3.108)
JednaCina (3.107) se moze napisati kao
(3.109)
a (3.108) nakon preuredjivanja
(mvOa + rnv)( VOa -- v) = I"w' (3.110)
Koristeci (3.109) jednaCina (3.110) se moze podijeliti sa I"w, pa do-
bijamo
VOa --- V = wd
1
(3.111)
"MnozeCi (3.111) sa rrt i sabirajuci sa (3.107) eliminisati cerIlo nepoz-
natu brzinu kuglice poslije sudara v i dobiti ugaonu brzinu stapa
neposredno poslije sudara u zavisnosti od pocetne brzine kuglice prije
sudara sa.,stapom
2mvOadl
w =
I,t + mdJ
(3.112)
136 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENUI ISPlTA
Kineticka eneTgija rotacije stapa pri njegovom obrtanju navise prelazi
u potencija.lnu (prj}"ast potencijalne energije sistema. stap-Zemlja).
Kako se trenje sa osovinorn zanemaruje, kao i otpor vazduha, za ver-
itkalan polozaj, kada stap dodje u polozaj labilne Tavnoteze, mozemo
pisati
2
Ako za referentni nlVO racunanja po-
tencijalne energije stapa uzmemo ra-
van u kojoj ]ezi osa rotacije, tad a je
prirast potencijalne energije stapa
f:::J.Epst = Epst2 - Epstl =
= Mg"i-- (-Mg"i-)
= Mgd
1
(3.113)
U ovorn proracunu SIIlO uzeli U obzir da
je potencijalnu energiju nekog LijeJa u
odnosu na neki nivo moguce napisati
kao proizvod mase tijela,
c
.-
ubrzanja sile Zemljine teze i visine njegovog centra IIlas€ U odnosll
na taj nivo.
UVTsl.avanjem (3.112) i (3.113) u zakon 0 odTzanju mehanicke
energije dobijamo
Mornent inercije stapa U odnosu na datu osu prema Stajnerovoj teo-
remi je
I == l,1£' .-LM (d
1
)
st 12 I 4
7ML'
48
pa se llvTstavanjem u (3.114) dobija
(7M +12,1')£ ;r;;8g .
Vaa = --48,::;:;-----V7 £ = 8.37 m/ s (3.115)
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI 1Z FIZIKE
137
b) Prerna zakonu 0 odrzanju lllOmenta kolicine kretanja
(ilnpulsa), za idealno nee-
last jean sudar imamo
gdje je w ugaona brzina sta-
pa zajedno sa metkorn u se-
bi, nepasredno poslije suda-
Ta.
Kaka je prema Stajnero-
voj teoremi moment inerci-
je stapa U odnosu na. osu 0
7ML2
r ___ _
- 48
i moment inercije kuglice
Ik = m.di = rrtL
2
moze-
mo odrediti ugaonu brzin11
sistema stap- kuglica u nje-
InU
m
d
2
0
f-
- d,
'If,b
M
21rnVOb
(7AI+ 12m) L
L
l
fi-'
1M I
J I
1m I
Ion
I I
i : I
I I \d
1
: til
l-L-
1
0
1 d,
I I
. .'--
(3.116)
Kako se sistem obr(:c, njegova kineticka energlja rotacije prelazi u
potencijalnu energiju, i kada dodje 11 vertikalan polozaL zanstavlce
se u polozaju nestabilne ravnoteie
J
pa lllOzerrlO pisati
(I." + h)w' _ AE
2 - U p:.<
(3.117)
PTJrastaj potencijaJne energijc sistema moze se iskazati Imo
PotencijaJna energija sistema U odnosu na neki nivo moze se dati kao
_proizvod mase sistema, l1brzanja ZeIP]jlnc. sile i,visine",
m,ase 11 odnosl1 na dati nivo, U sh1caJ11: <1ko za rrrvo racunar:Ja
potencijalne cnergije uzmemo horizontalu u kojoj lezi osa obrtan.J
a
,
138
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
imacemo
!',.E
p
, = (Mgd,f2 + rngd,J - [-·(Mgdr/2 -+- rngdrlJ = (M + 2m)gL/2
Uvrstavajuci u zakon 0 odrzanju rnehanicke energije (3.117) i ko-
risteCi (3.116) dobijamo
(1" + h)w' L
----2- = (M + 2rn)9
2
N akOIl sredjivanja se dohija
12m zv2
= (M -+- 2rn)gL '*
VOb = = y20gL = 17.16 m/s
c) Ako bi se stap zamijenio tijelom mase M koje je objeseno na
laganu neistegljivu nit duzine LI2 u slucaju a) bismo imali:
Koristeci iste jednaCine od (3.107) do (3.112), objasnjenje koje je
uz njih dato
l
kao i zarnjenjujuCi moment inerclje stapa sa rnomentom
l.nercije ovog tijela kao tackaste mase 1st = I ::::: Mdi i d
1
= LI2,
dobicerrlO
WI =
41 + rnL2
U razmatrariju navedenom posli-
je jednaCine (3.112) treba dodati
da ce, kada tijelo dodje u verb-
kalan polozaj nakon sudara, mo-
rati da ima neku brzinu Vc da ne
bi palo.
Tijelo se, poslije sudara u tacki
A krece po kruZuici. Sila koja
izaziva takvo kretanje naziva se
centripetalna sila, , jer je usmje-
rena ka centru p\.!tanje. U bila
kojoj tacki putanje projekcija si-
La na smjer prerna centru biCe
.L
2
3.1. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZlKE 139
gdje je }"'z sila zatezanja konca. ..... .
U tacki C je 0: 7r pa je rezultujuca slla kOJa dJeluJe na tlJelo

M" - F +Mg
T -- z, (3.118)
Najmallja vrijednost te sile bioe a.ko je F, = O. Brzina ima tada
tijelo predstavljace najrnanju brzinu koju t:eba da 1ma t1Jelo pa da
prodje kroz tacku C, a da ne padne. Tada Je
Mv;
.---- = Mg
r
odnosno = gr = gL/2. .. ,.
PreIna tome, kineticka energija koju tijelo doblJe
odlazice na povecanje potencijalne energije, ali u tackl C.Jcd..an DJen
dio Inora ostati u nepromijenjenom obliku, pa se moze plsatI
Nakon sredjivanja se dobija
i,--"-
(M +- rn)L }10g 15.16 m/ s
4rnVr.:
Ako sudar tretiramo kao idealno
neelastican, ugaona brzina sis-
tema neposredno poslije suciara,
koristeCi prvu jednaCinu iz b) biee
"
w =
rnvbb L
2(1 + h)
2
' rnvQE. __

(M + m)L
gdje je I InOIDent inercije tijela.
U najvisoj tacki putanje_, iz is-
till razloga koji su navedimi kod
elasticnog sudara, imaeemo
140
GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
L n"
-- hE I
2 - L.l ps ';' 2 (;..
f! +£iJ. (2mv: ) 2 .
2 = (Af +- rn}gL + LWt-mlgL
• ' , '2 2
I (M-!-r:!lL!lT
VO! = -v-I C7 30.32 m/s
(3.119)
3.1.7
Prvi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla, 2.4.1990. god.
1. Teg :mase lV[ = 2 kg visi 0 sa-
vitljivo.m neistegljivo:m uzetu, za.-
nemarljlve mase: tako da je
ravnotezni polozaj na ViSlIli h =
2.5 m od horizontalnog tla. (J
A
horizontalnorn pravcu u teg uda-
ri lopta mase rn =: :I kg: ba.cena
sa. tla j kao na slici. Sudar je (coni
i potpuno elastiC-an i teg se usljed
njega popnc za f::..h :::-.::. 20 em. iz-
nad ravnoteznog polozaja.
a) Odrediti rastojanje sa kojeg je ]opta bacena.
b) Na kojeIIl rastojanju ad tacke A ce pasti ]opta na tio nakon
sudara? Otpor vazduha zanemariti.
Rjeii. a) X, = (1 + vhLih = 2.12 m,
b) x, = :(;1 .• X = 1.06 m, gdje je x = .,,(hJ:,h = 1.06 m
2. KugJa se kotrlja niz strrnu ravan duzine L =--::: 7 rn, koja Je
nagnuta. pod uglorn 0 :::0::: To /6. ' ,
a) Izvesti izraz za mO.menta inercije kugle U odnosu na
centralnu i trenutrm osu.
b) NaCi brzinu kugle na kraju strme ravni.
c} kojirn :lg1om treba da je nagnuta strma ravan da bi va-Ijak
postlgao lstu hrzmu Ila kraju strme ravni.
za racunanje 1YJOJIlenta inercije valjka 1.1zcti kao gotov. Sma-
tratl da nema proklizavanja kugj{;:_ni valjka, . _
Rjel. a) L = I = ZmFi2 b)l! c= Vf1i;;;L;;;'''''-;- _ 7 .'
" <l -, 5 - k 7 - m
i
8,
3.1.. PRYI PARCIJALNI ISPITI 1Z FlUKE
3. Za mjerenje protoka gasa koristi se uredjaj prikazan
sema.tski na siiei.
a) Izvesti izraz za ra.cuna-
nje protoka gasa kroz cijev.
b) U savijenoj U-cijevi se
nalazi voda. N acrtaj1,e ni-
vo vode u krakovima.
c) Ako se nivoi vade razli-
klljU za fiJI = 12 mm" na-
ti masu gasa koja protekne
kroz cijev za jedan
d
141
sat. Gustina gasa je P = 1.1 kg/m.
3
, d, = 50.10-
3
m., d
z
40 . 10-
3
m. i gustina vade je Po = 1000 kg! m
3
.
b) Voda je u desnom kraku na viscm nivou nego u lijevoru.
)
- 106 8" k
c m, ',-- Qpt ""-- 4 V ... 1)p ), '"' ,g
4. Tijelo mase 500 kg treba prernjestiti sa povrsine Zcmlje na
povrsinu Mjeseca.
a) Izvesti izraz za izracunavanje minimalnog racia koji treba pri
tome izvri3iti.
b) Izracunati ga ako se zna da je masa Zemlje 81 puta veta
od mase 1\1jeseca} a rastojanje izmedju njihovih centara iznosi 60
poluprecnika Zemlje. Masa Zemlje je 5.96 . 10
24
kg) a. poluprecnik
Zemlje 6.37.10
6
m.
Ii) A. = -12094 GJ.
5. Tanak homogen stap pric-vTscen je za gornji kraj tako da
142
CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIIi ISPITA
moze slobodno da rotira u vertikal-
noj ravni oko tacke A. Donji kraj
stapa potopljen je u vodn kao na
slid. Ravnoteza se postize kada je
stap pod uglom i kada se polovi-
na stapa nalazi iznad povrsine vo-
~ e . N ad gustinu rnaterijala od koga
Je naCinjen stap ako je gustina vode
Po = 1000 kgrn-
3
.
R
· , 3
Jes. P = .Po = 750 kg/m'
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 143
3.2 Drugi parcijalni ispiti iz Fizike
3.2.1 Drugi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla, 30.8.1982. godine
1. U homogenoj sredini gustine p uspostavljen je longitudinalni
stojeCi talas dat jednaCinom:
e(x,t) = a coskxcoswt
NaCi izraz za zapreminsku gustinu:
a) potencijalne energije up (x, t) i
b) kinetii'ke energije Uk(X, t).
c) Nacrtati grafik raspodjele zapreminske gustine ukupne enegije
u u oblasti izmedju dva susjedna eYOTa pomjeranja u trenutku t :::;.c 0
i t = T / 4, gdje je T period oscilovanja cestica sredine.
2. Svjetiost talasne duiine ,l, = 535 nrn pada normalno na difrak-
cionu resetku. NaCi konstantu resetke ako je najveCi red spektra koji
se Inoze registrovati torn resetkom 5.
3. X-zrak cija je taiasna duzina ,l, = 0.12 nrn pri interakciji sa
slabo vezanim elektronom rasije se pod uglom od 0 = 7T /3.
a) Izvesti izraz za izracunavanje promjene frekvencije X- zraka
pri toj interakciji.
b) Koliko se procentualno smanjila frekvencija zbog interakcije?
c) Kolika je kineticka energija uzmaklog elektrona"!
4. Koliko spektralnih linija atoma vodonika iz Paschenove serije
spektralnih linija ima talasne duzine vece od 1000 nm?
Rjesenja:
1.
P
t ,= 0
r
f+Ar
t = T/4
51
I I I
up(x, t) ='1
Uk(X, t) =7
u(x, t) C ~ ?
X
X +t.X
144 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
a) UoCimo element zapremine 6. V = .6.8.6.x u sredini u ko-
joj se rasprostire longitudinalan talas. DjeliCi sredine osciluju oka
ravnoteznog palozaja pa ce zbog toga dolaziti do deformacije (i8-
tezanja i sabijanja) uocenog elementa zapremine , te ce taj dio sa-
drzavati odredjeni iznos potencijalne energije elasticnc deformacije
koja se moze racunati kao:
D.Ep = = (aE) 2
2 2 aX)
gdje je Ell Jangov modnl elastic-nostl, E: relativna deforma.cija.
Kako je t = a cos kx cos wt imarIlo da je:
EyD. V 2 ' . 2
.6.E
p
= ---a SIIl kx cos
2
wt
2
Ako ovu jednacinu. podijeli.mo sa zapreminom element a sredine, do-
bicemo zapremi.nsku gustinu potencijalne energije
tiEp 2 2 . 2 2
Up = = O.5pa W SIn kxcos wt
gdje smo iskoristili da je Ell := pv
2
i w .= vk.
Iz ovog se moze. zakljucjti da uspostavIjanje stojec.eg talasa. u
elasticnoj sredini dovodi do pojave potencijalne energije elasticnosti,
ali da ce se na jednorn mjestu (za dato x) zaprerninska. gustina te
energije rnljenjati u vrernenu po zakonu kvadrata, kosinusa. Treba
istaCi da se ova energija ne prenosi kroz prostor.
b) Dolaskom talasa u uoceni element, djelici sredine pocinju os-
cilovati (kretati se) pa ce citav element u svakoru trenutku imati
odredjeni iZIlOS kineticke energije. Ako uzmemo dovoljna maleno D.x,
rnozerno srnatrati da svi djeliCi imaju istu brzinu u svakom trenutku
pa je kineticka energija tog elementa '
D.Ek = D.
2
m =
Ako nadje.mo izvod pomjeranja po vremerlU i uvrstimo, nakon di-
jeljenja sa .6. V dobit cc.mo zapreminsku gustinu kincticke energije u
uocenom eJementu.
8.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE
145
Iz ove relacije se vidi da t,e se na jednorIl istom mjestu (isto x),
zaprelninska gustina kineticke energije mijenjati u toku vremena po
zakonu kvadTa.ta sinusa, ali se ne prenosi kroz prost or.
Dva susjedna evora stojeceg talasa pomjeranja nalaze se :r:
a
rasto-
janju ),,/2, pa cerno uzeti proizvoljno dajejedan (,vor u
pocetku, a drugi na. rastojanju u X-ose ..
trenutku t = 0 zapreminske gustme potenclJalne I kmetIcke energlje
bi bile
0
-22·2k
up = .tJpa w sm x
Uk = 0,
a u trenutku t = T /4 imali bismo
Up = 0
Uk =- O.5pa
Z
w
Z
cos
2
kx
Grafik raspodjeie energije dat je no.. slid
u
o
.1L
2
x
Ukupna zapreminska gustina, energije talasa, kojajejednaka zbiru
zapreminske potencijalne i kineticke energije talasa u svakorn trenut-
ku, u trenutku t = 0 je
2 Z . 2 k 0 t: 2 2 " 2 2w
u = Up = O.5pa, W SIn x::---::: W SIn --:\x
U trenutku t = T /4 je
i 2 2 2w
U = Uk = O.5pa'w' cos' kx = O.5pa w cos >:x
146 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
2. A = 535 nrn
C =?
<p = 35° '-'
Zm.ax = 5
Difrakciona resetka predstavlja skup velikog broja jednakih pa-
ralelnih pukotina koje su postavljene na medjusohno jednakom ras-
tojanju.
Rastojanje C izmedju sredina susjednih pukotina naziva se kOIl-
stanta iIi period resetke. Ako ravanski talasi padaju normal no na
difrakcionu resetku, svaka pukotina se ponasa kao izvor svjetlosnih
talasa 1 svi ti talasni izvori su koherentni, jeT na resetku dolaze ravan-
ski svjetlosni talasi. Pojedini dijelovi jedne pukotine emi(uju talase
u svim pravcima iza pukotine, pa ce U odredjenom praveu koji sa
normalom na ravan pukotine zaklapa ugao <p iCi talasi koji se medju-
sobnG razlikuju u fazl. Ako se ovi talasi propuste kroz sabinlO SOeLVQ
koje je paralelno ravni pukotine, a u fokusnu ravan 80S-iva se postavi
zaklon, oni ce se skupljati i dolazit ce do interferencije. Rezultujuci
vektor amplitude oscilovanja, u izabranom pravcu, od jedne puko-
tine, bice jednak zbiru vektora amplitude oscilovanja sa pojedinih
njenih dijelova. Rezultujuci vektor amplitude oseilovanja u tacki P
bice jednak zbiru vektora amplitude oscilovanja sa svake pukotine.
Kao sto se pokazuje u teoriji maksimalno pojacavanje ce se dobiti
ako je putna razlika talasa koji dolaze sa susjednih pukotina (sa is-
tog mjesta na pukotinama) jednaka cjelobrojnom umnosku talasnih
duzina talasa
Csin<pz = zA z=O,±1,±2,···
gdjeje z red spektra. Za z = a irnamo spektar nultog reda, za z = ±1
spektar prvog ieda itd.
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
147
Red spektra koji se moze vidjeti sa datom difrakcionom resetkom
pod datim uglom je
C sin!.pz
z =
A
d t
· 1 to J. e i maksimalnl red
Kako je maksimalna vrije nos sm \D = ,
spektra koji se moze vidjeti difrakclOllom resetkom
Od d
· . C - z '= 5 ·535 nm = 2675 nm = 2.675 .
av Je J€ ..- __ma.xA.
3. A = 0.12 nm
O=7r!3
£;v =?
a)
b) p =?
eJ
Ek =7
m,
e
nn __
.J55L
hV
mv
c
Kvanti X-zracenja koji imaju energiju hv iInaju i .impuls
Oni se sudaraju sa slabo vezahim elektronirr:a kOJe
postaviti da miruju. U suclaru kvant X-zracenJa preda Jedan clIO
energije slabo vezanorn elektronu i elektron uzmakne pod .ug!om .!.p.,
a on nastavi da se krece pod uglom 8 u odnosu na prvobltnl SIDJer
kretanja. . ). k
N a osnovu zakona 0 odrzanju impulsa (kolicine kretaDJa 1 za ona
o odrzanju energije-mase mozemo pisati
hv = h-;'I + mv
, ,
hv + moc
2
= hv' +. mc
2
(3.1)
(3.2)
gdje je moe' energija mirovanja elektrona, me' je totalna (ukupna)
relativisticka energija elektrolla kOJl se kreee nakon
Ako se u jednaCini. (3.1) impuls kvanta X-zracenJa nakon su-
dara sa slabo vezanim elektronom prebaci na lijevu stranu znaka
148
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PlSMENlH ISPITA
jednakosti i kvadrira, dobicemo :
h
2
v
2
h
2
vv' h 2v'2
--,- - cos f} -+-- --_. = m2v2
c c
2
'c2 (3.3)
Jednai'inu (3.2) mozemo napisati u obliku :
Nakon kvadriranja ove jednaCine dobijamo:
h
2
( ')'
V - V + 2h{v - v')m"c' + m5c
4
= m'c
4
(3.4)
P rem a AjnstajnoYoj teoriji relativnosti je
Kvadriranjem. i sredjiva,njem ove jednaCine se dobije
m
2
c
4
(1 - = m'c
4
,::2 0
rn
2
c
4
- m
2
v
2
c
2
:'= rn
2
c
4
o
Uvrstavanjem rczultata iz (3.5) u jednaCinu (3.4.) dobijamo
h
2
v
2
- 2h
2
vv' + h
2
v
t2
+ 2h(v _ v/)rnoc2 = m2v2c2
mno.z.enja jednaCine (3.3) sa c
2
dobicerno Ono sto
stram pos.\iednje jednaCine. Izjednacavanje Jijevih
pODlstavanjc odgovarajucih clanova daje
2h'vv'(1- Cos B) = 2h(v - v'lmoc'
NakoD sredjivanja se dobija da je
(1 1) (1 - cosO) = - -- C
moc v' v
(3.5)
stoji na
strana i
(3.6)
js.u/talasne d.uz-ine X:-zracenja prije i poslije rasijanja). =: c/u i
- C V J nakon UVTstavanja 5e d?bija .
3.2. DRUGI PARCIJALNI lSPITI IZ FIZIKE 149
gdje je >'c = = 2.42 . 10-
12
m Komptonova talasna duzina elek-
111.0C
trona.
Dakle, ako se monobromatsko X-zracenje pusti na neke lake ele-
rnente, dolazi do njegovog rasijanja
1
pri (,emu 5e u rasijanorn zrac.enju
pored upadnih talasnih duzina >. pojavljuju i talasi vecih talasnih
duzina AI.
Prornjena talasne duzine ne zavisl od prirode materijala na kome
se vrsi rasijavanje vee sarno od ugla pod kojim se vrsi rasijavanje.
Intenzitet rasijanog zracenja se povecava sa porastom ugla rasijanja.
Na teiim elementima je intenzitet Komptonovog rasijanja slabiji
zbog toga Mo takvi clementi irnaju manje slabo vezanih elektrona.
Promjena frekvencije je
ICC v
/:!.v = v - v = -- - --_
>. ).' ----,,-.--:;:I
A,.(l-cosll)
(3.7)
b) Procentualno srnanjenje frekvencije X-zracenja zbog interakcije sa
slabo vezanirll elektronom dobjjemo iz izraza (3.7)
/:!.v 1
p = -- ·100% = ----c
V 1 + __ A __
2>.c sin"
(3.8)
c) Kineticka energija uzmaklog elektrona je jednaka Tazlici totalne
energije koju p05jeduje poslije 5udara i energije koju je iInaO prije 511-
dara (energija mirovanja). Prerna zakonu 0 odrzanju energije-mase,
to je jednako energiji koju je izgubio foton X-zracenja pri rasijanju
l
pa mozemo pisati
E = (m -- mo)e' = hu - hv' =
= ¥ = l02.5eV
, '>'c 0)
4. Prerna Borovoj elementarnoj teoriji atoma vodonika, emlSlja
svjetlosti (energije u vidu elektromagnetskih talasa) iz atoma
1
vrSi
se, ako atom prelazi iz viseg u nize energijsko stanje, tj. aka elektronl
sa putanja koje su dalje od jezgra, prelaze na putanje blize jezgru.
PaSenova serija spektralnih linija nastaje ako elektron sa visih energi-
jskih nivoa prelazi na treCi (n = 3). Talasni broj linije u Pasenovoj
seriji spektralnih linija je dat izrazorn
L = RH -
150
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
gdje je RH Ridbergova konstanta za vodonik.
Pri prelazu sa nivoa n = 4 na n = 3 (prva linija u pa.senovoj seTiji
linija) emituje se najmanja energija. Kako je
zakljucujemo cia ce se ernitovati elektromagnetsko zracenje najvece
talasne duzine u toj seriji. Njegova talasna duzina je
= RH (tz - tz) = RH
).43 = = 1874.6 nm
(3.9)
Pri prelazu sa visih energijskih nivoa na treCi emitovat ce se sve vise
energije kako kvantni broi nivoa raste) a to znaci da ce se talasna
duzina emitovanog zracenja sve vise smanjivati. Potrazimo kvantni
broi onog nivoa sa kojeg treba da predje elektron, pa da emituje
svjetlost talasne duzine >'n3 = 1000 nm.
(3.10)
Prema tome ima ukupno cetiri linije sa talasnim duzinama veCim ad
1000 nm. To su >"3 = 1874.6 nm, >'53 = 128l.5 nm, >'63 = 1093.5 nm
i >'73 = 1004.8 nm.
3.2.2
Drugi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla, 26.l.1985. god.
l. Kugliea mase Tn, objesena na oprugu, produzava je za D.L. Pod
dejstvom spoljasnje vertikalne sile, koja se mijenja po harmonijskom
zakonu sa amplitudom Fo, kuglica vrsi prinudne oscilacije. Logari-
tamski dekrement prigusenja je A. ZanemarujuCi masu opruge, naCi
kruznu ucestanostprinudne sile pri kojoj je amplituda pomjeranja
maksimalna. Kolika je vrijednost te amplitude?
2. Izvor zvucnih oscilacija frekvencije Vo = 1 kHz krece se u
pravcu normale na zid brz(nom Viz = 0.17 mJ s. Na toj norm ali
3.2. DR.UGl PARClJALNl lSPlTI IZ FlZIKE 151
.. ·k P . P pri cemu je njihov polozaj
su postavljena dva pnJemm a 1 I 2. d. k l"ka
PI - - 1- - P
z
. Koji prijemnik ce registrovatl talasne u are 1 0 1
je njihova frekvencija?
3. Izmedju horizontalnih ploca ravanskog na koje
. ·kl·' pon U = 250 V ulijece elektronskl snop pod uglom JC pn Jucen na
8 = 7f / 6 kao na sliei.
Elektroni u snopu imaju energiju
u intervalu od 0 - 750 eV i
raspodjela elektrona po energl-
jama je ravnomjerna. .
a) Koji ce dio od ukupnog bro!a
elektrona udariti u gornJu plocu
kondenzatora?
J
8,
,
b) Ako je rastojanje izmedju ot- ..
A . B d ·oJ· ploti L = 3.46 em, odrediti energ1JU elek- vora 1 na OllJ
trona koji prolaze kroz oba otvora.
Smatrati da pad elektrona na plocu ne mijenja napon izmedju
plota.
4 Dvostruko jonizovanl atom ItlJuma 1. . I· .. (L .++) pri prelazu iz nekog
u prvo pobudjeno stanje ernituje sukeesivno dva
. 9 1 . .\ 72 91 nm. 0 1 1
sa talasnirn duzinama Al = 21. nrn 1 z - . v' ? Ak
je poluprecnik orbite eksitovanog stanja iz kojeg se 0
kvant talasne duzine AZ pogodi jednostruko jonizovanl atorr: .
(H e+) koji se nalazi u prvom pobudjenom stanju: : 1 ce
d '" d ·onizaciJ·e He+' Ako dodje do jOlllzaelJe, kohka Je rZlila
oe1 0 J b. 1 t· . t·'ki efektJ?
fotoelektrona? Da Ii se moraju uzeti u 0 Zlf re a IVIS Ie .
Rjesenja:
1. m
D.L
Fa
A
w =?
_a =?
152 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Primjenom II Njutnovog zakona na ovaj dinamicki sistem, kada
se kuglica nalazi u polozaju X, dobijamo
(3.11)
gdje je sila te;;e koja djeluje na kuglicu
G= mg,
sila elastiCnosti kojorn opruga djeluje na tijelo
prinudna sila
} ~ = Focoswt,
sila trenja
ftr = -rv.
Jednaeina (3.11) nakon projekcije na X-osu postaje
d
2
x dx
m-
d2
c ~ mg - k(x + jj.L) - r- + Focoswt
t dt
(3.12)
U :avnotezIlom polozaju je
kjj.L = mg
i nakou uvrstavanja u (3.12) i dijeljenja jednaCine sa rn dobija se
d
2
x r dx k Fo
dt' + mdt +;:;; = m coswt (3.13)
Ako oznaCimo da je ;;. = 2(3, ~ = w5 i ~ = /0) jednacina (3.12)
postaje
d'x dx 2
dt' + 2(3 dt + wox = fo cos wt
(3.14)
Ovu diferencijalnu jednaCinu cerno rijesiti tako sto cerno prvo rijesiti
homogenu jednaCinu
d
2
x dx ,
-- + 2/3-- + w x = 0
dt' . dt 0 (3.15)
3.2. DRUGI PARC1JALNI ISPITI 1Z FIZIKE
153
Rjesenje ove jednacine je
(3.16)
Partikularno rjesenje jednaCiue (3.14) t.razimo u obliku
x(t) = acos(wt + a)
(3.17)
gdje Stl a i 0' konstante koje treba odrcditi tako da bude zadovoljena
jedna.cina (3.14).
Ako nadjemo prvi i drugi izvod x(t) datog prema (3.17) i uvrstimo
u (3.14) dobijamo jednai'inu
-aw' cos(wt + <X) - 2(3aw sin(wt + <X) + w6a cos(wt + <X) = fo cos wt
PTimijenimo Ii u posljednjoj jednacini adicione teoreme i spojimo
clanove uz cos wt i sin wi, a ztim izjednaCimo koeficijente uz njih,
sa odgovarajuCim koeficijentima na desnoj strani jednacine, dobi-
jamo dvije jednacina koje nam ornogucavaju da odredirno trazene
konstante a i 0:.
a(w5 ,-- w
2
) cos 0: - 2awj3 sin a: = fa
a(w5 --- w
2
) sin lX -1- 2awj3 cos 0: = 0
Kvadriranjem posljednjih jednaCina i sabiranjem se dobija
a'(wJ - w
2
)' + 4a'w'(32 = ft
Odavdje se dobije da je amplituda
a=
fa
V(w5 -- W
2
)2 + 4(3'w'
(3.18)
(3.19)
1z izraza (3.19) se lako zakljucuje da ce amplituda biti maksimalna
kada izraz u imeniocu hna minimalnu vrijednost, odnosIlO ako je
gdje je-
dy
-=0
dw
154 GLAVA 3. RI.JESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Aka nadjemo prvi izvod y po w i izjednaCinlO sa nulom, dobijamo
jednacinu
-w( w0
2
- w
2
- 2/l') = 0
cija rjesenja SU WI = 0, WZi3 = ±jw6 2iP. Frekvencija prinudne
sile ne maze biti negativna, pa ostaje da je
(3.20)
rezonantna frekvencija i za tu vrijednost je amplituda pomjeranja
maksimalna.
U nailem slucaju je kl;.L = mg, pa je w5 = kjm = gj l;.L.
Nepoznati koeficijent prigusenja j3 mozemo odrediti po:mocu poz-
nate vrijednosti logaritamskog dekrementa prigusenja.
lz prigusenih oscilacija je poznato da je
x(t) = cos(w't + (1)
gdje su w' i ex', kruzna frekvencija i pocetna faza a
amplituda tih oscilacija ..
Logaritamski dekrcment prigusenja je
.\ = In __ ."i!L = /IT'
a(t + T')
Kako je T' = 27r / Wi, a Wi = j w6 - (32, dahija se da je
27f .\
-Vwi
r
w=6 =- /l' /l
Nakon kvadriranja posljednje jednai'ine i sredjivanja dohija se
" ,
/l2 = A Wo
47i2 + .\.2
(3.21)
Izraz (3.21) cemo uvrstiti 11 izraz (3.20) i dobili da je rezonantna
frekvencija
1
:1
I
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 155
Uvrstavanjem izraza za Wo dobija se da je rezonantna frekvencija
_ ! 9 47f2 _ ).2
W
rez
V LlL 41T2 + .\2'
a rezonantna amplituda
2. vo=lkHz
Vi" = 0.17 mjs
c = 340 mjs
l;.v =?
Kada se izvor zvuka krece prerna zidu i emituje talase, oni ce
se odbijati i pri tome vracati u suprotnom smjeru ne mijenjajuci
frekvenciju. Kako je zid nepokretan to ce se u prostoTu izmedju
izvora i zida prostirati dva talasa istih frekvencija, pravaca prosti-
Tanja i amplituda, ali suprotnih smjerova. Tada dolazi do interfer-
encije i nastaje stojeCi talas, tako cla prijemnik P2 ne¢e registrovati
talasne udare.
Kada se izvor udaljava od prijemnika PI, dolazi do povecanja ta-
lasne duzine talasnog procesa u sredini, sto irna za posljedicu sman-
jenje njegove frekvencije. Kada se izvor krece prema zidu (prijem-
niku) u smjeru u kojem se krece talas, dolazi do smanjenja talasne
duzine talasa 11 sredini, sto ima za posljedicu povecanje frekvencije
talasa koji ce stizati do zida. Taj talas se odbija od nepokretnog zida
i pri tome ne mijenja frekvenciju. U takvim uslovima ce do prijem-
nika 1\ stizati dva talasa jednakih amplituda, is tog pravca i smjera
prostiranja, a frekvencija koje se malo razlikuju. Tada ce nastati
talasni udari (otkucaji) i PI ce ih registrovati.
Frekvencija udaraje jednaka razlici frekvencija talasa koji se slazu
Frekvencija V1 talasa koji se odhija od nepokretnog zida se racuna
prema relaciji
C
VI = ---Va,
c Viz
156
GLA VA 3. RIJE.'O;ENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
a frekvencija [/2 talasa koji registruje prijemnik kada se izvor udaljava
od njega
C
1/2 = ---"'0
C + Viz
Trazena frekvencija otkucaja je
Kako je brzina kretanja izvora Viz mala U odnosu na brzinu zvuka
C, Inoze se v/z zanemariti u nazivniku posljednjeg izraza i trazena
frekvencija otkucaja iznosi
9
v. U=250V
0= 11:/6
E E 10,750] eV
L = 3.46 em
l::.N _?
N -;
E, =7
a) lJ gomju plocu
kondenzatora udariCe
svi ani elektroni cija
je enegija veca od vri-
jednosti E" koja je
tolika da je
.' mvOy
= eEd
2
2Viz
!:!.v= -va = 1Hz
c
x
Rako je VOy .;;;;;;. VI COS B, gdje je VI brzina kojom elektronl ulijecu u
prostor izmedju plota, i eE d = eU dobija se da je
2
() = eU
2 '
odnosno
3.2. DRUGI PARCI.JALNI ISPIT! IZ FlZIKE
157
Odavdje se dobija da je
N akon uvrstavanja zadanih vrijednosti dohija se
Neka je braj elektrona po jedinici energetskog intervala (1 eV) b.N
1
_
Tada ce broj dektrona koji bi jz ovog STlopa pall n a gornju ploeu biti
Ukupan broj elektrona koji je r.a to vrijeme 1180,0 11 kondenzator bite
Tada je
!:!.N
h) Kretanje (:iektronu 1.1 vcrtikaillom pr;:cvcu je jcdnoliko prom-
jenljivo, pa njegova y-koordinata nakon vremena t da.ta relacijom
at'
y = v,t cos 8 -- .:;:-
Ubrzanje pot.ice od sile elkt.rostatickog polja, pa je
eE
a=
m
Kretanje u horizontalnom pravcu je jednoliko pa jC koordinata x
odredjena relacijom
x = v'ltsinO
gdje je Vz brzina kojom ulijecll elektroni koji ce proCi kroz drugi otvor.
Ako jz ove izrazi t dobija se
x
t = ----.-
V;: sin (J
158 CLAVA 3. RIJESEN1 ZADAC1 SA P1SMENIH 1SP1TA
Nakon zamjene izraza za vrijerne i ubrzanje u jednaCinu za odredji-
vanje y-koordinate elektrona, dobija se jednaCina putanje
ee-x
2
y = x cot e - :--C;---o-,
sin
2
0
je ,E2. = moze se, nakon zamjene brzine, dobiti jedna-
CIlla putanjc U obliku
eEx'
y = x cot 0 - ---CC---;o-
4E2 sin
2
8
Stavljanjern y = 0, dobijamo x, = 0 i x, = L odakle se dobije da je
E, = eeL = eUL
sin 2" d sin 2", = 333.3 eV
4. sLi++
2He+
A, = 219.1 nm
A2 = 72.31 nm
m=2
rn =?
Vmax =7
Dvostruko jonizovani
atom litijurna emituje
energiju jednaku z bi-
TU energija fotona ta-
lasnih duzilla Al i ..\2
he he
Ef = :\ +, (3.22)
, ",
teoriji energiju koju emituje jon slican atomu
pn prelazu iz n-tog u nt-to kvantno stanje racunamo prema
lzrazu
Ef '" heZ' RH _
m
2
n
2
(3.23)
gdje je Z redni broj element a u periodnorn sistemu. a R J' e R 'db 'r"-
k ' H .,1 e
gova onstanta za vodonik. IijednacavajuCi desne strane jednaCina
i
.1

I
3.2. DRUG1 PARCIJALN1 1SPITI 1Z FlZIKE 159
(3.22) i (3.23) dobija se jednai'ina
(3.24)
Aka uzrnemo U obzir da je za prvo pobudjeno stanje m = 2) jednaCina
(3.24) postaje
, n
2
- 4 A, + A,
Z R
H
-- = --"_.
4n' A,A,
Rjesavajuci posljednju jednai'inu po n dobija se
Prema Borovoj teoriji poluprecnik putanje elektrona kod jona slicnih
atomu vodonika se odredjuje rjesavanjem sljedece dvije jednaCine
moVnr n nn
1 Ze'
gdje je n = 1,2,,3, ... , glavni kvantni broj. Odavdje se dobije da je
poluprecnik putanje elektrona un-torn kvantnom stanju
Prema uslovu zadatka je Z = 3 (litijum), a izrac.unato je da n
iznosi 4) onda je poluprecnik elektrona u 4-tom stacionarnom stanju
dvostruko jonizovanog helijuma
16£oh'
r 4 = - .. = 0.425 nm
31rrnoe2
Energija jonizacije zH e+ koji se nalazi u prvom pobudjenorn stanju
za koje je n = 2 iznosi
Kako je Z '"' 2 dobija se da je energija jonizaeije
E
j
= heR
H
= 13.60 eV = 0.22 . 10-'7 .J
160
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Jonizaciju
,
prema uslovima zadatka
1
treba da ostvari foton talasne
duzine )..2 cija je energija
he
E, = )., = 17.04 cIT = 0.27 . 10--
11
J
Kako je E2 > Ej ovaj foton moze da izazove jonizaciju jona helijuma
H e+. Prema zakonu odrzanja energije brzina fotoelektrona se dobije
rjesavanjcIIl jednaCine
Rjesavanjern ove jednaCine po v dobijamo
Red velicine brzine od 10
6
mJ s ne traii uzirnanje relativistickih
efekata jeT je vic « 1.
3.2.3
Drugi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla, 8.4.1985. god.
1. Na horizontalnoj glatkoj ravni lezi tijelo mase M = 10 kg koje
je pricvrsceno za oprugu Ciji je drugi kraj vezan za vertikalan zid.
U pravcu ose opruge ispali se metak mase m = 10 g i udari u tijelo
brzinom Vo = 500 m/ s i ostane u njemu.
a) NaCi period oscilovanja pomjeranja, ako je amplituda oscilo-
vanja a. = 10 em.
b) Nacrtati funkciju koja pokazuje prornjenu brzine i ubrzanja u
toku oscilovanja ovog sistema.
2. Od zice duzine L = 1 m i mase m = 1 g naprave se dvije zice
duzina L1 = 51 em i ,L2 = 49 ern. Zice se u(:vrste na krajevima i
zategnu silama istog intenziteta F = 200 lV.
a) NaCi izraz za racunanje amplitude rezultujuce oscilacije cestica
va,zduha u tai'ki kaja je na rastojanju kaje je ·znatna vece ad rasto-
janja madju zicama, aka one istovrerneno osciluju sa istom amplitu-
dom.
3.2. DRUGl PARCI.TALNI ISPlTI lZ FIZIKE
161
b) Kalika je frekvencija udara (atkucaja)?
c) Nacrtaj grafik kaji prikazuje promjenu amplitude rezultujuce
oscilacije 11 toku vremena.
3. Da bi odredio vrijednost Avogadrovog broja, Peren je mjerio
koncentraciju cestica gumiguta, poluprecnika r = 0.212 pm i gustine
p = 1.2.10
3
kg/m
3
suspendovanih u vodi temperature T = 290 K.
Odnos koncentracija cestica. gumiguta na dva nivoa, Cija je visinska
razlika 30 pm bio je 1.875. Izvedi izraz za odredjivanje Avogadrovog
broja i izracunaj ga na osnovu navedenih podataka ,
4. U jednom eksperimentu sa fotoelektricnim efektom obasjavarno
povrsinu cezijurna:
a) svjetloscu talasne duzine A1 = 670 nm iz izvora snage PI
10mW,
b) svjetloscu talasne duzine .\2 598 nm iz izvora snage P
z
lrnWi
c) svjctloscu talasne duzine Ai': ::::::. 456 nm, iz izvora snage P3 =:
I mW.
Izlazni rad elektrona 1Z cezijurna je A = 3.088.10-
10
J. Ako
je efikasnost sudara [otona sa elektronima 11 metalu, koji dovode do
izbacivanja elektrona ry = 0.5 %, odredi zakocni napon i struju u
gornja tri slucaja.
Rjesenja:
1. M = 10 kg
rn=lOg
Vo = 500 m/s
ao = JOcm,
T =?
v(t) =?
a(t) ="
'/
a) Na. osnOV11 zakona 0 odrzanju impulsa (kolicine krctanja) moze
se odrediti brzina sistema tljelo-metak neposredno posl1je s1?-431ra
milo = (m -I- 11.1)';'
162 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Projekcija ave vektorske jednacine na pravac vektora daje
mvo = (m +M)v
odnosno
m
v =
M+m
Ovaj sistem raspolaze kinetickom energijom
E. = (m + M)v
2
= m' v
2
2 2(m+M) 0
Kada krene sistem iz ravnoteznog polozaja ova ce se energija trositi
na savladavanje sile elasticnosti i prelaziti u potencijalnu energiju
elesticnosti opruge. U ampiitudnom polozaju je sva energija u vidu
potencijalne, pa se moze pisati
jer se trenje zanemaruje. IzjednacavajuCi izraze za Ek i Ep dobija se
jednacina
m2v5
=
2 2(rn + M)
Odavdje se moze odrediti krutos! opruge
Period sopstvenih oscilacija ovakvog sistema je
/m+M rn+M
To = 27rV = 27rao'-'_- = 1.268
k mvo
b) Polozaj sistema tijelo-metak U odnosu 11a ravnotezni polozaj
dat je sa
x(t) = ao cos(Wot + a)
Brzina i ubrzanje BU
vx(t) = -aowo sin(wot + a)
ax{t) = :t22 = -aow5 cos (wot -+ ex)
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 163
Da bismo rXlogli graficki prikazati ove funkcije, moramo odrediti
pocetnu fazu a. U pocetnom trenutku (kada je t = 0) je
Xo = ao cos a-
Vo = sin 0:
Dijeljenjem ovih jednaCina dobija se
Vo
tana = -----
XOWo
Kako je Xo = 0 dobija se da je tanDi = -00 i ex = ±7r/2.
Predznak cerno izabrati uzimajuCi U obzir da je u pocetnom tre-
nutku brzina usmjerena suprotno od X-ose. Vidi se da mora biti
a = 7r!2.
LJvrStavanjem se dob-ijaju sljedece funkcije:
vxt) = -aowosin(wot = --0.5sin(4.98t [';"]
ax(t) = -aow6cos(wot -;- i = -2.48cos(4.98t [;l']
ciji su grafici predstavljeni na slici
o
-t--f--\,--1--c
z
'-----;US}
2,48
irs)
164 GLA VA 3. RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
2. L = 1 m
L, = 51 em
L, = 49 em
F=200N
m = 1 g
D.v ='1

-----
L1
-------
-------
Kada se zategnuta zica izvede iz ravlloteinog polozaja na njoj se
forrnira stojeCi talas. Osnovni ton ima frekvenciju
v
V =--
,\
gdje je v brzina rasprostiranja transverzalllog talasa na :tici, a A
njegova talasna duzina.
Kako je L = >-/2, frekvencija osnovnog torra iznosi
11
V =--
2L
(3.25)
Talas koji se ad zategnute iice prostire u prosior opisan je jednacinom
t) = acos(wt - k. f)
(3.26)
Talasi koji se formiraju zbog oscilovanja zica duzina L, i L2 SU
gdje je
6(i;,t) = k"il)
t) = a2 COS(W2t - k
2
· 1'2)
(327)
Aka se prijemnik nalazi daleko ad iiea kao izvora talasa, anda se
maze smatrati da je za jednu istu tacku 11 pros tOfU Tl r2, i aka 8U
Tl i T2 > > d, gdje je d ra.stojanje medju zicama, maze se SlIlatrati
da 8U oscilacije cestica sredine u istom pravcu. Pretpostavirno da S11
amplitude jednake: a1 = az = a.
Prema principu superpoziCiTe talasa irnamo-daje rezultujuCi talas
;
'j
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
odnosno
= a [COS(WIt k,r) -I- cos(w,t - k2r)]
KoristeCi teoremu za zbir kosinusa dva ugla dobijamo
WIt-· k,r + W2t - k,r WIt - k,r - w,t -I- k,r
E = 2acos 2 cos 2
odnosno
165
(
WI -I- W, k, -I- k') (WI - W2 k, - k2 )
e = 2a cos 2 t -- --2--- r cos 2 t - -2--r
Ako oznaeimo
W=
2
mozemo jednaCinu rezultujuceg talasa napisati kao
(
WI - W2 k, - k, ) )
e = 2acos 2 t - --2-r cos(wt - kr (3.28)
Ako se izvor i prijemnik ne pornjeraju, tj. aka je r = conEd., onda
su frekvencije koje prima prijemnik jednake frekvencijama izvora WI
i 1.<-'2, pa se moze zakIjuciti da ce na mjestu prijenlnika nastati har-
rnonijsko oscilovanja sa frekvencijom
W, + W2 27f(VI + V2)
w = = 2
U izrazu (3.28) amplituda oscilovanja je
(
WI - W2 k, - k2 )
a =iZacos 2 r
Period oscilovanja funkcije
y = 2a cos ( D.
2
W _
gdje je b..w -= WI - W2, a i:lk = k1 - iznosi
I 271' 41f
T = 81<1
2 LlW
(3.29)
166 CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
a funkeije I y i je
T' 2"
T=··-=-
2 L'lw
Grafiei funkeija y i i y I su dati na sljedeCim slikama
2.
-2.
I
I
In J-.-
-I
2.
-
r
Prerna tonle kruzna frekvencija amplitude je
21f 21f
Wa = -_. = - = .6.w
T 21< ,
,,"w
a to je frekvencija udara (otkucaja).
Wu = Wd = W, - W2 = 1f G: -
Brzina talasa na zategnutoj zici se racuna po relaciji v = gdje
je F sila zatezanja zice, a fL = If masa po jedinici duzine.
Kruzna frekvencija amplitude se maze dati ozrazorn
Kako je 1-'1112 = T = 11, dobijamo kruzna frekveneija udara
odnosno
1 jFLL2 - L,
=18Hz
2 V m L,L2
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 167
3. r - 0.212
11
m
· -. : ; '" ..
p = 1.2· 10
3
kg/m
3
P+dp h+dh
;-." .
..
T = 290 K
p h
L'lh 30
'.
-"- mm
j<
ndn2 =
1.875
· :.:
· .
NA =7
. .
' ..
.. .
" /// -' / /', ./
Suspendirane (unesene u tecnost) veoma male cestice gumiguta,
priblizno istih dimenzija i rnase, stalno su u tecnosti izlozene udarima
molekula koji vrse tzv. Braunovo kretanje. Zbog malih dimenzija
cestica, mala je vjerovatnoca da ih u jednom trenutku pogodi sa svih
strana isti broj m,oIekula vode, pa ce zbog toga one u procesu sudara
uvijek dobiti odredjeni impuls i vrsiee kretanja slieno molekulima,
te ce se na njih moei primijeniti zakonitosti molekularno - kineticke
teorije gasova. Njihova raspodjela po visini hi trebala da bude ista
kao i kod molekula, te bi se mogao izvesti izraz za promjenu kon-
centracije cestica gumiguta u zavisnosti od vi::;ine (Bolcmanov zakon
raspodjele rnolekula u spoljasnjem poteneijalnom polju).
Na nekoj visini h (vidi sliku) usljed teiine sloja gasa iznad te
visine javlja se pritisak p. Na nekoj visini h+dh pritisak iznosi p+ dp.
Razlika ova dva pritiska jednaka je pritisku koji svojom teiinom vrsi
gas koji se nalazi u zapremini valjka povrsine S i visine dh
dG pdV 9 pgSdh
p - (p + dp) = --- = -- = --- = pgdh
S S S
odnosno
dp = -pgdh
gdje je p gustina gasa na visini h, a g ubrzanje sile Zernljine teze na
toj visini.
Na osriovu opste jednaCine gasnog stanja gustina gasa iznosi
pM
p= RT'
gdje je M molarna masa- R univerzafna gasna konstanta, T
apsolutna temperatura i p pritisak.
168 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA. PISMENIH ISPITA
Ako izraz za gustinu gasa uVTstimo u izraz za dp dobijamo
pM
dp = ----gdh
RT·
sto predstavlja diferencijalnu jednacinu.
Rzdvajanjem promjenljivih dohijamo
dp Mg
- = ----dh
p RT
Ako pretpostavimo da se temperatura i ubrzanje sile Zemljine teze
ne mijenjaju sa visinorn, tj. da je T = con.st. i g :::::::: const., onda se,
nakon integracije, kao rjesenje jednacine dobija
odnosno
Mgh
Inp=----+lnC
RT
AifLh
P = Ce-ra
Konstanta C se odredjuje iz pocetnih uslova: na visini h ::0::: 0 pritisak
iznosi po, pa .Ie konstanta C = po. Promjena pritiska gasa sa vis in om
data je izrazom

P = poe RT
Kako je prema oSIlovnoj jednacini kineticke teorije gasova, jednaCini
za pritisak
p = nkT
gdje je n koncentracija gasa, k Bolcmanova konstanta, a T apsolutna
temperatura, dobijamo da je koncentracija rnolekula gasa na nekoj
visini data relacijom
0J.
n(h) = nTh
Kako je M/R = NAm/NAk = m/k, gdje je m masajednog molekula
gasa. SUa teze koja djluje na njega iznosi mg = G, pa dobijaulO izraz
Ako poslednji izraz prim.ijenimo na cestice gumiguta suspendovane
u vodi, mOTamo uzeti U' obzir da ce na njih djeIovati i sila potiska,
pa ce rezultujuca sila koja na njih djeJuje prem", dole biti
G'f = G --Fp
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI1Z FIZIKE
169
Njihova koncentracija, na nekoj visini od dna suda, se moze izraziti
kao
(h)

n,=noc
IcT
Kako je
gdje je Po gustina vode. Zavisnost koncentracije cestica gumiguta od
visine bice
PrimjenjujuCi ovaj izraz za dva raziiCita nivoa dobija se
",;/It)
nl not kT p
._ !!:.!!!!.2 (1 !'-it.. )
n2 = noc kT p
Ako ove dvije jednaCine podijclirno dohijarno
17'1
kT p
n2
Logaritmiranjem se dohija
In.''' = mg6,h (1 _ p,)
n, kT p
gdje je 6,h = h, - h,. < 0
Kako je k = R/N
A
i masa kuglice gumiguta m = 37rTvp = 4.79·
10'-17 kg, izraz za izracunavanje Avogadrovog broja u Perenovom
eksperimentu postaje
RT p n, 23 molek
NA = - ..- = 6.47 ·10 --
mgfj,h p - Pv 7'1-2 mol
4. P, = 10 mW P, = 1 mW P3 = 1 m.W
Al = 670 nm.
U, =7
h =i-
A
Z
= f)98 nm
U, =7
1, =?
..\3 = 456 nm
Us ,=7
1,=7
A = 3.088 . 10-
'9
J
p=5%
-
170 GLAVA 3, RIJESENI ZADACI SA PISMENlH ISPITA
Prema Ajnstajnovoj relaciji za spoljasnji fotoelektricni efekat,
aka dodje do sudara fotona i 11 slobodnog" elektrona u metalu, fo-
ton predaje svu svoju energiju elektronu, a on jedan dio te energije
utrosi na vrsenje izlaznog rada iz metala (savladjuje privlacne sile
pozitivnih jona kristalne resetke) Ail a sa ostatkam kineticke ene-
rgije napusta povrSinu metala odredjenom brzinoITl. Aka elektron
ne trosi energiju na neke druge procese sem na izlazni rad, anda ce
on napustati metal sa maksimalnom kinetickom energijoID, pa se, na
osnovu zakona 0 odrzanju energije maze pisati
Aka je metal vezan za pozitivan pol izvora jednosmjernog napona,
elektroni ee, nakoD izlaska sa povrSine metala trositi kineticku energi-
ju na savladjivanje elektrostatii'ke sile kojom elektricno polje djeluje
na njih. Elektricno polje ce zaustaviti i najbrze elektrone kada bude
\
gdje je e naelektrisanje elehrona, a U" zakoi'ni (zustavni) napon
i Ekrnf2x rnaksimalna kineticka energija kojOIn elektroni napustaju
metal. .
Kako je energija fotqna E
f
::;;-: hc/).., dobijamo
he
-,\ = Ai + eUz
Odavdje se dobija da je zakoi'ni napon
U, = (he _ k)
e A '
(3,30)
Ako je upadna svjetlost snage P, onda ona za vrijeme 6..t na povrsinu
metala donese enrgiju
E = P6.t (3,31)
Kako up'adna svjetlost predstavlja skup fotona, to se ta energija
svjetlosti moze prikazati kao proizvod broja [otona N koji padnu
na metal za vrijeme fl.t i energije jednog fotona E f
he
E = NEt = N- (3,32)
A
3,2, DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 171
Izjednacavajuci lijeve strane jednaCina (3,31) i (3,32) dobija se da je
broj [olona
P 6.tA
N = -- (3,33)
he
Prema uslovima zadatka, efikasnost sudara [otona sa elektronima u
metalu je fj, pa ce broj fotona koji se sudare sa elektronima i dovedu
do izbacivanja elektrona biti
N' = ryN
Ovi izbaceni elektroni ce formirati elektricnu struju Cija ce jaCina biti
6.q N'e
1=-=-
6.t 6.t
UvrstavajuCi u posljednju jednacinu izraz za N', dobijamo izraz za
izracunavanje jacine fotoelektricne struje
ePA
1=1]-
he
a) Energija [otona talasne dmine A, je
he 19
E
t
, = A, = 2,964,10- J
?ito je manje ad izlaznog rada elektrona iz m,etala Ai = 3.088.10--
19
J,
pa nece ni dolaziti do fotoelektricnog efekta i nece ni biti fotostruje.
b) U drugorn slui'aju se dobija da su zakocni napon i struja
U
z2
= 1 (he - k) = 0,146 V
e),2 1
I, = = 0,24 rnA
e) U" = 0,79 V i Is = 0,18 rnA
172 GLAVA 3. RlJESENl ZADACl SA PISMENIH lSPITA
3.2.4 Drugi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla, 5.5.1987. godine
1. Matematicko klatno vIsi oscilovanje 11 sredini za koju je loga-
ritamski dekrement prigusenja AO = 1.5.
a) Postupno rijesiti diferencijalnu jednacinu koja opisuje ovakvo
oscilovanje (naCi izraz za odredjivanje ugla koji klatno zaklapa sa
vertikalom) I
b) Koliki ce biti logaritamski dekrement priguiienja ako se otpor
sredine uveea n=LS puta?
c) Koliko put a treba uvecati otpor sredine da hi oscilovanje bilo
nemogllce (kretanje postalo aperiodicno)?
2. Na osi se nalaze prijemnik i izvor zvuka frekvencije VI) =
3 kif z. Prijernnik vrsi harmonijsko oscilovanje duz te ose sa kruznom
ucestanoscu w i amplitudoID_ a = 0.5 m. Pri kojoj vrijednosti uJ
ce sirina frekventnog intervala koji registruje taj prijemnik iznositi
,0.1/ 200 II z? Brzina zvuka je c 340 m/ s.
3. Piknometar ciji je termicki koeficijent kubIlOg sirenja 11 =
2.4 . 10-
5
1/ K napunjen je nekom· tecnoscu na temper at uri tl =
20°C. Tecnost koja se nalazi u pikIlometru, na toj terrlperaturi
je teska G
1
= 0.49 ,,-V. Kada se piknometar napuni tom t.ecnoscu
t.emperature t2 = 50°C: onda je tezina tecnosti u piknometru G
z
=
0.48 N. Izrai'unati vrijednost terrnickog koeficijenta kubnog ,sirenja
te tecnosti.
4. PolazeCi od Plankovog zakona zracenja apsolutno crnog tijela
izYesti Vinovu i Rejli-Dzinsovu formulu} kao i Vinoy zakon pomjer-
anja.
5. Foton energije 0.15 .1'\.1eV raslje se na, slabo vezanom e]ektroIlU
koji miruje: usljed cega se njegova talasna duzina prornijeni za ,0.,.\ =
3 pm. Naci uga,o pod kojirn je uzmaknuo kornptonovski elektron.
6. Dvostruko jonizovani atom litijuma koji se nalazi u stanju
mirovanja pri prelazu 1z drugog u prvo pobudjeno kyantno stanje
emituje foton. Ovim fotonom se obasja.va srebrna katoda. l{oliki je
zakocni napon fotostruje u anoclnom kolu? Izlazni rad elektrona iz
srebra je Ai = 4.28 eV.
Rjeiienja
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE
1. AD = 1.5
n = 1.5
\O(t) =7
). =7
n'=?
Jed n aCina kretanj a
rnaternatickog klat,na
(osnovna jednacina
dinamike rotacionog
kretanja) je
]V
let L,Mi
i,::::l
odnosno
gdje je:
Mz =0
Htr

I
I
I
I
G:
173
(j
moment sile zatezanja konca i jednak je nuli J jeT pra
vac
te sile pro]azi
kroz OSU ohrtanja,
Ma =L X G,
moment sile teze i usrnjeren je duz osc obrtanja od nas kadaje kugHca
na desnoj strani od ravnoteznog polozaja, i
moment sile otpora sredine za koju se abieno uzima da je, pri
brzlnarna) proporcionalIla brzini na prvi stepen i
d
'e u svakom trenutku. On je kao vektor usmJeren kao 1
ena 0 IlJ . d d" .
moment sile teze (provjeritc to na osnovu pravIla za 0 TC JlvanJc
.smjera proizvoda), pa se maze pisati
1\0 = -(LGsin \0 + LF,,)
174
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH 1SPITA
Kako je I = mL', posljednja jednaCina postaje
rnL',p + Lmg sin 'P + Lrv = 0
Za malene otklone Inoze se smatrati da je
sin'P '" tan 'P '" 'P
Kako je v
jednacina
Lw L<jJ i r koeficijent otpora sredine, dobija se
L
,·· L2' L
m 'P + rIP + rng'P = 0
odnosno
Ako se uvedu zamjene
.. , r. g
<p .+- -p + -p = 0
m L
r
- = 2(3 ,
m
g 2
L =Wo
dobija se diferencijalna jednaCina
.. 2(3' 2
'P + 'tp + Warp ::::; 0
(3.34)
Ovo je linearna, homogena diferencijalna jednaCina drugog recla, sa
konstantnim koeficijentima. Njeno rjesenje se trazi U obliku
'P(t) = ept
gdje je p pararnetar koji treba odrediti tako da diferencijalna jedna-
cina (3.34) bude zadovoljena. Prvi i drugi izvod 'P po t je
(3.35)
Ako se (3.35) uvrsti u (3.34)' nakon skracivanja sa ept rona nikad
ne moze b1ti nula) , dobija se karakteristicnajednacina diferencijalne
jednacine
p' + 2(3 P + W5 = 0
cija su Ijescnja
3.2. DRUGI PARCIJALNIISPlT1 1Z FlZIKE
U zimajuCi da je
w = J w5 - f3' > 0
dobijamo da je
PI = -(3+,w i p, = .... (3 - ,w
Dakle, jednaCinu (3.34) zadovoljavaju dva rjesenja
_ (-tH-otw)t
'PI - e
175
Rjesenje jednaCine (3.34) je i linearna kombinacija rjesenja !..pI i ip2
'P
C
+ C
Ie 2e
odnosno
!..p = e-
f3t
(C1coswt + 1,C
I
sinwt +- C
2
coswt tCzsinwt)
'P cc. (C, + C
2
) coswt + t (C, - C,) sinwt
Ako urnjesto konstanti C
1
i G
z
uvedemo nove konstante !.po
sljedecim relacijama
dobijamo daje trazeno rjesenje
!..p = !.poe-
f3t
(cos wt cos 0: sin wi sin 0:)
odnosno
'P = 'Poe-ft cos (wt + 0:)
Konstante CPo i a se odredjuju iz pocetnih uslova.
Kako je logaritamski dekrement. prigusenja .\0 = T (3 dobijamo da
je koeficijent prigusenja oscilovanja
fJ = .\0 = .\ow
T 2".
UzimajuCi u obzir da je w = JW5 - fJ2 dobija se da je
176
CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
b) Logaritamski dekrement prigusenja pri nov om otPOfU sredine se
definise kao
Ako se otpor sredine poveca n puta, tj. ako je r' = nr dobijamo da
Je
).' = ___ 21f __= _ nf321f
2m JW6 _ (;:)2 - n2(P
Uvrstavanjem nadjenog izraza za f3 u posljednjoj jednaCinu dobija se
da je
I nAo
). = = 2 33
r; __ 0
2
-- 1)),5 .
V 4r.Z
c) Oscilovanje ce biti nemoguce, ako je N = 00. 1z prethodnog izraza.
se vidi da ce to biti ako je
r---------
! (n'2 - 1)'\5
V 1 - --,;-;;:2-- = a =? n
l
---
Ist1 rezultat se moze dobiti ako se stavi da je w' =- ,/w6 -_ {liZ = O.
2. Vo = 3 kHz
a = 0.5 m
!',.v.= 200 Hz
c=340m/8
w =?
a
;"
'" 0 x
Kada se prijemnik bude priblizavao izvoru, on ce registrovati zvuk
vere frekvencije od onog koji emituje iZYOT. Ta frekvencija je
C -+- Vpr C -1- Vyr
V = --- =
).0 C
Kako se brzina prijemnika pri oscilovanju mijenja po sinusnom ili
kosinusnom zakonu to vidimo da ce maksirnalnu frekvcnciju prijem-
nik regiostrovati kada bude prolazio kroz ravnotezni polozaj, tj. kada
b.r;zina bude Vpr =. aw. Otuda .Ie
c -+- aw
1./1 = -"--Vo
C
I
I
I
!
!
-j
:l
I
,
3.2. DRUCr PARClJALNI ISPITI IZ FlZIKE
177
gdje je Vo frekvencija koju bi registrovao prijemnik kada bi bio ne-
pokretan, odnosno to .Ie frekvencija izvora. Kada se bude prijenmik
udaljavao od izvora, registrovace najmanju frekvenciju u trenutku
kada bude prolazio kroz ravnotezni polozaj
c -- aw
1./2 = ----va
c
Razlika frekvencija (maksimalne i minimalne) predst.avlja sirinu frek-
ventnog intervala
c + aw c - aw Zawvo
/j.1.J = VI - V2 = _ ..- "-Vo - --------vo = --
c c c
odnosno
!',.vc
w = = 22.67 rad/8
Zavo
3. 0;1 = 2.4.10-
5
1/ K
1, = 20 DC
G, = 0,49 N
I, = 50 DC
G, = 0.48 N
12 =?
Na temperatiri tl zapremine tecnosti i piknometra su ist.e pa se
moze pisati
_ G,
lin =--
gPl
(3.36)
Ako se piknometar napuni tecnoscu temperature t
2
, njegova zaprem-
ina ce se povecati usljed zagrijavanja, ali ce stati manje tecnosti jer
se Dna brze siri. Zapremina te tecnosti je
G,
11,2 = --
gp,
(3.37)
Zapremina piknometra na temperaturi t2 moze se- izracunati po pri-
bliznoj relaciji
(3.3§)
gdje je Vtz zapremina one tecnosti koja na temperaturi t2 stane u
piknometar.

178 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Gustina tecnosti u zavisnosti ad temperature mijenja se po za-
konu
p=rn= m _ Po
V -
Prema tome je
Po
Po
1 + 12t,
t pz = ----
I +
Rjesavanjern prvog od ovih izraza po Po i uvrstavanjem u drugi
l
do-
bija se
jer je
1
-0·--- '" 1 -
1 +
Zamjenom (3.36), (3.37) i nadjellog pribliznog izraza za P2 u (3.38)'
dobijamo
G, G) (1 +
-00_0- ___ = _____ _
Pl(1- PIg
Rjesavanjem po dobijamo
1 ( G
2
)
= t).t 1- G,(l + 11f:lt)
odnosno
4. Plankova formula za spektralnu gustinu energije zracenja ap-
solutno crnog tijela je
3 k"
C ekT - 1
Vinova formula se do bro slagala sa eksperimentalnhn rezultatim za
visoke frekvencije.O niske temperature. U tom sl"ucaju"je .-
hv» kT
{
I
i
,
I
I
'I
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
pa se moze uzeti da je
h"
ekT » 1
Jedinica u irneniocu se moze zanemariti i ostaje
87fh 3 lev
Wv --v ekT
c'
179
Kako je gustina energije zracenja izrazena preko frekvencija jednaka
onoj izrazenoj preko odgovarajucih talasnih duzina, mozemo pisati
Kako je
c
v=
. c
, dv = --d)"
)..2
izostavljanjern predznaka minus, jer nam on sarno govori da pri po-
rastu frekvencije zracenja njegova talasna duzina opada) mozemo
dobiti
87rhc he C
w"d)" = ---e-"T-d)"
).3 .;\2'
odnosno spektralna gustina energije zracenja izrazena preko talasne
duzine
87rhc C
1
Qz
W).. = --e AkT = AT
).. 5 ).. 5
sto predstavlja trazenu Vinovu formulu, C
1
i C
2
su konstante.
Rejli-Dzinsova formula vazi u oblasti niskih frekvencija tj. gdje
je hv <{: kT i moze se uzeti da je
£ hv
ekT 1 + - ...
kT '
Uvrstavanjem u Plankovu formulu za spektralnu gustinu energlJe
zracenja dobijamo
sto predstavlja trazenu formulu.
Prema Vinovom zakonu pomjeranja utvrdjeno je eksperimentalno
da se sa porastom temperature) talasna duzina zracenja, na kojoj
180 GLAVA 3. RIJESENI ZADACl SA PISMENlH lSPITA
je spektralna emisiona moe maksimalna, pornjera na manje talasne
duzine.
Spektralna gustina energije zracenja apsolutno crnog tijela izra-
zena preko talasne duzine je
81rhc 1
w),:::::
A' e>'kT - 1
Za onu vrijednost talasne duzine, za koju spektralna gustina energije
zracenja hua maksimalnu vrijednost, imace maksimalnn vrijednost i
spektralna emisionna moe.
Potrazirno prvi izvod ove funkcije po A i izjednaCirno ga sa nu-
lorn jer je to uslov da ta funkcija irna ekstrernnu vrijednost. Nakon
diferenciranja po A dobijamo
8IThe 1
At) - ]
Gornja jednaCina ima rjesenja A} = 0, ),2 = 00 i onu vrijednost As
za koju je izraz 11 zagradi jednak nuli. Za prVll i drugu vrijednost
spektralna gustina, pa prema tome i spektralna emisiona moe, ima
vrijednost nnla, pa zakljucujemo da za trecu 'vrijednost mora biti
rnaksirnurn, jeT je u Citavoj oblasti funkcija pozitivna. Ako obiljezima
tu vrijednost A3 = Am mozemo uvesti oznaku
pa dobijarno jednaCinu
e"
5-x-- =0
eX - 1
Ovu transcedentnu jednaCinu mozemo zapisati U obliku
Oha se moze rijesiti graflckim putem" ako je preuredimo na oblik
3.2. DRUGI PARCIJALNI lSPITI IZ FlZIKE 181
Ako se na Illilimetarskom papiru nacrtaju funkcije Yl = 5 x i Y2 =
5e-
x
) u njihovom presjeku dobiCemo trazeno rjesenje x = 4.965.
Sada je lako dobiti da je
adakle je
gdje je
he
Am
kT
= 4.965
he b
A -------
m - 4.965kT - T
he
b = --= 2.898· 10-
3
K . m
4.965k
Vinova konstanta. Ovako izracunata vrijednost se dobra slaze sa
vrijednoscu koju je Vin odredio eksperirnentalnim putem.
5. E = 0.15 MeV
tlA = 3 pm.
'P =7
Pri kornptonovskom rasijanju promjena talasne duzine zraeenja
data je relacijOIn
, h
tlA = A - A = -- (1 - cos 0)
moc
Odavdje se IllOze izraeunati ugao
cos 8 = 1 - = -0 2
9
7
h . "
0= arccos(---O.237) = 103
0
11'
Iz zakona 0 odrzanju impulsa
(vidi sliku) imarno
y
Fil
e = mv cos!p + cos 0
, ,
0= -mvsinrtJ + hl/' sinO Me
,
x
A ko preuredimo ove jednacine
dobijamo da je
.. hI/'· Il
mVSlnrtJ = -;- SIno
mv cos rtJ = fu!.. - hI/' COS 8
, ,
mv
182 GLAVA 3. RlJESENI ZADACI SA PISMENIII lSPITA
Dijeljenjem prve jednacine sa drugom dobija se
[W' sin 0
tan r.p = c __
h; _ cos 8 = .6.A + .:\(1 - cos 0)
AsinO
Kako je E = ¥ i (1 cos 0) = .6.>";;""C, dobijarno da je ugao uzmaka
elektrona
6. k = 2
n=3
Ai = 4.28 eV
Uk =?
tan <p =. he sin (J = 0.6072
.6,)'(E+=oc
2
)
'P = arctan 0.6072 = 31
0
IS'
Prema elementarnoj Borovoj teoriji atoma vodonika i njemu slic-
nih jona, energija emitovanog fotana je odredjena relacijom
odnosno
hUnk = Z'(EnH E
kH
)
gdje su EnH i EkH energije n-tog i k-tog stacionarnog stanja atoma
vodonika Cija je vrijednost
E E, i
nH - n
2
E,
EkH =-
k'
a El predstravlja encrgiju osnovnog stanja atoma vodonika.
Sada se moze, uzimajuCi da je Z = 3, pisati
hU32 = 3
2
(lE-" El)
22 32
Kako je E, = --13.6 eV energija osnovnog stanja atoma vodonika,
dobija :_c da je energija emitovanog fotana
hU32 = 17eV
I.· •...
n
:.:.·1 q
II
11
11
;1
"I
t
3.2. DRUGl PARClJALNI ISPITI IZ FlZIKE 183
Pri sudaru ovog fotona sa elektronom u srebru, on svu svoju energiju
preda elektronu i fotona nestaje, a elektron energiju trosi na savla-
djivanje privlacnih sila kristalne resetke, za izlaz na povrSinu met-
ala (izlazni rad A;), a sa preostalom kinetii"kom energijom napusta
povrsinu metala.
hUg2 = Ai + Ek
odakle je kineticka energija elektrona
Kako i najbrze elektrone zaustavlja napon kocenja Uk onda je kine-
ticka energija elektrona jednaka radu sile elektricnog polja na zaus-
tavljanju elektrona
Ek = eUk
Sada je lako izraziti napon kocenja
Uk = ! (hug2 A;) = 12.72 eV
e
Da bismo utvrdili treba Ii da se racunaju relativisticki efekti treba
izracunati maksimalnu brzinu elektrona iz relacije
Odavdje je
2
rfloVma:t
=eU
k
2
j
!ZeU
k
6
Vma:t = V = 2.1-10 mjs
Prema redu velicine dobijene brzine zakljucujemo da ne treba ura-
cunavati relativisticke efekte.
3.2.5 Drugi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla, 11.6.1990. go dine
1. Duz X-ose u' vazduhu se rasprostire ravanski zvucni tala.s
frekvencije U = 1 kH z. Koeficijent prigusenja je 'Y = 2.07 1/ m.
U J;"avni Xl = 0 nivo jaCine zvuka je 1:1 = 100 dB. Nacj nivo jacine
zvuka na rastojanju x2 = 2 km.
184 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
2. Toi'ak lokomotive ima poluprei'nik Co = 0.5 m na temperaturi
to = 0 DC. Odrediti razliku u broju obrta toi'ka ljeti kad temperatura
iznosi t1 = 30°C i zirni na temperaturi t2 = 20 DC, na putu od
L = 100 km. Termii'ki koeficijent linearnog sirenja metala od kojeg
je nacinjen toi'ak je '" = 12.10-
6
1/ K.
3. Odredi spektralnu ernisionu moe apsolutno crnag tijela za
). = Anaj. Kolika se energija emltuje sa jedinice povrsine u jedinici
vremena u vidu zracenja sa talasnim duzinama u intervalu 1:0.5 %
od najvjerovatnije talasne duzine U okolini Anaj' na temperaturi ap-
solutno crnog tijela od 2500 K.
4. Monoenergetski elektroni energije Eo ulijecu po sredini homo-
mogenog elektrostatiekog polja jaCine c, izmedju ploea ravanskog
kondenzatora, pod uglorn (J. Duzina ploca kondenzatora je L.
a) Koliki je razmak pri kojem elektroni nece udariti 11 negativnu
plocu kondenzatora?
b) Kojom brzinom elektroni napustaju prostor u kojem djeluje
elektrostaticko polje?
5. Pri jJ-raspadu izotopa Pd
1l2
dobije se aktivni izotop Ag1l2.
Period poluraspada pretka je 21 sat, a potomka 3.2 sata. Ako je u
pocetnom trenutku izvor sadrZavao sarno atorne pretka, naci odnos
maksirnalne aktivnosti potomka prerna prvobitnoj aktivnosti pretka.
. Rjesen.ia
1. ,= 2.07 . 10-
3
11m
L, = 100 dB
x = 2 km
L2 :=?
Jeclnacina ravanskog zvucnog talasa koji Be prostire kroz vazduh
dui ose X je
= aoe-ox cos(wt - kx) (3.39)
odakle se vidi da amplituda talasa opada sa udaljenoscu od izvora,
prema izrazu
a(x) = aoe-
ox
l'Tivo jaCine zvuka odredjen je relacijom
1-
L=IOlog-
10
(3.40)
(3.41)
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITJ IZ FlZIKE
185
gdje je 10 prag cujnosti, na frekvenciji Vo = 1 kHz, a I intenzitet
zvuka odredjen relacljom
1 '2 ( )
1= -pa w v 3.42
2
gdje je Q. anlplituda talasa na datom mjestu, w kruzna frekvencija,
v brzina sirenja zVllcnog talasa, a p gustina sredine kroz koju se siri
talas.
Na mjestll Xl = 0 intenzitet talasa je

1, = '--'-,
2
(3.43)
Posta se sarno amplituda na mjestu .7: = X2, intenzitet talasa
Je
pa
2
w
2
v
1, = _1 __
2
Nivoi intenziteta zvuke na datim mjestima ce biti
Ako se potra"i razlika L, - L, dobija se da je
a'
L, - L, = IOlg-l:
a,
Kako je prema (3.40) al = ao i a2 = uvrstavanjem se dabija
Ll - L2 = 20 19 e iX'2
odnosno
2. fO = 0.5 m.
to = ODC
t, = 30 DC
L, = L, - 20,x,lg e 64.4 dB
t2 = --20°C
L = 100 km
(X = 12.10-
6
11K
,6.n =7

186 GLAVA 3. ZADACI SA PISMENIH [SPIT A
Put koji predje centar tocka je L = VT. Broj abrta koje napravi
tocak na tom putu je
L
n= --
2r7r
Poluprecnik tocka zavisi od temperature, prema zakonu
r = ro(1 + at)
gdje je ro poluprecnik tocka na temperaturi 0 °C. Tako ce na tem-
peraturama tl i t
z
poluprecnici tocka iznositi
a odgovarajuci brojevi obrtaja na temperaturama tl i t
z
iznose
L
t nz = --_ ... _-
21fro(1 + at,)
Laka uofiti da ce na visaj ternperaturi broj abrta biti manji, sto
znaci da je trazena raziika u broju abrta
odnosno
!'.n = _1:.._ (_1_ _ 1 )
21fro 1 +- utI 1 + cxt2
odakle se nakon sredjivanja dobija da je
!'.n = <>(t, - t
,
)
21fro 1 + a(t, + t,) + o.'t ,t,
Kako je vrijednost Q: malena, maze se 0:
2
zanernariti i izraz za razliku
obrtaja postaje
!'.n art, - t
,
)
21fTo 1 + a( t, + t,)
= 19.1
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
3. '7 = 0.5 %
T = 2500 K
!'.A = '7Am
b = 2.897· 10-
3
m . K
E
Am
=?
EllA =?
Gustina energije zracenja koja
pot ice od zracenja Cije su
frekvencije iz intervala (v, v +
!'.v) iznosi
!'.w
v
= wv!'.v (3.44)
187
gdje je Wv spektralna gustina energije zracenja data Planckov-om
formulom
(3.45)
Gustina energije zracenja koja pot ice od zracenja tije su talasne
duzine iz intervala (A, A + !'.A) je
!'.wA = WA!'.A (3.46)
Kako je
llwv = .6.w>,
spektralna gustina zracenja u zavisnosti od ). se moze odrediti uvo-
deCi smjenu v = cj A. U tom slucaju je !'.v = -cj A2!'.A
Ako izraz za v i !'.v uvrstimo u (3.44) dobija se gustina energije
zracenja izrazena preko A
81fhc I'. A
,,\5 err::r _ 1
(3.47)
znak rninus ispred izraza za llv sma izostavili jeT on sanlO ukazuje
na cinjenicu da se porastom frekvencije zracenja smanjuje njegova
talasna duzina.
Odavdje vidirno· da je spektralna gustina energije zracenja izra-
zena preko talasne duzine
81fhc 1
- 1
188
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Kako je ukupna emisiona moe apsolutno crnag tijela proporcionalna
ukupnoj gustini energije zracenja
E= ~ w
4
onda ce i spektralna emisiona moe biti data izrazom
Za A = Am imarna
C
E).,," = 4w).",
1
Energija koju apsolutno crno tijelo emituje sa jedinice povrsine u
jedinici vrernena u vidu zracenja sa talasnirn duzinama u intervalu
Am. - O.OOSAm,l Am + 0.005.:\=) ako pretpostavimo da je u datom in-
tervalu spektralna emisiona moe konstantna i iznosi E)."" bite
(3.18)
gdje je
a Am je najvjerovatnija talasna duzina, odnosno talasna duzina na
kojoj apsolutno crno tijelo ima maksimalnu emisionu moc. Ona se
maze odrediti koristeci Vinov zakon pornjeranja
.\ - "-
m - T
gdje je b Vinova konstanta, a T apsolutna temperatura.
Tada je
21)b
Ll)' =-
T
pa se, nakon uvrstavanja, za spektralnu emisionu moe dobija
3.2. DRUGI PARCIJALNl ISPITI IZ FlUKE 189
Energija koja se u jedinici vremena izraCi sa jedinice povrsine u vidu
zracenja sa talasnim duzinama u datom intervalu biee
4. Eo
e
L
d =?
v=?
x
a) Na elekt.ran kaji uleti u elektricno polje stalne jaCine [ taka, da
y-komponenta njegove pocetne brzine ima isti pravae i smjer kao vck-
tor jaCine elektricnog polja, polje ce djelovati usporavajucom si]om
u tom pravell i on ce se kretati po paraboli.
Elektron nece uclaTit] u negativnu ploeu kondenzatora ako jc rad
sile elektrostatickog polja veti od kineticke energije elektrona koja
odgovara y-komponenti brzine elektrona VOY' Na clektron u praveu
X-ose ne djeluje nikakva sila i u tom praveu elektroll i ne trosi svoju
kineticku energiju. Dakle uslov da elektron ne udari u negativnu
plocu kondenzatora je
2
(3.49)
KinOeticka energija elektrona koji je uletio u polje se smanjuje jer elek- - 0-
tron sav1adava silu elektrostatickog polja na putu d/2 po y-pra
veu
.
r- ' __•
190
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITJt
Taj rad je

"2
Kako je 8ila elektricnog polja Fel = ec J Tad iznosi
Sa crteza se vidi cla je
i uslov (3.49) postaje
odakle se dobija da je
ede
A __
2
VOy = Vo cos e
d > m
e
• v2 C08
2
()
- ee 0
Kilko je rn,v6 = 2Eo, uslov (:;'50) p08taje
2Eo 2
d> "-"e08 e
- ee
(3.50)
b) Brzina kojom elektroni napustaju elektrostaticko polje odred-
jena je intenzitetorn
V=VV
2
+V
2
x y
i pravcem koji X-osom zaklapa ugao
v
(J =
v
x
Kao sto je vee reecno, u pravcu X-ase Ile djeluje nikakva sila i ta
komponcnta brzine ostaje nepromijenjena i iznosi
Kako je intcnzitet pocetne brzine odredjen iznosom kineticke
elektrona: odnosno .__ ..
2 2Eo
Va =--
m,
3.2. DRUGI PARCIJALNl lSPITI lZ FlZIKE
to ce x-komponente brzine na izlazu iz polja biti
-, --
Y
2Eo
Vx = -- sinO
m,
191
U pravcu Y-ose elektron usporava elektrostaticka 8i1a ;: = et i
elektron se u tom pravcu krece jednolikousporeno, brzinom Cija se
trenutna vrijednost projekcije moze odrediti kao
V
lI
= vO
ll
- at
gdje je a intenzitet usporenja nadjen kao
ee
rHea -= .Pe * a = -
U pravcu X-ose, elektron brzinom V;J;) prevali, za vrijeme t, put L,
pri cemu je
L
t =-
v
x
UvrstavajuCi izraz za Vx dobija se da je vrijeme kretanja elektTona
kroz elektrostaticko polje
Komponenta V
ll
U tom trenutku je data izrazorn
j
rzE: eLE
". =, - Cose - Vl':':-
V me me sinO 2Eo
Intenzitet brzine kojom elektron naptiSta elektrostaticko polje nakon
uvrstavanja izraza za Vx i 'u
Y
' iZIlosi
Pravac brzine odredjen je uglom (3 koji zaklapa vektor brzine sa
pozitivnim smjerom X-ose, a nakon uvrstavanja izraza za Vx i Vy dat
je izrazorn
(3 = arctan cot 0 _ __ e ----,--
(
.- LE )
ZEo sin
2
e
192
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPlTA
5. T, = 21 h
T, = 3.2 h

Ao -.
Zadani radioaktivni niz mozemo predstaviti na sljedeCi naCin
Promjena broja aloma izotopa Pd (roditelja) odredjena je jedna-
cinom
(:l.51)
i'ije je rjesenje
11Z pretpostavk11 da je 11 pocetnom trenutku bilo NlO atoma Pd.
Promjena broja aloma izotopa Ag (potomka) odredjena je jedna-
cinom
(:1.52)
eiji Je SillIsao da se broj radioaktivnih jezgara Ag rnijenja usljed
nastajanja raspadanjem jezgara Pd i nestajanjem usljed raspadanja
samih jezgara Ag. Ako je u pocetnom trenutku bilo sarno 1'/01 atorna
roditelja: tj. atoma Pd, a atorna potornka, tj. Ag nije ni hila, Tjesenje
diferencijalne jednaCine (3.52) je
(3.53)
Maksimalan broj jezgara izotopa Ag odredjuje se iz uslova da fllnkcija
.1V2 (t) ima ekstremnu vrijednost) tj.
dNz(t)
--=0
dt
(3.54)
1z ovog uslova se dobije da ce maksimalan broj jezgara Ag biti u
trenutku

t ---: _._A,-
max -.\ .\
,- 1
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPIT! IZ FlZIKE
odnosno, izrazeno preko pcrioda poluraspada
T
T,T,ln
t = '2
=ax (Tl - T,)ln 2
J'vlaksimalna aktivnost potomka odredjena je izrazom
odnosno
A A2AI
N
OI (e- A1t ",,,,, _ e-).'2t ma;:r)
2rnax = .:\2 - Al
Kako je pocetna aktivnost roditelja AlO
trazeni odnos
odnosno
3.2.6 Drugi parcijalni is pit IZ Fizike
193
(3.55)
Tuzla, 27.8.1990. godine
rastojanju r ]00 Tn od tackastog izotropnog izvoTa zvuka
frekvencije 200 Hz nivo jaCine zvuka je L = 50 dB. Prag cujnosti na
toj frekvenciji je 10 = 10-
lO
W/m,2. Koeficijcnt prigusenja zVllcnih
talasa je 1-=.;;:.5.10-
4
l/,'m. Odredi zvucnu snagu izvora.
2. U gornjoj polovini suda visine II (vidi sliku), nalazi se tecnost
zapreminske mase p, a 11 donjoj plovini
vazduh pod pritiskom p. Na dnu gOTn-
.leg dijcIa suda, kroz ntvoT pocne cia
lstic,e tecnost u donju polovinu. Prj
kojoj ce debljini sloja tecnosti u don-
jem sudu poceti izlaziti mjehuri vaz-
duhR na sJobodnoj povrsini Lecnosti u
. gornjem sudu? Smatrati da je tem-
pera,tura konstantna. do-
bijeni rezultaL
H.
194 GLJ,VA 3. RJJE:ENl ZADACl SA PISMENIH lSPITA
3. Azot se nalazi u stacionarnorn stanju . N ati:
a) Temperatu.fu T pri brzinalna Vi :::.:: 300 m/ s. i 'U2 =
600 m/ S odgovaraju jedilake vrijedllosti Maksvelove funkcije raspo-
djele.
b) Nacrtati Maksvdovn funkcijl1 raspodjele molekula po inten-
zitetirna brzina na tcrnperaturi To i 'I = 2 puta visoj ternepraturi.
c) Brzinu IIlolekula v pri kojoj vrijednost Maksvelove funkcije
raspodjele na temperaturi To = 330 K ima istu vrijednost kao i na
'fJ = 2 puta visaj temveraLuri. ClvI = 28 g/rnol, R = 8.315 JjrnoIK).
4. Fotoni energije 5 eV rasijavaju se na elektronima koji:
a) miruju
b) se krebl U sa 100 keV.
Odrediti energiju fotolla koji se n'1siju pod uglom od 180°.
5. a) Dokazati da Be aktivnost (brzina radioaktivnog raspadanja)
mijellja po istom zakonu kao i broj neraspadnutih jezgara radioak-
tivnog elementa.
b) Odrediti brzinu raspadanja (aktivnost) 1 g radijuIIla Ra
22
(i,
ako je njegov period poluraspada T = 1620 godina.
c) Aktivnost te l11ase Iudijurna poslije 10 godina.
Rjdenja:
1. r = 100 m
v=200Hz
L = 50 dB
10 = W 1m
2
1 = 5 .10-
4
11m
p ='1
Kada se kroz sredinu rasprostiI'€ zvucni talas onda u smjeru
rasprostiranja talasa imamo tok energije. Gustina taka (fluksa) e-
nergije na nekoIH mjcstu koje je na rastojanju r ad izvora, 11 trenutku
t, data je relacijom
gdje je
2 2 2 .-+
U, = pa,w sin (wt k . i)
trenutna vrijednost zaprCllliIL'3ke gustine u tacke Ciji
je polozaj odredjen vektororn polozaja r U odnosu na tackasti iivor
zvuka, u trenutku t, u, prcdstavlja amplitudu talasa u toj tacki,
3.2. DRUGl PARClJALNI lSPITl lZ FlZIKE 195
p zapremisku masU nedeformisane sredine U okolini te tacke, w je
kruzna frekvencija talasa, k je talasni vektor.
Je
Srednja vrijednost zapreminske gustine energije u okolini te tacke
- 1 2 2
U r = 2" p a
r
w
jer je u datoj tacki r konstantno, a srednja vremenska vrijednost
2 - 1
sin (wt - k . i) = -
2
Srednja vrijednost gustine toka energije u okolini te tacke ce biti.
gdje je v brzina rasprostiranja talasa u sredini. Ako je sredina kroz
koju se rasprostire talas homogena i izotropna, onda ce srednja vri-
jednost gustine toka (fluksa) energije biti ista u svim tackama koje
leze na sferi poiuprecnika r.
Srednji fiuks energije kroz neku povrsinu predstavlja srednju
jednost energije koju za jedinicu vremena pronese talas kroz tu po-
to jest predstavlja srednju vrijednost snage zvucnog talasa.
I
, - '" c= . = I .
sr - '*'sr 2 r " r 1\
jer je srednja vrijednost gustine toka energije jednaka intenzitetu
zvucnog talasa na tom mjestu I
r

Ako sredina apsorbuje energiju, amplituda opada sa udaljenoscu,
pa ako sa arO obiljeZimo amplitudu talasa na rastojanju r kada nema
apsorpcije, onda ce amplituda talasa na tom istom mjestu, kada
postoji apsorpcija energije u sredini, biti
Intenzitet zvucnog talasa na rastojanju r od od izvora, kada postoj i
apsorpcija, ce biti
196 GLAVA s. RlJESENl ZADACl SA PlSMENlH lSPITA
Odavdje je I ro intenzitet zvucnog talasa na tom mjestu kada nema
apsorpcije energije talasa u sredini. Odavdje je
pa je srednja snaga zvucnog izvora
Intenzitet zvuka na rnjestu r odredic€rno na osnOV11 pozna tog izraza
za nivo jac.ine
Ovo se moze napisati kao
odakle je
. Ie
L=lOlg-
10
0.1 L Ir
10 =-
,
1[)
IT = lOo.lLl
o
= 1.10-
5
W/m,z
Srednja zvucna, snaga izvora je
2. H
r
P
X =7
Pretpostavimo da je isticanje tecnosti
takvo da ne utice na promjenu tem-
perature vazduha 11 donjem sudu.
SmatrajuCi da je temperatura stalna,
prj stvaranju sloja tecnosti 11 donjem
sudu
1
pocetna zapremina vazduha V,
pod pritJ.skom p, ce se promijeniti tako
sto ce se zapremina srnanjiti na VI,
a pritisak ce se povecati do vrijednosti PI- Promjena stanja. gasa
pri izotermiCkom procesu je prema Bojl-Mariotovom zakonu data
jednacinorn
(3.56)
3.2. DRUGI PARCIJALNI [SPITI lZ FlZIKE 197
gdje je V zapremina vazduha prije poc.etka isticanja tecnosti i iznosi
II

2
Nakon llticanja tecnosti-i stvaranja sJoja debljine x zapremina je
gdje je 8 povrsina poprecnog presjeka suda, UVTstavajuCi izraz za V
i V, u (3.56) dobija se
-x)
a nakon sredjivanja se dobija jednaCina
pH = PI(II - 2x) (3.57)
Ka,da se 1.1 donjern sudu pritisak odnosno pritisak P1 dostigne
vrijednost toliku da se zaustavi isticanje tecnosti, oncia cc vrljednost
tog pritiska biti jednaka hidrostatickom pritisku pTcostalog stuba
tecIlost,1 u gornjoj polovini sllda, Ta'ko je dovoUna cia sarno jedna kap
prodje 11 donji dio suda pa da dodje do stvaranja 'mjehurica u gornjem
sudu, jer ce pritisak u donjem sudu postati veCi od hidrostatickog
pritiska preostale tecnosti u gornjcm sudu.
Kako je
PI = pg x)
2 '
11vrsiavajllCi ga 11 (3.57) dobija se jednaCina
pH = pg - x) (II - 2x)
odnosno
pg(II .. 2x)' = 2pH
odakle je
II
198
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Posto treba da je x > 0) to mora biti
3. 'Ul=300rn/s
'/)2 = 600 rn/s
To = 330 K
M = 28 g/mol
'1=2
f(vl) = f(v2)
T =7
v' =?
f(lr)
pgH
p<--.
8

a) .tvfaksvelova funkcija raspodjele molekula po intenzitetirna br-
zina data je izrazom
fl
' T) __ ~ ( m )3/2 _me'
U, - -- e 2kTV2
,(if 2kT
(3.58)
Prema uslovu zadatka treba da je
f(v1, T) = f(v2, T)
odnosno
Odavdje se dobija da je
V5 ---!t!- (2 .2)
-- = eZkT tF 2 -V1
vi
Ako logaritmujemo lijevu i deSIlU stranu posljednje jednacine dobija
se
2 In ~ = -- v
2
_ v
2 V2 m (. )
VI 2kT 2 1
odakle je
( 2 ')
T = m '/)2 - VI
4kln '!.>
",
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 199
Kako je mjk = Mj R dobijamo izraz za temperaturu gasa pri zada-
nim uslovima
M(v
2
- v')
T = 2 1 = 328 K
4R In ""
"'
b) Najvjerovatnija vrijednost brzine molekula dobije se iz uslova
da je prvi izvod Maksvelove funkcije raspodjele po v jednak nuli i
alla iZIlosi
/2RT
Vnaj = Y-M
odakle se vidi da njena vrijednost raste sa porastom temperature.
Vrijednost funkcije raspodjele za tu vrijednost brzine, nakon uvrsta-
vanja izraza za V
naj
" U (3.58) iznosi
f( v . T) - .!V/_
8M
na:l) - e 1fRT
i predstavlja njenu maksimalnu vrijednost. Odavde se vidi da po-
rastorn temperature maksimalna vrijednost funkcije opada. Lako je
sada nacrtati dijagrame funkcija raspodjele za. odredjene vrijednosti
temperatura To i 'ITo.
f(11',1;) f (11', g)
c) Kako je prema uslovu zadatka
f(v,To) = f(v, 'ITo) (3.59)
lako je dobiti vrijednost brzlne molekula v pri kojoj je to zadovoljeno
(presjecIla tacka obje krive linije).
i.
I
200 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENTH JSPITA
UvrstavajuCi odgovarajur.e izraze (3.58) u (3.59) dobija se jednaCina
odakle se nakon sredjivanja dobija da je
RjesavanjcrIl ove jednaCine po v dobijarIlo
!3kTo'1 In '1
v = Y-m(1J-=-lT
Zamjenorn kim = R/1V dobUa se lzraz za brzinu .IDolekula
4. hVj=5211eV
Ek = 100 keY
p=7r
E =7
/ 3RTo'1 In '7 ,
vee = 638 mj8

r
l'ieka je energija upadnih fotuna hVl) a rasijanih hvz: i neka 5U
prije sudara totalna energija elektrona E1 i impuls Pb a poslije su-
dara E2 j lillpuls pz- Prerna zakonu 0 odrzanju energije, zbir energija
fotona i total_De energije elektrona prije sudara) jednak je zbiru _c11:-
ergija fotona i totalne energije. elektrona posllje sudara
hI/I + E, = hv, + E2 (3.60)
3.2. DR UGI PARCIJALNI [SPIT! [Z FIZIKE 201
Prema zakonu 0 odrzanju iIIlpulsa izolovanog sistema moze se napi-
sati jednacina
(3.61)
ProjecirajuCi ovu jednaCil111 na smjer kretanja fotona. prije sudara., i
uzimajuci 11 obzir cia je impuls elektrona. manji od impulsa fotona,
dobijamo da je
hVl hvz
- - pj = pz-
c c
(3.62)
JednaCinll (:1.60) mozemo pisati u obliku
(3.63)
a. jednacinu (3.62) U obliku
odnosno
(3.64)
Kvadriranjernjednacina (3.63) i (iL64) ] od-uzimanjem dn1ge od prve,
dobijamo
Kalo je prerna specijalnoj teoriji relativnosti
Ef - pic
2
= m,5
c4
= m,5c4
Nakon uvrst.avanja izraza (3.66) i (3.67) u (3.65) dobija se
DijeUenjem ove jednacine sa hl/11-12 dobija se
(3.66)
(3.67)
(3.68)
(3.69)
202
GLAVA 3. RIJESEN1 ZADACI SA P1SMEN1II ISPITA
a) Aka u jednaCinu (3.66) uvrstima prema uslovu zadatka da je
PI = 0 dobija se da je
i jednacina (3.69) postaje
adakle je
hv,E,
hv, co = 0.25 MeV
E, + 2hv,
b)Kada je PI razliCito od nule, anda je
E, = rnoc' + Ek = 0.511 MeV -+ 0.1 MeV = 0.611 MeV
Iz izraza (3.66) dobija se da je

PIC = V Ei - rn6c4- = 0.335 M"eV
Prema (3.69) se dobija da.ie
adakle je
5. rn = 1 g
Ra
226
T = 1620 god
t = 10 god
A =7
a) Aktivnost radioaktivnog ele_menta prerna definiciji je brzina
radioaktivnog raspadanja (jednaka je broju jezgara koja se raspadnu
u jednoj sekundi)
dN

dt (no)
3.2. DRUG1 PARCIJALNI ISPITI1Z FIZIKE 203
Prerna zakonu radioaktivnog rasp ada broj neraspaduutih jezgara ra-
dioaktovllog element a nakon vremena t je
(3.71)
gdje je No pocetni broj radioaktivnih atoma i A je kOIlstanta ra-
dioaktivnog raspadanja, koja je povezana sa periodom poluraspada
relacijorn
A = 0.693
T
Ako se (3.71) diferencira po t dobija se
dN
- = e-
At
dt 0
Kada se ovaj rezultat uvrsti u (3.70) dobija se
A(t) = ANoe-
At
(3.72)
Proizvod A1\/0 = .A
o
predstavlja aktivnost radioaktivnog izvora u
pocetnom trenutku) pa se dobija zakon pronljene aktivnosti radioak-
tivnog izvora tl toku vrernena
(3.73)
Izraz (3.73) je isti po obliku kao i izraz (3.71), sto je trebalo dokazati.
b) Pocetna aktivnost radioaktivnog izvora se Inoze izraziti preko
perioda poluraspada i broja radioaktivnog atoma u izvoru u pocet-
nom trenutku
U masi In nalazi se No atorna, a rllolarnoj Illasi Mirna ih N A (Avo-
gadrov broj)) sto znaCi da se pocetni broj radioaktivnih atoma moze
izraziti kao
Pocetna aktivnost je sada data izrazom
0.693 m
Ao = = 3.7 ·10'0 Bq
T M
c) Aktivnost radioaktivIlog izvora nakon vrernena t prema (3.73)
Je
204 GLAVA 3. RIJEiJENI ZADACI SA PISMENlH lSPITA
3.2.1 Drugi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla. 3.9.1990. godine
1. U hornogenoj sredini se raf,prostire ravanski harmonijskl taJas
talasne duzine ,\ :::::: 1. rn c.ija je jednacina
Ako je koeficijent f:llabljenja ta.Jasa. jl = 0.5 l/m, kolika. je fazna.
razlika talasa u tatkarna u kojima se amplitude oscilovallja cestica
sredine razlikuju za (C = 1 %.
2. Vazduh V
1
treba da se komprimira. na. rt = 5
puta manju zapreminu. Koji kornpresioni proces, adijabatski iIi
izoterrnlcki) zahtijeva manji utrosak rada i koliko puta? 'Veze atoma-
u rIlolekulima smatrati krutim.
3. Prostor izmedj11 dva koaksijalna rneta.lna dEndra) cij1 su polu-
precnici Tl i TZ, isp-unjen je ho.mogenim toplotnirn izolatorom. Tem-
peratura, ullutra.snjeg cilindraje T
I
, a. vanjskog Tz takva dajc Tl :> T
z
.
a) Odreui zavisnosl, t.emperature T od rast-ojanja. rod ose cilindra.
h) :'\iacrtati grafik funkcije T(r} il-ko je 1'1 c=. :193 I{, Tz 0;-::: 293 T\,
1'1 = 5 em i rz = ] 0 crrL
4. Odredi talasnu duzinu .\0 fotona, koji u sudanl sa slaho veza-
n1m elektronom, predaje rl svoje energije i rasije se pod uglorn O.
5. Pri sintezi jezgara sLiD i 1Hz obrazuju se dvije o:-cestice. E-
nergije veze po nukleonu u Lz', .H i H'e RU 1.11 i 7.08 MeV,
respektivno. Izral:uIlati encrgiju koja se oslobodi pri datOIIl procesu.
R.ie/fenja
1. A=lm
p=O.51;m
r = 1 O/(i at: 0.01
6cp =;
l\a rastojanju Xl od izvora talasa. jednacina kretanja cestica elas-
ti(lle sredine kroz koju se prostire talas je
(3.75)
3.2. DlWGl PARCIJALNI ISPITI lZ .FlUKE 205
Prema uslovu zadatka, amplitude oscilovallja se razlikuju za f, sto
se moze napisati kao
al - az az
,=---·=1-- (3.76)
al 0.1
gdje su 0,1 i rLz amplitude oscilovanja cestica na udaljenostima Xl i Xz
ad izvora taJasa
1
lwje su prerna (:3..74) i (3.75)' odredjene izrazima
(3.77)
Ako u izraz (3.7G) uvrstimo izraze (3.77) dohija 58
odnosno
Odavdjc se dobija da je
il;J; =
Fazna ra:;;Eka taJasa 11 l...ackanw je
6.'P = 'P2 _. 'PI = wt _. kx2 (wt· kx,) = k6.x
ol1.l1mmO
2"
L), ip = LlJ;
A
Nakon uvrstavanja iZTtlZa za ,0.x dobija se cia je trazena fazua razlika
27fln(l - E)
6.'P = = -0.126 rad --7.24
0
All
Cestica sredine na Tastojanju X2 zaostajae:c U oscilovanju za onom u
tacki Xl (znak minus u rezulLatu).
2.
.1 = 0
206
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Rad koji treha izvrsiti Had vazduhorn pri adiJ·abatskoJ· komp ...
". - . feSI]l
rae una se prema lzrazu
Kako su pritisak i zapre-
rnina pri adijabatskom
procesu povezani jedna-
cillom (za neko proiz-
voljno stanje pritisak p
i zapremina V, a za ne-
ko pocetno stanje priti-
sak PI i zaprernina VI)
V.
d
PV< = plV,' 5
g Je je K = cp/ct). adijabatska konstanta za vazduh.
jednacine IIlozerno izraziti pritisak p pa se dobija
p1Vt
P = ----
V,
(3.78)
1z ove
Na ovogaje rad koji treba iZVTsiti nad gasompri adijabatsko'
kampreslJl J
A = V< r
V
, dV
all JV1 V'"
A, = 1'1':".: (V.-<+l ._ V-<+1)
11;-1 2 1
Ako se ispred zagrade izvuce V" i sredi izraz dobija se da je
datl: vrijednosti zaprernina, utroseni rad pri adijabats-
kOJ pIOCeSU lZnOSI
A PlV
,
'(_'-1 )
a-- U --1
K-l '
(3.79)
__ izoternlickoT"l!- procesu za dV8: proizvoljna stanja.. vazi
pV =P,V,
:3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
odakle je
P, V,

V
207
Aka se taj izraz uvrsti u (3.78) dobija se da je rad koji se izvrsi nad
gasom pri izotermickoj kompresiji
odnosno
l
V, dV
Ai = -.
v, V
VI
A; = ··'Pl V,(ln V
2
In V,) = Pl V, In -'
V,
Aka se uvrsti poznati adnos zapremina dobija se da je utroseni Tad
pri izotermnom procesu
(3.80)
Aka se veZe medju atomima u molekulu smatraju krutirll, a vazduh
se satoji ad dvoatomnih molekula) and a one imaju ukupno J- =. 5
stepeni slobode kretanja (tTi translatorna i dva rotaciona), pa je
J+2
C
p
= -·-R
2
i C =:i.. R
v 2
Adijabatska kOllstanta K = = = 1.4 Odnos utrosenih radova
Gv J
pri adijabatskoj i izotermickoj kopresiji dobije se dijeljenjem izraza
(3.79) i (3.80)
3. Tl = 393 K
1, = 293 K
rl = 5 (rn
TZ = 10 ern
T(r) =?
Au 1 51\,-1 ·--·1
- = - .. -.--- '0 1.43
Ai InS
208
CLAVA 3. RlJESENI ZADACI SA P[SMENlH ISPITA
a) Protok to1'lote kroz cilindricni 810j debljine de na rstojanju r
od ose dlindra. je
dT
q = --),8-
de
(3.8} )
gdje je S =- 2?T'r L povTsina sioja. kroz koji Sf' provodi toplota. Uvr-
.stavanjerrl II (3.81) dobijamo
(3.82)
JednaCina (a.82) je diferencijalna. jednacina koja se rjesava ta.ko da
se razdvoje promjenljive i dobije jednaCina
q dr
- - - ~ = -,\d1'
2'lfL r
Integracijom lijeve i desne strane ove jednaCine dobija Se do. je
odakle je
(3.83)
Zavisnost ternperature od udaljenosti r od Ose ciEndra; iz jednacille
(3.83) 50 data izrawm
] ,or' \ 'f q T
r .:..:;: _ 1 -- --- In , ~
) 27fLA rl
(:1.8-1)
3.2. DRUm PARClJALNI [SPITI IZ FlZIKE
Aka se u izraz (3.83) uvrsti cia je T = T" tada jo 1'(r,)
1'rotok toplote kroz cilinclricni sloj
Ako se izraz (3.85) uVTsti u (3.84.) dobija se da je
In L
1'(r) = 1', - (1', - 1'2)---;:-;-
In ~
b) Koristeci izraz (3.86) i
u'vrstavajuCi zadane vrijed· T(r)
nosti dobijamo da treba 393
Ddcrtati funkciju
T(r) = 393 - 144.31n(O.2r)
gdje temperatura. u .K) a T
u em.
Njen grafik je prikazan na
slici,
4. h
293
h))
I
I
I
I
I
"
.. -1-- -- - ----- ---- . __ _
I
e
209
(3.85)
(3.86)
r(cm)
mv-
Kada se foton energije Eo; kojoj odgovara. t,ala.sna duzina '\0, rasije
na. slabo vezanom elektronu ta.ko da Inu preda. fJ svoje energijc, rasi-
jani foton produzi sa energijonl E = (1 .- rl )Eo: a. njegova talasna
duZina .\ je veta od talasne duzine upadnog fotona Ao.Prerna uslovu
zadatka. ugao koji zaklapa pravac rasijanog fOLona l' pr_avac upadnog
f6G:llla je 8.
Promjena talasne duzine fotona, koja pri ovom rasijanju nastaje,
210
CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
prema Komptonovom izrazu je
,\ - '\0 = 2h sin 2
moc 2
(3.87)
gdje je rno masa rnirovanja elektrona, h Plankova konstanta i c brzina
svjetlosti. Kada jednaCinu (3.87) podijelimo sa '\0 dobija se
"' 2h 2 8
- 1 = --sin -
'\0 modo 2
Ako izrazimo talasne duzine u funkciji energije
he. he
"'0=--' ,\=-
Eo E
nakon uvrstavanja (3.89) u (3.88) dobija se izraz
Eo 2h 28
- -1 = ----sin -
E mocAo 2
Prema uslovu zadatka je E = (1 - f] )EOl odnosIlo.
Eo 1
-=--
E 1-7)
Kada izraz (3.91) uvrstirno u (3.90) dobija se izraz
1 2h. 2 8
.-- - 1 .= --- SIn .-
1 - 1J mocAo 2
odakle je trazena talasna duzina
,5, ESt!l = 5.33 MeV
E,v2 = 1.11 MeV
E,vs = 7.08 MeV
Q ='1
(3.88)
(3.89)
(3.90)
(3.91)
I
I
I
I
!
,
3.2. DR UGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 211
U nuklearnoj reakciji
sLi
6
+, H' --+2 H e
4
+ Q
vrijednost oslobodjene energije je, prema reladji ekvivalencije mase
i odredjena izrazom
Q = 6.mc'
gdje je 6.m defekt rnase odredjen relacijorn
Masa bilo kojeg jezgra odredjena je relacijom
. Z (A Z) AE,v
j\1) = rnp + - mn - --2-
C
gdje je Z redni broj elementa, A je maseni broj i Esv je specificna
energija veze po nukleOIlU tog jezgra. Lako je sada dobiti da S11 m,ase
jezgara
MLi 3rnp + 3m
n
Mu = mp -I- rnn
.Q.&.'.av.L
"

c:l
Defekt rnase, nakon uvrstavanja gornjih izraza postaje
Trazena oslobodjena enrgija iznosi
212
GLAVA 3. RIJESENI ZADA.CI SA PISMEN1H ISPITA
3.2.8
Drugi parcijalni is pit iz Fizike
Tuzla, 30.9.1985. godine
1. Na krajeve tankog homogenog sta.pa duzine L 0.3 rn i
mase rn = 0.4 kg pricvTscene su Inale kugle masa m'l = 0.2 kg i
rrt2 = 0.3 kg. Stap se moze obrtati ako horizontalne ose koja. prolazi
kroz njegovu sredinu.
a) Odrediti period malih oscilacija takvog kIatna.
b) Aka bi se u stanju mirovanja u polo.zaju stabilne ravnoteze
sa donjom kuglom idealno neelasticno sudario rnetak brzine Va =
400 m/s i mase m'3 = 20 g, proIaeunati da 1i bi se sistem mogao
okrenuti aka date ose (okrenuti u vertikalnoj ravni),
Otpor vazduha i trenje U osovini zanemariti.
2. Cilindriclla cijev paravoda duzine L = 65 m, obmotana je 810-
jem azhesta. Spoljasnja. temperatura azbestnog sloja je t] = 500C,
a unutarnja strana koja nalijeze na parovod ima temperaturu t2 =
120°C. SpoJjasnji precnik izolirajuceg sIoja je d, 13 em, a un-
utrasnji d
2
= 7 ern.
a) lzvesti izraz za racunanje protoka toplote kroz ovakav sloj,
b) Kolika je koliCina toplote koju provede ovaj sIo] za jedan dan?
Koeficijent toplotne provodljivosti azbesta je . ..\ = 0.21 WlmK.
3, Na osnovu rnolekularno-kineticke teorije izvesti opstu jednaCi-
nu gasnog stanja idealnog gasa u stadonarnom stanju.
4. U homogeno elektro-
statii'ko polje izmedju
ploca ravanskog konden-
zatora ulijece elektron
kako je prikazano na
slid,
Dokazati da je 11 s]ucaju
Ym < d
.
Lan" --\/1 -- ---- tan e
. Ym
I
"I
i
-1_
-1
n===='l======K""T --
i
-----I
koliko se medjusobno prvi eksitacioni potencijaJi
kod izotopa vodonika iH1 "i lH2 u slucaju kada se kretanje jezgra u
atomu ne zanemaruj-e?
3.2. DRUGI PARC1JALNI ISPITI IZ FlZIKE
RJesenja:
1. L = 0.3 m
m = 0.4 kg
m, = 0.2 kg
rn, = 0.3 kg
Vo = 400 m/s
m.3 = 0.02 kg
T =?
a) Polozaj stabilne revnotezc za sis-
tem bi bio kao na sliei. Ako se
sistern malo izvede iz polozaja sta-
bilne ravnoteze i prepusti samorn sebi,
nastace male osdlacije oko polozaja
stabilne ravnoteze.
"t'
( _\
\ G,
\
\
L

213
m,
,
\ i1z
m
\ \
,
,
\
\ \ \
-\
\
';L)
\
l-
m
2
6
2
Kretanje se moze opisati osnovnom jednacinom dinamike rota-
cionog kretanja :
I,a = -M,l M, + ... + _Mn
I
gdje je 18 Inoment inercije sistema u odnosu na 0811 oko koje
oscilovanje, a je ugaono ubrzanje slsterna u dat:om_ trenutku, Mi
momenti spoljasnjih sila koje djeluju i izazlvaju kretanje. I
Moment inercije sistema je zbir momenata inercije stapa i
kao tackastih Inasa u odnosll na osu oko koje se vrsi oscilacovapje
I
I, = 1" + I, + I, ($.93)
!
Kako osa oko koje se vrsi oscilovanje prolazi kroz centar mase
(teziste stapa). to je krak sile Ide koja djelije na stap u
polozaju jednak Duli, pa je i njen rnoment u odnosu na tu osu
nuli. Dakle kretanje ce se vrsiti pod uticajem mOlIlenata sila: teze
koje djeluju na tackaste mase i koji su dati vektorskim
M, = II X G, i M, = I, X G,
gdje S11 £1 i L2 vektori polozaja masa m1 i m2 U odnosu na c¢ntar
mase stapa) rcspektivno. su orijentisani u pravcu oko
koje se vrsi oscilovanje i to u datorn polozaju M2 od nas, a -¥l ka
nama. Rezulbujuci mo:rp.ent bice
M=M
,
+M,
214
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENlH ISPITA
Veyktor ugaonog pomjeranja 'P je usmjeren takodje duz ose oko koje se
vrSl oscIlovanJe, prema nama pa se trenutno ugaono ubrzanje dobija
kao
d'<{5
a=--
dt'
UzimajuCi sve ovo 11 obzir jednacina (3.92) se moze napisati kao
Projekcija ave jednaCine na srujer duz ose prema nama daje
gdje su
d
2
'P
1,-- = ]Y[, - M2
dt'
1\:!1 = rn1gLl sirup = trnlg sin 'P
M2 = rnzgL2 sin rp = i,mzg sin rp
intenziteti momenata sila.
Uvrstavanjem i prebacivanjem na lijevu stranu jedakosti Be dobija
d
2
'P m2'- m
dt' + -ir
Lg
sin 'P = 0
.male oscilacije se moze uzeti da je sin 'P rp ('P izrazeno 11 radi-
janlma), pa dobijamo linearnu homogenu diferencijalnu jednaCinu
drugog red a sa konstantnim koeficijentima
gdje je
d
2
'P
0
dt2 . =
pozitivna konstanta. Rjesenje ave opisuje
se u toku vremena Inijenja ugao otklona od ravnoteznog polo-
. .
'P(t) = 'Po cos (wot + (X)
3.2. DRUG] PARCIJALNJ lSPIT! IZ FlZIKE 215
Iz ovog se vidi smisao uvedene konstante woo Ona predstavlja sop-
stvenu kruznu ucestanost oscilovanja i povezana je sa periodom re-
lacijom
UziIIlajuci U obzir da je moment incrcije sistema
nakon uvrstavanja i sredjivanja se dobije da je
T
[(m + 3m, + 3m,)L 9-
= 211' I' = 1. b S
6(m2 - m,)g
II nai'.in: Svako kruto tijelo koje moze da osciluje oka neke ose
predstavlja fizicko klatno. Period malih oscilacija tog klatna dat je
relacijom
,T
T = 211'\{ _.-
V m,gs
gdje je I, moment inercije sistema (fizickog klatna) u odnosuna osu
oko koje se vrsi oscilovanje, ms masa sistema (fizickog klatna) i s
udaljenost centra mase sistema od ose oscilovanja. Moment inercije
sistema U odnosun na OSli koja prolazi kroz centar stapa je jednak
zbiru Illornenata inercije pojedinih njegovih dijelova (vidi crtez)l a
masa sistema je
Centar mase sistema tacka ciji je··polozaj u izabranom koordinat-
nom sistemu odredjen radijus vektorom
216
GLAVA 3. RJJESENI ZADACI SA PISMENlIl ISl'ITA
+ llm2i2 + ... +
.6..rnl + b.m2 -+ ... + !J..m
n
U koordinatnorn sistemu izabranom
kao Ila slki sve mase leze na Z-osi pa
x- i y-komponente vektora. jednake'
nuli (smatra se da je cjelokupna masa
stapa koncentrisana u njegovom cen-
trn mase koji se nalazi u koordinatnom
poi'etkl1)
Zc =
ml +- rn2 -+ m
z
x
L
2
Kako je Z, = L/2, Z2 = -- L/2 i Z3 0 dobija se ela je
(m,-- m,)L

2{rn, + m2 + m)
y
Kako je m2 > rnl to je Ze. < 0, sto znacj da ce centar mase slstema
lezati ispod OBe oscilovanja) a njegova udaljenost ce biti
. (m, m,)L
5 =1 z, 1= ..
2{m, + m, + m)
Uvrstavanjern 11 izraz za period oscilovanja fizickog klatna dobija se

(m + 3m, + 3m2)L
T = 21f\1 = 1.95 s
6(m2- m,)9
,to je isti rezultat.
b) Ako se .metak idealno neelas-
ticno sudari sa kuglorn rnz znac.i
da ce nakoD _
se krece zajedno s'il]C;'fu:P;i
me je jedan dio kineticke energije
metka presao u neke druge oblike
energije (toplotnu, zvncnl.l
1
svjet-
losnn). Kazemo da se ukupna
mehanicka en ergij a. sbtema ne
m,
o
,
3.2. DRUGI PARClJALNI ISPITI IZ FlZIKE 217
odriava konstantnom, odnosno ne vazi zakoD 0 odrzanju meha-
llitke encrgije sistema. (ali vazi zakon 0 odrzanju ukupne encrgije).
Kako sistem poslije suelara zapoCinje obrt.no kretanje oko ose 0,
to na osnOVll zakona 0 odrzanju m,orIlenta kolicine kretanja. (momenta
impulsa) _mozerno odrediti ugaollu brzinu kojom sistem zapocne obr-
ta-nje neposre-dno nakon, sudara 0 -.
gelje je
mL' m,L' {m2 + m')L'
I =--- + + -------
, 12 4 4
mornent inercije sistema sa slijepljeninl InctkorIl, 11 odnosu na osu
obrt.anja. Lako se elobija da je
omsvo
Wo =
(rn -I- 3rnl -+. ;1Tn'2 + 3m3)L
l{ineticka encrgija rotacije kojom raspolaze sistem ncposredno poslije
sudara (u polozaju stabilne ravnoteze) prelazice u potencijalllu en-
ergjju kada se bude okr0tao 11 vertikalnoj ra.vni. Da bi Be sisteffi mo-
gao okrenl1ti oko ose mOTa da kineticka. rotarije) u polozaju
stabilne ravnoteze, bude vee a iIi har jedna.ka priraStaju potencijalne
energlje sistema kada dodje u polozaj da se rnasa m'2 + m'3 nadje
verikalno iznael ose (vidi sliku).
Ako za. nuIti Divo racunanja. potencijalne e- m
2
+m
3
nergije slsterna uzmemo horizontalnu ravan
1J kojoj leti metak prije sudara, prjraSt.aj po-
tencijalne energije sistema pri obrtanju do
polozaja. labilne ravnoteze mozemo izracu-
nati:
l:::..Ep' = Ep2 - EPI
flEp = {mz -+- ffis)gL-C mgt - (m,gL -+-
flEp = (m, + rn.3 -- m,)gL
1{ako rnora bHi
218
CLAVA 3. RlJESENl ZADACl SA PISMENIH lSPITA
imacemo da je
W'
I,,-- > D.Ep
2 -
Odavdje se dobija ugaona brzina koju treba da dobije sistem u polo-
zaju stabilne ravnoteze da bi se obTnno do polozaja labilne ravnoteZ€.
w > =
- V I. \r (m+3ml+3m2+3m3)L
W > 48 rad
- ,
Ako izracunamo ugaonu brzinu koju je dobio sistem, neposredno
poslije sudara dobijamo
rad
Wo = 81.63--
s
Vidi se da je ona veta od w pa zakljuC:ujemo da ce se sistem obrlluti.
2. L = 65 m
t, = 50°C
t, = 120 DC
d, = 13 em
do = 7 em
7 = 1 dan
A = 0.21 W /Krn
q =?
Q ="1
a) Prolok loplote kroz neku povrsinu, koji se definise kao koli(:ina
toplote koja prodje kroz tu povrsinu u jedinici vremena, dat je lzra-
zorn
dt
q = --AS-
dx
gdje je A koeficijent toplolne provodljivosti, S povrsina sloja kroz koji
se provodi LOp Iota, dt / dx je gradijent temperature (tacnije rcecno
intcnzitet gradijenta u pravcu normal no na povrsinu kroz koju se
provodi},>\, Znak minus"ukazuje na Cinjenicu da se top Iota provodi u
suprotnom srnjeru od smjera u kojern raste temperatura.
Kako se u nasem sl.ucaju unutraSnja strana izoiaciollog sloja odr-
'.lava na konstantnoj visoj, a spoljasnja na konstantnoj nizoj ternper-
aturi, to ce se toplota provoditi od unutra,snjosti prema spoljasnjosti
stacionarno.
3.2. DRUGl PARCI.JALNl lSPITI IZ FlZIKE 219
UOClnlO u izolacionom sloju, na rastojanju r od ose cijevi, sloj
debljine dr (srafiranao na crtezu) i duzine L kao?ito je i duzina cijevi.
Protok toplote kroz njega je
dt
q = -;"'S--
dr
gdje smo uzeli li obzir da temperatura opada duzpolupred"iika.
Uzmemo Ii da je S = 2nr L, mozemo pisati
dt
q = -A271"rL-
dr
Kako u citavom izolacionom sloju nema nikakvih izvora toplote to ce
prot ok toplote kroz svaki sloj biti isti, odnosno imacerno stacionarno
provodjenje toplote.
Razdvajanjem promjenljivih u posljednjoj diferencijalnoj jedna-
cini dobicemo cia je
dr 271")'L
- = ---·--dt
r q
IntegrirajuCi po r 11 granicarna od r2 do r1) a po t od t2 do ll)
j
" dr = _ 271" AL. rt'dl
T2 r q it'}.
dobijamo
r, 271" AL
In - = --(t2 - tIl
T2 q
Odavde se dobija izraz za protok toplote kroz cilindricni sloj
.. t 2 -t1 .tz-t
1
q:c 211"AL-- = 271"AL-·--
In tl. in 4l
T2 d
2
b) KoIiCina toplote koju ovakav sloj provede za jedan dan iznosi
t, - I,
Q = qT = 271"AL--7
In 4J..
d,
Kako je brojna vrijednost t.emperaturske razIike u Celzijusovim ste-
penirIla i Kelvinima jednaka, lako je U odgovarajuCirn jedinicama
/3 I-sistema izraeunati_ Q
W 70K
Q = 2 . 3.14 ·0.21 -_. ·65 rn-. ---- ·86400 s = 838 M J
Km in 13 em
7 ,'1n
220 GLAVA 3. RIJESENI ZADAC1 SA. PISMENIH 1SP1TA
3. Pod idealnim gasom u kinetickoj teoriji podrazumijeva sc gas
kod koga se rnolekule mogu smatrati materijalnim tackarna iZITledju
kojih nema medjumolekularnih djelovanja. One se nalaze 11 neprekid-
nom kretanju i sudaraju Be Inedjllsobno kao 1 sa zidovima suda 11
korne se nalaze. Pri tim sudarima dolazi do razmjcne impulsa (koli-
fine 'kretanja) i fi'astaje kretanje koje" se:'haz"iva hao-ticno-; nesredjen<.)"
kretanje. Svaka molekula pri udaru u zid suda prec1aje jedan d io
impulsa zidu. Projekcija ukupne prornjene impulsa zida Ila fanjer
njegove spoljasnje normalc, a koja poticc od 8yih rnoleknla koje za
neko vrijeme .6.t udare u njegovu povrsinu .6.8) podijeljcna tirIl VTC-
men om, predstavIjace srednju vrijednost norma]ne komponente sile
kojom gas u sudu djeluje na tu povrsinu zida. Ukoliko se ta sila
podijeli povrsinom /:,.S na koju ona normalno djeluje, dobice se pri-
tisak koji gas 11 sudu vdi na. zid. PreTna tome pritisak zatvorenog
gasa potire od udaranja njegovin moleku1a 11 zidove sucia pa se moze
pisati
p=
Projekcij11 llkupne prOITljene ko1l6ne kretanja jednog dijcla. zida na
slujer njegove spoljasnje nonnale mozerna izracunati na. sljed{;i nacin:
Pretpostavimo da SE-' rnolekuli u sudu mogu kretati sarno n tri
medjusobno okornita pravca, t.aka da "idu ide 1/6 od
ukupnog broja molekula u njernu (vidi sliku).
Neka je Budar molekula i zida idealno ela-stiean i pretpostavimo
3.2. DRUGI PAR ClJA LNI lSPITI 1Z FIZIKE 221
da se molekuli krecu razlicitirn brzinama. lYroze se pokazati da ova
pojedllostavljenja. ne uticu na tacnost rezultata (zakljucka) u stn se
neJ":emo upustatl na ovom rnjestu.
?VfoJekul koji lde prema zidu ima koliCinu kretanja (impnls)
Pri sudaru sa zidOln njegova so brzina 11e u1ijcnja po intenzitetu, vee
sarYlO po smjcTu, pa on nakon sudara. irna koliciTlU kretanja
K
zm
= m,i)2i
Prl interakciji sa zidom doslo jc do promjcne koECine kretanja mole-
kula. Projekci.la te promjene na sInjer ju.1inif,nog vektor<1 spoljasnje
norrnale na zid ce hiti
.leI je zbog idealno elestit-TIog 5udara VIi --::::" 1'2; = '1}i·
Prema zakonu a_kcije 1 rea1rcl-
7:1d jc dobjo tollkll pro-
kolic,ine kretanja koja je
SaTIIO suprotTlog smJcra 13a JC
njena projekcij.a
Projekcija promjcnE' kolicine
kretanja koju je zid primio od
udara sVlh molekula sa brzi·-
nama. fiji 311 intenziteti vi bic_e
f:,JCi = f:,2Yi f:,I{'oi (3.94)
gdje je ,6.]V
i
hroj molekuia sa brzinama 1\ koje za YTijclne Ilt udare
u povrsinu zlda !::.S. __'C'
Taj 1ro.1 je jednak 1/6 broja rnolekula koji se nalaze u paralelo-pi-
pedu kOllstruisanom nad povdlnoIIl !::.S koji irna duzinu = vJ::d,
1>:oja je t.olil<R) oa J nujudaljeniji molekuli sa hrziuorn Vi mogu za. vri-
jelne da stigrru do zida.
222 GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
gdje je ni koncentracija molekula sa brzinom Vi.
Uvrstavanjem u (3.94) dobijamo
Aka pretpostavimo da u sudu imamo r grupa molekul sa razliCitim
vrijednostima brzina, tada bi projekcija ukupne promjene impulsa
zida na smjer spoljasnje normale, koju izazovu svi molekuli iz suda
koji za vrijerne I::..t padnu na povrsinu b.S, iznosila
" 1 "
tlKz = L tlK,i = "3mtlS tlt L niV;
1:;;;;1 t=;::l
(3.95)
Posljednju SUTnu mozemo InaIa drugacije izraziti. Neka se 11 sudu
nalazi NI molekula sa brzinaJ1la VI) N2 molekula sa brzinama V2,"',
Ni molekula sa brzinama Vi. Srednja brzina za skup molekula u sudu
definise se kao
lVIVl -+ N2V2 + ... + NiVi + ... + .L7\,Trvr
V = '--_._._.
NiVi
-----
N, + N2 + ... + Ni + ... + N, N
DijeljenjerIl brojioca i imenioca na desnoj stranl sa zaprerninom suda
V dobijamo
- 2:;""1 nit'i
v=_·_--
n
gdje smo sa n = NjV obiljezili koncentraciju molekula u sudu, a sa
ni = pli/V koncentraciju nlOlekula u sudu sa brzinom Vi.
Prcma tonle
J
pod srednjOITl vrijednoscu brzine za skup rnolekula
podrazurnijevamo onu kOllstantnu vrijednost brzine koju bi trebao
da irna svaki molekul u sudu
J
pa da ukupan zbir brzina molekula u
sudu bude isti kao i kad se molekuli, kao ,to je kod nas slucaj, kreeu
razlicitim brzinama.
Slicnim postupkom bi se mogio napisati i za srednju vrijednost
kvadrata brzine
. 2
v 2 = ni
v
1"
n
odnosno
3.2. DRUGI PARClJALNI lSPITl lZ FlZIKE
223
Koristenjem ovog u (3.95) dobijamo
Srednja vrijednost sile kojom gas djeluje u toku vremena tlt na
povdinu zida sud a 6.S biee
Pritisak tog gasa je
gdje je
tlK. 1 -
F = -- =
.ec tlt 3
._ rnv
2
E
k
= --
2
(3.96)
srednja vrijednost kincticke energije translatornog kretanja rrloleku-
lao
Vidi se da je pritisak zatvorenog gasa brojno jednak dvjema
trecinarna kineticke energije translatornog kretanja molekula koji se
sadrze u jedinici zaprernine. Kako je
gdje je k Bolcmanova konstanta, nakon uvrstavanja u (3.96) dobi-
jarno
(3.97)
p = nkT
Ovajednacina
J
kao i (3.96) predstavljajll osnovnujednaCinu kineticke
teorije gasova za pritisak. Ukoliko (3.97) pomnozimo sa zaprerninom
suda dobieemo
pV = nVkT
(3.98)
Izraz n V = .IV predstavlja ukupan broj IDolekula u sudu, sto se moze
napisati i kao
224 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
gdje je z broj rnolova moleknla gasa u sudu, aNA Avogadrov broj.
UVTstavanje u (3.98) daje
Uzevsi 11 obzir da je J.VAk = R, univerzalna gasna konstanta, a. z =_
m/M
1
gdje je m 'maS<1 gasa 11 sudu, a M njegova m-olarna rnasa,
dobijamo
rn
pV = ·-RT
M
sto predstavlja opstu jednaCinu gasllog stanja za idealne gasove.
4. Treha pokazati da je tan a ='. fl-=. _.h...-: tan 0
·V y",,,:r
-1
i .;-
I... .. ____ L __
,
I
I
'if
x
Zadatak se moze rijesiti na vise nacina. Prikazat (emo dva 11a(:i-
na.
Pry! nacin:
Sa slike S8 vid] da je
Kako je kretanje 11 horizontalnom pravcu jednoliko) jeT nerna ni-
kakvih sila, to .Ie Vox = V
X1
pa se dobija
tan a
tanO
K yadriranjem ovog izraza dobija se
tan' 0
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 225
.Kako je kretanje u vertikalnorn pravcu jednoliko prornjcIlljivo to
IIlDzerno pisati da je
V;II = 2a.(y= .- h)
v
2
= 2ay
y m
gdje je 1J
y
y-kmnponenta brzille elektrollcl na izlazl1 iz kondcnzatora.
Uvrstavanjcm i skrativanjem sa a) dobije se
Odavde se dobije
2
tan 0:
tan' 0
1'-/;:
tan 0-: ::::.:. +V 1 tan 0
Ym
Kako je 0: ostaT l.lgao: a 0 se rIljcri u smjeTu kazaljke na
satu) pZt je tan fj < 0, to zakljllclljcmo da m.orarno jzabrati negativan
predznak; sto je i trehalo doka.zati.
lJ nacin: Kretanje u vertikalnom praVCll do dostizanja naJvise
tacke putanjc je jednoliko usporeno jer u suprot-nom s-rnjeru Y -ose
djeluje kC)1lstantna sHa elektricIlog 3 od t,{:' taz:ke do lzl?-za 1Z
kondenzatora je jednoliko ubrzano, jer sila djclnjc Ltko da. povcca-I,'a
brzinu. U horizontalnom srnjeru kretanje.ie jedIloliko jer ne dejstv'uje
nika.kva. sita. Za projekcije brzina na ose lza,branog koordina.tnog
sistema. rrlOzemo pisati
Vx = Vox = Vo CO.S 0:'
v
11
= Voy - at :::::: Vo sin Cl:' - at
Koordina.te polozaja. ('lektrona. u svakorn trenutkn u takviJTI uslovima.
rnogu se dati jeonacinama
x ::::.:. 1J
o
t cos 0:
'U = h ---l--- V t sin 'v 9£
'-' '0 u- 2
A.ko jc Ym < d onda elektron nece ndariti 11 gornju plocu
iza.h 1Z konocTlzatora kao na. slici.
(3.99)
rnoCl ce
226 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Vrijerne penjanja do najvise tacke putanje odredjuje se iz uslova
da je u njoj Vy = 0, odnosno
vosina - atp = 0
odakle je
Va sin 0:
tp = (3.100)
a
Za ovo vrijeme ce se elektron naci u polozaju cija je koordinata y =
Ym, pa se na osnovu (3.99) moze pisati
at' at'
Ym = h + Votp sin 0: - --..E. = h +--.--l!..
2 2
U trenutku izlaska iz kondenzatora je y = 0 pa je

0= h + v t· sin 0: - -'
, , 2
(3.101)
(3.102)
gdje je ti vrijeme koje protekne od ulaska do izlaska elektrona iz
elektrostatickog UzimajuCi U obzir da je prema Va sin 0: = alp)
uvtiitavanjern u (3.102) i sredjivanjem se dobija da je
Rjeiienja ove kvadratne jednaCine BU
U slucaju Ym < d mora biti ti > tp pa nam u rjesenju ispred korijena
ima fizickog smisla sarno predznak +, te mozemo pisati
t= t (110 1 + 2h)
; p at 2
p
(3.103)
Prema jednacini (3.101) je
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 227
iito uvrstavanjem u (3.103) daje
(
/ h)
ti = Ip 1 + VI + Ym _ h
Sredjivanjem izraza pod korijenom dobijamo
U trenutku izlaska iz kondenzatora odnos komponenata brzina je
(vidi crtez)
O
Vyi Vo sin 0: - ati ati
tan = - = . = tan a - --'-
Va cos 0:' Va cos a
Kako je
a SIn a
Va
mozerna pisati
tan = tana - tan 0: = tan Q. 1 - - O
ti (Ii)
tp Ip
Uvrstavanjem nadjenog izraza za h dobijamo
t,
tanO =-tana

sto nakon sredjivanja daje
tan a = -)1- h tanO
. Ym
sto je i trebalo dokazati.
5. E,H' =?
EIH2 =7
ma = 9.1 . 10-
31
kg
mp = mn = 1.67 . 10-
27
kg
(3.104)
228 GLAVA 3. RIJESEN1 ZADAC1 SA P1SMENIH ISPITA
Razmatranja cerno izvrsiti na osnovu Borove teorije atorna vodo-
nika i njemu slicnihjona uzimajuCi U obzir daje masajezgra konacna..
U tom slucaju jezgro i elektron se krccu po koncentricnirn kruznicama
oko tacke koja predstavlja ccntar mase sistema elektron-jezgro. U-
gaonc brzine kretanja elektrona i jezgra oko centra mase moraju biti
jednake.
Prerna definiciji radjjlls vektor centra mase ovog sistema JC 11
odnosu na koordinatnl pocetak nekog koordinatnog sistema
i'c=
+ miTj
'mo + m'j
Ako pocetak koordinatnog sistema postavimo u ccntar mase) anda 11
torn slucaju mora biti
= 0
Projekcija gornje vektoTske jedIlaCine na smjer vektora. polozaja r:
ciaje
rno
m,ore - mjTj = 0 :.::> rj = (3.105)
mj
Vidi se da u slucaju; kada pustimo da Inj ---? 00 i TJ --;. 0) odnosno
u ton} sIuc.aju k;::Lzemo cia se elektron krece oko nepokretnog jczgra.
Obiljezimo poluprecnik te putanje sa T. Lako je vidjeti da je
re + lJ r
UVrStavanjem (3.WS) 11 (3.W6) dobijamo da je
r e -'!!!..'L_ r
rn.j ""1.- n?o
(3.106)
(3107)
3.2. DRUG1 PARCIJALNI 1SPITI 1Z FlUKE
229
ZamJenom ovog rezultata U (J.IOS) imamo
rno
Ij = r
mo+ my"
(3.108)
Kako se i elektron i jezgro krecu po kruzTlim putanjama, to za-
kljucujemo cia na njih djeluje stalna sila 11srnjercna uvijek ka ccntTu
pl.1tanje (centru maRe sistema). 'fa sila je rnedjusobna sila privlacenja
jezgra i e1ektrona kao raznoirneno naelektrisanih ccstica (Kulonova
sila). Nj0n Intenzitet lznosi
(3.109)
gdje je Z broj protona 11 jezgru, a. r rastojanjc izmedju jezgra i eJck-
trona.
Centripetalna. si1a koja djeluje na elektron dok se krece po svojoj
putanji je
morrl'j 2
rw
me +- mj
lzjednacavanjem (3.109) i (3.110) dobijamo
(3.110)
(3.111 )
Ivfornent kolicine kretanja sistema elektron-ezgro u koordinatnorn sis-
ternu vezanom za centar mase sisterna iznosi
Projekclja ove vektorske jednar.inc na. smjer preTna na.ma daje
Zamijenimo li (3.107) i (3.108) U ovu jednacinu imacemo
Prema Borovom post1l1atu 0 kvantovanju momenta kolicine kretanja,
moment kolic:ine krctanja sistema e1ektron-jezgro moze poprimiti
230 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
sarno one vrijednasti koje su jednake cjelobrojnom umnosku kon-
stante It = h/2IT.
mOmj 2
--'.....-'......r w = nit (3.112)
mo+mj
gdje je n = 1,2,3" .. glavni kvantni broj.
Koristeci (3.112), jednacina (3.111) se moze napisati kao
1 Ze'
Odakle je
1 Ze'
Wn = -----
411"00 nltr
(3.113)
(3.114)
Vidi se da ugaona brzina kojom se elektron i jezgro ohren oko cen-
tra rXlase sistema maze poprimiti diskretan spektar vrijednosti. Da
bismo to istakli dod ali smo joj indeks n.
Uvrstavanjem (3.114) u (3.111) dobija se za r
(3.115)
Vidi se da i rastajanje na kajem magu da se nalaze elektron i jezgro
(paluprecnik atoma) moze da paprima diskretan skup vrijednosti
(sta je istaknuto indeksam n uz poluprecnik.
Ukupna energija sistema jezgro-elektran biee jednaka zbiru ki-
neticke energije jezgra i elektrona i potencijalne energije njihovog
medjusobnog djelovanja
E = Ekj + Eke + Eps
? '2
E = -' _i _ + _ __ 1_ Ze
2
2 ' 2 41l"e() r
Zamjenom r, i rj prema (3.107) i (3.lOS), dabiCemo
E' = w
2
-+- __ 1_.Ze
2
2 J mo+mjF' 0 (mi+mu}2 411"£0 r
E::;:::; 1. momi_r2w2 _'_I_Ze
2
211to+mi 41reo r
KaristeCi (3.113) i (3)15) ova jednaCina dade
1 Ze' 1 rnOmj Z2 e4
(4'lf€01' mo + mj 2n
2
1t'
(3.116)
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPIT! 1Z FlZIKE 231
Prema tome, atom se maze nalaziti sarno U odredjenim energijskim
stanjima Cija je vrijednost energije data sa (3.116).
Paredeci izraze (3.114)' (3.115) i (3.116) sa odgovarajuCim izraz-
ima za slucaj kada se smatra da je jezgro nepokretno (rnj > > mo)'
rnozemo zakljuciti da hi se oni mogli dobiti iz tih izraza, ako bismo
tarno, gdje stoji masa elektrona mo, stavili redukovanu masu sistema
(efektivnu masu sisteula).
mOmj
me! = --"--"
mo+mj
Prvi eksitacioni potencijal je jednak naponu kojim bi trebalo ubrzati
elektron, pa da dobije energiju koja je jednaka energiji koja je po-
trehna da se pri neelasticnom sudaru sa atomorn, atom prebaci iz
osnovnog u prvo pobudjeno stanje, a to je jednako energiji koju bi
emitovaa atom kada bi presao iz prvog pobl1djenog stanja (n = 2) u
osnovno stanje (n = 1), podijeljenoj sa naelektrisanjem elektrona e
Za izotop IHI je Z = 1 i masa jezgra je jednaka masi protona mj =
mp pa bi bilo
1 3e
3
= (411"
0
0)2 = 10.205 V
Odnos ovog potencijala prema prvom eksitacionom potencijalu za
1HZ za kaji je Tnj "" 2mp je
= 0.99973
Trazena razlika eksitacionih potencijala je
232
GLAVA 3. IUJESEN1 ZADACI SA PISMENIH ISPlTA
3.2.9
Drugi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla, 25.2.1987. godine
1. Fizicko klatno vrsi 'male oscilacije oko hOrlzontalne ose sa
kruznom ucestl1noscu WI" = 15.0 rad/::;.. Ako :se na njega zalijepi
rnaJo tijelo rnase rnl = - ~ : , 50 g na rastojanju Ll .= 20 em nize ose)
kruzna ucestanost postane :.02 ='-10 rad/ s.
a) Izvesti izra.:l za racunanje kruzne ucestanosti lizickog klatll(l.
b) Koliki je InOInent inercije ovog fizickog klatna U odnosu na DRU
oko koje oscilllje?
2. Odrediti amplitudu zvucnog talasa u vazduhu cija je frekvcn-
cija 1/ = 1000 Hz, a nivo jaCine L = 10 dB. Prag cujnosti
za zvnke tc frekvencije je 10 = 10--
12
W/rn
2
1
gustina vazduha
p = 1.29 kgjrn
3
, a brzina zVllka u vazduhu 11 =::: 33] rnjs.
3. Elektroni koji se ubrzavajll naponom U
o
izlijccu iz elektron-
skog topa u pravcu X-ose, Na udaljenosti d od elektronskog topa
postavljena je uleta tako cia spojnica T1'v[ sa pravccm )(-ose r,akJapa
ugao fr.
a) Koliku rnagnetsku indukciju Bl IllOTa lInati magnptno po1j(.'
koje djeluje uormalno Tla favan koju odreujuju pravac X-ose i tacka
1\.1 cia oi elektronc skrcnulo na metu J\1.
h) Koliku rrmgnetsku iudukciju .8
2
treba da ima magnetsko polje
kome su silnice paralelne s pravcem T M da bi elektrone skrenulo na
metu M.
4. Izracunati jaCinu dektricne struje koja treba cia protice me-
talnim vlaknom precnika d 0.1 mrn koje se nalazi u evakuiranorn
balonu da hi 50 njegova ternperatura odrzavala na stalnoj vrijednostj
T = 2500 ]{. Pretpostavlja se da vlakno, <"iji je specificIli otpor
p = 2.5 . 10-
6
Om.) zraci topiotnu energijll kao apsolutno crno tijelo.
Gubitak toplot.e provodjenjem zanemariti.
5 . .lednostruko jonizovani atom helijuma (II e+) koji mimjc, is-
pusti fot?n koji odgovara. prvoj spektralnoj Hniji u Lajmanovoj seriji.
Taj fotonlzbije elektron iz atoma vodonlka kojije U Iniru U OSIlovnom
kvant.nom stanJ·u. Kolika J. e brzina fot·.oc'lekt·.rona<.! .[ x·
. zraz za ra .. -un11TIJe
Ridbergovc'konstantc izvesti i izracunati je,
3.2. DRUG1 PARCIJALN1 ISPITI 1Z FlUKE
Rjeiienja:
1. W, = 15 rad/8
m = 50 g
L = 20 em
Wz = 10 rad/s
w =?
I =-:?
a.) Fizickirn klatnom
nazivamo svako kru-
to tijelo koje moze cia
se klati oko neke ose.
A ko se izvede lZ rav-
Iloteznog polozaja (a
to se moze lZVTsitl sa- G
rnn ako fiU se saopsti
neka. meh alllcka
233
encrglja i prepllsti SalTIO sebi) ono ce vrsiti oscilatorno kretanje.
Aka ne llzimamo U obzir otpor sredine i trenje na -osi oka koje 08-
cilujc, onda se takve oscilacije nazivaj-u vlastite (sopstvene) oscilacije
sistema.. U protivTIom slucaju se nazivaju vla,,'3t,it,e prigllsene.
Ovc obrtno kretanje oko ose opisuje se osnovnom jednacinom
dinamike rotacionog kretanja
N
10:= LMi
i=l
gdje je j\1
i
mornent £-te spoljasnje sile koja djeluje na tijelo.
Na ovo tijelo djelllje sila teze G
1
i reakcija. osovine R. Moment
reakcije osovjne je
MR =rx R
ME = rRsin(i·, H) = 0
jer je ra.dijus vektor napadne t.acke reakcije H jednak nnli.
Moment sile teze je
234
GLAVA 3. RlJESENl ZADACl SA PISMENIH lSPITA
gdje je I radijus vektor napadne tacke sile tete G U odnosu na naj-
bliiu tacku na asi. Rao vektor je orijentisan duz ase ad nas kada
je tijelo otklonjeno desno, a ka nama, kada je tijelo otklonjeno' Ejeva
od ravnoteznog polozaja. Ugao otklona se odredjuje u odnosu na
vertikalu na kojaj leze Dsa i centar mase sistema u polozaju stabilne
ravn<;>teze. Kao vektor, ugaoni pornjeraj je duz ose i orjentisan je ka
nama kada je tijelo na desnaj, a ad nas, kada je na lijevoj strani ad
vertikale. Prema tome, i ugaono ubrzanje ce biti iste orijentacije, pa
projekcija vektorske jednaCine
d
2

'P -
J-=M
dt
2
na smjer ugaonog pomjeranja daje
SredjivanjerIl jednacine se dobija
.. mgL.
y + = 0
I
Za male otklone je silly y (izrazeno u radijanima), pa se
". 2
'P-rwo'P =0
Ovo je diferencijalna jednai'ina koja opisuje harmonijsko oscilovanje,
a kruzna ucestanost tih oscilacije je
Wo =
gdje je L centra mase sistema od ose oscilovanja, m je
masa klatna. 9 je ubrzanje sile Zemljine teze na tom mjestu i I je
moment inercije klatna u odnosu na osu oscilovanja.
b) Kada je klatno sarno, njegova kruzna uzestanost je
2 mgL
WI = -1-' (3.117)
3.2. DRUGl PARClJALNl lSPlTI lZ FlZIKE 235
a aka se zalijepi malo tijelo na njega ona iznosi
2 msgL" ( )
w
2
= 3.118
I,
gdje je ms = m +. ml masa sistema, L$ udaljenost polozaja centra
mase sistem,a ad najblize tacke na osi
m,L, + mL
L, =
mr+m
Is je moment inercije sistem.a U odnosu na datu osu 1 iznosi
I, = 1+ mlL;
jer se ml masa moze smatrati tackastom.
Uvrstavanjem u (3.118) nakon sredjivanja dobijamo
2 m,L, + mL )
w = (3.119
2 I + rnlLi
Iz jednaCine (:,.117) se moze odrediti masa fizickog klatna
[w
2
m = __ ,
Lg
i uvrstavanjem u (3.119) dobijamo
Odavde je
2. v = 1000 Hz
L = 10 dB
10 = Wjm
2
r 1.29 kg! m
3
v = 331 mls'
a =?
2 m,L,g + Iwi
W
2
=
1+ m,Ll
236 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Pri rasprostiranju zvuka kroz vazduh kroz njega se prenosi ener-
gija. Srednja vrijednost gustine toka (fluksa) energije kroz srediJ11l
Je
1 2 2
7
= '-pa (;.) 1)
.. 2
gdje je a amplituda talasa, w kruzna ucestanost talasa, p gllstina
nedeformisane sredinc, v brzina rasprostiranja zvuka 11 vazduhu.
Srednja vrijednost gustine toka energije predstavlja intenzitet
zvucnog talasa.
1 2 2
1= --pa w v
2
Nivo jacine zvuka mjeren li decibelima je
I
L = 10 19 ......
Io
Rjesavanjern posljednje jedn(1ejnc po I se dobija da je
1= 1
0
. lO{I,lL
(:-5.120)
(3.121)
Uvrstavanjern (3.121) u (3.120) i rjesavanjcrn .lednaCine po n dobija
se da je
.. /210 10
0
.
1L
1 ·/ZTolOo.1L _
a ..- V = 27fv V ----... == 0,034 run
Vidi se da takav zyuk ima amplituciu Tecla velicine precnika ato-
rna. Takav zvuk iza.ziva. male prornjene pritiska na membrani uha te
ga nlOgu cuti Ijudi sarno sa osjetljivim usiIna.
3. U
o
d
a
B, =?
B2 =?
3.2. DRUGT PARCIJALNI ISPITT IZ FlZIKE 237
n) Ako se elcktroni ubrzavaju naponom Un) rad siJe c1ektricog
polja prelazi 11 kineticku energiju elektrona pa jc
oclnosno
Elektroni toli1wm hrzinom uJijecll U homogeno Inagnetsko poUe in-
dukcije Bl pod uglom ad 7r/2 U odnos1J na pravac 11n1ja sileo Na
takav elektron djehJje Lorenc ova slla
Do. hi eJektrcmi pa,li na m.ctu) magnetRka indnkcija. kao vektoT) mora
biti llsmjerena 11 crtez: a ITl.cta treba. cia bude no. kruznici po kojoj ce
na.staviti da so. kTec,l clcktroni po ulasku 1J magnetsko polje.
Po]'uprecnik p11taIlje odredjuje sc iz uslov<t da. jc oya Lorencova
sila centralna sila i da ona mijenja sarno pn).V{lC b:r:zine) a ne i njenu
brojnu vrijeclnost
Ugao izmedju Va 1
se dobije
R
8
1
je 7T /2 u toku kretanj() do TIlete. Nakon sredji-
eR
PohJprccnik odredjlljcrno iz gCOlnetrijc problema.
Nairne ngao lzmedju smjera X-osp i pravca. d) i ugao izmedju
poluprecnika po-vllcenog uTi poiuprecnjl;:a koji polovi duz d jesll
jcdnaki) jeT 811 to uglovi sa nonnalnim kracirna. To va'll i za. ugao
koji simetrala. duzi d sa poluprec.nikom putanje poYUCCni1u
iz Ai. T'ada je
F?-. coe doblja
d

2 sin 0'
238 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH 1SPITA
b)
Kada elektron uleti II homogeno magnetsko polje indukcije B"
OIl ce vrsiti kretanje po spirali jer ce Lorencova sila biti
F = -e(vo X if,)
Aka brzinu elektrona razlozimo ria komponentu vrn koja je normalna
na B
2
) i drugu kojaje paralelna sa .8
2
) mozemo izraz
za Lorencovu silu napisati kao
F = -·eWn X if,) - e(v;, X if,)
Drugi Clau je jednak nuli, jer je su v;, i ii, kolinearni vektori u svakoj
tacki. Prva komponenta sile biee normalna na ravan koju odredjuju
vn i B2 i mijenjace normalnu komponentu brzine po pravcu i smjeru,
dok ce t; ostati nepromijenjeno, tako da ce elektroni iCi po spiralnoj
putanji u smjem polja B, i obilazice po spirali u smjem kazaljke na
satu gledano dui polja u srnjeruB
2
. Spirala je takva da ee elektroni
poslije obilaska ponovo prolaziti kroz neku tacku na tom pravcu, koja
je od prethodne pomjerena u smjeru polja za korak spirale
L1 = vpT = voT cos ex
gdje je T period obilaska. Elektroni ee pasti na metu ako do udara
u nju naprave cijeli broj punih obilazaka, odnosno ako je
d = nL
1
= nvoTcos 0::, n=1,2,3,···
3.2. DRUG1 PARCIJALNI 1SPITI 1Z FlZIKE
Normalna komponenta brzine se odredjuje iz uslova
eRB,
::::?Vn= --
m
Period obilazenja po spirali je
Tada je
odnosno, za n = 1
4. d=O.l mm
T = 2500 K
Y
I2eUo 2rrm
d=n ----coso:
m eB,
27f rz;;;:u;;
B, = d:Y-e-cosa
P = 2.5 . 10-
6
Om
<J = -0.67.10-
8
W 1m' K4
I =?
239
Kada kroz provodnik prot ice elektricna struja, on se zagrijava.
KoliCina toplote koja se za neko vrijeme t proizvede u provodniku,
aka protice struja konstantne jaCine I, maze se izracunati prem.a
Dzul-Lencovom zakonu
gdje je
Q = I'Rt
L
R= Ps
elektricna otpornost_provodnika. Kakoje povrsina poprecnog pres-
jeka vlakna S = d'rr /4, za proizvedenu kolicinu topiote u jedinici
vremEma imamo
(3.122)
Vlakno ce sa svoje povrsine da zraCi energiju U okolinu. Energija koja
se sa jedinice povrsinc emituje u jedinici vremena moze se izracnnati
240 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
prClna Stefan-BolcmanovorIl zakonu jer se pretpostavlja da vlakno
zra(:i kao apsolutno cnlO tijelo.
gdje je E ukupna crnisiona moe apsolutno efnog tijela, (J Stefan-
BolCTuanova konstanta, aT apsolutna terrlpcratura. Ukupna energija
koja se izraCi sa citave povrsine vlakna u jedinici vremena bice
(8.123)
Usljed zagnJ<1VarlJa el(-:ktricnom strujorn temperatura v!akna raste,
ali ce l1sljed toga cIa. ra.st(: i Bnergija koja se so, povr,sine vlakna. crnituje
11 vidu zracenja. Od onog trenutka, kada energija kqja 50 za jediTlicu
vyemena. izraci sa. povrsine v];.lkna) bude jednaka. kolicini topiote koja
se za isto to vrijelne proizvede u vlaknu) njegova temperatura fe
ostatj konstantna. Prcrna tome jzjednacavajur-i (3.122) i (3.123) i
rjesavanjem po I dobija.rno
odnosno
cr·" . ,-
- '"r,d. jad
1 = = 1.48 A
2 ! P
5. PIVO cerno izvestl izraz za
izracunavanje Ridhergove kon-
stante. Frerna elementarnoj Bo-
rovoj teoriji atmna vodonika i
njemu slicnih jona u atomu pos-
toje stacionarna stanja u kojirna
energjju. Centri-
petalna sila koja. prisiljava dele-
tron da. se krece oko jezgra.je _Ku-
lOTIova sUa kojOITl Sf"' -medjnsohno
prlvlace jezgro i elektTon
T
rnv
(3.124)
3.1. DRUGI PARCIJALNI ISPITI TZ FlUKE 241
Tacnije ree.eno, i jezgro i elektron se krecu oko centra rnase, ali ako
predpostavimo da je rnasa jezgra beskonacna, onda se centar mase
poklapa sa centrom jezgra, pa. se moze reci da se krece sarno elektron.
Tada je moment koliCine kretanja elektrona na toj putanji, prema
Borovom postulatu 0 kvantovanju, jednak cjelobrojnom urnnosku
Plan kove dejstva h
m,vr = nn
gdje je n'= 1,2,3.··· glavni !<vantni broj.
Nakon skralivanja sa r iz (3.124) Sf' dobija.
Ze
2
mvr·v =
41fco
Ako 5e ovdje uvrsti rezultat iz (3.125) dobijemo
1 Zc'
Vn = ..
47fEo nh
(3.125)
gdje smo uz brzinu dodalj inaeks n da bismo istakli da brzine elek-
trona pri krctanju 11 atomu riet_e moei inmti b110 koje
J
vee sarno odred-
jene vrijednosti.
Uvrstavanjem 11 (:1.125) dobija se
n'li n
2
t,'
Tn = -- .=
m,V
n
mZe
2
gdje indeks n uz r takodje ukazuje na to da poluprecnik kruzne
putanje elektrona u atomu vodonika i njcrnn slicnih jona Inoze imati
sarno odredjene vrijednosti, tj. eJektron se moze kretati sarno na
odredjenim rastojanjima od jezgra.
Ukupna energija sistemajezgro-elektron, uz pretpostavku dajez-
gro rniruje, je zbir kineti(:ke energije elektrona j potencijalne energije
njihovog medjusobnog djelovanja
mv
2
1 Ze
2

2 47fEo r
(3.126)
Korist.eCi jednaCinu (3.124), iz (3.126) dobijamo
1 mZ'e
4
({EO)' 2n'1t'
(3.127)
242
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Vidimo da ukupna energija sistema zavisi od toga na kojoj se putanji
elektron krece, odnosno od glavnog kvantnog broja n.
Fri prelazu iz viseg, U llize cncrgetsko stanjc, atom emituje en-
ergiju u vidu elektromagnetskog zracenja, Ciji foton ima energiju jed-
naku razlici ellergija ta dva kvantna stanja
hv = En - Ek
gdje je n> k.
UvrstavanjcIll (4) U ovu jednacinu dobijamo
1
A
1 mZ'e
4
( 1 1 )
(41fco)' 2hcn
2
k
2
n
2
Izraz ispred zagrade u posljednjoj jednacini je Ridbergova konstanta
i za vodonik (Z = 1) iznosi
1 mZ'e
4
RH = --- -- = 109737.31 . 10' 11m
41fEo 2hen'
Lajmanova serija u jednostruko jonizovanom atomu helijurna nastaje
pri prelasku elektrona sa visih energetskih nivoa na osnovni nivo
(n = 1). Prva linija u seriji ce imati talasnu duzinu
1 , (1 1) 2 3
A21 = Z RH l' - 22 = Z RH'4
Energija ovog [otona je
he 3, • -19 J 86 u
E
f
= :\ = ;;hcZ RH = 10 = 40. e,
Ako ovaj foton pogodi elektron t1 atomu vodonika, koji se nalazi u
osnovnom stanju
1
OIl ce biti apsorbovan. Atom vodonika se oslobadja
te energije na taj naCin stu se izbacuje elektron. Ovaj elektTon utrosi
jedan dio energije da savlada privlacnu silu jezgra (izlazni rad elek-
trona iz atoma, energija jonizacije), a preostali dio odnijece U obliku
-"kineticke energije
E
f
= Ai + Ek
Energija jonizacije atoma vodonika je
1 me
4
(1 . 1) . ,-
Ai = hvlOO = ('4;';:0)' 2n2 12 - 00 = 13.6 eV
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 243
Kineticka energija fotoelektrona ce biti
Ek = E
f
- Ai = 27.26 eV
Brzina u nerel,ativistickom slucaju je
_ J2E
k
6
V -- --;;;: = 3.1 . 10 ml s
3.2.10 Drugi parcijalni ispit iz Fizike
Tuzla, 2.9.1987. god.
l. Tackasti izotropni izvor zvuka nalazi se na normali koja prolazi
kroz centar kruga. Rastojanje od centra kruga do izvora je L = 1 m,
a poluprecnik kruga je R = 0.5 m. Nab srednji fiuks (tok) energije
kroz povrsinu kruga, ako je u centru kruga intenzitet zyuka 10
30 /LW 1m
2
• Prigusenje talasa se zanemaruje.
2. Kocka leda rnase ml = 50 9 i temperature tl = -",10°C ubaci
se u vodu mase = 300 9 temperature t2 = 20°C. Kakav je sas-
tav srnjese i kolika je kad nastupi toplotna ravnoteza?
Speeificni toplotni kapaeitet leda je dvaput manji od specifii"nog
toplotnog kapaciteta vode koji iZIlosi C2 = 4186 J IkgK. Specificna
toplota topljenja ledaje q, = 0.33 MJ/kg.
3. Skicirati Bejnbridzov spektrogra[ masa. Rastojanje izmedju
pukotine selektrora brzina i mjesta gdje se registruju joni je D =
400 mm, a jaCina magnetske indukeije u obje oblasti je B = B, =
50 mT. Pri laganom mijenjanju intenziteta elektricnog polja selek-
tora brzina zapaze se pikovi jonske struje u prijemniku pri vrijednosti
t1 = 1.2.10
4
Vim it, = l.6·10
4
Vim. Odrediti atomskemaseodgo-
varajuCih jona pretpostav IjajuCi da sujednostruko jonizovani. Kojem
hemijskom elementu pripadaju ti joni?
4. Na osnovu Borove element arne teorije za atonl vodonika i
njemu slicne jone izvesti izraz za odredjivanje talasnog broja elektro-
magnetskog zratenja koje emituje atom. Kojoj seriji linija pripada
spektralna linija atomskog vodonika (iji je talasni broj jednak ra-
zliei talasnih brojeva sljedeCih linija Balmerove seIije: 410.2 nm i
486.1 nm? Kolika je talasna duzina te linije? Izmedju kojih nivoa se
vrsi prelaz pri emisiji te svjetlosti?
244
GLAVA 3. RIJESENI ZADACJ SA PISMENIH ISPITA
Rjdenja:
L L= 1 m
R 0.5 m
10 = 30 p.W 1m'
F." =7
Fluks iii tok energije kroz
neku povTsinu prcdstavlja
energiju koja prodje kroz tu
povrsinu 11 jedinici vremena
/',.E
Izvor
[0
/',.ij) -, (3.1)
/',.t . k" d .
Kroz razlicite elemente neke povrsme moze to energlJ€ a l'ma
razlicite vrijedllosti i da prenosenje energije bude usmjereno U T(t-
zlic.itim pravcima. Za. karakt.eristiku toka €nergije u razlicltinl t.al.-
kama prostora uvodi se velicina koja se naziva gustina toka (fluksa)
energije.7. Brojna vrijednost gustine toka (fluksa) energije .ie jcd-
naka fluksu encrgije kroz jedinicnu povTslnu postavljenu normaino
na srnjer u kome se prenosi energija.
/',.<1> f',E
J = - .. = .. ...
/',.S" /',.S"/',.t
(:).2)
Rako je energija koja za ncko vrijeme prodje kroz povrsinu koja je
normalna na smjer strujanja energije
/',.E = ,,/',.S"v/',.[ (
" "\
d •• _')
gdje je 'IJ, zaprerninska gnstina energije talasa, a v fazna brzina ta-
lasa (brzina prenosenja energije). UVrStavanjern (3.130) u (:U 29)
dobijamo
J = 1LV
Vektor fazn€ brz-tne v se po smjeru poklapa sa smjerorri
talasa (prenosa energije) pa mozemo pisati za vektor glI"st.ine toka
(ftuksa) energije
-:
J = "Tl
Kako je gusl,ina toka razliCita u raznirn lai'kama prostora, a u jednoj
tacki se mijenja u toku vremena po zakonu kvadrata sinusa (up!" =
:i.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 245
* to se za vcktor srednje gustine toka energije maze pisati
---: __ 122_
- Zpa w v
gJe je a. arnplituda talasa u da-
t.oj t.ar_ki, w je kruzna frekvencija
t.a.Jasa, a p je gustina nedeformi-
sane sredine kroz kOjll se prenose
t.aJasi. Srednja vrijednost fiuksa
energije kroz elementarnu povr-
sinu moze se dobiti kao
6. iJ? 31' = . .6.S" = cos Q
'-.-
,
Jsrn
gdje je a ugao izrnedju jedinicnog vektora normale na povr,sinu i
vektora sTednje gustine toka (vidi sliku). Ukupan srcdnji fiuks kroz
neku povrsinu bice tada
N N
1? sr .2: .3. q, ,q,'i 2: i;ri .6.S
i
cos (Xi (3.4)
i=l
Tar.na vrijednost ovog srednjeg ftuksa dobila bi se ako se uzme gra-
nicna vrijednost ove sume kada ,6.8
i
--)- o. U tom slucaju surna ce
'prcci u integral
N /'
<I> = lim L isri 6. 8i cos (Xi = i3r cos adS
tJ,.Si-+
O
i=l J S
(3.5)
G nasem slucaju na krugu kroz koji trazimo srednji fiuks, l1ocicemo
element povrsine dS koji se od centra kruga nalazi na rastojanju r, a
ogranicen je lukom duzine rdrp i priraStajem poluprec.nika dr.
dS = rdcpdr (3.6)
Sa slike se vidi da je
L L
cos a: =
x
(3.7)
Srednja vrijednost. gustine toka na uocenom e.lementu povrsine bice .
J
' = 'v
sr 2 xW
246 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
gdje je ax amplituda na mjestu koje je udaljeno za x od izvora zvuka.
Kako je izvor tai'kasti, on proizvodi sferne talase kod kojih amplituda
opada obrnuto proporcionalno udaljenosti od izvora. Tada se moze
pisati
ao
ax =- (3.8)
x
gdje je ao brojno jednako amplitudi talasa na rastojanju 1 m od
lzvora.
Intenzitet zvuka je srednja vrijednost gustine taka encrgije, pa se
maze pisati
_,_lag
2
1- Jsr - -p-w v
2 x'
Uvrstavanjem (3.133)'(3.134) i (3.136) u (3.1:12) dobijamo
Intenziet zvuka u centru kruga hi bio
odakle je
2 1 2 2
IoL = -paow v
2
sto uvrstavanjem ispred integrala u gornjoj jednaCini dajc
_ 3 lR j'Z1i rdrdtp 3 lR rdr
<1>" - L 10 - = 27iL 10 =-;:---;:-:
o ° (L' + r2)3/' 0 (L2 + r')3/2
Smjenom VL' +--;:2 = t, ilto daje rdr = tdt, dobijamo
• 3 J tdt 3 ( 1)
<1>" = 27fL 10 t3 = 27fL 10 --;;
(3.9)
VracajuCi se na staru prornjenljivu t = y'L2 + r2 dobija se da je
3.2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE
2. m, = 50 9
t,=-lOoC
Tn, = 300 9
t2 = 20°C
c, = C2/2
c, = 4186 .T/kgK
q, = 3.34 .10
5
.T/kg
ts =?
247
Ako se led temperature t, ubaci u vodu temperature t, led ce od
vade primati kolicinu toplote i njegova temperatura ce se povisavati,
a temperatura vode, kojaje otpustala koliCinu toplote, ce se snizavati.
Ovaj proces ce se odvijati sve dok se sav led ne zagrije do 0 "C. Za
taj proces je potrebna koliCina toplote
Kada se saY led zagrijao do 0 °C, a da se pri tome voda JOB nije
ohladila do 0 °C, dolazi do prelaska top late sa vade na led j on
poCinje da se topil a voda se i dalje hladi. KoliCina toplote koja je
potrebna za topljenje cjelokupne mase leda je
Voda koja nastaje topljenjern leda ima ternperaturu 0 DC i zadrzace
je sve dok se ne istopi i posljednji komadic leda. Ukoliko se voda u
koju smo ubacili led nije joil ohiadiia do 0 °c ona ce i dalje otpustati
toplotu i hladiti se, a voda nastala topljenjem leda ce prirnati toplotu
i zagrijavati se. Taj proces ce se odvijati sve d.ok im se temperature
ne izjednaee: tj. dok ne nastupi toplotna ravnoteza. Obiljezimo tu
lemperaturu sa t,. KoliCina topiote koju primi voda nastala topljen-
jam led a je
Q, = m,c,(t, - 0 "C)
Ukupna koliCina loplote koju je oslobodila voda pri hladjenju moze
se izracunati kao
Qo, = m2c2(t2 -- t,)
Kako nema gubitaka toplote ova kolii'in'a toplote mora biti jednaka
kolicini utrosene toplote u svim navedenim procesima Qut :::::.:: Q1 +
248 GLAVA 3. RI.JESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Q, + Q". Izjednacavanjem utrosene i oslobodjene toplote dobijamo
m2c2(t, - t,) = m,c,(O °c - tr) + m,g, + m,c,(t .• -. 0 DC)
RjesavanjcrIl ove jednacine po it' dobijarIlo
m'2 c Z
t
Z + mlclh ~ rnlqt
ts = .. ;:.::;:: 5 °c
(m, + m,)c,
Prema tome u sudu ce biti sarno voda, a say led ce se jstopitL
3. D = 400 rnm
B = B, = 50 mT
[, = 12 kV 1m
[, = 16 kV/m
A, =?
A, cc?
6
II ...
Joni koji se dobijaju u izvoru
jona imaju razliCite brzine v,
Kada U obliku snopa ulaze u kon-
denzator kako je prikazano na
crtezu doCi ce do njihovog skre-
6
8
j 6
1 <iI
• Vi'
D
@ ® e
.._.
,. ----..-------...1
tauja prerna negativno naelektrisanoj ploCi pod uticajem dektro-
statickog polja koje postoji u prostoru izmedju nae1ektrisanih plota..
~ t \ . k o se u prostoru izmedju plot a kondenzatora usp.ostavi .magnet.-
sko polje indukcije B, koja je normalna na brzlnu kretanja jona i
dektrostaticko polje u kondenzatoru, a usrnjerena od nas u crtez
(oznacavarno to kruzicem sa oznakom x u njernu, kao cia glf'damo
u-Tep strelice-vektora): tada i.e na te jone dje]ovatj i I,orencova ·sila
koja je usmjerena. u' ovom siucaju na desno, prema pozitivno naeJek-
trisanoj pIo?:i. Ova sila skrece jone na suprotnu stranu od one na
3.2. DRUGI PARCI.JALNI ISPITI IZ .FlZIKE 249
koju ih shece elekt.rost.atiHa si!a. Oni joni koji imaju t.akve brzille
da je Lorencova sila po intenzitet 11 jednaka sili kojom clektrostaticko
polje djeluje na njih, nece skreta.ti vee ce se kretati pravolinijski i
izaCi kroz atvoT S. Za te jane vaii da je
odak!e je
E
v =-
B
(3.10)
Svi ostali joni bice otkolnjeni lijevo iii desllo od otvora S, pa nece
proci. Zbog toga sto se odabiranjem polja [ i indukcije B rnogu
izdvqjiti iz snopa joni sa jednom vrijednoscu brzine, ovaj uredjaj se
naziva selektor jona po byzinarna iii monohromator brzina.
Joni koji prodju kroz otvor S ulijecu u prost.or u kome djeluje
sarno magnetsko polje. Loreucoya sUa koja djelujc na njih je
fA = q(vx 8,)
Vldi se da je ona 11vijek nonnalna na raV<l.n 11 ROJOJ lete vektori v i
B
1
. Ova. sila prema tome ne IIloze rnijenjati brzin11 jona po brojnoj
vrijecinosti vee samo po pravcu i srnjeru.
Intenzitet ove sile je konstantan i iZDosl
Fi; = qvB, sin 7r/2 cc, gvB
Prerna torTle za jednake vrernenske intervale, brzina ce dobiti uvijek
iste prirastaje koji su usmjereni u smjeru sileo Dakle takvo kretanje
ce biti krivolinijsko kretanje kod kojeg postoji sarno centripetalno
(raclijalno) ubrzanje, odnosno putanja je polukruznica. Kako se cen-
trjpetalna sila Inoze napisati kao proizvod mase jona i njegovog cen-
tripetalnog ubrzaIlja
1
mozemo pisati
odnmm? masa jona koF se krece je
qB, R
rn = - - - - - ~ .
v
(3.11)
250
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH lSPITA
Aka se, na mjesta gdje treba da padnu joni nakon skretanja za 180 0
od izlaska iz otvora S, postavi kolektor jona, mati cerno registrovati
struju kad god poluprecnik putanje bude takav- da joni padaju u
kalektor. U na!lem slucaju je kalektor u fiksiranom palozaju pa je
R = D /2. Tada se jednacina (3.138) moze napisati
qB,D
m=--
2v
Brzina jona koji izlijecu iz otvora S rnijcnjace Se 11 toku vremena jer
se elektricnog polja u kondenzatoru, pa prema (3.137)
mozemo plsatl
v(t) = nt)
B
Tada ce masa jona koji se regiRtruju u trenucima maksimalne struje
u kolektoru biti
m = 9PI
D
!J... eB2D
Z U(t
z
) '2[2
Uvrstavanjern brojnih podataka, za masu jona koji se rcgistruju u
trenutku t, se dobija
m, = 5 . 10-
27
kg '" 3 u
gdje je u = 1.66· kg, unificirana atomska jedinica rnase.
Masa jona koji padaju u kolektor u trenutku t, biee
odnosno
C2
171.1 = mz- = 4 u
0,
Atomska masa jona je broj koji pokazuje koliko je put a masa toga
Jona veca od mase jedne dvanaestine ugljenikovog izotopa 6C12 , od-
nosIlo to je broj koji iskazuje masu jona u atomskim jedinicarna rnase.
Prerna tome, a.tornske ma.se jona su Al = 4.i A2 = 3.
uociti su ovo bezdimenzione velicine. Ako pogledalno u
tabilee lzotopa vldl se da su to izotopi helijuma: H e4 i He'.
3.2. DRUGI PARCIJALNI lSPITI IZ FlZIKE
4. .\, = 410.2 nm
.\, = 486.1 nm
RH = 1.09737.10
7
lim
1/.\ ="1
.\ ="1
rnl =7
rnz =?
251
Prenm Eorovoj elementarnoj teoriji atorna vodonika i njcrnn slic-
nih jona, atom se sastoji ad pozitivno naelektrisanog jezgra koje
miruje i elektrona koji se kreee ako njega po kruznim putanjama.
Kako je elektron naelektrisana cestica, to hi Oll, prerna saznanjima
do kajih se doslo u klasicnoj fiziei (makrofiziei), morao da zraci e-
nergiju jeT se nalazi u ubrZanOITl kretanju. Dok elektron zraCi, on bi
se kretao po jcdnoj spiralnoj putanji i na kraju hi pao u jezgro. U
toku kretanja on bi kontinuirano zrac.io elektromagnetske talase. Na-
suprot tome, atomi 8tl stabilni i zrate energiju u vidu diskontinuira-
HOg spektra. Da bi se m,ogli objasniti eksperimentalni rezultati, Bor
je predlozio da se pretpostavi da u mikrosvijetu (atomskom svijetu)
vaze drugaCiji zakoni od onih 11 rnakrosvijetu. Predlozio je da se
li5VOji tvrdnja da elektroni u atomu ne zrace energiju dok se kreCli
ubrzano. Ta stanja je nazvao stacionarna stanja. Stacionarna stanja
8U sarno ona stanja za koje je moment koliCine kretanja (Inoment
irnpulsa) ejelobrojni umnozak konstante It = h/2rr, odnosno
rnvr = nh, n= 1,2,3,··'
Predlozio je da se usvoji, da atorn zrati, iii apsorbuje energiju sarno
kada Inu elektroni prelaze iz jednog 11 drugo stacionarno stanje. Kako
svakom stacionarnorn stanju odgovara tacno odredjen iznos energije,
to ce emisioni i apsorpcioni spektri atoma biti diskretni (diskon-
tinuirani). Tim,e bi se mogle objasniti eksperimental:ne Cinjenice
da su atomski spektri linijski (emisioni i apsorpcioni). Ova ideja
o uvodjenju diskretnih mogur.ih vrijednosti energije i momenta im-
pulsa atomskih sisterna.) .tz. kvantovanje, odigrala je veoma ·znacajnu
ulogu u razvoju savremenog shvatanja prirode.
252 GLA VA 3. RIJESEN1 ZADAC1 SA PISMENIH ISPITA
Energija sistema jezgro-elektron je
, mov' 1 Ze'
E = Ek + Ep ,= -_. - --
2 47fco r
(3.12)
jer smo pretpostavili da jezgro rniruje.
lz uslova
i Borovog pastulata
:t'1--.C
f
-"",,--"'I m,
ze
rnovr = nit
rnogll da se odrede poluprecnici
stacionarnih putanja i brzine e-
lcktrona na njima.
Nakon skraCivanja jednaCine sa r dohija se
Ze'
rnovrv :=:c
4r. Eo
Koristeti (3.141) moze se dobi!.i
1 Ze' 1 Ze'
Vn = = ---..-
47r£o movr 47rEo nn
(3.1;')
gdje SIno sa indeksom n uz brzinu lstakli da je ona zavlsna od
kvantnog broja n.
,:vrstavanjem (3.142) u (3.141) dobijamo za poluprecllik s!.acio-
narne putanje
nn n
2
-n
2
Tn :;,-,;:: ---- =::. 471EO----"-"'-
rnOVn fnoZ e
2
Ako sada (3.142) i (3.143) uvrstimo u (3.139), nakon
dobijamo da je energija atoma u stacionarnom stanju
1 rnoZ2e4
E =, -----... ...-
n (47rE:oF 2-n,2n2
srcdjivanja
En-ergija kvanta.-svjetlosti (fotona) koji se crnituje pri prelazu ato.ma
iz viseg u nize energetsko stanje je
3.2. DRUGI PARCIJALN1 1SP1T1 1Z FlUKE 253
gdje su min kvantni brojevi stanja (m, > nL sto se moze zapisati i
kao
he
;: = E= -. En
Talasni broj spektralnc linije .ie
(3.18)
Bahnerova serija linija nastaje kada elektrolli sa visih energetskih
nivoa prelaze na drugi (n = 2) u atomu vodoTIika. (Z = 1). Za
zadane talasne linije imarno
(3.19)
(3.20)
gdje je nl'l > 2 i m'2 > 2) a Rll = 1.09737· 10
7
l/lTI Ridbergova
konstanta za vodonik.
Talasni broj irazene spektralne iinijE' je prema usioyu zadatka
.- = -- = RH - -- ----
1 1 1 (1 1\
A Al -'2 . mj m;)
Ako iz (3.146) lzrac_unamo rn] dobijamo da je
Tzra,(,unaV2.,njcm rnase m'2 iz (:),147) dobija se mz
duzina ove linije prerna (3.148) je
odnosTIo
144
.A = = 2624 nrn
5RIJ .
(3.21)
4, a talasua
Prema tome prelaz se vrsi sa sestog na cetvrti energetski Ilivo; te ova
linija pripada Brcketovoj serlji linlja.
254
3.3
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
Drugi parcijalni i cijeli ispiti iz Fizike
3.3.1 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike
Tuzla, 11. 6. 1990. god.
1. Tijelu mase rn = 4 kg data je pocetna brzina Vo = 4 m! s
niz strmu ravan nagibnog ugla 0: = 7;,/6. Na udaljenosti d = 5 1m
po strmoj ravni ono udari u elasticnu oprugu zanemarljive mase. Z '
.. a
vrlJeme kretanja na tijelo djeluje sila trenja F = 10 N. Pri sudaru
se opruga sabije za LO.x = 10 em.
a) Kolika je krutost opruge?
b) Koliki ce put tijelo preCi uz strnm ravan poslije sudara?
RJes. a) k = mv0+2(d+b.x)(mgsino:-F) " . 'r/
"x' - 16.21kN / rn
b) d = ""x' - 2 '
1 2(rng sin o:+F) -'"" . I 3 rn
2. Stap duzine L = 1 Tn i mase M = 4 kg objesen je tako da
moze oscilovati oko horizontalne ose, koja prolazi kroz njegov vrh.
U s.tap udari metak mase rn = 10 g koji Ieti II horizontalnorn smjeru
brzlnom Vn = 500 tn/s. Sudar je savrseno neelastican.
Za koliki ugao 0: ce se stap otkloniti ako:
a) Metak udari u sredinu stapa
b )Metak udari u kraj ,tapa.
e) Obrazloziti da Ii je u skladu sa zakonom 0 odrianju energije
to :lto se u ta dva slucaja dobivaju razliciti rezultati.
Rjes. a) cos a = 1 , , 47°58'
lZgL(rwt-M)(4M+3m}1 0: =
b) cos 0: = 1 - _ 5 ° ,
, . • gL(M +3m)(2m+M) ' Q -- 8 17
Iz suda visine It = 1 m i poprecnog presjeka
S Ishce. voda kroz kruzni otvor na dnll, Povrsina poprecnog
otvora je = S / 400. Izracunati za koje ce vrijerne voda
lsteci lZ aka Je on u pocetku bio napunjen vodom do vrha.
KontrakclJU mlaza ne uzimati U obzir.
R ' -- G. (S' )
Jes. t - V g- q - 1 = 180.6 8
v' 4. Od zi.ce duzine L = 1 m i mase rn ::::: 1. g. naprave se dvije
Zlee. Jedna lma duzinu 10, = 51 em . a druga L - 4"' Z'· .
- 1 2 -:.:1 em. Ice se
zategnu jednakom silom F = 200 N. Kolika je frekveneija talasnih
3.3. DRUGI PARCI.JALNI I CIJELI ISPITl IZ FlZIKE 255
udara (otkucaja) koji ce nastati ako se obje iice dovedu istovremeno
U oscilovanje?
Rjes. Vud .6.1/ = V2 - VI = fFL-LZ-LLJ = 35.8 Hz
V'm L1 2
5. Tri Inola molekula kiseonika temperature l' = 300 K izo-
barno se sire do dva puta vece zapremine, a zatim izohorno hlade
do pocetne temperature. Iz ovog stanja gas se izotermno sabija do
pocetnog stanja. Skicirati navedeni preces u pV -koordinatnorn 8i8-
teIIlU. Izracunati izvrseni rad u toku jednog ciklusa smatrajuCi da su
veze Inedju atomima u molekulu krute.
Rje.§. A = zRT, (1 - In 2) = 2.3 kJ
6. Pomotu Plankove formule odredi maksimalnu spektralnu emi-
sionu snagu apsolutno crnog tijela na T = 2500 K. Koliki je spe-
cificni intenzitet tog zracenja. Kolika se snaga emituje sa jedinice
povrsiue u vidu zracenja u intervalu ±0.44% Am, gdje je Am talasna
duzina na kojoj apsolutno crno tijelo ima maksimalnu spektralnu
ernisionu snagu na toj temperaturu.
RJ'es E, '= -.-'_,.,_ .,'- 125· W/rn
2
. m
. " ,\5 -, ,
'" eJ..".kT_1
t:..E). ). b.), = E).,t:..).. = ___ = 1.25 kW
"" '" --r- t -1 mOl
InA -= fu 3.98 . lOll
1r m-'m'sr
7. Monoenergetskielektroni energije Eo = 75 eV ulijecu po
sredini homomogenog elektrostatickog polja jaCine [ = 2000 vim
izmedju ploca ravanskog kondenzatora pod uglom Q = 30°. Duzina
ploca kondenzatora je L = 5 em.
a) Koliki je razmak pri ko-
jem elektroni nece udariti u
negativnu plocu kondenza-
tora?
b) Kojom brzinoID elektro-
ni napustaju prostor u ko-
L ____ _
-----------2
1
)
"tl X
jern djeluje elektrostatsko :-1t)====!==;;r======
polje? Eo
Rjes. d > = 1.88 ern v = 2e[Ltana...J... e
Ol
[2p
- eE 'V m m' ZmEocos"2a
4.66.10° ml8
(Vidi rjesenje zadtka 4 sa 181. strane)
8. Pri iJ-raspadu izotopa Pd
1l2
dobije se aktivni izotop Agl12.
Period poluraspada pretka je 21 sat, a potomka 3.2 sata. Ako je u
256 GLAVA 3. RIJESENI ZADACl SA PlSMENIH lSPITA
pocetnom trenutku izvor sadrzavao sarno atome prctka, naci odnos
rnaksimalne aktivnosti pot01nka prema prvohitnoj akti vnosti pretka..
iljes. -,-=,-l-I.ll :;::: e - e ---T2- '" = 0.71
A T ( _ ".CD:;, )
AUl Tl -T,:-;
" In !1.
t ,.LIz... 102- h
'm -" 0.693 - . b "
1Vapomena:' Za ci:ieli ispit rade se zadaci 1)2,3A, 7'£ 8) a Z(1 drugi
parclj"alni i studente masin-siva S'U zadaci 4,,/)) 6
J
7 £ 8.
3.3.2 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike
Tuzla, 20.9. 1990. god.
]. Na strrnoj ravni nagibnog ugla 0:' .= 45° laganim uzdorn su
povenne kocka mase m2 = 5 kg i valjak mase m, = 10 kg i pob-
precnika r = 6 ern.
a) NaCi ubrzanje sistclna
ako pustirno tijela. da se
slobodno krec,u. Koefici-
jent trcnja iZDWdju kocl;:e i
strme ra.vni je ji. = 0.02.
Koeficijent trenja kotrlja-
nja valjka se zaw·;maruje.
b) Izracunati silu zatezanja
uzeta.
11'1
R
' ) - Zsino:(ml+rnz)-2rr!-2/tC()SCf 48 ! 2
-Jes. a a - 3
rn
l+
Zm
2 g'='. 4. m,;-"
b) F
z
= ml(gsinnc -1.5 a.)
2. lz otvorenog cilindricnog suda koji se na]azi na horizontal-
noj podlozi) istice voda iz malog otvora sa bocne stranc: koji se
nalazi na l/a Ylsinc suda mjereno od dna suda. Rako se mijenja
dornet rnlaza vode x za vrijerne lsticanja
J
ako je vis ina suda H,
povrsina poprecnog vresjeka. suda 5', a poprecnog presjeka otvora,
S1' U pocetnorll trenutku sud je llapupjcn yoda-m do vrha.
• _ v • [-, /-- "--" . ",.
RJes. x =- 25 ,; ')?j' za Y = H dornet mlaza Je mak::nmalan.
v • I' , 1 J •
3. Koliki je period osciiovanja centra kugle polupreclllka r koja
se nalazi u polukugli poluprecnika R za male pomake iz PQiozaja sta-
ravnoteze. U .p0redi sa izrazom' za period klatna.
R' T ? i7(R-'l
}f8, = ..-Jry' - 5g .
3.3. DRUGl PARCIJALNl I CIJELI lSPITI lZ FIZlKE
257
4. U jednoj casi se nalazi t.ecIlost zapremine VI = 300 em
3
tem-
perature tl = OOC, a u drngoj V
2
= ] 10 em,s iste tecnosti tem-
perature t2 = 100°C. Nadji ukupnu zapreminu ove tecnosti nakon
mijesanja
1
ako je termicki koeficijent zapreminskog sircnja tecnosti
, = 0.00] l/oC.
1
,' • t V . .,t., - 2 r:: 0 C'
l.Jcs. lS+V
1
(1-+'l'
t
2 = ;) J,
V = V, (l + ,q +- V
2
[1 + ,(t, - t,)! = 409.25 em
3
5. 0.5 % rnolekula gasa iIna energije u intervalu 1::.E = 0.04 .
10 -2 elf, Odnos najmanje encrgije u tom intervalu i najvjerovatnije
energije je 0.98.
a) Izvedi izraz za funkciju raspodjele molekula po energijama,
ako je raspodjela molekula po brzinama Maksvelova.
b) Kolike su granicne energije E1 i E2 kao i najvjerovatnija ell-
ergija?
c) Kolika je temperatura gasa ako bi raspodjda molekula zado-
voljavala ove uslove.
R.id. b) Enaj = 10-
3
tV, E, = 9.10-
4
eV, E, = 9.02,10,.
4
eV.
c)T=23.2K,
6. koje ubrzava napon U izlijecu lZ elektronskog topa
u pravcu X-ose. Na udaljenostl d od elektronskog topa posta:vljena
je meta tako da spojnica T M zatvara s X-osom ugao 0'.
a) Koliku magnetnu indukciju B
mora imati magnetno polje koje je
okomito na ravninu koju odredju-
ju )C -os a i tacka A1 da hi elektrone
skrenulo n a rnetu?
b) Koliku rnagnetnu indukciju mo-
ra irnati hornogeno magnetno polje
cije su silnke paralelnc s pravcem
TAl da bi elektrone skrenulo na me-
tu za najkrace vrijeme'?
.........,r
---I .....
',(7
"-
r;:--;;-
Rjel. a) BI = sin 0:, b) B
z
z; cos a
',-
'-
'-
...
H
7. Monohromatska svjetlost ncpoznate talasne duzine pada Ila
at-orne vodonika koji se nalaze u osnovnorn stanju. U emisionom
spektru koji se dobiva poslije int.erakcije rotona sa atomirna vodonika
javlja 5e ukupno 10 spektralnih linija
a) Koliko ovih linija pripada Balmerovoj seriji.
258 CLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PlSMENlH lSPITA
b) Odredi najvei'u i najmanju duzinu ovih spektralnih linija i
energiju fotona upadne svjetlosti.
Rjel!. a) Tri, b) ..\rnin = ..\SI 94.95 nrn, A-maz = ).54 = 4.05 j.Lrn.
1Vapomena: Za cijel£ ispit se rade zadaci 1,2,3,5,6 i 7, a za drugi
p(lfcijalni £ stadcnte rnasinstva sa zadaci 3,4,5,6 i 7.
3.3.3 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike
Tuzla,29.9.1990.god.
c
1. Malo tijelo se gurne po hor-
izontalnoj podlozi brzinom Vo.
Podloga prelazi u polukrllg u ver-
tikalnoj ravlli poluprecnika R.
a) Kolika je najrnanja brzina ko-
jom treba tijelo gurnuti da bi
proslo kroz najvisu tacku C ne
- i)
'ifo

odvajajuCi se od podloge.
b) Odredi rastojanje tacke B od t.acke u kojoj ce takvo tijelo pasti
na horizontalnu ·podlogu.
Rjeif. a) Vo = y5Rg = 7 m18, b) d = 2R = 2 rn
2. l'\a periferiji diska rnase M = 15 kg i poluprecnika l' = 40 em
nalazi se tijelo rnase m = 4 kg. Iz stanja mirovanja disk se pocne
ohrtati stalnim ugaonirn ubrzanjem 0: = 0.2 radl S2.
a) Izvesti izraz za mornent inercije diska i izracunati ga.
b) Koliko ce obrtaja napraviti disk do trenutka kada tijelo sklizne
sa diska.
c) Kolika je ugaona brzina diska neposredno nakon spadanja ti-
jela?
Koeficijent trenja klizanja izmedju tijela i diska iznosi f.' = 0.2.
R)·es. a) 1= M.E:' = 1.2 kgm'. b) N = .w' - -"'L -. ry
2 '47rCi 4xRo: -_.
c) Wi = 3.37 rad/.s
3. Kraz horizoIltalnu kapilaru un-
utrasnjeg po]uprecnika r = 1 rnm koja
se nalazi na bocnoj strani otvorenog
cilindricnog suda poluprecnika R =
2 ern istice ulje koeficijellta viskoznosti
l'l = 1.2 Pas i gustine p = 900 kg 1m".
3.3. DRUGI PARCIJALNII CIJELllSPlT11Z FlZ1KE 259
Izracunati kolika je brzina V, istieanja nlja kroz kapilaru, a kolika
je brzina spustanja nivoa ulja u cilindricnom sudu u rnomentu kada
je nivo ulja nad sredistem kapilare It -= 26 ern.
Srnatrati da ne dolazi do zadrzavanja ulja na zidovima suda.
Rje!3. VI == 1.2 ernj 51 'U 0.003 ern! s
4. Vazduh zapremine 10 drn
3
treba da se komprimira na 5 pula
manju zapreminu. Koji kornpresioni proces- adijabatski iii izoter-
micki) zahtijeva manji utrosak rada i za koli.ko put a?
RJeS. AdA" = 0.7
5. Zracenje Sunea po svorn spektralnom sastavu blisko je zracenju
apsolutIlo emog tijela, za koje je maksimurn zracenja na talasnoj
duzini 480 nm. NaCi masu koju Sunee gubi n jednoj sekundi na
Tacun zracenja i vrijeme za koje ce se rnasa Sunca smanjiti za 1%.
Poluprecnik Sunca iznosi Rs = 695108 m, a lnasa SUIlca je Ms
1.97.10
30
kg, Vinova konstanta b = 2.88· 1O-3m K, a Stefan-Bole-
manova konstanta Cf = 5.67 .10-
8
Wjrn'K4.
RJ·" E = 4R'TWT
4
= 4 46 . 10
20
J I s -""" = E.", - 4955 kg
, • em " 'llt c2,6,t _. , ,
t = = 1.26· 10
'7
god.
'"
6. Prostor izrnedju dva koaksijalna metalna ciEndra ciji su polu-
precnici Tl i T2 ispunjen je honlOgenim toplotnim izolatorom. Tern-
peratura unutraSnjeg cilindra je til a vanjskog t2 tako da je tl > t
z
.
Odredi zavisllost temperature t od rastojanja l' od ose eilindra. Nacr-
tati grafik te promjene ako je tl = 120 DC, t2 = 20 DC, 1'1 = 5 em i
TZ = 10 crn.
in ...!...
RjetJ. t(l') = tl - (t, - t 2) ;, = 120 - 144.31n -"- (DC)
In -'< 5cm
. ,
7. Odredi talasnu duzinu AD fotona koji u sudaru sa slabo vezanim
elektronom predaje T) svoje energije i rasije se pod uglOlIl 8.
R' , A - 'h(I-'J) . 2B
yes. 0 -- Y)1nC"'-stn Z
8. Dvostrllko jonizovani atom litijuma pri prelazu iz nekog ek-
sitovanog U pIVO pobudjeno stanje emituje sukcesivno dva fotona
sa talasnim duzinama Al 219.1 nm i A2 72.91 nm. Koliki je
poluprecnik orbite eksitovanog stanja iz kojeg se vrsi prelaz? Aka
kvant talasne duzine ).,2 pogodi jednostruko jonizovani atom heli-
Tuma koji se ".-nalazi u prvom pobudjenom stanju, razrIlotri hoee Ii
doci do jonizacije helijuma. Ako dodje do jonizaeije, kolika je brzina
[otoelektrona'? Da Ii se moraju uzimati u obzir relativisticki efekti'?
260 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH [SPITA
h = 6.62 . 10 ..
34
J 5, RH = 1.097· 10
7
;;;, cO = 8.85 . F /m,
mo = 9.31· kg, e = 1.6· C.
R)'ct. r = 04?5 E E =c
4 27rm{)e2 = . nm'J '2 > j: V .I mn
0.7,10
6
m/ s, ne IIloraju.
IVapomena: Za ci:ieli £spit se rade zadaci 1,2, 3-; 5;6 £ 8, a za'-dru,91:
parczialni i studente mai3instva Stl zadaci 4) 5,6, 7 i 8.
3,3A Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike
Tuzla, 08.10.1990. godine
1. Dvije strme ravni su postavljene kao na slid. Sa vrha strme
ravni nagiba a =- 30° pusti se do. klizi malo tijelo.
So. koje visine hl treba
pl1stiti tijelo do. se zallS-
tavi na samom vrhu druge
strme ravni visine h2
0.8 In i nagiba (3 = 150.
Koeficijent trenja no. ci-
jelom putu je isti i iznosi
J1 0.08.
R
·' h 1+/l
ca
t,8 h -
Jes. 1 2 -
1.2 rn.
2. So. visine H iznad nlvoa mirne jezerske vode pusti se do.
slobodno pada sferna kuglica naCinjena od materijala gustine p =
850 kg/m'. Ako se kuglica zaust.avi na dubini h = 2.2 m, odrediti:
a.) Sa koje visine je kuglica. pust.ena da pada?
b) Nakon koliko vremena, od momenta pustanja, c.e kuglica biti
ponoyo na povrsini vode?
Otpor vode i vazduha zanelnariti. Zapreminska masa vode je
Po = 1000 kg/m
3
.
Rjes. a) H = "";Eh = 0.33 m b) t = jiif' + 2fi!: = 3.72 8,
a = i!Jrf!.g
- p •. .
3. Smatrajuci' Zemlju homogenom loptom i zanemarujuci otpor
vazduha odrediti potencijalnu energiju U(r) sistema tijelo-Zemlja
ako se tijelo moze pomjerati kroz uski kanal napravljen kroz Zemlju
3.3. DRUGI PARCIJALNI I CDELl lSPITI IZ FlZIKE 261
duz njene ose. Pretpostaviti da je potencijalna energija slstema ti-
jela jednaka nuli kada S11 ona na beskonacnoj udaljenosti jedno od
drugog. Kolikaje potencijalna energija U(O) kojorn raspolaze sistem
kada je tijelo u centru'! U(O) sa potencijalnorn energijom
kada je tijelo na povriiini Zemlje U(R).
Elfet. (vidi 5. zadatak sa pismenog ispita od 1.4.1987. god.)
4. Izracunati period malih oscilacija
sistema tijela sastavljenog od tankog
stapa duzine 10 i mase m i lopto polu-
precnika R i mase M pri osc.ilovanju
oko ose 00' (vidi sliku)
}
)' R 2 I G1n-<-12M(I-tf)
'.J
es
. . - TrV (. R
L m-;..-12M(1+i'F) '
S· = M=( L:..'..+R:c'i
m+1\'[
I., "'if ..,.. M(L + R)'
9
/
0/
/
m
I

11
5. Kolikom bi silorn trebalo djelovati u pravcu ose na celicnu sipku
duzin€ L =: 2 m., povrsine poprecnog presjeka S = 1 cm
2
da bismo je
istegIi za oIlol1ko koliko se ana izduzi pri zagrijavanju za tit::.-:.:: 10°C.
Termicki koeficijent linearnog sir€nja celika je 0' = 12 _10·,·6 1/
0
e) a
.Jangov modul elasticnosti za celik je Ey = 2.1 . lO" Fa? Kolika je
energija elasticnE: deforrnacije 11 tom slucaju U Lorn tuelu?
Rye.s. F = E
y
SL6.t = 2520 N, E E. = o:6.t
6,KoliCina azota mase m .-= 20 g nalazi se u zatvorenoj posudi na
temperaturi t = 20°C.
a) Izvedi izraz za izracunavanje efektivne brzine molekula gasa u
stacionarnom stanju na ternperatllri T.
b) I{olika je koliCina toplote potrebna cia se dovede gasu da bi se
njegova efektiyua hrzina l1dvostru61a?
c) Koliko ce se put a prornijeniti pritisak gasa?
R = 8.31 J/moIK, M = 28 g/rnol.
R') = b) Q - 3m) RT,_ 4 3 k J ,.) 12 - 4
JCS. a vef \/ M - 2M - ., ", ,- 1'1 -
7. Komptonovski elektroni energije E = 0.23 AleV registruju se
pod uglom od 30° U odnosu na l1padni prava.c fotona. Odredi energiju
upadnih fotona. Ma.sa mirovanja elektrona (sopstvena masa) je mo =
9.1 . kg.
262 GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
8. Pri sintezi jezgara 3LiG i 1 HZ obruzuju se dVij"e 0::- cestic€.
veze po nukleonu u Li, Hi He su 5.33, 1.11 i 7.08 A1eF
,
respektivno. Izracunati energiju koja se oslobodi pri datom procesu.
Rjeii. Q = 8E
v11
, - 6E
vLi
- 2E,11 00 22.4 MeV
Napomena: Za cijel£ 1'spit Be rade zadaci 1,2,3,4,5 £ 8; a za drugi
parciialni i. stud.ente maMnstv,a su zadci 4,5,6,7 i 8.
3.3.5
Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike
Tuzla, 10.6.1991. godiI1e
1. Pod kojim uglorn U odnosu na horizontalnu ravan treba up-
raviti mlaz vode da hi dostignuta lliaksimaina visina hila jednaka
dometu'! Koliko je tada vrijeme kretanja djelica vade kroz vazduh,
ako je brzina kojoID je izbaeen Inlaz 9.81 m/s.
Rje';. 0: = arctan 4 = 75° 58
1
• t = = 1.94-s
, 9
2. Tijelo rnase m, 0.1 kg pustimo da klizi niz kosi zlijeb koji
prelazi u mrtvu petlju poluprecnika R = 0.75 rn. U najnizoj tacki
ono se idealno elasticno
Budari sa tijelom mase
m2 = 0.3 kg koje je
lllirovalo (vidi sliku). Sa
koje visine je tijelo ml
puS-teno da klizi, ako se
poslije sudara tijelo m'2
odvoji od petlje na visini
h = 1.125 rit,
..
a prvo tijelo vrati nazad po zlijebu, a zatiln ponovo kliznuvsi
odvaja od petlje u istoj tacki kao i rn'l,? Trenje zanernariti.
Rjes. H = (m2 - rnl)2 = 5.25 rn) iIi I-I = lnl+m:2. (3h -- R) =
m 1 2=1
5.25 m
3. Sa visine h = 1.5 rn iznad nivoa- ITliI'ile jezerske vode pUtiti
se da slobodno pada n1ala sferna kuglica od rnaterijala zapreminske
rnase p = 920 kg/m
3
. Na kojoj dubini u vodi ce se zaustaviti ta
kuglica? Koliko vremena ce se kretati kuglicakroz vod u? Otpor
vode 'zanemariti, a gustina vode je 1000 kg! m'.
RJd. H = -P-h = 17.25 m t = 12.72 s
,
3.3. DRUGI PARCIJALNI I CIJELI ISPITI lZ F1ZIKE 263
4.N a povrsini Zemlje postavljen je zVllcni izvor. Temperatura
zraka nu povrsini ZernIje je 15°C. Aka se temperatura zraka mijenja
po zakonu
1'(h) = 1'(0) + ah
gdje je a 6.T I!:::..h gradijent temperature i u atmosferi iznosi a =
-7.10-
3
Kim. Odredi vrijeme potrebno da talas stigne do visine
H = 10 km. (M = 0.029 kg/mol, K = 1.4 i R = 8.31 JlmoIK).
Rjeii. t = - {T«l)) = 27.8 s
5. Posuda u kojoj se cllva ozon (0
3
) nalazi se na tempera-
turi I, = 520°C i u nioi vlada pritisak 0.3 MPa. Naci promjenu
pritiska u posudi nakon pretvaranja ozona u kiseonik. Za nasta-
janie jednog mola ozona iz kiseonika utrosi se q = 1.42· 10
5
J.
Specificni molarni toplotni kapacitet za kiseonik pri stalnoj zaprem-
ini iznosi C
v
= 20.9 JjmolK, a molarne mase za ozon i kiseonik
iZIlose 48 9 / rnol i 32 9 /rnol ,respektivno.
Rjes. b..p = E.lMt (-g- + .1:L _ Tl) = 2.7.10
5
Pa.
TI c" M2 Ml
6. a) Izvedi izraz za koncentraciju cestica gurniguta n(h) na
nekom nivou h u hornogenom gravitacionom palju, kada Sli one sus-
pcndirane u vodi .
b) NaCi silu koja u homogenom gravitacionom polje djeluje na
takve cestic€, ako se koncentracija tih cestica na dva Ilivoa razlikuje
'I = 2 puta, a nivoi su jedan od drugog na udaljanosti /';.h = 30 em
duz linija sile polja. Temperatura sistema je 280 K.
(
",/frit kT
RJeii. n(h) = n O)e- kT , F = mg' = mg = Xi; lu'7 =
8.9· 10'"21 N
7. a) KoristeCi Plankovu fonnulu za spektralnu gustinu energije
zracenja, naCi izraz za spektralnu emislonu moe apsolutno crnog ti-
jela na temperaturi T u zavisnosi od talasne duzine A.
b) Izracunati enrgiju koju apsolutno crno tijelo emituje sa je-
dinicne povrsine u jednoj sekundi, lla ternperaturL:IOOO K u vidu
zrac.enja sa talasnim duzinama iz intervala Anai + 0.1 nffi. Vinova
konstanta je b = 2.89 . 10-
3
K m, Plankova konstanta h = 6.62 .
lO-"4 J 8, Bolcmanova konstanta k = 1.38 . 10-
23
J / K , e = 3 .
10
8
m/-s.
RJ·eii. a) E = 27.h,' -'- b) E E A' 1 28 w
>. ),:5.Ji&- em = ),U/\ = . :;:;;:z
e),leT
264 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENlII lSPITA
8. Kod kojeg jona slicnog atomu vodonika razlika talasnih duzina
glavnih linija Balmerove i Lajrnanove serije iznosi 59,3 nm" (co =
8.85 ·10-12 F/rn i e = 1.6 .10-
19
C, amasa elektrona m, = 9.1'
10-
31
kg).
RO <) N akl' d
yes. Z = eZ V 15;;c.6.). = oj 1 a osnovu ovoga z r JucuJcmo a
je to dvostruko jonizovani Li+"',<.
,1Vapomena: Za ctj'eli ispit 8e rade zadaci 1,2,3,6,7 i 8, a za drugi
parC'ijalni i .;;iuriente rnasinstva su zadaci 4,5,6,7 i 8.
3.3.6 Drugi parcijalni I cijeli ispit iz Fizike
Tuzla, 21.6.1991. god.
1. N ad osnovom L postavljena je strma ravan.
a) I<oliki treba da bude ugao strme ravni ada bi vrijeme spus-
tanja tijela niz tu stYillU ravan bilo najkrace? Posmatrati slucajcve
za f' 0 i f' = 0.5.
b) Koliki je koeflcijent trenja ako 511 vremena spustanja pri uglo-
VIrna O'} 60° i (X2 = 45° jednaka?
RJei. a) Iz uslova dt/da = 0 se dcibija tan2a = -l/f', "'1 = 45°,
"'2 = 58.20,
b) u = sin2il'l
o
-sin2o:" - = 0 27
, 2(eos
2
az"ocos 2 Cq) .
2. Tijelo tezine G = 10 N objeseno je 0 konac duzine L = 50 ern
i'iji je jedan kraj ucvrscen za nepokretnu tacku O. Tijelo 5e porn·
jereno iz ravnoteznog polozaja tako da konac zatvara sa vertika]om
ugao a = 600. U tom polozaju konca tijelu se saopsti pocetna brzina
Vo :::: 2.1 rn/ s sa smjerom nanize (norrnalno na konac).
a) Odredi silu u koneu u trenutku kada tijelo prolazi kroz najnizi
polozaj.
b) Visinu do koje ce se tijelo popeti iznad najnizeg polozaja.
RJd. 0) F = G + + ZG(l - cos <xl = 29 N
b) = 0.48 m
- 2,
3. Olovna kugla poluprecnika R = 50 ern ima u ullutrasnjosti
3.3. DRUGI PARCI.JALNI I CI.JELl ISPITI lZ F1ZIKE
sfernu supljinu poluprecnika r =
5 em) Cijije centar na udaljenosti
d = 30 em od centra lopte. Koli-
korn ce silom lopta privlaCiti tac-
kastu masu rn = 10 9 na udalje-
nosti L = 60 em od centra lopte.
265
Ugao koji zaklapaju d i L je '" = 60
0
GUotina olova je 11.3 .
10" kg /m', a 'Y = 6.67.10--
11
Nm
2
/kg'-
R' • F -.- iR
3
U_ 11·]0-8 TV
)CS. - 3 1fpm Lp - 1O.1d2sin21)' -,. - ,
r = !i
10 k f k ..
4 .. Najednoj istoj normali na zid nalazi se izvor zvu a Ie vcnC1Je
I/o = 1700 Hz i prijemnik (P-I-zid). Izvor i prijemnik su nepokretni,
a zid se udaljava od izvora brzinom 1)2 = 6 cm/ s. Na6 frekvenci-
ju udara (otkucaja) koju ce registrovatl prijemnik. Brzina zvuka je
340 m,j s.
Ries. //ud = !:::...v = Vo = 0.6 11 z
5: PolazeCi od broj molekula kojj imaju intcllzitete brz-
ina u intervalu od v do v + dv) naCi vjerovatnocu da molckul idealn-og
gasa no. stalnoj ternperaturi T irna vrijednost energije 1] intervalu od
E do E + dE. Odredi srednju i najvjerovatniju vrijcdnost energijc
translatornog kretanja molekula ideaJnog gasa Cija je temperatura
27:1 K. Zavisi Ii to od vrste gasa? k = 1.38 .10-
23
J! K.
. dN·J 1 Er;;_.- "
R]eli. dP = -if = .f;clkTI'I,e-kTvEdE, E =
E
. - kT
, nay 2
6. Izotop fosfora 1'32 je !1- radioaktivan sa periodom poluraspada
T = 14.3 dana. Pomotu uredjaja za detekciju elektrona utvrdjeno je
da preparat radioaktivnog fosfora daje 10
4
beta raspada u sekundi.
a.) Odredi masu preparata.
b) Kolika ce bili aktivnost preparata nakon 30 dana poslije ovog
mjerenja? (NA = 6.022.10
23
limol).
RJ·es. a)m = NM = M..I.A_ 9.47.10-
'0
mg
m m 0_693 '
b) A = 0.23 - 10' Bq
266
GLAVA 3. RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
3.3.7 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike
Tuzla, 2.9.1991. go dine
1. Sistem tijela prikazan na slici
pusten je da se krece u momentu
kad opruga nije pocela da se
Odrediti:
a) Silu zatezanja uiti u trenutku
neposredno prije pocetka isteza-
liJa opruge.
b) Brziliu kojom tijclo mase n-tz
uclari u pod.
lI.ieS. a) Fz = nt, (g + a sin <»= 45.28 N,
b) v = , /
\; 1nl+m-, 2 rn! 8
. 2. U.Il.utar" Srer.I.lOg tljela poluprecnika R i zaprcminske ITlase
P UIla sferna suplJlna polu-
precnika 'i" = R/4 na uda-
ljenosti 11/4 od centra vece
sfere. NaCi jacinu gravita-
cionog polja u tacki na P
na rastojanju d od povrsine
sfernog tijela.
d
p
f
.. I
Ryes. 9 = :! R7fp/ [ __ 1__ _ 1 J'
3 1+*
3. Pravilan drveni cilindar pJiva na povrsilli vode tako da se u
nalazi 0.9 lljegove visine. Na vodu se naspe ulje tako da se
Cllmdar potpuno potopi. Odredi udaljenost napadnih tacaka sila
poliska na potoplj",ne dijelove u vodi i u ulju. Zapreminska masa
ulja.le Pu = 0.8 ·10· kgjm', a vode flu = 10' kg/m".
IIjes. d = if·
4. Na opr;'gu C1J·U y
. rnasu mozerno zanemariti objesi se tijelo i
o.pruga se Istegne za t3.L = 4.9 ern, Ako tijelo malo gurncmo u VCT-
tlkalI,l?In,pravcu koliki ce b,iti period oscilovanja tijela? Logaritam,ski
dekrernent prigusenja iznosi 1.7.
Rj eii l' = 21r f'ui = 0.46 s
5:1;_ homogenoj el.astierwj sredinl siri_se talas oblika
t( t) 0 c -05x (
." Xl ::::= .0 e . cos lOOt - 2x)
S.3. DRUGI PARCI.JALNI I CI.JELI ISPITI JZ FlZIKE 267
gdje je ( dato u mm, xu mit u s. NaCi:
a) odnos amplitude u tacki x = 0 i lalasne duiine talasa,
b) maksimalnu brzinu i ubrzanje one cestice elasticne sredine koja
u('"estvuje U OVOID talaSIlorn kretanju koja se nalazi u tacki x = 0,
c) razliku faza oscilovanj a cestica elasticn€ sradine u tackama u
kojilna se arnplitude oscilovanja razlikuju)edna od druge za 11 = 2 %.
Ries. a) T = L59· b) V
max
= .005 rn/s, a
max
=
5 mis', c) D.<p 0:.: 2(Xl - x,) = 41n(1- rJl = -0.08 rad = -4.63°
6. Masa azota Ttl = 15 9 nalazi se u zatvorenom sudu na tempera-
luri T = 300 K. Koliku kolii'inu toplote je polrebno dovesti azotu da
bi se srodnja kvadralna brzina (efektivna brzina) molekula povecala
11 = 2 pula? Izraz za efektivnu brzinu molekula izvesli. Veze
medju molekulima u a\omu smalrati krutim.(R = 8.31 .J (moIK,
Ai = 28 g/rnol) .
IIjd. v.f = Vi,!!X· = \fj111· = Q = m i R ·31' = 10 k.J
m ! M' M2
7. U atomu vodonika elektron prelazi iz stanja cija je energija veze
Ev = 0.54 eV u stunje cija je energija pobudjivanja Ep = 10.2 eV.
a) Odredi kvantne brojeve ovih slanja.
b) Odredi talasnu dtlZinu emitovanog fotona.
c) Kojaj spektralnoj seriji pripada ta lalasna duzina?
d) Mogu Ii ovi fotoni izazvati fotoelektricni efekat na cezijumu
ciji je izlazni rad 1.93 eV? Aka mogu izracunaj maksimalnu brzinu
rotoelektrona.
..
Rjes. a) fl.l = Vi ___ fu = 5 nz = = 2 b) A 100
E,,' V E)J+El 52 = 21RH =
4.34.10-
7
rn, c) Balmerovoj,
d) Mogu. V = J i!)r:,.Ai- = 4 . 10
6
m/ s
Napomena; Za ci:ieli £spit se rade zadaci 1,2,3,4
1
6 i 7, a za drugi
parcijalni i siudente ma§inskog odsJ'eka fiU zadaci 3,4,5,6 i "7.
3.3.8 Drugi parcijalni cijeli ispit iz Fizike
Tuzla, 3.10.1991. god.
1. TiJelo m,ase'-rn = 10 podize se po.strmoj ravni visiILe It =
3 'Tn i duzinc -'osllovlce a = 6 - rn. ZnajuCi da je koeficijent trerija
izmedju stnne ravni i tijela fL = 0.2 odrediti:
268 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
a) rad spoljasnje sile i Tad sile tcie, aka se podizanje vrsi polagano
(brzina priblizno jednaka nuli i bez ubrzanja).
b) fad spoljasnje sile koja bi tijelo uzvukla uz strmu ravan, dje-
lujuci paralelno sa njorn, ubrzanjem a =:.: 2 m/s2.
Rjes. a) A,p = mg(h + IlU) = 412 .1, b) = ma.L + mg(h +
p.a) cc 585.2 .1
2. Na nepokretnoj osovini bez trenja maze se vrtjeti tocak mase
lvf = 50 kg i poluprecIlika R =c 60 ern. Sa tockorn je vezan -slijepljen
manji tocak mase m = 1.5 kg i poluprec.nika r = 0.2 m oko koga
je obmotano idealno savitljivQ uie bez tezine, na Cijem se jednom
kraju nalazi teg mase ml = 8 kg. Koliki put ce teg preCi u t.oku
druge sekunde kretanja, aka se sistem prepusti samorn sebi iz stanja
mirovanja.
Rjel. !::J.8::.:::: 8
2
S'l = -- t
2
1
) = fnlg(t;-··-q) = 0.5 'nt
2 2ml+Dm.-f-m
3. Kroz horizontalnu cijev prikazanu na slici proti(e ziva.. Povr
sina poprecnog presjeka sireg di-
jela cijevi je 51) a uzeg dijela ci-
jevi 5'2 = Sd 4. Ilazlika pritisaka
zive na sir em i uiem_ dijelu cije-
vi je .6..p = 2.7 kPa. Izvesti iz-
raz za racunanje brzine protica-
nja zive kroz siri'dio cijevi i izra-
cUIlati je.(p = 13.6·10' kg/m
3
).
Rjes. VI = S'V;df'sn = 1.58 . 10-
3
mj 8
4. Klipnom pumpom zapremine LI V = 400 em' vriii se ispumpa-
vallje balona zapremine V :::;;;;. 1 dm
3
• Koliki t.e biti pritisak u balonu
poslije dvadesetog hod-a pumpe ako je pocetni pritisak po = 100 kPa.
Proces ispurnpavanja sITla.trati izoterrnllirn.
Rjd. _20 ='" Po (v:;;v)'o = 119.5 Pa
5, Nab obrazac za transformaciju x-komponente Luzine pri pre-
lasku iz nepokretnog u pokretni sistem, ako se pokretni sistern krece
v U odnosu na nepokretni sis tern u pozitivnorn smjeru X-
ose, Razmatranje provcsti :za jednodimenzionalan sluzaj.
R i c.s, u
l
=
• x /1- :'L!!;;t,
.- - V e2
6. a) 'Koliko ce ukupno spcktralnih linija emitovati vodonik u
atomskom stanju Ciji su atorni pobudjeni na n-ti energetski nivo.
3.1. DRUGI PARCIJALNT I CIJELI ISPITI IZ FlZIKE
269
b)Odredi razliku talasnih duzina glavuih linija Pa.;Senove i Balme-
rove serije ako jt RH = 1.()97· 10
7
l!m.
R
·' ) "in-1) I) A,\ ,\ . A = 468 -" 1 22· 10-
6
}CS. a x 2 ' ) w. - 4.) 32 35R
H
-.' . m
7. Kada se povrSina fotokatod€. od nepoznatog materijala os-
vijetli svjetloscu talasne duzine ,\ = 320 nrn dolazi do prckida fo-
toelektricne struje pri inverznom naponu od 0.2 ii. Odredi izlazni
rad fotoelektrona iz tog rnaterijala i maksimalnu talasnu duiinu
koja Inoze da izazove fotoelektricni efekat na tom materijalu. (h =
6.62' 10--:;4 .1 8, C = 3 . ]08 m!8, e = 1.6 . 10-
16
C)
R}'es. Ai = _.- eU
z
= eV', Amax = 305,8 nrn
8. Izotop stroncijUITla se ,6- raspada sa periodom poluraspada
od 28 godina. Koliko je vremena potrebno da se raspadne 90 %
prvobitne koliCine stroncijuTna. lzraz za racunanje broja raspadnutih
jezgara izvesti.
(
\),V):lt) Tln10 d
RJd. LIN = No 1 e---r- , t = '060:< = 93 go.
Napomena: Za C£Jeli ispd se jade zadaci 1 21 31 51 6 £ 7 J a za drug£
parn:ialn£ i siud(;nte masinskog ods.ieka. 8U zadaC£ 4,5,6) 7 i 8.
3,3.9 Pismeni ispit iz Fizike
Tuzla, 5.2.1990. god.
1. Odrediti ugao prema hOTizontu a pod kojim treba izbaciti
projekti] sa horizontalne podloge, cia bi se upotrebom minimalne
energije) prebadla zgrada ravnog krova visine h i sirine b) podignuta
na istoj horizontalnoj podlozi,
R
·' t /1 -'- 4H
}C8. 0:.- arc ,anV ,},
2. Spust.ajuci se sa vrlla neke strme ravni visine h tijelo se zaus-
ta.vi na rasojanju Sl od kraja Rtrme ravni. Do1m,zati da je koeficijent
trenja. fL = h/ (Sl + 52), ako je S2 osnovica strrne ravni. Sma-trati da
je koeficijent trenja isti na citavom putu.
3, N a krajevirna tankog stapa· cl'nzine L -=-. 40 em i mas; m =
500 9 pricvrscene su kugle rnasa rrtl -= 300 9 i m2 = 400 g. Stap je
postavljen na horizontalnu osovinu koja pTolazi na rastojanju Ll =
10 em. od manje mase. Ako se izvede ii! ravnoteznog polozaja za ugao
o = IT 13 i pusti, ocirediti brzinu manje kugle u trenutku kadasistem
kroz ravnotezni polozaj. Sva trenja zancmariti, a kugle
270
GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PlSMENIH ISPlTA
smatrati tackastim. Izvesti izraz za izracunavanje momenta inercije
stapa u odnosu na datu osu.
Rjes. I" = 1- + Lil ,
V - wL - !6(
3m
2+m - m l )g(l-cos fJ /
1 - 1 - V L(2m.;+
108rn
2+im)· = 0.29 rn .s
4. Naci relativan braj molekula gasa cije se brzin€ Ile razlikuju
vise od p = 1 % od vrijednosti:
a) najvjerovatnije brzine,
b) srednje kvadratne (efektivne) brzine.
R " )"N ........!'E.
Jes. a -N- = = 1.66.10,·2
V lOO%1re ,
b) 6// = 12,,{fe-
15
p _ 1.85 .10-2
5. Jedna hipotetii'ka termii'ka illaSina koristi kao radno tijelo
helijum. U toku kruznog procesa ave masine uslovi su takvi da se
mogu primijeniti jednaCine za ideal an gas. CikJus se odvija tako
da gas iz stanja 1 do stanja 2 prelazi izobarnom ekspanzijoill) pri
cemu mu se zaprernina poveca 5 puta, zatiill se, do stanja 3 radno
tijelo izohorno zagrijava do 2 puta vise temperature nego u stanju
2, zatim se adijabatski siri do stanja 4, odakle izoterrnno Se vraca
u stanje L Skicirati ciklus u pl>r_ koordiIlatnom sistemu i odrediti
koeficijent km'isIlog dejstva liMine.
Ries. fJ = I - = 1 - - 0 -I
6.' Napon na . zTaci
minimalne talasne duzine 1Z kontinualnog dijela spektra stupaju u
interakciju sa slabo vezanim elektronima tako da se rasijavaju pod
ugloill e = 600. Pod kojim uglom uzmaknu elektroni pri toj interak,
ciji?
R
· , 1
Jes. tan'P = = 1.6065 'P = 58.10
eU.-,+l tan
Q
'
m()c- Z
3.1. DRUG1 PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 271
VRIJEDNOSTI NEKIH OSNOVNIH KONSTANTI U
FIZICI
(Najbolje utvrdjene vrijednosti do 1986.
Kon;;ta.nLa. i _. Vrijednost za UtvrdJena Aps.
oznaka racunanje vrijednost greiL
Brzina svjetlosti u vakuuniu,c 3.00· 10
8
m/ s 2.99792458 tacno
Elementarno naelektrisanje, e 1.60· 10-
19
C 1.60217733 0.30
Masa mirovanja dektrona, rrlo
Dielektricna propustljivost
vakuUlua, co
Magnetska permea.bilnost
vakuuma, f1-0
Masa mirovallja
Masa mi.rovallja neutron a, mn
Masa mi.rovauja atorna IH1, mH
Masa rnirovanja aLoma lH2, mD
Masa mirovanja atoma 2H e
4
,
SpecificIlO naelektrisanje
elektrona, e. / m
Masa mirovanja. proton a, mp
Masa Ill.ITOVanja neutrona, m"
Plankova konstanta, h
Komptonova talasna d uzina
elektrolla, Ae
Univerzallla gasna konsta.nta, R
Avogdrov broj, NA
Bolcmanova. konstanta., k
Zapremina mola molekula
ideal.nog gasa pri st. usi.
Faradejeva konstanta, F
Stefall.-Bokmal1ova
konstanta, {f
Ridbergova konstanta, BH
Gravit.aciolla konstanta, '1
Borov radius, rl
Maglletni moment elekl.rona, ji,e
Borov ll1agneton, J.tB
Magnetni moment protona, ji,1!
KOllstanta hue st.rukture, a
Napomena:
9.11 ' 10-
31
kg
8.85.10
12
F 1m
1.26.10-
6
Him
5.49 10-
4
u
1.0087 u
1.0078 u
2.0141 u
4.0026 u
1.76· 1O-
H
kglC
1.67 . kg
1.67 10-
27
kg
6.63 . J S
2.43 m
8.31 J /molK
6.02.10
23
rnol-
1
1.38· 10-
23
J / K
2.24 10-
2
m:J jmol
9.65 10' C Imol
5.67 10-
8
W 1m
2
K
1.10 10
7
m-
I
6.67.10
11
Nm
2
/kg
2
5.29.10-
11
m
9,28 10-"24 J IT
9.28· 10-
24
J IT
1.41.10-
20
J/T
1 137
9.1093897 0.59
8.85418781762 tacna
1.25663706143 tacna
5.48579902 0.023
1.008664904 0.014
1.007825035 a.Oll
2.014101779 0.012
4.00260324 0.012
1.75881962 0.30
1.6726231 0.59
1.6749286 0.59
6.6260755 0.60
2.42631058 0,089
8.314510 8.4
6.0221367 0.59
1.3806513 1.8
2.2413992 1.7
9.6485309 0.30
5.670399 6.8
1.0973731571 0.00036
6.67259 128
5.29177249 0.045
9.2847700 0.34
9.2847700 0.34
1.41060761 0.34
1/137.0359895 0.045
__ Apsolutnll greska u kaloni 4, ima jedllinice kao Mo su u koloni 2. i mnozi se
sa 10-:--
6
Vrijednosti u koloni 2. treba mnoziti istim stepcHom kao sto je u koloni 2.
272 GLA VA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA
4. LITERATURA
1. G. Dimie: "Zbirka zadataka iz fizike'; (visi kurs), Nau{:na
knjiga. Beograd 1987.
2. E. BabiC, R. Krsnik, M. Ocka: "Zbirka rijesenih zadataka iz
flzike", Skolska knjiga, Zagreb 1982.
3. O. Zizic, O. Labat: "Zbirka zadataka iz fizike", Masinski fakul-
tet, Beograd 1981-
4. I.E. Irodov: "ZadaCi po obscej fizike", Nauka, Moskva 1973
5. LV. Saveljev: "Sbornik voprosov i zadac po oMcej fizike"
Nauka, Moskva 1982.
6. N.N. Vzorov, O.I. Zamsa, I.E. Irodov, LV. Saveljev:
"Sbornik zadac po obscej fizike", Nauka, Moskva 1968.
7. 5.1'. Strelkov, D.V. Sivuhin, V.A. Ugarov, LA . .lakovljev:
)1 Sbornik zadac po obscemu kUTSU fiziki-Mehanika" ) Nauka, Moskva
1977.
8. S. M. Kozel, N.N. Kolacevskij, G.r. Kosourov, 1.1'. Mazan-
jko:" Sbornik zadac po lizike" , Nauka, Moskva 1965.
9. D.1. Saharov: "Sbornik zadac po fizike" , Nauka, Moskva 1973.
10. V.K. l(obllskin: "Metodika resenija zadac P? fizeike"
1
1z-
dateljstvo lenjingradskavo univesiteta 1970.
11. V.A. Balas: "Zadaei po fizike ; metod; ih resenija" , Prosves-
cenie, Moskva 1967.
12. N.M. Speranskij: "Kak resati zadac; po n.zike", Vissaja skola,
Moskva 1967.
13. J.V. Hofman: "Zakoni, formuli, zadaci fiziki", Naukova dum-
ka, Kiev 1977.
14. "Berkeley Physics Cours", McGraw-Hill Book Company.
15. "The Feynman Lectures on Physics" ,Addison-Wesley Pub-
lishing Company.
16. RV. Stanic, M.I.Markovic:"Zbirka re,enih zadataka iz atom-
ske fizike") Naucna knjiga, Beograd 1989.
17 . .J .M. Puric, S.L Djenize:" Zbirka resenih zadataka iz atomske
fizike" 1 Naucna knjiga, Beograd.
18. V. Hajko, H. Schilling:"Elektrik-Optik-Quantentheorie",
VEB Fachbuchverlag, Leipzig, 1977 .
.. 19 .... M.S. TodoroviC, O. Jovic;c, J.Jovi6<':" Zbirka ispitnih za-
dat.aka iz fizike" , Gradjevinska knj;ga, Beograd 1988.
ISPRAVKEUOCENIH GRESAKA
Str. red Stoji
5. 15. odozgo masem=2kg
10. Y.odozdo L
10. 8, odozdo neki ugaa
12. 12,odozdo gustine
12. 12.odozdo gustine
19. 15.odozgo x=30cm
21. 4.odozgo temperature
21. 6.odozdo c,
35. 6.odozdo vI' "" 10.68
fI 1I7,n 0
36 3. octazgo
36 7.odozgo kuglice
36. lO,odozdo
36. 6.odozdo a =63.4,
tk =0.181.'0
41. 10. odozdo mase m
i
4. odozdo -
Treba da stoji:
L,
neb ugao a
zaprcminske mase
zapreminske mase
A =!Ocm
na temperaturi

v,. =9.49

"",0.65
kolica
I:=l] +[2 =335
a =76
Ik =02v
o
Tijdo smatrati
tackastom masom
_ _ 2m(m+mj) .
41. .J, odzdo L - L =::; mgrt

42. 2.odozdo \=2.16 v=4.1
43, 14.odozgo
43.2.odozdo
44.8.odoz1o
h
_ 1vI'h
,-
(3m + AJ)(2m + .'1.1)
Po
Po
0' 1
11 = 4a/1--
. 4gS2 <> 8g
h Q2 gh
l
S2
v=--+-------
- 2 4S'g 4Q'
45.8.odozdo Longituclinalni Logaritmnski
48. t5.odozdoQ=L20MJ Q=1.51MJ
49 14. odozdo lza.rijeCi Oba sIoja dodati:
sujednake debljine, a
52. 1-.4. odozdo }" = 2,84.10-
4

r ;;0; 2.84 .10-
6
371
Sir. red Sloji Treba da stoji:
r
I ( dj
51.6.odozgo T ll'R)
1
)/4 r 2 11/4
(V I (d\ eJ) [.
-;J T=l R)
-0 7 d . 1}. 2 e
)r . . 0 ozgo/co =---sm -
1- 7? 2
, 2(1- II) , U
""0 ==---Asll1-
'I 2
58. 3.odozdo Dodati: Za poluprecnikjezga
llzcti r
J
;;0; 1.2 .1O-
J
"; 171
1. odozdo r
J
::::. 11· 1 oj 5 m Trcba izbrisali
64.7.odozdo Dodatinakr<liu =4h==2m
65. 1. odozgo drugog prvog
10. odozgo Treba dodab na kraju ,='
14, odozgo Treba dodati na kraju ;;-'"' 3x
j
102. ] 8. odozdo v
2
= v
2
( )
(VII} "Y-I 3mv
Q
1
107A.odozdo l--+- mL- !'. I , =
107. 2.odozdo
3 )lJAI + 3m)L J
2mvo __
1---'--' =0.7)6)
(3m +lvf)g
3fJl vJ
1- --. = 0 92'75
(A1 '+ 3rn)(1\1 + 2f11)Lg . i
107.1. odozdo (P1 = arccosO.7565:::: 40°50'
9
1
arccosO,9275:= 22
0
- 13
ll3. 9 odozdo F::::. - --
. 204'''' "
Str. red Stoji Trebadastoji:
13
113 1.odozdo
a=-prpR
204
95
a=--mpR
1156 '
128. 5. odozdo
= + .6;; = AJ1
6.) +.6.
2
M
j
+M
2
13 L 3. odozgo - In! cos a) -P1cosa)
-m
2
cas a) -)1.2 cosa)
v
,
mv'
133.6.odozgo
r
r
141. 12.odozdo
dtJ11 r
2
ppogL>I
J
_ =.106.82
4 /d; -1)
141. 4. odozdo Treba dodati: Smatrati da su srednje
vrijednosti zapreminske mase Zemlje i Mjescca
jcdnake.
e'E eUI
158.8.odozgo E2 = sin2a = d
.. e'E eUL
£2
2si1128 2dsin28
169. 1. odozdo
p=5(Yo
17=5%
171. 2. odozdo ..
171. l.odozdo ..
178. 7. odozdo .. =7.03.10-
4
=7.29.10-
4
181.10. odozdo= I
211.2.odozgo }LO +1 HZ --72 He
4
+Q
3L6 +1 H2 -? 22He
4
+Q
235.7.odozgoi,=i+mlLi
235_ 3.odozdo r= p=
252. 11. odozgo (3.140) (313)
13. odozgo (3.141) (3.14).
8.odozdo (3.14£)u(3.141) (3.15)u(3.14)
5. odozdo (3142) i (3.143) uvrstimo u (3. 139)
274
Str. red Stoji Treba da sto.1i:
treba da stoji: (3.15) i (3.16) uvTstimo u (3.12)
253,9.odozdo(3.146) (3.19)
kvantllog broja
=2624.41IDl
7 _ odozdo mase
3.odozdo =2624 nm
254. 11.odozdo
1- a = 47°58
'
12I.g(m+M)(4}d + 3m)
Jl§
L L, -L, -
255.3.odozgo = ----=3).8Hz
m L1L2
1 IFL L, -I.,
... .1------ 17.89Hz
2 V m L j L
2
255.16.odozdo =2000viIn =2000V/m
255. 15. odozdo a 30' IJ 60
0
2EO sin
2
a d >_ 3Eocas2 e
5. odozdo d .--
c£ es
5.odozdo
2eaL tan a eO 6,2L'
m + 2mEo cos
2
0:
treba da stoji

2E 2 eBLctg If e' B L
v = \1. -m
Q
· + ,
V m 2mEo sin- If
256.16.odozgo fi = 0.02 f.l = OA
256.13.odozdo =4.84
12.odozdo
260 2
' d mo =931
.. 0 zgo
260. 3. Odozgo
f4
=4.51
F'"1.6 N
0.425
Str. red Sto.1i Treba da stoji:
f4 = --".L = 0.283
3mn
o
e
2
261.1.odozdo
treba da stoji
tre:ta da stoji
E
1
268.6.odozgo =585.2 J
268, 8.odozdo _20=
269 10. odozgo nm
271. 1 odozdo koloni 2.
(
4d)2
163+
T
=546.1 J
P::o ::::
=337.4nm
koloni 3.
275

I
Predgovor tree em izdanju Ovo izdanje "Zbirke" razlikuje se od prvog i drugog po tome sto su ranije Zbirka zadataka iz Fizike I i Zbirka zadataka ii' Fizike II spojene, otklonjene nocene greske i izvrseno poboljsanje u formulaciji tekstova nekih zadataka i rjesenja, taka da, pored studenata Fakulteta elektrotehnike i rnaSinstva, maze posluziti i studentima Filozofskog fakulteta na Odsjeku Matematika-Fizika za pripremanje ispita iz Opste fizike 1. Bicemo zahvalni svakom citaocu koji nas l1a evcntualne gresk~ upozori, odnosno da svoje misljenje i primjedbe kaje hi doprinijele njenom poboljsanja.

Tuzla~

novembra 1995. godine

Autori

I

1
1 ,

1

II
Iz predgovora prvom izdanju Ova Zbirka zadataka je namijenjena studentima Fakulteta elektrotehnike i masinstva u Tuzli, sa prvenstvenim ciljem da olaksa savladjivanje gradiva iz Fizike u prvern semestru i samirn tim i polaganje ispita iz ovog predmeta. Pisana je prema zajednickim osnovarna programa iz fizike za sve elektrotehnicke fakultete u Bosni i Hercegovini pa je mogu koristiti i studenti drugih elektrotehnickih i tehnickih fakulteta koji se pripremaju za polaganje ispita 1Z fizike. . U prvom dijclu su dati zadaci za auditorne vjezbe i njihova rjesenja se urade u toku vjezbi. U cilju permanentnog fada i pracenja studenata, u drugom dijelu je nakon svake vece cjeline dat po jedan List zadataka za kontrolisano ucenj€ sa konalnim rjesenjima u opstim brojevima i brojnim vrijednostima, sa ciljem da studenti sami pokusaju rijesiti zadatke i produbiti shvatanja zakonitosti prije izlaska na ispit. U trecern dijelu knjige S11 dati detaljno rijeseni zadaci sa nekih dosadaSnjih pismenih ispita. Rjesenja su data uz potpuno teorijsko obrazlozenje. Cilj ovog dijela je da ilustruje studentima nivo znanja koji se trail na ispitu i da ukaze da se U pTiprernama pismenog dijela ispita mora istovrcrneno detaljno priprernati teorija jeT je ona preduslov za lispjesno rjesavanja zadataka. Isto tako zeljeli sme da ukazerno da u rjesavanju zadataka treba pisati i odgovarajuca obrazlozenja jer se na taj nacin utvTdjuje teorija i vrsi priprernanje usm_cnog dijela ispiLa iz fizike. Smatramo da ce ovako koncipirana Zbirka u mnogome olaksati priprernanje ispita i OlIlOguCiti uspjesno savladjivanje prograrnom predvidjenog gradiva 1Z rnchanike i oscilacija i studentima drugih fakulteta koji slusaju te oblasti u svom pTogramu fizike. Prijatna nam je duznost da se zahvalimo recenzentima dr V. Divjakovicu, prof. P11F u Novorn Sadu i rIll' M. Kopricu, doc. Medicinskog fakulteta u Tuzli za ulozeni trud pri recenziranju teksta i datim korisnirn sugestijama i primjedbarna koje su doprinijele poboljsanju knjige. Tuzla, Inaja 1990. godine Autori
SADRZAJ

III

1

Zadaci za audit orne vjezbe 1 1.1 Ravnornjerno kretanje ......... . 1 1.2 ,lednoliko promjenljiva i slozena kretanja .2 1.3 Kinematika rotacionog kretanja .............. . .. 3 1.4 Dinamika translatornog kretanja-l .............. 4 1.5 Zakon 0 odrzanju impulsa ........ . . .5 1.6 Zakon 0 odrzanju energije .................. . . .6 1. 7 Dinamika translatornog kretanja-2 .. 7 1.8 Gravitaciono polje .............. . ..9 Di.namika rotacionog kretanja-l 1.9 .. 9 1.10 Dinamika rotac:ionog kretanja-2 ... 11 1.11 Mehanika fluida ........... 12 1.12 Elasticnost ... . ... 13 1.13 Oscilacije-1 ...... 14 1.14 Oscilacije-2 .... 16 1.15 Oscilacije-3 .. 17 1.16 Talasno kretanje ... 18 1.17 Nauka 0 toploti. Gasni zakoni .... 20 1.18 Molekularno-kineticka teorija .. .............. 24 1.19 Kretanje u elektromagnetnom polju .. 26 1.20 Osnove relativisticke teorije .............. 28 1.21 Toplotno zracenje .......... . ................ 29 1.22 Fotoelektricni i Komptonov efekat ..... 30 1.23 Atomska fizika ...... :n 1.24 Nuklearna fizika .... . .... 33 2 Zadaci za kontrolisano ucenje 35 2.1 Kinematika translatornog kretanja .... 35 2.2 Kinematika obrtnog kretanja .... 37 2.3 Dinamika translatornog kretanja ... 38 2.4 Gravitacija .............. . . ... 39 2.5 Dinamika rotacionog kretanj a .41 2.6 Hidrostatika i hidrodinamika ... 4:1 2.7 Oscilatorno kretanje .... 44 2.8 Talasno kretanje .46 2.9 Nauka 0 toploti. Gasni zakoni ................ .47 2.10 Molekularno-kineticka teorija ...... 50

57 .3 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike.2.'3.....3 parcijalni i cijeli ispiti iz Fizike .3 Prvi parcijalni ispit iz Fizike...l. = 40 km/h.1 2. ... 88 Prvi parcijalni ispit iz Fizikc.. prerua B 1 krene tijel~ 1...4 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike 1 8. 30.. .'90 .'90 .2..9....2......9.. 5. brzinom Vz = 40 mj s.. 3.3..1.. 262 3.'90 .. 27.7 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike. Rastojanje medju tai'karna A i B je L = 10 m.11.10.IV 2....3.6 Drug] parcijalni i cijeli ispit iz Fizike.9. U trenutku t = o iz A duz prave AB.....2. Prvu polovinu vremena tijelo se krece brzinOIIl VI = 20 m.n V2 = 5 mj.. 8..2.'85 Drugi parcijalni ispit iz Fizike.j s pod uglom 0:1 = 60° U odnosu na zadani srnjer.8 3.6 3. 143 Ravnornjerno kretanje .16 Nuklearna fizika R.7 Drugi 3. )87 Prvi parcijalni ispit iz Fizikc.. '90 .5 3...'90 .. ..2.5 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike. 4.260 3. . .. 2. 243 3. . 266 3.'84 Prvi parcijalni ispit iz Fizikc J 1.'87 . . 271 5 Literatura..7 3.2.ijeseni zadaci sa pislllenih ispita 3 3..'91 . konstantnorn brzinor.. 61 Glava 1 Z adaci za auditorne vjezbe 1.'84 3. parcijalni ispiti iz Fizike . ..'86 Prvi parcijalni ispit iz Fizike. 101 . 212 Drugi parcijalni ispit..2 Drugi parcijalni i cijeli ispit 1Z Fizike.1.2... 25. 3. 1.6.'85 .3.... 53 . '87 ......9. Poslije t = 0.6... ......'85 Drugi parcijalni ispit iz Fizike.1 .'91 .183 3... po lstom pravcu.'82 Drug] parcijalni ispit iz Fizike..9. ..'90 .2 s iz B pocne kretanje. 204 Drugi parcijalni ispit iz Fizike..... 16. 10......2. 193 Drugi parcijalni ispit iz Fizike.254 3.9 3...8 Drugi parcijalni i cijeli ispit"'iz Fiz-ike~-·k~10. 140 .3...1. 2..6.6 1.... 143 ..4 3..... . . Drugi parcijalni ispit 1Z Fizike.. 61 3. Odrediti vektor srednje brzine. a drugu polovinu vrernena pod uglorIl az ::. 24.8. 30... Odrediti vrijerne nakon koga tijela biti na istoj udaljenosti od tacke A. AutOIT10bil predje prvu polovinu pravolinijskog puta brzinom v. .. 11. 5..58 61 ...'87 ..14 Fotoelektricni i Komptonov efekat 2. 21. Drugi parcijalni ispit iz Fizike.. 269 4 Vrijednosti nekih osnovnih konstanti u fizici . 254 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike.2 3....267 3.3. .. 26. . .12.2. 2.'91 ..2..3.. . 256 3.... Odrediti vektor srednje brzine kretanja.5.tijelo 2.9 Pismeni ispit iz Fizike.1. .1 3....--=: 1200 U odnosu na isti srnjer. 2.3 3.1... 31.. .8. ... die pozitivne konstante.12 Specijalna teorija relativnosti .4.5.150 .2.. .. .1 Prvi parcljalni lspiti iz Fizike 3. 10....3.51 . a drugu brzinom v.. .'87 .1.'87 ..'9{) . b... . 11.4.4 3. 74 Prvi parcijalni ispit iz Fizikc.. 172 .. 160 .5 3.'91 . . 258 3. krecuCi se konstantnom brz~nom VI = 10 rnj s.. 232 Drugi parcijalni ispit iz Fizike. 272 3.. 7:9. 20.l. 114 ... 264 3..'90 . Kolika je ta udaljenost? Kolike su relativne brzine tijala v ce Vl Z i VZl? ....11 Kretanje u elektromagnetnom polju 2.. iz Fizike..3. Odrediti vektor brzine kretanja te ruaterijalne tacke i smisao konstanti.... 29.6. 54 .1...3...... Drugi parcijalni ispit 1Z Fizike... = 60 km/h..15 Atomska fizika .'90 .4..2 . Kretanje neke materijalne tacke u ravni opisuju jednacine kretanja u pravouglom Dekartovom sistemu x=a+bt y=d+ci gdje su a.10 Drugi 3. .1 Prvi parcijalni ispit iz Fizikc..13 Toplotno zracenje 2.56 .3.. 126 .2 3.

d) ukupno vrijeme kretanja. Na visini h leti helikopter hrzinom V" Odrediti rastojanje L po horizontali na kome treba ispustiti teret da bi on pao na brod ako: a) tanker i helikopter imaju isti smjer kretanja.. c) normalno. 15. b) jednacinu putanje kretanja tijela. naslanja se na zupcanik prei'nika D 2 • Oba zupcanika rotiraju oko nepokretnih os a. Odrediti vrijeme presretanja ako je zadano pocetno rastojanje broda i camca AB = L. Odredi za koje vrijeme t od pocetka kretanja prvog tije1a ce rastojanje medju tijelima biti upravo 6.3 Kinematika rotacionog kretanja 9. 2) a=7r. u horizontalnom pravcu u smjeru kretanja tijela.3. 27 krn / h. rastojanje medju diskovima i ugao izrnedju rnjesta gdje bi metak udario drugi disk u mirnom sistemu i gdje stvarno udari kada se sistem obrce. se brzinom 60 krn/h. Zupcanik precnikaD . polazi jedan autobus krecuc. Iz tacke sa koordinatama (xo. Brad kren€ iz neke tacke A na jezeru sa konstantnom brzinom Pod kojim uglom {3 treba poceti kretanje motorni camac brzinom 'V. Da hi se odredila brzina rnetka moze se izvesti ovakav eksperiment: na horizontalnu osovinu ucvrste se dva tanka diska i zarotiraju kOllstantnom ugaonom brzinom. 12. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1. U odnosu na srnjer brzine rijeke U. Diskutovati slucajeve: 1) 00=0. a drugo nanize. ako· je u . svako pola sata.t. prvo tijelo navise. odredjuju liniju. Prikazite graficki zavisnost puta cd vrernena za nekoliko autobusa. Metak se ispali paralelno sa osovinom. Naci broj obrtaja drugog zupcanika. NaCi: a) polozaj i brzinu tijela poslije vremena t. 3) a=7r/2. b) najvecu visinu do koje se tijelo popne pri kretanju i c) najvecu udaljenost. ubrzanje tijeI-a i radius krivine tiajektorije u trenutku t. 1.trenutku pocetka kocenja automobil imao brzinu Vo = 60 km/h i zaustavio se . ako za svo vrijeme leta duva sjevero-zapadni vjetar. brzinom Ciji je intenzitet u =. 6. Tijelo s(~ izbaci vertikalno u vis. Kada se zna ugaona brzina diskova.2 CLAVA 1. Camac se krece relativnom brzinom Vrei 11 odnosu na vodu pod uglom 0'. Svo vrijeme kretanja tijela duva vjetar stalnog intenziteta. koja sa normalom na kurs broda zaklapa ugao "'I. Yo) izbaceno je tijelo pocetnom brzinom Va pod uglom ao u odnosu na horizontalu. Kojom brzinom i po korn kursu treba letjeti avian da hi za vrijeme t = 2 h presao L = 300 km tacna ka sjeveru. Odrediti: a) vrijeme leta. KINEMATIKA ROTACIONOG KRETANJA 3 5.2 J ednoliko promjenljiva i slozena kretanja 1. dva tijela jednakim pocetnim brzinama vo. 14. Posrnatrac na visini h opaza dva prolaska tijela u vremenskom intervalu t:lt. 17. e) najvecu visinu uspona i f) ugao pod kojim treba izbaciti tijelo iz koordinatnog pocetka. Tanker se krece pravolinijski brzinoID Vo. 8. da bi presreo brod? Pocetni polozaji broda . Iz tacke na visini Yo izbace se jedno za drughn. u vremenskom intervalu 6. Yo) izbacentl je tijelo pocetnorll brzinoID Vo pod uglom 0:0 u odnosu na horizontalu.r? 10. Udaljenost mjestaje 135 km. Koliko ohrta naprave toi'kovi automobila od trenutka ukljucenja koCionog sisteme do potpunog zaustavljanja. da bi njegova visina uspona bila jednaka dornetu u X-pravcu. Na nekom tlu sa nagibom f3 ukopano je vatreno oruzje sa kotom Yo· Iz oruzja se izbaci tane pocetnom brzinom i10 pod uglom 0: U odnosu na horizont.i tangencijalno. N aCi brzinu camca iJ U odnosu na ohain i rastojanje koje carnac predje za vrijeme t. h) tanker i helikopter imaju suprotan smjer kretanja. ' 16. Iz tacke sa koordinatama (xo. pod uglom od 30° u odnosu na meridijan. 7. A i B. Kolika hi morala biti brzina drugog. treba naCi izraz za odredjivanje brzine metka. I'amca. 13. 11. da stigne kad i prvi? vo. pri cemu prvi zupcanik napravi za 1 s nl obrtaja. Odrediti pocetnu brzinu izbacenog tijela. Iz jednog u drngo mjesto. saopstavajuCi Inti ubrzanje ii. NaCi rastojanje L duz padine konstantnog nagiba na kome ce tane pasti.

Koliki ce put preCi automobil HZ strminu za t = 4 s? 25. 29. Va.c) ubrzanje i'silu zatezanja kada podloga nije glatka vee hrapava. koje zaklapaju uglove 0:1 i 0:2 sa smjerom pocetne brzine 2 va.s u sllljeru suprotnom od smjera njegovog kretanja. pri cemu svaki od njih . b) ugaonu brzinu tacaka. Odrediti: a) ubrzanje oba tijela. ako se zanemari trenje izmedju klina i ivica kocki? 1. b) silu zatezanja uzeta i . Vagon-platforrna mase M = 4000 kg na kome se nalazi covjek -mase -m--= -80 kg. Autornobil se krece bez proklizavanja po horizontalnom putu brzinom v. N a horizontalnoj povrsini nalaze se dvije jednake kocke masa M. klizl ravnomjerno? 26. b) silu zatezanja niti F z .j s granata se u jednom trenutku raspadne na dva jednaka dijela. a izmedju tijela M i podloge se javlja trenje koeficijenta I-' = 0. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1. i produzi da se krece po inerciji. Precnik tockova je D = 0. trenja zanemariti. i 27.1. Koliko je srednje ugaono usporenje tockova pri kocenju? 18. Poluprecnik tockova 0.4 CLAVA 1. krece se bez trenja po horizontalnom pravom kolosijeku brzinom Vo = 36 km/h. Idealno elasticna kuglica mase m udari u idealno elastican ravan zid brzinom {/1 i od njega se odbije brzinom V2. Jednom od tegova se doda preteg mase m = 0. Dva jednaka tega svaki mase M = 4 kg spojena su medjusoh no laganom. paralelno sa podlogom. Na koju maksimalnu visinu se zabaci kap vode. ako niz strmu ravan nagibnog ugla 0: =)15°. 20. ~ . m. Dodatak na tocku koji sprecava isklizavanje je 5 em. Ucesnici dvoboja se nalaze na horizontalnoj platformi koja rotira ugaonom brzinorn w.5 Zkon 0 odrZanju irnpulsa a) N aci ubrzanje tijela ii b) NaCi brzinu tijela if poslije vremena t. ZKON 0 ODRZANJU IMPULSA 5 za t = 3 s. kao i kad prolazi kroz polozaje na visini osovine.2. Jedan ucesnik je u centru.. 22. . koje se krece po horizontalnoj podlozi brzinorIl pocnu istovremeno da djeluju. Koeficijent t. .1 kg. Kolika ce biti promjena brzine vagona.5. odnosno najvisi polozaj. Odrediti: a) brzinu tacke na abodu dodatka na toC:ku u trenutku kada prolazi kroz najnizi. sile ifI i F . Za koje vrijcrne tije]o rnase m ~~ 2 kg stigne u podnozje klizeCi niz stymn Tavan sa visine h = 5. a zatim iskoci. lJkupnu silu otpora kretanju mozemo shvatiti kao silu trenja klizanja sa koeficijentom trenja I-' = 0. Na obodu stoia je kotur preko koga je prebaceno neistegljivo uze koje povezuje tijelo mase 1\1£ i drugo tijelo mase m = 10 kg. nagibnog ugla j3 = 30°.renja izmedju kocki i podloge je 1-'.. N a tijelo mase m. 24. NaCi: a) ubrzanje tegova a.7 m.4 Dinarnika translatornog kretanja-l 21. 19. Kolika je promjena impulsa (koliCine kretanja) kuglice: a) kada kuglica udari u pravcu normale i b) kada kuglica udari pod izvjesnilIl uglorn u odnosu na normalu? 28. c) silu koja djeluje na osovinu kotura F i d) silu F21 kojom teg M djeluje na preteg m. idealno savitljivom i neistegljivorn niti koja je prebacena preko kotura sa nepomicnoID OSOID. a drugi na rastojanju R od ose obrtanja platforme. c) N ad polozaj tijela u trenutku t. j 1 1.5 m. Brzina elektricnog voza je 36 km/h. Na giatkoj horizontalnoj ravni stoia nalazi se tijelo mase M = 40 kg. KreeuCi se brzinomvo = 400 m. Masu kotura i Automobil rnase 2000 kg koji se krece se brzinom Vo == 72 km/ h naidje na uspon /'iji je ugao nagiba IX = 10°. a) Kako treba da nisani ucesnik dvoboja iz centra? b) Kako treba da nisani ucesnik dvoboja sa rastojanja R? c) Ko je u povoljnijem polozaju? Smatrati da se metak ispaljuje iz tacke polozaja ucesnika dvoboja brzino v. Koliko je ubrzanje kocki. koja se odvoji od tocka poluprecnika R? 23. ako covjek otpocne da trci po njemu brzinom VI = 6 m/. Medju njihje naslonjen klin mase m sa uglom nagiba pri vrhu 2a.

37. nalaze se ti"jela masa m. Ugao izmedju pravca kretanja alfa-cestice do sudara i pravca uzmicanja jezgra iznosi rp.6 Zakon 0 odrzanju energije 1. U carnac sa obale uskoci covjek mase m2 brzinom Vz u horizontalnom pravcu. normalno na ohalu. = 8 kg i m2 = 2 kg (vidi sliku). Odrediti vektore brzina parcadi granate? Nacrtaj vektor iInpulsa sistema poslije eksplozije. . i.I ::-. DINA. 31. 35. koliku rnasu gasa u sekundi je neophodno izbacivati za ostvarivanje reaktivne sile F = 105 kN? c) Napisati diferencijalnu jednacinu kretanja rakete. 36. TijeJo je podvrgnuto dejstvu sile oblika P = . brzinom Vo = 10 m! s.kif. maksimalnu potencijalnu energiju opruge pri sudaru. idealno savitljivim. 1. Kolicna kretanja sistema u trenutku sudara iznosila je K = 0. Otpor vazduha zanemariti.14 kgrnj s.5 rn krece se malo tijelo. brzinu sisterna u trenutku sudara.6 GLAVA 1.. U jednorn momentu klizac izbaci u smjeru ispred sebe kuglu pod uglorn 0:: = 30° U odnosu na horizontalnu ravan. kao i pomjeranje tijela klizaca Za vrijeme bacanja kugle? kojoj putanja prelazi iz pravolinijske u kruznu putanju. b) Odrediti brzinu neutrona i jezgra poslije sudara. Tijela su vezana laganim. zanemarujuCi sUu teze. Raketa cija je masa na pocetku kretanja Mo (kg) krece se izbacujuCi produkte sagorijevanja brzinom Vo (u odnosu na raketu). Neutron mase m krece se brzinom v i udari u nepokretno jezgro n puta vece rnase. Izracunati brzinu tega u trenutku kada uze sa vertikalom zaklapa ugao <PI = 30°.se na jezgru mase M. Dva tijela klize po horizontalnoj podlozi bez trenja u istorn pravcu i smjeru i imaju mase TTI.. a) Odrediti koliko se puta smanji kineticka energija neutrona i za koliku vrijednost se smanji brzina pri sarno jednom centralnom idealno elesticnom sudaru. Gumeni camac mase ml se krece od obale brzinom VI koja sa obaloln zaklapa ugao 0:. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1. 38.MIKA TRANSLATORNOG KRETANJA-2 7 krene po pravcu koji sa prvobitnim pravcem kretanja granate. 34.::: 0. Konstanta krutosti opruge ima vrijednost k = 16 N/m. 7. Brzina smanjivanja mase rakete usljed izbacivanja gasovaje dm/ dt = -fO (kg/s). Na prvo tijelo rnase'ml pricvrscena je elasticna opruga zanemarljive. Sa koje minimalne visine hrnin treba pustiti tijelo. zaklapa ugao 300. Masa klizaca bez kugle je M = 75 kg. Tijela S(J poslije izyjesnog vremena sustizu i sudare. Izraeunati: kineticku energiju sistema prije sudara. b) Ako je brzina isticanja gasova Vo = 20 krn/ s. Odrediti brzinu tijela u tacki B u 39 . uze je postavljeno u takav polozaj da sa vertikalom zaklapa ugao <p = 60°.nlas~. dit hi proslo kroz mrtvu petlju ne odvajajuCi se od sina ni u najvisoj tacki C. Za kraj uzeta duzine L = 1 m. neistegljivim koncem koji je prebacen preko kotura.2 kg i brzine VI = 1 m/ s i V2 = 0. Kolikom brzinoll1 i u korn pravcu ce klizac da se pokrene l ako se zanemari sila trenja medju klizaljkama i ledom.. ako se pri sudaru neutron rasije pod uglom. Sva trenja zanemariti. Po sinarna koje su postavljene po strmoj ravni koja u podnozju prelazi u vertikalnu "mrtvu petlju" poluprecnika r = 0. a) Izracunati ubrzanje rakete u pocetnom trenutku. 30. Na strmim ravnima koje sa horizontalom zaklapaju uglove a1 = 'if /6 i 0:2 = 'if /3. Koliki se rad izvrsi ako se tijelo pomjeri iz polozaja Xl = 2 em u polozaj x.1 kg i m2 = 0. u pocetnorll trenutku. Zatim se teg pusti bez pocetne brzine. = 5 em od ravnoteznog polozaja.2 m/ s. 32.7 Dinarnika translatornog kretanja-2 33. rasijava. kao i brzinu tijela poslije sudara. NaCi brzinu jezgra. Alfa-cestica leti brzinom Vo (va < c).. vezan je teg.a. bez pocetne brzine. Odrediti vektor brzin€ camca sa covjekom. KEzac stoji na ledu i drzi u ruci na ramenu kuglu rnase m = 5 kg.

8 GLAVA 1.2 = 0.8 kgm 2 'omotana je lagana. Koliki se Tad izvrsi pri prenosu tijela mase Tn sajedne planete na drugu. = 0. Plocica mase m. koja moze da klizi po njoj. / / a) 1.et su privezani na suprotnim stranarna idealno savitljive niti bez tezine i preba{'ene preko nepomicnih koturova. a) Kolika su ubrzanja tijela ml i m2 ako se pretpostavi da su u pocetku mirovala? b) Kolika je sUa medjudjelovanja tijela? Odrediti najmanji ugao pri kome ce doci do klizanja. Dvije zvijezde masa m·l 1 m'2 nalaze se na rastojanju L. 45. Na strmoj ravni nagibnog ugla <X = 37° nalaze se tijela masa m. Dokazati da je u unutraSnjosti homogenog sfernog sloja (sferne ljuske) jaCina gravitacionog polja jednaka nuli. Preko n~pomicnog kotura momenta inercije I = 0.1 i fl. U kojem intervalu vrijednosti uglova nagiba strme ravni plocica nece kliziti po njoj? koeficijent trenja fJ· izmedju lanca i stoIa b) rad A sile trenja lanca sa stolom za vTijeme klizanja i c) brzinu v lanca u trenutku kad lanac sklizne sa stoIa.3 i 112 = O. . NaCi jaCinu gravitacionog polja i njegov potencijal 11 tae_ki koja se nalazi na rastojanju 71 i T2 od prve i druge zvijezde.1 0.. Naci zavisnost jaCine gravitaciollog poJja od rastojanja r od centra homogene sfere za r < R i r > R. sa veoma malim karikama nalazi se na horizontalnom stolu tako da visi k = 27. Dokazati.9 Dinamika rotacionog kretanja-l 43. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE fl. na Cije krajeve su privezani tegovi masa ml = 4 kg i m2 = 2 kg. a) Koliku brzinu imaju tijela poslije dvije sekunde od prepustanja sistema samom sebi? b) Kolika je sila zatezanja konca? c) Odtedivektor sile koju trpi osovina kotura? 40. Mase koturova i trenje u njihovim lezistima zanemariti. .h = 0. ako su oni / /: /: pusteni iz mira kada su im m tezista bila na istoj visini ? b) Kolike su sile zatezanja niti? Koeficijent trenja izmedju predmeta i stoIa je /. a) Izracunati nakon koliko vremena ce rastojanje mem dju tegovima ml i m2 biti t. NaCi medjusobnu potencijalnu energiju i silu gravitacionog privlacenja izmedju hornogene suplje sfere mase M i poluprecnika R i rnaterijalne tacke rnase m kada se ona nalazi na rastojanju T od centra suplje sfere. SmatrajuCi da je lanac homogen po duzini naci: ~o. = 2 kg i m.5 % ad njegove cjelokupne duzine.pravljene u tijelu sfernog oblika je hornogeno. 44. 47. put eve jednakih horizontalnih projekcija. respektivno. 2 . Rasojanje medju planetama je veliko u poredjenjll sa poluprecnicima planeta. Za pr.2. 1. sto je dovoljno da poene da klizi sa stoia. Tanak zeljezni lanac duzine L = 1 m i mase m = 10 g. Strma ravan ima nagibni ugao Q: koji se moze mijenjati. Na horizontalnorn stolu lezi predrnet mase m = 4 kg. Za krajeve niti su privezani tegovi lHasa ml = 1 kg i IT1-2 = 2 kg (kao na slici).28 m.8 Gravitaciono polje 41. If).8. 48. = 60°.l~ respektivno. gdje je R poluprecnik te sfere. Koeficijenti trenja izmedju podloge i tijela su JLl = 0. GRAVITACIONO POLJE 9 Koeficijentjenti trenja tijela i podloge su respektivno. Odrediti sile . = 4 kg. nit. Smatrati da ne djeluju druge sile osim gravitacionih i da se prenosenje ostvaruje konstantnom brzinom bliskom nulL 49. idealno savitljiva. neistegljiva. prelazi pri Ql = 45° i <x.! 1. za jednako vrijeme. Gravitaciono polje unutar proizvoljne sferne supljine na. 46.2. Mase i poluprecnici planeta su poznati.

2. = 2. poluprecnika R = 20 em obrce se konstantnom ugaonom brzinom Wo = 3 rad/ s. Ciji je jedan karaj pricvrscen za valjak. na Cijem kraju visi teg mase m'l = 10 kg. Metak mase m = 10 g. idealno savitljiva nit.10 Dinamika rotacionog kretanja-2 51. = 2 kg. Pod dejstvom sile teze stap prelazi iz horizontalnog u vertikalni polozaj. a) NaCi kolika je energija presla u toplotu. a 0 slobodnom kraju visi teg mase Tn = 5 kg na visini H = 4 rn od povrsine tla.1 rn uglavljena je u ram za koji je jednim krajem privezana lagana. aka je krenuo iz mira. = 0. Greda duzine L = 1. mase M = 0. K ugla se izvede iz ravnoteznog polozaja za neki ugao i pusti. Trenje u 1.5 kg i za drugi kraj privezano je tijelo mase rn3 = 0. prepusti sarnom sebi iz mira. Za koji ugao VJ se _otkloni greda poslije udara metka? 56. a) lzvedi izraz za moment inercije <tog stapa u odnosu na osu oko koje se vrsi rotacija . = 0.5 kg (kao na slici).l grede i zadrzi se u njoj.) ubrzanje kojim se spusta tijelo rns.5 rn i mase M = 10 kg moze rotirati oko . kao i trenje u osavini. nepokretne ose koja prolazi kroz jedan njen kraj. istovremenb se pocnu kotrljati suplji cilindar i kugla jednakih poluprecnika.1 kg. Tanak homogen stap duzine L = 2 m. koji se kretao u horizontalnom pravcu brzinorn v:·:::: 500 ITt/ s.10 GLAVA 1. 52. Monlent inercije stapa U odnosu na datu osu racunati. Oko horizontalnog valjka rnase M = 12 kg i precnika D = 20 em obavijeno je lagano. ake koga je omotano idealno savitljivo uze bez tezine.8 m. 55.5 kg moze slobodno da se vrti oko nepokretne horizontalne ose koja prolazi kroz jedan od njegovih krajeva. aka se sistem. c) Koliko vrernena ce se one kretati ? . DINAMIKA R. b) brzinu kojom ce teg pasti na zemlju i c) kineticku energiju valjka u trenutku udara tega 0 zemlju 57. Sa tockorn je vezan. Poluprecnik kotura je R osovini kotura zanerIlariti. Pri kojoj duzilli niti ce kugla poslije sudara sa stapom ostati u miru? Sudar srnatrati idealno elasticnim. odrediti: 0.slijepljen manji tocak rnase m = 2 kg i poluprecnika r = 0. Na tu osu je objesena i nit L na Cijem kraju je privezana kugla iste mase. udari u sredin!. = 4 kg i M. koje lezi na horizontalnom stoln. idealno savitljivo uze. ProlazeCi kroz vertikalni polazaj kraj stapa se idealno elasticno Budari sa malim tijelom mase m = 0. Koliku ce brzinu imati teg kad se spusti za H = 5 m. Odrediti: a) vrijerne za koje ce teg pasti na zemlju ako se sistem prepusti sarnom sebi iz stanja mirovanja. b) sile zatezanja niti i c) ugaonu brzinu valjka u trenutku kada se ms spusti za h = 1 m od pocetnog polozaja. neistegljivo. Sa istog nivoa na strmoj ravni.1. b) Izvesti izraz za rnOIIlent inercije dlindra sa tankim zidovirna (u odnosu na osu simetrije). Tanak stap mase m i duzine L objesen je za jedan kraj i moze bez trenja da se obrce oko horizontalne ose. Dva tanka cilindra postavljena su tako da su im ose paralelne.2 Tn. U jednom trenutku zidovi cilindara se dodirnu i poslije izvjesnog vremena pocnu se kretati bez proklizavanja. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1. Na nepokretnoj osovini bez trenja moze se vrtjeti tocak rnase Ai = 60 kg i poluprecnika R = 0.OTACIONOG KRETANJA-2 11 zatezanja u nitima. 53. b) Odrediti na kojem ce se rastojanju zaustaviti malo tijelo nakon sudara. 58. Jedan od njih.25 m.5 kg i poluprecnika R. Pri spustanju tega valjak se obrce. = 0. Osovina valjka mase rn. ZanernarujuCi masu rarna i niti. ako su mase cilindara M.10. Ona je nekoliko puta obmotana oko kotura U obliku diska rnase m2 = 1. ako je koeficijent trenja izrnedju rrjega i podloge f. a) Koje ce tijelo imati vecu brzinu na datom nivou? b) Kolike puteve su presla tijela poslije nekog vrernena? c) Kakav je odnos brzina tijela? 54.

u lezistu. NapOli kidanja olova je 6 iTk = 20. duzine L = 4 em. respekt.L = 0.k. stalnog poprecnog presjeka.oje ce cisterna ostati prazna. a ova opet drugim kTajem ucvrscena za konzolu. Tanak stap je jednim krajem oslonjen na zid suda.. Dvije zice. 66. Kohka moze biti najveca duzina sipke. Koeficijent trenja klizanja iznosi f. Drugi kraj je vezan za centar diska poluprecnika R = 10 ern. Bakarna zica duzine L1 = 2 rn.12 GLAVA 1. Metalna lopta. U toku obrtanja razvija se najveca brzina v = 8 m/8. Dopusteno istezanje pri tom. a druga od ceiika.' = 0. a da se ona ne prekine sopstvenom tezin om? 67. a masa m = 1 kg.2 rnm. a vade Po = 103 kg/mE. Gustina rnetala je Pl.5 m'l. Dat je sistem tijela kao na slie.p =. Kontrakciju rnlaza i trenje zanernariti. Koliko zica treba uzeti da ne dodje do kidanja.12. Izracunati vrijeme za . Izracunati ukupnu silu kojom voda djeluje na bocne zidove akvarijuma kvadraticnih strana duzine a. Koliki modul elasticnosti mora irnati rnaterijal ako se zna da je za bakar E] = 11 . 0 vertikalno objcsen homogcn celicni stap duzine L = 1.e je b. Koliki teg G 1 treba staviti u unutrasnjost lopte da bi lopta lebdjela u toj tecnosti. iznosi Sl = 1. Zapreminska masa. Konac kojirn su povezana tijela je idealno savitIjiv J bez tezinc. 22°. Na kojoj visini h od dna suda se nalazi napa. 6:1. Povrsina klipa horizontalno postavljenog sprica. Prava homogena olovna sipka. aka istice kroz otvor na dnu.E = 20·} 010 Pa. Povrsinski napon ne uzirnati U obzir. Stap se moze slobodno obrtati u vertikalnoj ravni oko kraja kojirn je naslonjen.1.dna tacka rezultujuce si1e pritiska? 65. Promjenu zapremine lopte zbog dejstva hidrostatickog pritiska tecnosti zanemariti. Za koje vrijeme ce isteCi sva voda. neistegljiv i obmotan aka kotura koji se Inoze obrtati bez trenja 64.96. Odrediti vrijeme t za koje se TI1VO tecnostj u cisterni spusti do visine h ::::: 0. jedna od bakra.4 . U uspravnoj vertikalnoj cilindricnoj cisterni nalivena je idealna tecnost do visine Ii = 2 m u odnosu na dna suda. vezana je za celicnu duzine L2 = 3 m. imaju jednake poprecne presjeke.103 kg/mg.103 kg 1m3. Ivica diska ima zlijeb u kome se namota konac. pliva na povrsini tecnosti. 1. Kolika treba da bude jacina sile F da bi se tijelo koje visi podizalo ubrzanjem a = 2 m/8' ? Ugao koji zaklapa sila sa horizontalorn iznosi f3 7r /6.12 m Elasticnost 1. i jednakih duzina L = 1 m vezana za osu obrtanja.5 kg obrce se 11 vertikalnoj ravni po krugu.6 m potrebno je okaciti teret mase m = GOO kg. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE . IOi" Pa. :live JOe p = 13. objesena je 0 jedan svoj kraj tako da jc u vertikalnom polozaju. Odredi V1SlllU zivinog.ivno. 1010 Pa i za celik E2 = 20 . Odrediti gustinu materijala stapa) ako u polozaju ravnoteze n-ti dio stapa nije u vodi.108 Pa? 69. 62. a zatim vodenog stub a tecnosti koji odrzavaju ravnotezu atmosferskom pritisku Fa = 10 5 Pa.6 . Kugla rnase 0.2.nu konzolu. pOVrS1Jla otvora igle na samorn vrhu je S2 = 1 mm. ako se na klip djeluje sHorn F = 5 Iv i prj tome se klip pomjera ravnomjerno. Gustina olova je p = 11. ·Metalna zica duiine.. 61. ELASTICNOST 13 S9. ako napon kidanja rnaterijala zice iznosi Uk = 1. Ove dvije :lice treba zamljeniti jednorn.11 Mehanika fluida I 60. K ugla je zicama jednakog prornjera d = 0.8 m. 70. Modul elasticnosti cclika je . UTIutTasnjeg i spoljasnjeg precnika Dl i D 2 . Povrsina dna cisterne je 1.6. Pod uticajem sprega sila zica se uvrne za ugao r. Krajcvi konca su prebaceni preko 'Koturova i z'a njih su okaleni tegovi rnase m = 60 g. a gustina tecnosti pz. a drugim zaronjen u tecnost gustine po. .2 rnm. Kolika smije'biti minimalna povTsina poprecnog presjeka? 68.5. 10 Pa. povrsine 8 1 = 5 cm 2 .L = 30 ern i precnika d = 2 rnrn ucvrscena je jednim krajem za nepomic.2 em'll a.

1 Nlm vezane su sa tijeloln mase M kao na slid.JEZBE 1.45 N ? 74. c) odnos rrlaksimalnog ubrzanja i ubrzanja u trenutku t = 1f /8 s. Odrediti : Masu stapa zanemariti. Na jedan kraj elasticne opruge objeseno je tljelo nlasc rn = 100 g. J edna zica je od gvozdja modula elasticnosti E. 76. on pocinje da osciluje oko polozaja ravnoteze. U kojoj tacki treba objesiti teg Q da bi "tap i dalje ostao u horizontalnom polozaju.L = 1. Na tas sa visine h = 2 ern pusti se da slobodno padne komad plastelina mase m = 20 g i zalijepi se. c) Koliki je period vertikalnih oscilacija. Horizontalni stap duzine L = 60 em objesen je na svojim krajevima 0 dvije paralelne zice istog presjeka i iste duzine.4 N /rn.6.13 Oscilacije-l a) koliko je rnaksimalno izduzenje opruge u odnosu na pocetni polozaj poslije pada plastelina? 73. koja djeluje normalno na poprecni presjek stapa? Modul elasticnosti bakra iznosi E = 11· 10 10 Pa.6 ern z .10 '0 Fa.L = 8 ern. Na elasticnu oprugu objesi se tas mase M = 100 g pri ('emu se ona istegne za .. od pocetka kretanj a. povrsine poprecnog presjeka cijevi i gustine tecnosti? Otpor sredine zanemariti. OSCILACI.14 GLAVA 1. Koliki se Tad izvrsi pri istezanju sipke silom intenziteta F = 5886 N. Potopi Ii se u tecnost gustine p nesto dublje nego sto je potrehno za ravnotezu 1 a zatim pusti. b) koliki je period oscilovanja sistema? c) nacrtaj grafik funkcije b) Postupno djesiti diferencijalnu jednaCinu koja opisuje kretanje tijela. = 0. Tezina Q je rnala taka da se ne prelazi granica elasticnosti pri istezanju :iiea. 72. Ono pocne svoje kretanje na taj naCin sto je pomjereno za Xo = 10 ern od ravnoteznog polozaja i pri tome rou je saopstena brzina Vo = 0. 1. x = x(t)! lsti zadatak pokusaj rijeiliti ne uzimajuCi u obzir masu tasa.13. Bakarna sipka ima duzinu L = 1 m i poprecni presjek povrsine S = 1.JE-1 15 a) Kolika je Lorziona konstanta :iice? b) Koliki je modul torzije? 71. = 20.4 m/8 na dolje. 77. a druga od bakra modula elasticnosti E2 = 12 .sebi. 75. d) odnos ukupne mehanicke energije na pocetku i u trenutku . Areometar mase i l l sastoji se iz kugle napunjene sacmom i cilindricne cijevi sa poprecnim presjekom S. Odrediti: a) aroplitudu i pocetnu fazu oscilovanja b) odnos rnaksimalne brzine i brzine u trenutku t = 'if /8 s. M ~?0~/7~/~/~~//~~ ~ Transforrnacij u rrlchaniC:kc energije u druge oblike zanernariti. Tijelo mase m :::: 25 9 objeseno je na opruzi direkcione sile k = 0. a) Izvesti 5zraz za rezultujucu silu pod cijim ce uticajem. = 0. ZADACI ZA AUDITORNE V. ako se zna da se opruga istegne za 6.5 em pod uticajem sile F = 2. NaCi: a) rezultujucu silu pod uticajern koje se vrsi oscilovanje i ispitati da Ii je harmonijsko. . 10 10 Fa. b) kako zavisi period oscilovanja areometra od njegove rnase. Dvije opruge krutosti k. t= Ir/8 s. Kada je period oscilovanja veti ? Trenje tijela sa podlogom i otpor sredine zanemariti.2 N/m i k. tijelo vrsiti kretanje ako rnu se saopsti energija u vertikalnom praveu i sistem prepusti sarnorn.

Kolika bi se greska napravila u odredjivanju perioda oscilovanja (pro- a) Za koje vrijednosti faze pOillJ'eranJ'e lZ ravnoteznog polozaja d ostize maksimalnu vrijednost? b) Izracunaj pTVU takvu vrijednost faze za slucaj da je krutost opruge k ~ 1 N slm. . za cije kraje ve Sil vezana tijela masa ml = 300 9 i m2 = 100 g. idealno savitljiva i neistegljiva nit. Matematii'ko klatno duiine L i mase rn') kod k ogaJe k onac 0 d 1Z0 at~r~. == 0. = 0. b) Odredi kruznu ucestanost oscilovanja! Uzeti da je nlasa opruge zanernarljiva. . . 86: Amplituda prigusenih oscilacija u poi'etIlom trenutku je bila . Na stapu zanernarljive mase i duzine L 1 m objesena je masa m. poluprei'nika r. Nadji odnos perioda oscilovanja ova dva oscilatora. -' .15 Oscilacije-3 85. Dvije opruge krutosti k. ~bJesl se lznad pozitivno naelektrisane rayne tanke dielektricne ~lToce ~cskonacne . ako bi se oscilovanje kugle smatraJo kao oscilovanje matematlckog klatna duzine L = R? 83. a ~ughca naelektnsana negativnoIIl koliCinom elektriciteta q. Na udaljenosti d = 0/2 rn.2. Masa kOJa oscduJe Je 1 kg.2 Nlm i k. Drugi kraj opruge je ucvTscen za vertikalnizid.. Isti zadatak pokusaj rijesiti uzirnajuCi da je ploca naelektrisana negativno. h ako je period oscilovanja matemat]ckog klatna na vrhu brda i na dnn jarne jednak.5 . za njega je vezana jecinjTll krajern horizontalna opruga direkcione sile k = 1. Trenje tijela sa podlogom i otpor sredine zanemariti. .~liCin~. Isti zadatak fijesiti bez opruge uzimajuCi u obzir i rnasu stapa..14 Oscilacije-2 79. = 0. mariti.. 1-84. dokazi da ce ana vrSiti harmonijsko oscilovanje 1 odredl fiU penod.33 N / m.Priguseno oscilovanje se prikazuje jednaCinom : za!::.lku. u tre~ut. a koeficijent otpora sredine r = 1 Nlm.lednaka ao = 18 em. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1. Da bi sistem bio u ravnotezi za tijelo m2 sa donje strane vezana je opruga koja se izduzi je '" = 0. centar mase daske nalazio malo bhze Jednom val. Koliki ce biti period oscilovanja ako se cijeli sistem malo izvede iz ravnotezIlog polozaja i prepusti sarnaill sebi. Kad je klatno u ravnoteznom polozaju opruga je neistegnuta. 1.1 N/m vezane su sa tijelom mase M kao na slid. Odredltl period mahh oscilaciJ'a . Hornogenu kuglu. a nit ne proklizava. pustimo da se kotrIja bez proklizavanja po ullutrasnjoj strani sferne povrsine poluprecnika R. Pov~sinska gust in a Daelektrisanja (J' je s> uda Ista. Preko kotura sa nepomicnom OSOID) mase m3 = 100 9 prebacena je lagana.1 kg . yA~o se. . 81. nakon toga amplituda je al = 6 em. .L = 7 em. od tacke vjesanja na kraju stapa..ku postavljanja. Koliki je odnos vlsine brda H i dubine jame (bunara). ~c 19. 82. OSCILACIJE-3 17 78.16 CLAVA 1. = 15 .por vaz d u h a zane. a) Sastavi diferencijalnu jednacinu koja opisuje oscilovanje sis___ telna~ ako se malo izvede iz ravnoteze. centu~:r-lO). Ot. a koeficijent trenja izmedju valjaka i daske 1. . Rastojanje medju osarna vaU aka je 20. Daska tezine C 1'0stavi se na dva identicna valjka koji rotiraju jednakim ugaonim brzina_ma u suprotnim srnjerovima (vidi sliku). U trenutku t._.62 dm.15. 80.

U homogenoj elasticnoj sredini 81ri se talas oblika E(x. U nekoj elasticnoj sredini koja ne apsorbuje energiju rasprostire se ravanski harmonijski talas. a talasna duzina .01 30 gdje je ((x. ako se njeno pomjeranje iz polozaja ravnoteze opisuje funkcijom e) Kolika je maksimalna brzina cestica ove elasticne sredine kroz koju se prostire transverzalna deformacija. at u sekundama. ako je u centru'prstena izmjeren intenzitet zvuka fo = 30 rnW /rn 2 • 1. N aCi razliku faza oscilovanja u tackama u kojima se amplitude oscilovanja cestica elasticne sredine razlikuju jedna od druge za 'rJ = 2% ako je I = 0.8 ern? b) Koliki je koeficijent priguiienja {3 ? 87. Galvanometar sa kazaljkom ukljucen je u kolo sa strujom konstantne jacine i u jednom trenutku kolo se prekine.16 Talasno kretanje m-" 91. ako je amplituda talasa a = 10 em. a nit je-~zategnuta silom 1" = 19. frekvencija i brzina ovog talasa? x = aoe~iJtcoswt b) Kolika je maksimalna brzina i ubrzanje neke cestice elasticne 89. 97. 94. w i k amplituda. Jednacina jednog progresivnog talasa glasi: e(x. Kad kaje frekvcncije w amplituda oscilovanja kugle ce biti maksirnalna i koliko iznosi. ako sredina ne apsorbuje energiju talasa.5 m.\ = 3 m? 92. aka 8 m oye niti ima masu 600 g. Na rastojanju L = 1 rn od centra prstena poluprecnika R = 0. Koliki put predje tacka koja osciluje dok se ne zaustavi. 96. Amplituda sile je Fa = 1 N. a) KoIiko iznose amplituda. Kugla poluprecnika r = 4 em .7X cos(wt . talasna duzina. a) Dokazi ispravnost ove formule! b) Kolika je brzina transverzalnog sinusnog talasa kroz gumenu nit.t) = 2sin27r (_t _ _ --"'-) 0. kruzna ucestanost i talasni broj talasa.18 GLAVA 1.\ = 0. ako je poznata njegova talasna duzina ). Dokazati da je amplituda sfernog talasa koji se rasprostire kroz homogenu. 95.16. u trenutku t = T /6 nakon sto je pomjeranje od ravnoteznog polozaja imalo maksirnalnu vrijednost.kx) gdje su a. Koliko iznasi srednja snaga koju spoljna sila P = Fa cos wt razvije na sistemu opisanorn u prethodnom zadatku? Kod kaje frekvencije je razvijena snaga maksimalna ? sredine koja ucestvuje u ovom talasnom kretanju? 93. izotrophU si'edinu. linearna gustina). t) = ae. 90. mase m = 1 kg objesena o oprugu zanemarive Inase take da moze oscilovati u vertikalnorn nravcu u fluidu viskoznosti 'f/ = 5 Pas. Orediti srednji fiuks energije kroz povrsinu koju ogranicava prsten. Odredi amplitudu tog talasa. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1.l poduzna rnasa _(masa jedinice duzine. N aCi srednju vrijednost gustine ukupne energije u. Zbog sile koja djeluje u vertikalnom pravcu F = 1"0 cos wt kugla izvodi barmonijsko oscilovanje. Ta cestica biva pogodjena talasom. TALASNO KRETANJE 19 a) U kojem trenutku t2 ce amplituda biti jednaka a2 = 1.5 rn nalazi se tackasti izvor zvuka. prostiranja transverzalnog talasa (deformacije) na zategnutoj gumenoj niti data je izrazarn gdje je F sila zatezanja. Konstanta elasticnosti oprnge je k = 25 j\ljrn. = 30 em i frekvencija v = 10 kHz. obrnuto proporcionalna rastojanju od izvora.62 N? . I. njena udaljenost od ravnoteznog polozaja je x = 4 rnrn. Jedna cestica elasticne sredine udaljena je od izvora talasnog kretanja x = 1 m. ako u svakoj tacki sredine gustina energije ima vrijednost Uo. t) i x dato u em. Koja funkcija opisuje njeno oscilovanje? U kojim trenucima vremcna kazaljka ima maksirnalne otklone ? 88.5 a talasna duzina iznosi . respektivno. koeficijent prigusenja. a njena frekvencija se moze mijenjati po volji. Poslije t = 1 rns od mOlllenta polaska talasa iz izvora. U poredi tu arnplitudu sa istegnutoscu opruge kad na nju djeluje konstantna sila intenziteta Fa = 1 IV. J. Brzina.

a specific. Specificna toplota isparavanja vode pod normalnim atmosferskim pritiskom je qi = 2...26111. Gasni zakoni = -0. GASNI ZAKONI 21 98. obrne za 2 podioka izrazena u mm na zakloT nu udaljenom L = 1 m od osovine durbina (vidi /\ /\ sliku).17 'm/ s. na svim temperaturama. Izvor zvucnih talasa frekvencije Vo = 1 kHz krece se duz normale na zid brzinom v = 0.6.3 nC·" 101. _.19 kJ/kgK. Koji prijemnik ce registrovati talasne udare i kolika im je frekvencija? Za brzinu zvuka uzeti v = 340 m/ s. Ravanski zvucni talas rasprostire se u praveu X -ose. .20 GLAVA 1.na toplota isparavanja vode qi = 2. Kolika ce zapremina zive izaCi iz boee. 103.J! kgK. = 10 DC do tacke kljucanja tk = 100°C za vrijeme t. Gumeni balon tankog zida i mase m = 50 g napunjen je molekularnim azotom i potopljen u jezero na dubinu h = 100 m. Na istoj normaE nalaze se nepokretni prijernnici PI i P z .I 105. Koliko se vode pretvori u paru ako je konacna temperatura smjese ts = 200C? Specificni toplotni kapacitet gvoZdja je cg = 460 . Ako u intervalu temperature od OoC do 33°C te konstante za vodu iznose: a 1. a temperatura vode na toj dubini je 4 DC..= 60 dB.06427. pri zagrijavanju od to = ODC do t = 100 DC izduzi toliko cia se durbin. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1. 106. NAUKA 0 TOPLOTl.1/ kgK. Koeficijent prigusenja talasa je "t = 0. Koliko vremena treba da bude grijac uklJucen pa da sva voda ispari? Specificni toplotni kapacitet vode je c = 4. .10. Kolike treba da su duzine tih sipki na ODC? Termicki koeficijenti linearnog sirenja za gvozdje i bakar Sli: [tn = 12.1/ kg.L = 5 em.10.135 mm.I!kg. Naci masu azota" ako balon ria toj dubini lebdi.1 • U tacki X.K"-ll ~ terrnicki koeficijcnt linearnog sirenja stakla je ex = g. cija je 080vina na udaljenosti r = 30 em. = 15 minuta.P 2 -zid.3· 10.10 Pa. pri zagrijavanju za . temperature t. 107. izduzi za b:.6 K. = 15°C.a a.6 K-l i Qb = 17. Kod prozora jedne zgrade nivo buke ulicnog saobracaja iznosi bude 6.023 m.. data je u tabelama relacijom 60 dB. c= 500 DC.t = 60°C. od kraja te sipke. 99. Staklena boca je napuujena sa 50 em 3 zive temperature 18°C. Na aparatu Laplas-Lavoazjea utvrdjeno je da se sipka duzine L = 20 cm. b i e su konstante karakteristicne za tecnost.L = 0. a vode c" = 4. ka'!. . Otvor prozora ima povrsinu 8 = 2 m 2 Kolika zvucna snaga ulazi kroz prozor? 100. Pri izgradnji nekog in~trumenta zahtijeva se da razlika duzine jedne gvozdene i jedne bakarne sipke. U litar vode temperature 1. 102. 108.17.1. = 0 nivo jaCine zvuka je L. pri C~IIlU je redoslijed u rasporedu prijemnika P i izvora I sljedeCi: P. Koliki je termii'ki koeficijent sirenja cin- b = 8_50.17 N auka 0 toploti. Jedan grijac konstantne snage zagrije izvjesnu kolicinu vode od temperature t. na temperaturi 1.05.6 K-I 104. na kojima postoji linearna zavisnost duzine i temperature. -Odredi termicki koeficijent linearnog sirenja stakla. 10-. a) Koliki je nivo jaCine zvuka u tacki udaljenoj X2 = 50 rn od izvora ? b) N a kojoj udaljenosti se zvuk nece vise cuti ? gdje je t temperatura tecnosti.3 Odredi temperatuTu na kojoj je voda najgusca.3 °C-2. = 100 g. 10.79 . = 18 DC ubaci se komad gvozdja mase Tn.19 . u zavisnosti od temperature. e = ·_·6. Zapremina tecnosti pri zagrijavanju. Vo zapremina tecnosti na 0 DC . kad se sistem zagrije na 38°C? Termicki koeficijent zapreminskog sirenja zive iZIlosi / = 5 18 .26 M . Spoljasnji pritisak 5 je 1.. = 25 em.10.8 °C.ako se staklena sipka duzine L. 10.

NaCi gubitak snage po 1 rn 2 bojlera. Tn = 115. a unutrasnja. do zapremine V 2 = 10V a zatim adijabatski ekspandira do " zapremine V3 = 2V2 • Konacna temperatura gasa je Ts = 600 K. Sud se nalazi na resou cija je temperatura t = 200°C. a atmosferski pritisak 10 5 Pa.4 em i povrsine dna S = 200 em' voda kljuca lla ternperaturi tk = 100°C.5 J/kgK. Koliko ce se pomjeriti pregrada ako sud pocne da se krece sa ubrzanjem 5 ITt/8 2 u naznacenom smjeru kao na slid. Cilindricni parovod ima azbestnu oblogu kao toplotnu izolaciju. Jedan mol idealnog gasa izotermno ekspandira od zapremine V. b) Primljenu kolicinn toplote u toku jednog ciklusa u funkciji RTo. a pri stalnoj zapremini e v = 653. Prvi sud se nalazi u parnom kupatilu temperature 100 DC. Koliki je pritisak vazduha poslije otvaranja slavine.nkciji p B To [ RTo· A 117.6 W/iiLK. NaCi temperaturu na unutrasnjoj strani rnetala. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1. = 1. Prilikom izobarne ekspanzije kiseonika -0 2 utrosi se kolicina toplote Q :-. a spoljna temperatura ts = 20 DC. Spoljasnja povrsina obloge ima ternperaturu tl = 50°C. = 100 DC. 116. = 7 em. povecala zapremina tri puta pri stalnom pritisku. koliko vode ispari svake sekunde? Koeficijent toplotne provodnosti celika je . Idealni dvoatomni gas prolazi reverzibilan eikIus prikazan na sliei. Zanemariti debljinu pregrade i promjene temperature vazduha. CASNI ZAKONI 23 109. 10 4 Pa.88 WjmK. . 110. Duzina parovoda je L = 65 m. koja nalijeze na parovod ima temperaturu t. U sudu. Cnutrasnja strana bojlera prekrivenaje naslagorll krecnjaka debljine d 2 = 1 mm. spoljasnji precnik izolacione obloge je d . nalazi se vazduh pod pritiskom 0.=. Duzina suda je 40 em.5 . Koliki je odnos specificnih toplotllih kapaeiteta pri kOllstantnom pritisku i konstantnoj zapremillu za tu sInjesu ?---" 114. Kolika se kolii'ina toplote ntrosi da bi se kiseoniku mase 10 9 i temperature tl = 27 GC. Kolika je udaljenost zive od dna kada se epruveta obrne za 180°? Povrsina poprecnog presjeka epruvete je :10 rnm 2 .5 .Tjkg. koja je u vertikalnom polozaju. U usku epruvetu. a krecnjaka = 0. Smjei'ia od 24 g He i 8 g Hz na konstantnoj temperaturi zatvorena je u posudi. Odrediti koliCinu toplote koju parovod preda okolini u toku 24 sata.5 mrn. a specificna top Iota isparavanja vode qi = 2. 113. = 120 DC. U jednom celicnom sudu debljine dna d = 0. Pri tome je zatvorena izvjesna kolicina vazduha i razmak iznwdju zive i dna epruvete iznosi 4. ako je unutrasnja temperatura t.26 M. medjusobno su spojena kapilarom sa slavinoIn. pritisak u prvom sudu je 4 . a povrSina poprecnog presjeka je 20 em 2 .4 em. 10 4 Pa. l18.17. Dva suda napunjena vazduhom.. Koeficijent toplotne provodnosti metala je =75 WjmK. Kolika je koliCina toplote dovedena gasu pri izotermiloj ekspanziji? Koeficijent adijabate je K. kada je slavina zatvorena. ubacena je veca kap zive mase rn = 16. . Ako se zanemare bocni efekti odvodjenja toplote. 104 Pa. Cija je masa 2 kg. 4 M J.22 CLAVA 1. NAUKA 0 TOPLOTI. a u drugom 1. a drugog 400 em 3 ? Sudovi ostaju svaki u svojoj sredini. ako je zaprerIlina prvog suda 250 ern 3 .41.8 g. se u pocetku nalazi na sredini suda. Koeficijent toplotne provodnosti azbesta je 0. a zatim pritisak povecao dva put a pri stalnoj zapremini? Specificni toplotni kapacitet za kiseonik pri stalnom pritisku je C p = 903.209 W / mK.119. Pregrada. Koliki dio ove energije se trosi na povecanje njegove unutrasnje energije? Kolika ce biti ova energiju za ozon"(03? Veze medju atoiriima u molekulu smatrati krutim. "1 "2 . U zatvorenom cilindricnom sudu nalazi se pokretna pregrada koja maze bez trenja da klizi duz suda.~: 66. Odredi: 111. Debljina zida nekog bojlera iznosi d 1 = 1. U pocetku . 112. e) Ukupni izvrseni rad u jednom ciklusu u fu. sa obje strane pregrade. a unutrasnji d.1 JjkgK. = 13 em. a drugi u smjesi za hladjenje temperature ·-20 DC. a) Ekstremne temperature ciklusa u funkciji To.

24

CLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE

1.18. MOLEKULARNO-KINETICKA TEORIJA

25

1.18

Molekularno-kineticka teorija

120. Odredi relativan broj molekula azota koji na temperaturi T = 300 K imaju intenzitete brzina u intervalu (2100,2110) m/ s. Uporedi ovaj broj sa relativnim brojem rnolekula vodonika pod i8tim uslovirna. Kolike su vjerovatnoce da molekuli azota i vodonika posjeduju brzine u datom intervalu na datoj temperaturi. 121. Odredi vrijednost intenziteta srednje, efektivne i najvjerovatnije brzine molekula kiseonika u stacionarnom stanju na temepreturi T O.C 300 K. Nacrtati zavisnost I(v) ina njoj oznaCiti vrijednosti V na;, V i v,!!, kao i I(vnaj), 1(15) i I(v,!!). 122. Nacrtati kvalitativni grafik raspodjele molekula idealnog gasa u stacionarnom stanju po intenzitetima brzina. Kako se rnijenja grafik kada se ternperatura gasa smanji cetiri puta? Koliki je odnos najvjerovatnijih brzina, a koliki odnos vrijednosti Maksvelovih funkcija raspodjele Za v :::::: Vnaj na tim temeraturama. 123. Smjesa vodonika i nekog nepoznatog gasa naiazi se u stacionarnom stanju na temperaturi T = 300 _K. Analizorn intenziteta brzina cestica u smjesi nadjeno je da je relativni broj molekula nepoznatog gasa koji ima intenzitete hrzina u intervalu (vnaj - 1, Vnaj + 1) mj 8 jednak relativnom broju rnolekula vodonika koji imaju intenzitete brzina u intervalu (v -- 4.14, 15+4.14) mj s. Odrediti odnos srednjih vrijednosti intenziteta brzina za gasove u smjeSi . 124. PolazeCi od izraza za broj rnolekula koji imaju intenzitete brzina u intervalu izmedju v i v + dv naCi vjerovatnocu da molekul idealnog gasa na stalno] ternperaturi T ima energiju u intervalu E, E + dE! Odredi srednju vrijednost energije, srednju vrijednost kvadrata energije i najvjerovatniju vrijednost energije translatornog kretanja molek111a idealnog gasa, Cija je temperatura 273 K. Zavisi li to od vrste gasa.? 125. U pecnici gdje se odrzava stalna temperatura 250 DC nalazi se neko tijelo. Tijelo seiznese iz pecnice i ostavi da se hladi u prostoriji temperature 20 DC. Odredi vrijeme za koje ce se tijelo ohladiti do pet puta nize temperature, ako je koeficijent hladjenja tijela 3.4 . 10 4 8- 1 NakQ)1 koliko vreJ:nena, ad pocetka hladjenja, ce temperatura opasti za 50, 100, 150i 200 DC? 126. U nekom sndu se nalazi kiseonik pod pritiskom 2 . 10' Pa i
1

na temperaturi 80 DC. Izracnnati: a) Broj sudara koje pretrpi jedan molekul u toku jedne sekunde. b) Sredn.Ju duzinu slobodnog put a molekula kiseanika. c) Koliko pu.ta ~i. se ~Tomijenila srednja duzina slobodnog puta rnolekula, ako hI pn lstO.J ternperaturi pritisak iznosio 103 Pa. Precnik rrlO~ekp-14 kiseonika iznosi d =,2.9 . 10- 10 m,) -njegova rnolarna masa Je M = 32 g!mo[, a Bolcmanova konstanta je k c= 1.38 . 10- 23 J/ If.
;27,. V~~onik se nalazi u stacionarnom stanju na temperaturi 20 C I pntlsku 8 mFa. Precnik molekula je 0.2 nm. Kolika je srednJa duzlna slobodnog puta rnolekula? Koliko sudara u 1 .s dozivi rnolekul u OVom gasu? Koliko puta je ova srednja duzina slobodno u puta veca od srednje duzine slobodnog puta na istoj temperaturi pri normalnom atmosferskorn pritisku? 128. Na kojoj je visini pritisak tri pllta manji od pritiska na povT.sini Ze.mlje? Te~p~ratura vazduha je 20 DC, a njena promjena, kao 1 prOIDJena g sa vlSlnom se zanemaruje. 12~. D~ b~ odredio nurnericku vrijednost Avogadrovog broja N AP.eren Je rnJeno ~aspoclje~u koncentracije cestica gUIniguta, poluprec~ mka 0.212 rnrn ] za.premlnske mase 1 2 103 kg/'m 3 .suspend ' h U ovaIll vodi na t:emp:~~tl:ri 2.9? Ii. Odnos koncentra~cije cestica gumiguta na" dva lllvoa CIJa Je vlslllska razlika 30 mm bio J'e 1875. K 0 l'ka Je . _. ' 1 vTlJednost Avogadrovog hroja?
L . '

130. Primjenjujuci kineticku teoriju gas Ova na metale i izolatore izracunati ID.olarnu specificnu toplotu pri stalnoj zapremini za jedne druge ~ateTljale. N aci njihov odnos i uporediti sa eksperimentalnim rezultatlIDa. 131. P~imje:r:j~ljuCi kineticku teoriju gasova na. elektronski gas u m~talu:. lZ:vestl lzraz za koeficijent toplotne provodnosti metala Atopl : nac.l. IlJegov odnos sa specjficnom elektricllOlIl provodnoscu u. (IzracUnat,1 konstantu u Videman-Francovorn zakonu).

i

26

GLAVA 1. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE

1.19. KRETANJE U ELEKTROMAGNETNOM POLJU

27

1.19

Kretanje u elektromagnetnom poIju

132. Izmedju horizolltalnih placa ravanskog kondenzatora kapIjica ulja predjc put S = 1.2 mnt. pod dejstvom sopstvene tezine uni, formnom l:>rzinoID, za vrijeme t = 0.1 minut. Ako kapljica nosi 5 elementarnih naelektrisanja, koliko elektrostaticko polje treba ostvariti medju plocama kondenzatora da kapljica moze da miruje (lebdi) u pprostoTu? Koeficljent viskoznosti vazdu,ha je 1.8 . 10- 5 Pas, zapreminska masa ulja je 900 kg(m', a vazdubaje 1.2 k/grn'. 133. Elektroni dobiveni terrnoelektrollskorn ernisijom sa katode: ubrzavaju se jednosrnjernim naponom U = 260 V i poslije toga ulijecu normalno u homogeno elektrostaticko poljc [ izmedj u plo~ ca ravanskog kondenzatora. L d Koliki je intenzitet elektro~ statickog polja {, ako elek~ + troni 'padaj u na ekran u u tacku y = ~5 ern, a linearne dimenzije sistema za skretanje S11 L = 10 ern i d = 5 ern (vidi sliku)? 134. Elektroni sirokog spektra energije ulaze 11 homogeno stacionarno magnetno polje indukcije B = 5.10- 2 T, pod uglom 0= 30° (vidi sliku). Kolika je e~ nergija elektrona koji lzlijecu kroz drugi otvor koji je uda~ !jen 5 em od prvog otvora? Koliko treba da bude mini~ malno rastojanje izmedju ploca da ovi elekLroni ne udare 11 gornju plocu? 135. Dokazati da u hOITlOgenOITl stacionarnom polju intenziteta magnetske indukcije B 1 kineticka energija naelektrisane cestice ostaje

mogeno elektricno polje .: =1000 V / em pod uglom B = 60° u odnosu na pravac linija sile elektricnog polja. Odredi brzinu Vo elektrona i rastojanje Xo tako da elektroni izlaze iz prostora u kome djeluje elek~ tricno polje kroz procjep S2 normalno na pravac elektricnog polja. Koliki je poluprecnik kruzne putanje ovih elektrona u hOIDogenorn magnetskom polju, indukcije B = 1O~2 T, koje djeluje u prostoru iza procjepa 52.

L...--. ___ ._.X!?. __ ~_.
I

-----------------

137. Izracunati skretanje elektrona u ukrstenoln stacionarnom elektricnorn i magnetskom poljn. Elektroni ulijecn u ukr:lteno polje pocetnom brzinorn Va. Pokazati da je ovo skretanje zbir skretanja elektrona u sarnom elektricnom i sarnom. magnetskom. polju.
138. Maseni spektrolnetar prikazan je na slid. Rastojanje izrIledju izlaznog procjepa 8 1 i ulazIlog procjepa 8 2 na instrumentu za registraciju jonske struje je L = 50 em. Homogeno stacionarno Inag-

a

netsko polje indukcije B 0.05 T djeluje u naznacenom srnjeru. Ako se napon izmedju ploea kondenzatora linearno nlijenja sa vremenOffi, maksimalne vrijednosti jonske struje se detektuju u trenucima t1 i t 2 , kad su elektricna polja jaCine {, =15 kV i {2=60 kV Pod pretpostavkom da su ispitivani joni jednostruko naelektrisani odredi nj ihove mase.

1m

1m.

I !';>

Snop.pozifivnih Jond

.~

nepr~mijenjena.

136.

Monoenergetski elektronL ulijecu kroz procjep 8 1 u ho:""-

-,

28

GLAVA 1.

ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE

1.21.

TOPLOTNO ZRACENJE

29

1.20

Osnove relativisticke teorije

139. Odredi vlastitu duzinu "tapa ako je u laboratorijskom sistemu refercncije njegova brzina v = c/2, duzina L = 1 m i ugao izmedju stapa i pravca kretanja a = 30°. 140. ,u-mezoll, kre(:uCi se brzinoIn v = 0.99 c preleti od svog mjesta radjanja do tacke rasp ada rastojanje L = 3 km. Odredi: a) Vlastito vrijerne zivota tog mezona! b) Rastojanje koje preleti rnezon s njegove tai'ke gledista. 141. Sistem 5' se krece u pozitivnom smjeru X-ese sistema S ~ brzinom v, pri cem,u se ose X i X' poklapaju. Neka su u momentu poklapanja koordinatnih pocetaka 0 i 0' pokazivanja satova obaju sistema u tim tackama jednaka null. NaCi brzinu prernjestanja tacke u sisternu S 1 u kojo] je pokazivanjc satova obaju sistcm.a za citavo vrijeme jednako. 142. Dvije cestice nalijecu jedna na drugu brzinarna VI = 0.5 c i V2 = 0.75 c. N aCi relativnu brzinu druge cestice u odnosu na prvu cesticu. 143. Cestica se u 8 sisternu krece brzinorn u pod uglom (Y 11 odnosu na X-osu. NaCi odgovarajuci ugao u sistemu Sf, koji se premjesta brzinom v u pozitivnorn smjerll X-ose, ako se ose oba sisterna poklapaju. 144. ZaITllsljena kosmicka raketa poCinje da se krece konstantnim u brzanjem 11/ = 10 9 u inercijalnim sistemima refcrencije, vezanim u svakom momentu sa raketom. Pogon traje po zemaljskom vrernenu t = 1 godinu. Odrediti za koliko se procenai:,a razlikuje brzlna rakete od brzine svjetlosti na kraju vreluena t i predjeni put za to vrijerne. 145. Dokazati da je transfonnacija frekvencije za relativisticki longitudinalni Doplerov efekat kod svjetlosti data relacijorn:

V2 = 3/4c. Sopstvena frekvencija svjetlosti je woo NaCi frekvenciju svjetlosti koju mjeri pOSlnatrac. 14-7. Kojorn brzinom se mora kretati vozilo da hi crvena svjetlost sernafora, talasne duzine 700 run, presla u :telenu svjetlost talasne duzine 550 nrn'? 148. Koliku je brzinu neophodno saopstitj tijelu da bi njegova zaprerninska masa porasla. za 10%? 149. Izracunati irnpuls protona u A1 eV/c, gdje je c brzina svjetlosti u vakuumu, ako je kineticka eIleTgija protona Ek .~, 5001\1 eV. 150. U hornogenom elektricnom polju jaC.ine {o~lO kV / em poone se kretti elektron. Kroz koliko vremcna c.e njegova kincticka energija biti jednaka rnoc2, gdje je rno masa mirovanja elektrona? 151. Izracunati ubrzanje elektrona koji se krece duz silnica homogcnog clektricnog polja E =25 kV / em,) u momentu kada je njegova kineticka energija 0.5 'moc 2 , gdje je rno rDasa rnirovanja elektrona. 152. Cestica mase rnirovanja m,o pocinje u trenutku t -:: : ;- 0 da se krece pod dejstvorn statue sile F. NaCi zavisnost brzine i puta od vrem_ena.

1.21

Toplotno zracenje

153. Pokazati cIa 8U spektralna ernisl0na snaga apsolutno crnog tijela Ev i spektralna gustina energije zracenja 'W v povezane relacijom c

Ev

=-w

4

v

w

V--~ I+{!

(1 -

(3

(! =

v
e

gdje je 1) brzlna kojom se krece izvor svjetlosti u odnosu na prijemnik. 146. Po nekoj pravoj krecu se u istom smjeru po~matrac brzino!:n VI = c/2) a ispred TIJega lzvor monohromatske svjetlosti bTzinom

NaCi veZll izmedju ukupne emisione snage apsolutno crDog tijela E i ukupne gustine energije zra.cenja w. 154. Da bi izveo svoju formulu za spektralnu gustinu energije zracenja Plank je pretpostavio da atomi iii ITlolekuJi u CVTstom tijelu mogu da 08ci1u.1u sarno tako da posjeduju odrcdjene vrijednosti energije oscilovanja koje iznose 0, £, 2c) 3c, ... Prerna tome, kada takav oseilator emituje iii apsorbujeenergiju u vidu elektromagnetnog zracenja, onda i taj emitovani ill apsorbovani iznos energije mora biti cjelobrojni urIlnozak najrnanjcg iznosa E; koji se naziva kv~nt energije oscilov(t,nja. Na osnOVll ovih pretp?sta.vki izvesti Plankovu forillulu za spektralnu gustinu cnergije zracenja apsolutno cr·nog tijela i zakljllCitl cemu treha da bude jednako c.

Nacrtati ih za tri razliCite temperature T. Metalno vlakno precnika d = 0. 162. Odrediti iste velicine metodom najmanjih kvadrata. . Uporediti ih sa onim odredjenim sa grafika. Maksirnalna talasna duzina svjetlosti koja moze da izazove fotoelektricni efekat na metalnonl natrijuIDu je Arnax = 545. registruje se zracenje sa promijenjenom talasnom duzinom pod uglom 0 = 60 0 U odnosu na kretanje upadnih fotona. Specifieni otpor metala od koga je napravljeno dakno je p = 2. Ako je izlazni rad elektrona kod cinka _~.skafizika (nml ___ -?akocni napon (V) 5461492 I 436 I 0.23 Atorn.004 nrn rasijava se na grafitu. Rasijani fotoni sa prornijenjenom talasnom duzinom registrovani su pod uglom 0 = 90° u od~osu na srnjer upadnih fotona.40 I 0..200 M-e1i.23. U tabeli Sll navedcni eksperimentalni rezuitati mjerenja zakocnog napona za fotoelektrone koji se izbijaju pod uticajerll svjetlosti talasne duzine koja odgovara glavnirn linijama u spektru zive: a) Talasnu duzinu fotona rasijanih na slabo vezanim elektronimal b) U gao uzmaka elektrona.. := 25:).0 nrn.60 0. PolazeCi od Plankovog zakona zracenja apsolutno cmog tijela izvesti: a) Vinov zakon pomjeranja.-zracenja ().2· 1O~3 nm) pIi rasijanju protonima i slabo vezanim elektronirna pod uglom e = 90 0 ? . N a osnovu ovih podataka nacrtati grafik na milimetarskom papiru i sa njega odrediti Plankovu konstantu i izlazni rad elektrona iz rnetala koji je koriiiten u eksperimentu. = 0. Izracunati: b) Stefan-Bolcrnanov zakon i c) izracunati Vinovu i Stefan-Bolcruanovu konstantu.7 nrn (jedna linija iz zivinog spektra)..1 nrn rasijava se na slabo vezanom elektronu atorna rnanjih rednih brojeva.ptonov efekat 158..22 Fotoelektricni i Korn.6 Om. Kolika jacina struje protice kroz vlakno 1 ako snlatramo da zraCi toplotnu energiju kao apsolutno crno tijelo. upotrijebljeni su fotoni energije E j = 0.20 11. = 0. 161.01 ern nalazi se u evakuiranom balollu. Odrediti impuls fotona koji se rasije pod uglom e = 30 0 i kineticku energiju uzrnaklog elektrona.3 eV) kolika je maksirnalna energija enlitovanih fotoelektrona? Koliki je napon zaustavljanja takvih fotoelektrona? 159. Kvant X-zracenja talasne duzine . = 200. Cista povrsina cinka obasja se ultraljubicastorn svjetloscu talasne duzine ). Propustanjem stalne istosmjerne struje temperatura mu se odrzava konstantnom T = 2500 K.. = 2.\. a) Odrediti rnaksirnalnu brzinu izbijenih elektrona iz natrijurna.10 166.5· 10. cemu produzava da se krece pod uglorIl e = 90(.90 I 369 1. Gubitke toplote provodjenjem zanemariti. Talasna duiina I I 1. U eksperimentu sa rasijanjern X-zracenja.4· 1O~3 nm bornbarduje materijal za rasijavanje.30 CLAVA I. b) Koliki je zakocni napon za fotoelektrone izbijene iz natrijuma pod uticajem te svjetlosti? 160.50 405 313 2. < T. Izracunati energiju koju prirni elektron i ugao pod kojim produzi da se krece nakoll sudara. 1.poluprecnike prva tri stacionarna stanja! . 164. Da Ii u rasijanorIl zracenju pod titn uglonl ima zracenja sa talasnorn duzinom jednakom upadrlOIrl zTaeenju? 163. Kada se fotonirna talasne duzine ).\ = 0. KoristeCi Plankovu formulu za spektralnu gustinu energije zracenja IlaCi izraz za spektralnu emisionu moe apsolutno crnog tijela na temperaturi T. ako se on abasja svjetloscu talaslle duzine ).0 nm.' 4. ATOMSKA FIZIKA 31 155. a) Koristeci Borov model atorna i Borove postulate izvesti lzraz za racunanje --i izracunati. 157. U eernu se razlikuje rasijanje fotona elektronirna od rasijanja fotona protonima? Koliki bi bili pomaci talasne duzine . < T 3 • 156.. Kolika je energija (u MeV) rasijanih [otona i uzmaklih elektrona'! Razrnotrite da Ii se u tom slucaju opaza vazenje zakona 0 odrzanju energije? 165. pri. Izraziti je u zavisnosti od frekvencije v i talasne duzine ). ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 1. Rendgensko zracenje talasne duzine .=.

176. Svjetlost iz cijevi za praznjenje u kojoj se nalazi vodonik obasjava fotokatodu. Nacrtati na milimetarskom papiru dlJagram energetskih nivoa za H e+ i H.5 puta za t = 7 dana. ako Je VTlJeme poluraspada uranovog izotopa T = 4 .2 eV. linije koje daje smjesa obicnonvodonika i tricijuma. Odrediti masu oiova Pb"(l6 nastalog radioaktivnim raspada238 njem 1 kg. r. na atome vodonika koji se nah1. U ernisionom spektru vodonika koji se dobiva poslije interakcije fotena sa atomima vodonika_ javlja se ukupno sest spektralnih linija. Monohrornatska svjetlost nepoznate talasne duzine pada . Rijesiti prethodni zadatak sarno ·uzeti dvostruko jonizovani atom litijuma L£++.ija je energija za LiE. a) Izvesti izraz za energiju atorna vodonika i njemu slicnih Jona kada se uzme u razmatranje i kretanje jezgral b) Kolikom moe.5. a) Odrediti razliku kinetickih energija elektrona koji nastaju pod deJstvom svjetlosti Iinija Ha i H~.5 . U atomu vodonika elektron prelazi iz stanja Cija je energija veze Eli = 0.24 N uklearna fizika 175. energij~ ene~~etskih nivoa za n = 1. a) Odrditi kvanlne [yrojeve koji odgovaraju Qvim stanjima. Odrediti talasn€ duzine ovih spektralnih linija i energiju fotona upadne svjetlosti. Sta se moze zakljuCiti posmatranjem dijagrama? 72. Odrediti: a) Talasnu duzinu te svjetlosti. koja je potrebna da prebaci atorIl vodonika iz osnovnog u drugo pobudjeno stanje. c) Rijesite prethodni zadatak kada bi cestica koja nalijece hila proton. 167. NUKLEARNA FIZIKA 33 njarna? c) Koliko se rar. E kmir: = --·-t::. Svjetlost od cijevi za praznjenje u kojoj se nalazi vodonik pada normalno n3.ze U OSIlQVnOrIl.2. e. Odrediti broj atorna koji se raspadnu u 1 rng natrijllma za 10 sati.8 sati. .3 i 4.nergije osnovnog stanja. difrakcionu re3etku koja ima 590 proreza na 1 m. Aktivnost nekog preparata umanji se 71 = 2. atoTn prelazi u pobudjeno stanje. izraclinati Ridbergovu konstantu. b) Izracunati taiasnn duzinu emitovanih fotona! c) Kojoj spektralnoj seriji pripada ta talasIla duzina? 170.rn. b) Ridbergovu konstantu. a) Dokazati da minimalna kineticka energija elektrona Ekrnin moze biti odredjen<-t kao .54 el/ u stanje Cija je energija pobudjivanja Ee. Period poluraspada natrijuma je T 14. HiS.x 10. Pri n(-celasticnorD sudaru elektrolla Inase m sa atomom vodonika IDase M koji mirllje. od nastanka Zernlje (prije t= 2.likuju ugaone brzine elektrona U osnovnorn i prvom pobudjenom stanju? d) Kolike 811 kineticka i potencijalna energija (u eV) atoma vo--donika kada se on naJazi U osnovnom kvantnorn stanju? e) Kolika je ukupna energija aloma (u eV)? f) Kolika je milliumlna energija (u eV) potrebna za jonizaciju atoma vodonika U osnovnom stanju? Smatrati da je rrlasa jezgra mnago puta veca od mase elektrona (m J beskonac:na).. ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE b) Kolike su periferijske brzine kretanja elektrona na tim puta- I I i I I I 1. razlaganja tre ba da raspolaze spektralni uredjaj da bi se mogle vidjeti kao odvojene . Pri tome se prvi difrakcionj maksimum 7. 109 godina.: .24.E rn+M 1v[ ~77.vera od e. C> 174. 173.171.a Hex (crvena linija u Balmerovoj seriji) nocl pod uglom 0 = 23°.Ho:. b) NaCi minimalnu kinetiC:ku energiju elektrona pri neelasticnom sudaru sa atom om vodonika koji miruje. kvantnom stanju. a) Izvesti zakon radioaktivnog raspada! b) NaCi period poluraspada datog preparata. b) U kakvoj je vezi ova razlika energija sa jednom od iinija u PaSenovoj seriji? 1. 169. Ne :uzimajuCi U obzir kretanje jezgra kod jednostruko jonizovanog atoIDa H e+.-"Radioaktivni natrijum llN ([25 se raspada emitujuCi {3-cestice.10 9 godina).32 GLAVA 1. Cistog . .

Dokazati da je broj radioaktivnih atorna poslije vrernena t.09 m/8. Koliko se cistog goriva U 235 utrosi u toku svakog sata rada nuklearne elektrane? 1. konstatovao je da je prvi vagon prasao pored njega za vrijerne t = 4 8. Cija je konstanta radioaktivIlog raspada . Vr = 10. = 4 km/h. Radioaktivni element. V12 = ~-V. stvara se konstantnom brzinom q.erskoj vodi brzinarna V. U pocetnom trenutku t = 0 radioaktivni element nije postojao (No = 0). jednak polovini ravnoteznog broja radioaktivnih atoma.. Tijelo lZVTsi dva uzastopna. ZakljuCi! \ Rjes. iste duzine ka:o~ i vagoni. po brojnoj vrijednosti jednaka pomjeranja. = 36'1dh/h i V2 = 72 km/h pod uglorn '" = 30 0 jedan prerna drugorn. '. V.rna.I 2. 3. Odrediti kineticku energiju uZIIlaklog jezgra ako je ugao medju pravcirna kretanja poslije sudara B = 60° 182. Uzeti da je prvi vagon lokornotiva.34 GLAVA 1.Dat je sljedeCi radioaktivni niz: 38 35 5 r90 f3-~~~_ . v ~. u odnosu na obalu v. odredi rczultujucu brzinu camca U odnosu na ohain.2sata (stabilan) 9o U trenutku t = 0 izdvojen je Cist preparat stroncijurna 5r rnasa mSr = Cija je 1 rng.7 km/h. a" zatim brzinu drugog hroda U odnosu na prvi. Ako je brzina vode u rijeci.. Zr90 dvije godine Glava 2 Zadaci za kontrolisano ucenje 2.2 = V21 = 104. /!lie!!. Elektricna snagajedne nuklearne elektricne centraleje Pol = 100 MW. Posmatrac koji u trenutku prolaska voza stoji pored njegovog prednjeg kraja. Izrai'unati energetski efekat Q nuklearne reakcije Kinematika translatornog kretanja Da Ii je reakcija egzoenergetska ili endoenergetska ? 181.\.. Alfa cestica sa kinetickorD energijonl Ek = 7 MeV elastic no se rasije na jezgru L£6 koje je bilo u stanju rnirovanja. Koeficijent korisnog dejstva nuklearne elektrane je 1) = 25%. brzinarna VI :::-.) Odrediti brzinu prvog broda U odnosu na d~rugi. 23.1 izdvajanja stroncijuma? 179. Koliko ce se dugo pored njega kretati n-ti ( 10-ti ) vagon? Kretanje voza srnatrati jednoliko ubrzanim .. Kolika je rnasa cirkoniju. 39 T = 28god yOO _ _ _ f3= __ T = 64. Graficki prikazati . ZADACI ZA AUDITORNE VJEZBE 178. posilJe 180.::: 20 mj s pod uglom 0::] = 60° i V2 = 40 mj s pod uglorn "" = 1200 u odnosu na zadani smjer. koje je jednako periodu poluraspada T. Odrediti srednju brzinu .92° 4.68 m/ s. f3 = 117. Rje!!. f3 = 900 Dva broda se krecu po rnirnoj je. Motorni camac se krece brzinom v = 10 m/ s U odnosu na vodu u rijeci pod uglorn Q = 1200 u odnosu na srnjer njenog toka.

t = 10 s e 1 Rjd. a) v = 19. a) a=2m/s'. c) v.14m 15.= 9. Voz se krece po krivini poluprecnika krivine r = 400 rn pri cemu je njegovo tangencijalno ubrzanje at = 0.5 m koji se kotrlja bez klizanja po horizontalnoj povrsini brzinom Va = 1 mls. at = 0. a = 0. a = 4. ako bismo uzeli da je duzina vagona L = 15 m. Odrediti njegovo norrnalno i totalno ubrzanje u trenutku kad je njegova brzina 11 = 10 mls. pri cemu joj se periferijska brzina promijeni od v. Rjd.36 CLAVA 2. t = O. a = 63.23 radjs. W M • = 36. Rjel!.(3=0. Rjd. KINEMATIKA OBRTNOC KRETANJA 37 v(t) i 5(t) za to konkretno kretanje.SI 8 5.52 rn/s 9. = 0.04 s. Na snimku se vidi da se svaki palac za to vrijeme obrnuD za polovinu ugla izmedju dva susjedna palca na tocku.25 ml 8'.04 radj 3 2 • Kroz koliko vremena.18vo (s) 10. = 1. Rastojanje 2 m.aone brzine i ubrzanja tockova automobil a za vrijeme kocenja. Rjd. od pocetka obrtanja. a Br = 24. Pod kojim uglom u odnosu na horizontalnu ravan treba upraviti mlaz vode da hi dostignuta rnaksimalna visina hila jednaka dometu? Koliko je tada vrijelne kretanja mlaza kroz vazduh? 14.28 3 . Na rastojanju S = 30 em od pocetka puta kolica su bila dva puta: kroz 1 sekundu i kroz 2 sekunde od pocetka kretanja. Poslije pocetka kocenja on se kretao pravolinijski sa promjenljivim usporenjem i zaustavio se nakon 3 sekunde. UzimajllCi da je g . a) Kolika je brzina lopte neposredno prije sudara sa povrsinom? b) Koliko je vremena proslo od momenta kad je pocelo padanje do dostizanja najvise tacke poslije odskoka? c) Kolika je brzina lopte neposredno poslije odskoka? Rjes.5 m/8. Odrediti srednju vrijedpost uf.2 Kinelllatika obrtnog kretanja 7.1 s. t z = 48 2. ce totalno ubrzanje bilo koje tacke tijela biti usmjereno pod uglom 76° U odnosu na srnjer njene brzine? Rjd. Odrediti pocetnu brzinu i ubrzanje kuglice smatrajuCi ga konstantnim. Covjek koji 5e nalazi u sobi na petom spratu vidi kako pored njegovog prozora proleti odozgo saksija sa cvijecem. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE 2. n = 10 ~) Lopta pacine na raVIlU povrsiu-q. an = 0. Tocak koji irna 12 jednako udaljenih paiaca. a) Koliko je usporenje tijela? b) Koliko je vremena potrebno za zaustavljanje tijela? c) Nacrtaj grafik zavisnosti v(t) i 3(t)! Rjd.05 mj 8 2 • Cernu je jednaka perifer- . Pri krllznom kretanju materijalne tacke radijus vektora r = 0. Neko tijelo poCinje da se obrce konstantnirn ugaonim ubrzanjem a :-::: 0. Mali teg opisuje krug radijusa 5 ern krecuCi se konstantnirn tangen~fjalnim u brzanjem at = 0.81 ml 3 2 . b) t = 1. Rotor elektromotora koji se vrti ugaonom brzinom W = 314 radj 8. Za to vrijeme je presao put S = 20 m.5 m/8 2 13. Rjes. a = 2.45 ml s. RJeii.32 ml8' J /~ .2 mj 8 2 . odrediti sa kojeg je sprata pala saksij a? 11.8 m opise ugao = 1500 .b) 5=3.o= 12. Uz strmn ravan gurnu se kolica. Automobil se krece brzinorn Vo = 60 km/h. tk = 0. za vrijeme obrtanja se fotogralise sa ekspozicijom 0. Koliko je ugaono usporenje rotora? R. a ~" 0. Rjes. Tacka A se nalazi na obodu tocka radijusa r = 0.3 ml3 2 ~"@ Tijelo sa pocetnom brzinom Vo = 10 m/ s poene da 5e krece jednoliko usporeno i zaustavi 5e presavsi put Sz = 20 m. va = 0.4°. nakon iskljucenja vrti se jednoliko usporeno i zaustavi nakon 1680 obrtaja.5m/3 2 . Poluprecnik toi'ka je 0. I t ! " Rjeif. Vis ina jednog sprata je 4 m. w = 6. sa visine 20 rn i odskoei na visinu 8 m. Odrediti tangencijalno ubrzanje tacke na tom putu ako se zna da se brzina na tom putu ravnomjerno povecavala.15 radj 8 2 12.54 radl3 17.81 mis.2.67 rad/8' 16. NaCi: a) moduo i smjer vektora totalnog ubrzanja tacke A.23 m. jednako visini prozora saksija proleti za 0.ieS. N aCi ugaonu· brzinu tocka.4 m/8 do "".1 I I I b) ukupni put 5 koji predje tacka A izmedju dva uzastopna dod ira s povrsinom.

b) kinetii'ke energije kugli prije i poslije sudara i c) energiju koja se utrosi na deformaciju kugli pri sudaru. Masa sloja je M i poluprecnik R.5)' d) 24. E~ = 18 J e) Q = 30 J 21. a) Naci intenzitet sile F kojom stap djeluje na cesticu. h. Dvije kugle masa rrI-I = 2. b) rad sile teile. a) Av = 412 J. F = a 25. w = 7. Vt = 0. a) Ep =. = 4 em. c) rad sile trenj a i d) rad sile normalne reakcije. a) c) F = "i~ai sinarctan(O. RJeif. GRAVITACIJA 39 ijska brzina tega na kraju petog obrta? Kolika je njegova ugaona brzina i ugaono ubrzanje u tom trenutku ? RJeif.38 GLAVA 2. Rjes. IT = 1 rad/s' 18.30 kg koje je' mirovalo (vid\ sIiku).5 S od izbacivanja ? RJei3. Gravitacija 23.396 mis.3 J.62 m/ s' ako se poslije sudara tijelo m2 odvoji od petlje na visiR ni h = 1. Razmotriti slucajeve: m.1 kg pustimo daklizi niz kosi zIijeb. Sudar smatrati centralnim idealno neelasticnim.dari sa tijelom . NaCi gravitacionu potencijalnu energiju veoma tankog homogenog sfernog sloja i cestice rnase m koja se nalazi na rastojanju r od centra sfernog sloja.7 J i dJ AR =0 20. Odrediti: a) brzine kugli poslije sudara. ~~l'Mr!!!' b) Ep = --1~1n .5 kg krecu se jedna prema drugoj brzinama VI = 6 Tn/ s i V2 = 2 m/ s. cJ A" = -117. = 10 kg i rn2 = 15 kg objeseni su na neistegljivu Iaganu nit duzine L = 2 m. Tijelo mase = 0. h2 = 64 em 22. Dva tega masa Tn. ce se popeti tegovi poslije sudara? Sudar smatrati centralnim. Znajuci da je koeficijent trenja izrnedju tijela i zIijeba !1 = 0. U odnosu na ravnotezni polozaj sistema.mI)2 = 5. Tijelo mase rn = 10 kg podiie se polagano (bez ubrzanja) po zlijebu visine h = 3 m i duzine osnovice b = 6 m. idealno elasticnim. pocetnorn brzinorn Vo = 19.5 kg i m2 = 1.25 rn h-!jl 2. a) r > R <R c) Graficki predstaviti zavisnost b) r ~p( r) za oba slucaja.62 m/ s.125 m.3 Dinalllika translatornog kretanja 2. Odrediti gravitacionu silu F koja djeluje na tackastu masu koja se nalazi u unutrasnjosti homogenog sfernog sloja. . Na koju visinu h.5).4 19.18 m/ S2.4. b) Ek 48 J. Rj'eJ. Sa koje visine je pusteno da klizi tijelorr". H = 32 rn. RJ·eS. b) Razmotriti slucaj d » L c) Uporediti sHu F sa silom F' sa kojom bi djelovale rnaterijalnc ta<:ke rnasa M i rn koje se nalaze na medjusobnom rastojanju d = 2a. at = 7. a zatim ponovo kliznuviii. Koliko je norrnalno. Rjes. Manji teg se otkloni za ugao 0: = 60° i pusti. a koliko tangencijalno ubrzanje kanlena nakon 0. RJeil. koji prelazi u l)rnTtvu petlju" poluprecnika R = 0. . ZADACI ZA KONTROLISANO UC:ENJE 2. tako da se dodiruju. d) Izracunati siiu rnedjusobnog djelovanja ako hi cestica hila na osi stapa na rastojanju d = 2a od njegovog centra. odvaja se od petlje u istoj tacki kao i mz? Trenje zanemariti.rnase· -rnz = 0. a prvo tije10 vrati nazad po zIijebu. (m.75 ITL U najnizoj tacki ono se idealno elasticno su. Kamen se baci pod uglorn Q = 60 0 prerna horizontali.92 rad/s. a) v = 3 mis.2 odrediti: a) rad spoljasnje sile (vui'ne sile). bJ AG =··294. Tanak homogen stap duzine L = 2a i mase M nalazi se na rastojanju d = 2a od cestice mase m koja Ieii na pravoj koja prolazi normalno kroz njegov centar. an = 6. RjeS. b) ~ sin arctan(0.

Izracunati taj moment ako hi disk hio ad bakra zaprerninske mase p = 8900 kg/m.mR2 5 !>&.. b) Tanke hornogene pravougaone place u odnosu na osu koja prolazi normalno na plocu kroz jedan njen vr1. Masa kugle je m. na stap i prolazi: 1) kroz jedan njegov kraj i 2) kroz njegov centar rnase. ryM i'. HZ. ako su ullutrasnji i vanjski poluprecnici RI i R 2) respektivno. d) Tankog kruznog prstena u odnosu na osu koja prolazi kroz centar prstena normalno na njegov11 ravan.. 2) a2 1 0. Ep(r) = -21fp/m (R. Masa stapa je m. M. Rjeii.!.5 Dinarnika rotacionog kretanja 30.. NaCi moment koliCine kretanja sisterna u trenutku i od pocetka kretanja. R. u sistemu referencije vezanom za Zernlju. a. b.9(r) = __ ~:11!.asa ploce je m. (Rl ~ R2 ~ R). . Sm. a na slobodni haj je privezano tijelo rnase m. i sirina. koeficijent trenja /1 = 0.. as R.U sistemu °kao na slid poznate su mase tij"ela rnl = 4kg i rnz 2kg. Predstaviti na . NaCi jacinu gravitacionog polja § i potencijal tp gravitacionog polja te kugle kao funkciju rastojanja r od njenog centra (za r < R i r > R). Data je homogena kugla mase M i poluprecnika R. i zanemarujuCi otpor vazduha.10- 3 kgm' d) 1 = mR'. e) Homogene kugle 11 odnosu na osu koja prolazi: 1) kroz centar.crtezu vektor rIlomenta koliCine kretanja sistema U odnosn na osu oko koje se obrce kotur. koja je jednirn krajern vezana za jednu tacku na obodu kotura.40 CLAVA 2. DINAMIKA ROTAClONOC ImETANJA 41 25.tijelo koje se moze pomjerati kroz uski kanal napravljen kroz Zemlju duz njene ose (Predpostaviti da je potencijalna energija tijela na beskonacnosti od centra Zemlje jednaka nuli).0006 )' = . Kolika je potencijalna energija Ep(O). SmatrajuCi Zemlju homogenom lop tom poluprecnika R z . Ep(O) = -21fp/mR" Ep(O) = %Ep(Rz) 26. odrediti potencijalnu energiju Ep( r) sistema Zemlja. RJ·eii.. kojom raspolaze sistem kad je tijelo u centru? Uporediti Ep(O) sa potencijalnorn energijom kad je tijelo na povrsini Zernlje Ep(Rz). ' r> - < R R 27.) 3' r . a. 28.1 izmedju tijela rnl i horizontalne . Izvesti izraz za racunanje momenta inercije: Rjd. I h' c) 1= =~' 0. ubrzanja a2 koje centrifugalna sila inercije saopstava tijelu na ekvatoru i as ubrzanja koje Sunce saopstava tijelirna na Zernlji. Odrediti odnose ubrzanja koje gravitaciona sila saopstava tijelu na povrsini Zernlje.'+b')' 3 _ 12 3 7 a. 29.atrajuCi daje gravitaciono polje Mjeseca na mjestu gdje se nalazi Zernlja nehomogeno. 0. RJ'eii. Na masivni nepomicni kotur mase m'l i poluprecnika r namotana je lagana nerastegljiva nit. RJes. R Jeso 0 . r:2:R rp= -27rpry (R2 { . e) 1) I = ~mR2. duzina a i sirina b. debljine 1> = 2. a poluprecnik R. masa m. smjeru ad njenog abrtanja ako sopstvene ose.8. "1 M .-.. 2) kroz jednu tacku na njenoj povrsini u pravcu tangente. = 2. Nacrtati odgovarajuce grafike za . 1" . Ek2 =J~::~:)2 = 1:_27. a njegova duzina L.9(r) i I"(r).0 rnm. NaCi . koliko puta je kineticka energija satelita u drugom shicaju veca od one u prvom.0034 0. r { ---l r 2 ' r < ltr'- R.5. "1 M .. 31. 2. dati objaSnjenje kako se pojavljuju plirna i osjeka. Satelit bi trebao da se krere u ekvatorijalnoj ravni Zernlje u blizini njene povrsine po kruznoj putanji u smjeru) ili u suprotnom . c) Homogenog diska U odnosH na osu simetrije koja je normalna na ravan diska. L ~ 2:m(:m+:md ~ 2:m+:m1 rg t vl-prva' kosmicka brzina vTperiferijska brzina tacaka na povrsini Zernlje 32. -. U trenutku t = 0 sisteIIl se prepusti samOIIl sebi i on poene da s'e krece. i poluprecnika R = 100 mm.- a) Tankog homogenog stapa u odnosu na osu koja je norrrHllna 'i).3. a) 1) 1= =L' ) 2) 1 = =L' b) I = "'i. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE 2.

42

CLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE

2.6. IiIDROS'TATIKA I IIIDRODINAMIKA
objeseni su u jednoj istoj tacki A, oko koje mogu slobodno oscilovati. Duzina maternatickog klatna je jednaka duzini stapa. Kuglica klatna se otkloni u stranu tako da se podigne na visinu h u odnosu na svaj najnizi palazaj. Aka se kuglica pusti ana se neelastiCno sudari sa stapom. Kako ce se kretati kuglica i donji kraj stapa poslije sudara i na koliku visinu ce se podiCi.

43

podloge, kao i masa kotura m = 10 kg, koji mozemo smatrati homogenim diskom. Nit se ne kHze po koturu. U trenutku t = 0 tijelo m2 pocne da se spusta. ZancmarujuCi masu niti i trenje U osovini kotura, naCi rad sile trenja koja djeluje na tijelo ml za vrijeme t = 5 S od pocetka kretanja. Kolika je kineticka energija sistema u tom trenutku? Koliko je smanjenje potencijalne energije sistema? Smatrati da tijelo ml ostaje

L

.~
.. m

m,

-':'--.-.~.

m,

stalno na horizontalnoj podlozi i da nema trenja u osovini kotura kao ni sa vazduhom. '

Rjes. Ii = (2rn+1I)(~hm+M) 35. Rijesiti prethodni zadatak pretpostavljajuci daje prije sudara bio otklonjen stap ( njegov donji kraj podignut za h). 3M'h R- , f
]CS.

~I

=

2(3m+Mr'~

Rjd.

36. Sa jedne iste visine strme ravni istovremeno pocnu da se kotrljaju homogeni valjak i kugla jednakih poluprecnika. a) Koje tijelo ce irnati vecu brzinu na nekoj datoj visini? b) .Koliko puta ? c) Koliko puta ce brzina jednog tijela biti veca od brzine drugog u datom trenutku? RjcS. a) kugla , b) Vk = V 14 v, c)"-k = 14 11._'v v"

I,

33. Oko horizontalne ose moze slobodno (bez trenja) da se vrti poluga mase m = 1 kg (vidi sliku). Na krajevima po luge smjestene 8li tackaste mase ml = 0.2 kg i rn2 = 0.3 kg. Prepusten sam sebi sistem prelazi iz horizontalnog u vertikalni polozaj.

2.6

Hidrostatika i hidrodinamika

o m,(t==+===~====3+m,
L, L~

Koliku c~ brzinu imati masa m2 u najnizoj tacki putanje, aka je L1 = 0.2 m I L2 = 0.8 m.

Rjes. v = Lzw,

w

=

V2~~"

V

= 2.16

m/s

34. Matematicko klatno mase m i stap rnase M (vidi sliku)

37. U spojenirn sudovima se nalazi ziva. Povrsina presjeka jednog kraka je cetiri puta veca ad povrsine presjeka drugog. U uski krak se nalije stub vode visine Ii = 70 em. Za koliko se podigne ziva u sirern, a spusti u uzem kraku U odnosu na prvobitni polozaj. Zapreminska rnasa vode je Po = 103 kg / m S , a zive P = 13.6.103 kg / m 3 • Rjes. hI = 'i¥!J1 H = 4.1 em 'P 38. Pravilan drveni cilindar pliva na povrsini vode take da se u vodi nalazi 0.9 njegove visine. Koji dio visine dEndra ce bit~ potopljen u vodu ako na vodu nalijemo sloj ulja koje potpuno prekrije cilindar. Zapreminska masa ulja je Po = 0.8.10 3 kg/m" a vode Po = 103 kg /m 3 • Rjd. h, = H /2

44

GLAVA 2.

ZADA.CI ZA KONTROLI5ANO UGENJE

2.7. 05CILATORNO KRETANJE

45

39. Sa visine h = 1 m iznad nivoa miTne jezerske vode pusti se da slobodno pada mala sfeTna kuglica od materij-ala zapreminske 3 mase p = 920 kgjrn • Na kojoj dubini u vodi ce se zaustaviti ta kuglica? Koliko vremena ce se kretati kuglica kroz vodu? Otpor vode zanemeriti, a gustinu srnatrati poznatom.

1L) m, t, = 2t = - - - = 104 s • • (po-p)g' 40. Kroz honzontalnu kapllaru unutrasnjeg poluprecnika r 1 mm i duziIie L = 2 ern koja se nalazi na boenoj strani otvorenog cilindricnog suda poluprecnika R = 2 em istice ulje koeficijenta viskoznosti 1] = 1.2 Pas i zapreminske mase p = 900 kg/rn 3 • Iz~acunati kolika je brzina Vl isticanja ulja kroz kapilaru, a kolika je brzina spustanja nivoa ulja. u cilindricnom sudu u mornentu kada je nivo ulja nad sredistem kapilare h .= 26 em. Smatrati da ne dolazi do zadrzavanja ulja na zidovima suda. R' .. v] = afl h = 1.2 em j s, v = "k2Vl = 0.3,10- 2 cm/s , Jes. 81}i. .PO

· ' I' RJe5. H = --:::- h
~

=

.

-'

.'

2py'2ih

= -0.8 m.ls 44. N a krajeve opruge kao na sEci pricvrscena su dva tijela rnasa ml i mz. Ako oprugu rastegnerno; drzeCi za tijela i pustimo obje mase istovrerneno, nastace mz oscilatorno kretanje. Odrediti period oscilovanja sistema. Krutost opruge je k. Sva trenja, kao i otpor vazduha za~em.ariti.

RJes. x = -0.29 m,

Vx

Rje[;. T

=

27fyi~.. m =
k'

.2'l1."'.L
ffl.,j-+m.2

41. Iz cilindricnog suda vlsine h = 1 m i poprecnog presjeka povrsine S lstice voda kroz otvor na dnu. OtVOT na dnu je kruznog oblika povTsine 5, = cO / 400. Izracunati za koje vrijerne ce voda isteCi iz suda, ako je on u pocetku bio napunjen vodom do vrha. Kontrakciju mlaza fie uzimati 11 obzir.
·'·t~1./2h(2 RJes . . - s~ V -,; cO ~2) .- ", == 180
5

45. Ako bi se kroz Zemlju probio tunel, u nekom pravcu koji ne prolazi kroz centar (vidi sliku), i u njega, u tacki A postavilo tijelo mase m, m ono bi, ukoliko nema trenja, vrsilo harmonijske oscilacije. Dokazati to! A Zernlju smatrati homogenorn kuglom zapreminske mase p = 5.5.10 3 kg/m s Rotaciju ne uzirnati u obzir. Naci period j;ih oscilacija. · " 4 RJes, F x = -si7rpmx,

l' = . f'Fi .:= 84.5 m£n

4.2. Na zidu suda sa vodom napravljena sujeda~ nad drugim. dva otvora svaki povrsine cO. Rastojanje medju otvorima je h. U sud se u svakoj sekundi ulije Q litara vode. N aci tacku presjeka mlazeva koji isticu iz otvora, ako je Q jednako zapremini vode koja u sekundi istekne kroz otvore. · .. n2 S2"h 2 Q' RJe5. x =."-- - _ .., - y - - - 4gh _ .L 4g,<>2 QZ, -- 4g82 8g

V IP

2.7

Oscilatorno kretanje

46. Neka malo tijelo vrsi priguseno oscilovanje sa kruznorn ucestanoseu w = 25 rad/ s. NaCi koeficijent prigusenja /3, ako u pocetnom trcnutku brzina tijela iznosi Vo = 0, a njegovo pomjeranje od. polozaja ravnoteze r; = 1.02 puta manje od amplitude u pocetnom trenutku. RJes. f3 = -w tan a = 5.1 3- 1 47. Na oprugu ciju masu mozemo zanemariti objesi se teg, usljed (ega se ona istegne za .6..L = 9.8 em. Koliki ce biti period oscilovanja tega, ako ga malo gurnemo u vertikalnom praVCll ? Longitudinalni dekrement prigusenja je )" = 3.14.

43. Kuglica vrsi harmonijsko oscilovanje duz X-ose, aka ravnoteznog polozaja x = O. Vlastita kruzna ucestanost oscilovanja je Wo = 4 rad/ s. U jednoID trenutku koordinata polozaja cestice je Xo = ~,25 rn, a projekcija njene brzine VOx = 1 m/s. NaCi koordinatu polozaja x i brzinu Vx ~estice nakon t = 2.4 s. Graficki prikazati zavisnost x, Vx i ax od vremena t.

Rjes. T = 21fJ D.gL

[1 ~ (,";:)'] = 0.7 s

48. Kada se kuglica mase m objesi na oprugu ona se izduzi za t:"L, Pod djelovanjem spoljasnje vertikalne gile, koja se mijenja po harmonijskom zakonu i irna a:tnplitudu Fo; kuglica vrsi prinudne . 'oscilacije, Logaritamski dekrernent prigusenja je A.. ZanemarlljuCi masu opruge, naCi kruznu ucestanost prinudne sile pri kojoj ce arn-

46

GLAVA 2.

ZADACI ZA KONTROLlSANO UGENJE

2.9. NAUKA 0 TOPLOTJ. GASNI ZAKONI

47

plituda pomjeranj;; kuglice biti maksirnalna. Kolika je ta amplituda?

· • RJes.

w

rez

-

I g ,~I"(,,l' V!~--·I.::· b.L 1+(>.j21r)2'

a

rez -

-

F· ( oAL::"L
41rmg

1+ ,;;:-z

4,' )

49. Kuglica mase m = 50 g objesenaje na oprugu bez tezine, krutosti k = 20 N / m. Pod djelovanjern prinudne vertikalne harrnonijske sile kruzne frekvencije w = 25 Tad/8 kuglica vrsi uspostavljene prinudne oscilacije sa amplitudOni a = l.:1 ern. Pornjeranje zaostaje u fazi za prinudnom silom za a = 37r /4. NaCi rad prinudne sile za vrijeme jednog perioda. RJes. A = :rrma' ([U' - wl) = 6 . 1O~3 J

2.8

Talasno kretanje
t;(x, t) = 60 cos{1800t ,- 5.3x)

50. Jed.naCina progreshrnog ravanskog talasa ima oblik:

gdje je f. dato u mikrornetrirna, t 11 sekundarna, x u metrim,a. Nab: a) Odnos amplitude pomjeranja cestica i talasn€ duzine. b) Amp litudu oscilovanja cestica sredine i njen odnos sa brzinom sirenja talasa. c) Amplitudu oscilovanja relativne deforrnacije sredine i njenu vezu sa amplitudom oscilovanja brzine cestica sredine. Rjeii. a) ~ = ak = 506 . 1O~6 b) a = 60 . 1O~6 m ' c ~ 2r. . , w 1.77.10,.7 8
A

52. U sredini sa gustinom p siri se ravanski longitudinalni harmonijski talas. Brzina talasaje v. SmatrajuCi daje prornjena gustine sredine pri prolasku talasa /!"p < < p pokazati da je: a) prirast pritiska u sredini /!"p = "pv 2 ~;, gdje je ~ relativna deformacija sredine. b) Intenzitet talasa dat relacijom 1 = ,6,P2:,...." gdje je /:),.Pmaz amP" plituda oscilovanja pritiska. 53. Najednoj istoj normali na zid nalazi se izvor zvuka frekvencije Vo = 1700 Hz i prijemnik. Izvor i prijemnik su nepokretni, a-, zid se udaljava od izvora brzinom V z == 6 cmj.s. NaCi frekvenciju udara (otkucaja) koju ce registrovati prijemnik. Brzina zvuka je 340 m/ s. RJeii. V = v '+v~ Vo = 0.6 Hz v", 54. Tackasti izotropni izvor zvuka zvucne snage P = 0.1 W nalazi se u centru supljeg cilindra poluprecnika R '~-::::: 1 rn i visine h = 2m. PretpostavljajuCi da zidovi cilindra potpuno apsorbuju zvuk naCi srednji fluks energije koja pada na bacIlu pavrsinu cilindra. RJd. <j) = Psin(arctan,~) = 0.07 W 55. Na rastojanju Tl = 20 rn ad tackastog izotropnog izvora zvuka niva jaCine je Ll = 30 dB. Zanemarujuci prigusenje zvucnih talasa naCi: a) Nivo jacine na rastojanju T2 = 10 rn ad izvora! b) Rastojanje r od izvora na kome se zvuk fie cuje. RJd. a) L, = L, ····20 log'" = 36.02 dB, b) r "' ' 632.45 m

c) e max = ka = 3.18·10-4, G rnax = ka = ~ = Vm.(~'" W " 51. U homogenoj elasticnoj sredini rasprostire se ravanski talas oblika
t;(x, t) = a
C05(1Ot

2.9

N auka

0

toploti. Gasni zakoni

~ kx)

Predstavi za trenutak t = 0: a) Grafik zavisnosti ad x veliCina: E f;!£ f;!£ , at' ax b) Srnjerove orzina cestica elasticne sredine u tackanla gdje je E = 0 za slucaj longitudinalnog i transv-erzalnog talasa. ' c) Grafik raspodjele gustine sredine p( x) za longitudinalan talas (uzeti sredinu proizvoljne gustine Po). RJeii. a) E(x) = acoskx, 'i;f = awsinkx, E; = ~aksinkx c) p( x) = Po + poak sin kx, gdje Po gustina sredine kada u njoj nema talasa.

56. Tocak lokomotive ima poluprecnik ro = 0.5 m na to = 0 °C. Odredi razliku u broju obrta tocka ljeti, na, temperaturi t, = 25 DC i zimi, na temperaturi t, = -25 DC, na putu od L = 100 km. Terrnicki koeficijent linearnog sirenja metala od kojeg je napravljen tocak je
O!

= 12 . 1O~6 °C~1

RJes.

~n ~ ~o:dtl-t.
2r.rl}

.u

~ 19

57. Staklena kuglica terrnickog koeficijenta zapreminskog sirenja I, vaga se u tecnosti na ternperaturi tl i t2' Tezine istisnutih tec:nosti na tim temp-eraturama su G 1 i G z - Odrediti term,icki koeficijent zapreminskog sirenja tecnosti It.

. Tri mol a kiseonika na temperaturi T = 300 K izobarIlo se sire do dva puta vece zapremine. R' " . iJJ. logS .23 mola .5kg. Dva staklena suda S11 medjusobno spojena preko slavine. 10.d.ZQl Jes. jednakih precnika i duzina. ako je sistem na tern-_ peraturi T = 300 K.5 K-j 59.9. Kocka je sastavljena od ukupno n Ilaizmjelllcno poredanih plocica razliCitih debljina d .33 MJ /kg.n2P.9 W /mK. Iz ovog stanja gas se izotermno sabija do pocetnog stanja. 71 = G'-G(~'!Zg:)t-q'>. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE Jes. Srnjesa vode i leda. bez gubitaka kroz bocne strane.lAz 68.2t = 2. ako je pocetni pritisak Po 1. m3 q..d 2.6.83 64. Skicirati navedeni proces! Izracunati izvrseni rad smatrajuci da su veze medju atomima u molekulima krute."ei!. ako je termicki koeficijent zapreminskog . specificna top Iota topljenja led a q. respektivno.18.. Rjes.tST R Jes. 66. i d2 i razlicitih top lot nih provodljivosti . Cellcna sipka duzine L = 0.. nalazi se gas pod pritiskom P1 = 105 Po. Masa vode je m. Kakav je odnos izgubljenih koliCina toplote hoz ovu izolaciju u ova dva slucaja. 10' Pa. Specificni toplotni kapacitet vode je 4186 J / kgK. a zatim izohorno hlade do pocetne temperature. temperature to 0 DC.·t?~Gltl'"rlt2tl(G2~GJ) Gl·~GZ+.zd 1 +)'ld221 4a 2 ).525 .= 46 g q._ ( V )20 63.53 N.\. obmotane su dvoslojnom termickom izolacijam. GASNI ZAKONI 49 58.\ 56.2 m. RJeif. = 1 kg..10 5 Pa.~. i R2 . = 0. pod pretpostavko:m da je razHka temperatura ista.4 m 2 zagrijava se na jednom kraju do temperature t1 = 300°C. ako je temperaturna razlika izmedju povrsine cijevi i spoljasnje sredine 11 oha slucaja ista. · " ).66. Oba sloja zajedno imaju debljinu jednaku polovini poluprccnika cijevi. j dl+). U kojem odnosu su potrebne koliCine toplota da bi se helijumu: a) Povecala zapremina dva put a pri stalnom pritisku? b) Povecao pritisak tri puta pri stalnoj zapremini? Adijabatska konstanta helijuma iznosi K = l. Ish sud napunjen zivom tezi G 1 = 13.-+c(tz t3) = 193 9 60. pod pretpostavkom da se temperatura gasa ne mijenja. Dvije cijevi. a specificna t.3 kJ 6Ei.-i-mC1(tk -0 DC) +mqi = 1. i da je broj plocica podjednak- Rjes. R. Specificna toplota isparavanja vode je qi = 2. 10-. da se prevede u paru pod normalrum atmosferskim prltiskom temperature tk = 100 GC..-. Q = mC2(O DC -t) +mg.= ] . Koeficijent toplotne provodnosti celika je. a u drugom sudu zapremine V 2 = 7 dm 3 isti gas je pod pritiskom pz = 0.19 kJ / kg I{ i C2 = 2.8 . Proces ispumpavanja smatrati izotermnim.. P2D Po 1'+L>V = 1. Kada se ovaj sud zagrije do temperature t = 5.liGlti -Gzt .oplotni kapaciteti vode i leda su C.21 kPa 62. ~ = A" .12 & q2 310g 2 logS . 5 °C.1 J / kg.oplota topljenja led a je qt = 0.103 K. a drugirn krajem je zaronjena u smjesu vode i lecla. It ~ G.In 2) = 2. m = . izracunati masu leda m. = 4.i. a) p = Pl~~_~~V2 = 0. a specificna topiota isparavanja vode qi = 2. Koliki je termicki koeficijent zapreminskog sirenja stakla od kojeg je sud napravljen.1 ? R. Odrediti: a) Pritisak gasa poslije otvaranja slavine. PretpostavljajuCi da se prenos toplote vrsi iskljuClvo duz sipke. a leda m2 = 0. = 0. A = nT R(l.. NAUKA 0 TOPLOTI. Specifieni t. V = 400 ems vrsi se ispumpavanje balona zapremine V = 1 dm 3 • NaCi pritisak u rezervoaru poslije dvadesetog hoda pumpe. 67.1 kJ jkgK. Prostor rnedju koaksijalnim cilindrima poluprecnika R. Koeficijent toplotne provodnosti jednog sloja je dva puta veci od drugog. Kod jedne cijevi ullutrasnji sloj je sa vecom termickom provodnoscu. Stakleni sud je tezak Go = 0.33 MJ j kg.t 3 . jedan dio zive istekne iz suda.33 11. Rjes. a kod druge cijevi je obrnuto.26 M J 61. KIipnom purnpom zapremine . koji ce se istopiti za T = 10 min. Ry·d. Dok je slavina zatvorena u prvom sudu zaprernine VI = 2 dm s . Koliku masu vodene pare treba uvesti. Ryes.76 N. povrsine poprecnog presjeka S = 3 . Kolika se koliCina toplote dovede masi led a od 0.63.irenja zive 72 = 1. i '\2' Naci odnos topiotne provodljivosti kocke u pravcu ploCica i normalno na plocice.t q)( rn l+m"H-m.. b) n. 10 5 Pa.26 M J / kg.48 R' Y - GLAVA 2. treba da se zagrije do temperature t3 = 50 DC dovodjenjem vodene pare temperature t2 100 "C.?l = 0..."d.zdz)(). b) KoU5:inu materij~ (gradiva) u oha suda.26 M J I kg i specificna toplota topljenja leda qt = 0..5 kg koji se nalazi na temperaturi t = ~.01 .L .25 DC..84 N na 0 °C.:: p(V~. a njegova tezina je pri tome G 2 = 13..

na nivoima koji su jedan od drugog na rastojanju tlh = 3 em duz linija sile polja.:: =10 kV / em.-V~ Enai = kT E. v = J~T.' V.v = 6.10 Molekularno-kineticka teorija 74. a rastojanje izmedju njih d = 1 ern. Elektroll se poene kretati iz stanja 'mirovanja u hOIIlogenom stacionarnom elektrii'nom poljn intenziteta .1 . Pornocu Maksvelove funkcije raspodjeJe molekula po intenzitetima brzina naCi vjerovatnocu da rnolekuli azota na temperaturi T = 300 K imaju brzine izmedju 300 rn/ s i 305 rn/ s. F = ~~ In I) = 0.45 . Izracunati srednju vrijednost brzine i vrijednost efck= "lir M2 ·". = 300 mj 8 i V2 = 600 mj s odgovaraju jednake vrijednosti Maksvelove funkcije raspodjele. NaCi masu mola cestica koloidnog rastvora ako je pri vrcenju centrifuge ugaonom brzinorn W oko vertikalne ose. 1 "2kT J Ne. y3:J R 'es M = J. N 4 (M)3 /2e-. t = t1 ~ lntk:/'k dIn ~l 2..5 71.6. lO~ 70. ako je temperatura unutrasnjeg cilindra t l . koncentracija tih cestica na rastojanju T2 od ose vrcenja TJ puta veca nego na rastojanju Tl u isoj horizontalnoj ravni (rz > rd. v 2 . 2 1 v?r (k1')3j2e --". ista kao i na temperaturi r.. pomocu Maksvelove funkcije raspodjele molekula po intenzitetima brzina. = 517 171. Kolika je najvjerovatnija brzina molekula azota u prethodnom zadatku. 1m.11 Rjes. N aCi raspodjelu temperature u tom prostoru. Zanemarujtici efekte krajeva naCi otklon elektrona od prvohitnog pra~ca kretanja na ekraJm koji je udaljen L.-rDw2 2. ako se koncentracija tih cestica na dva nivoa razlikuju 1] = 2 puta. KRETANJE U ELEKTROMAGNETNOM POLJU 51 ispunjen je homogenom sredinom koja provodi toplotu.!!!!l____ (p-po)(r.-vTJ = 328 _ 4R In :: JFf 77. a spoljasnjeg t 2 - RJes. 76. Idealni gas se sastoji od molekula mase rn i nalazi se na temperaturi T. S = m". respektivno (p > Po). 69. Rjes.6364 M ry-l - '. Pod kojirn uglom u odnosu na prvobitni smjer kretanja . Odgovara Ii najvjerovatnija vrijednost energije najvjerovatnijoj brzini ? R· . u= ~ 2 78.N R Jes. R'Tp. srednju i efektivnu (srednju kvadratnu) brzinu molekula gasa. Napon izmedju plota je U = 100 V.19 N. Temperatura sistema je 280 K.3nTv 2RT 4 tivne brzine (srednje kvadratne brzine).. njihova duzina Ll = 3 ern.- K 73. Izracunati najvjerovatniju. Nerelativisticki elektron ulijece po sredini u prost or izmedju plota ravanskog kondenzatora norn1alno na linije sile elektricnog poIJa brzinom Vo = 107 mis. Rje§./. Q = 1(1)2 _ 1) jmR~ . ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE 2.!1 . = 30 ern od kraja ploca kondenzatora. Koliku koliCinu toplote je potrebno dovesti azotu da bi se srednja kvadratna brzina (efektivna brzina) molekula povecala I) = 2 puta? Veze medju atomima u molekulu smatrati krutim.j·(E) = Jes.oc ~+-(~r~)2 = e[ K b) 11 = V h RT 'lh:>. b) N aci intenzitet brzine V molekula pri kojoj je vrijednost Maksvelove funkcije rapodjele na temperaturi T izracunatoj pod a). Kroz koliko vremena od pocetka kretanja ce kinetii'ka energija elektrona postati jednaka njegovoj energiji rnirovanja? Koliki je put elektron presao za to vrijeme? Kolika Inu je brzina u tom trenutku? Rjes.6. Rfes. t = VEdEk~~ ce = 3 ns. odgovarajucu raspodjelu po kinetickim energijama E. a) T = M(v.50 GLAVA 2. NaCi sUu kojom homogeno gravitaciono polje djeluje na cesticu.9· 10. Masa azota m = 15 9 nalazi se u zatvorenom sudu na temperaturi T = 300 K. RjeiJ. Gustine cestica i rastvaraca su P i Po. Kretanje u elektroIllagnetnoIll pOlju = = 551 mls 72. veJ = Vnaj = [if! = J'':J = 422 mj s. Idealni gas se nalazi pod norrnalnirn atmosferskirn pritiskom i ima gustinu p = 1 kg jrn 3 . Vnaj v'f = If! = 450 rnls. NaCi.m. v= J!! = 508 Tnls.10 kJ 2 M 75.11. put a visoj. = 476 mis. a) NaCi ternperaturu na kojoj intenzitetima brzina molekula azota V.

52

GLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE

2.12. SPECIJALNA TEORIJA RELATIVNOSTI

53

elektroni napustaju kondenzator.

RJeS. h = :::~ (~

+ L,) [

=0.166 m,

e=

27.So

79. lzmedju horizontalnih ploca ravanskog kondenzatora na kojeg je prikljucen jednosmjerni napon U = 100 V ulijece elektronski snop pod uglom 0 = 30°. Elektroni u snopu imaju energije u intervalu od 0 do 750 eV i raspodjela elektrona po energijamaje ravnomjerna. Koji ee dio ukupnog broja elektrona udariti u gornju ploou kondenzatora? Ako je rastojanje izmedju _ otvora na donjoj ploCi (vidi sliku) L = 2v3 em, rasc~ i tojanje izmedju ploca d = ~. 1.5 em odrediti energiju c~! lektrona koji prolaze kroz ~. oba otvora. Smatrati da u" /~. A Ri pad elektrona na plocu ne 'r(p i " . ~ mlJcnJa napon izmedju plo/:

efektivnu vrijednost napona na duantima tog ciklotrona, pri kojoj rastojanje .medju susjednirn trajektorijama po]uprecnika r = 0.5 m za prot one nije manje od !:'.r = 1.0 em.. RJes. U ~ ~2v2m.r.D..r = 1.03· 10 5 V ,

2.12

Specijalna teorija relativnosti

1

5 83. Dvije cestice se krecu jednakim brzinama v = 0.75e po jednoj pravoj i padaju na metu. Druga cestica je na metu pala poslije prve cestice nakon t : .: : 10- 8 s. N aCi rastojanje izmedju cestica pri polijetanju u sistemu referencije vezanom za cestice.

RJeS. !:'.x = ,,;;-"T~ = 3.4 m
1-~

-

J

ca.

Rjes. E, =

"NN
o

=

E".".-E, E".""

_L,U_ 2dsin 20 ~

= 82.25%. gdJ'e J'e E, = -"L_ ' cosZ B 133 . 3 eV

=

133.3 eV

80. Elektron ulijece brzinom Vo = 10 4 mj S 11 stacionarno homogeno ma.gnetsko polje indukcije B= 0.01 T pod uglom a = 30 0 u odnosu na smjer magnetskih linija sile. Odrediti poluprecnik spirale po kojoj se krece elektron, kao i broj obilazaka po spirali dok elektron predje rastojanje L = 1 m dui Iinija sile. RJes. r = mlJo sin..Q. = 2.84 . 10-4 m, N = ____ = 323.62 L
eB
'2~rcotQ

81. Nerelativisticki protoni se kreeu pravolinijski u oblasti gdje su medjusobno okomito postavljeni homogeno elektricno i magnetsko polje intenziteta [=4 kV jm i B = 50 mT. Putanja pri y tom lezi u X Z -ravni i zaklapa ugao 'P = 30 0 sa X -0o som. N aCi korak spirale po x kojoj ee se kretati protoni z poslije iskljncenja elektricnog polja. Rfes. D..L-= 27rn;~~n'PE=-6··cm 82. Frekvencija generatora ciklotrona je 1/ 10 MHz. NaCi

" 84. UoCimo dva para satova. Prvi par A'B' se krece u odnosu na drugi par AB brzinom v) kao na slid. Satovi A i B postavljeni su jedan od drugog na udaljenosti od L metara na liniji i'vrsto vezanoj s njima i sinhronizovani. Analogno je uCinjeno i sa satovima A' i B' u njihovom sistemu referencije. Za pocetak racunanja vremena usvojilDo momenat kada su satov; B' i A bili jedan poB A red drugog. Odrediti: a) pokazivanje satova B' i B kada se nadjn jedan pored drugog s tacke gledista posmatraca vezanog sa satom B. b) pokazivanje satova A' i A s tacke gledista posmatraca vezanog sa satom A.

6--LQ_o
=
!~--., TEVl - ~ c2

·, a RJes. )
TA

TB

= -, TE'
t!

L

= -V

LF-1

2

v'
C

b)

= 10 ~;;; vVl.-c 2

)

TA'

= 10 v

85. Dvije relativisticke ('est ice se kreen pod pravim ugiom jedna u odnosu na drugu, pri cemu jedna brzinom VI) a druga brzinom Vz· N aCi njihovu relativnu brzinu.
RJ"cS.

v

r

=

2 \/v 1 + V' I 2

_

f\"-'-"'-)'. c

86. Naci obrazac za transformaciju ubrzanja pri prelasku iz nepokretDog u pokretni slstem, aka se pokretni krece brzinom u u

54

CLAVA 2. ZADACI ZA KONTROLISANO UCENJE

2.13.

TOPLOTNO ZRACENJE

55

odnosu na nepokretni sistem u pozitivnorn smjeru· X-ese. Razrnatranje provesti za jednodimenzionalan slucaj. ·• ,~ R Jes. w;r; - W'X (1_#')'1' , (3 ~ u ( •• ) ,~l-~'
l)

92. Zakon raspodjele energije zracenja u spektru apsolutno crnog tijela na jednoj stalnoj temperaturi l' ima oblik w(w)dw = _._~.!1'_ 2 3
1r C
ekT -1

_fu£

87. S kakvom brzinom odmice od nas neka maglina ako je poznato cia je linija vodonika .\0 = 434 nm u njenorn spektru pomaknuta ka infracrvenom podrucju za 130 nm. · RJeB. v ~ C (A/AO)'-1 ~ 0.26 e ~ (A/-'0)'+1 ~ 88. Elektromagnetni talas frekvencije Wo pada Ilormalno na povrsinu ogled ala koje nlU se krece u susret brzinom v ~ c. NaCi frekvenciju refiektovanog talasa.

Presavsi na novu promjenljivu

X

= liw k1' pokazati da je:

I

a) ukupna gustina energije zracenja proporcionaina cetvrt,om stepenu apsolutne temperature, b) kruzna frekvencija W 7n , na kojoj w{w) ima maksirnalnu vrijednost, proporcionalno apsolutnoj telnperaturi T.

Rje!!. a) w

=

_1!~ (kT)4 Jo eX~l ~ roo x'dx 1r2C3 n
W
7n

b)

= ,~~§22kT

RjeiJ. w

= Wo

(1 + 2~)

89. Radio lokator radi na talasnoj duzini .\ = 50 em. Odrediti brzinu priblizavanja dirigovanog projektila, ako je razlika frekvencija izmedju signala otpremnika i signala reflektovanog od projektila na mjestu lokatora 6v = 1 kHz.

93. Zracenjern od Sunca, svake minute, na 1 cm 2 povrsine Zemlje dodje 8.12 J energije. Izracunati temperaturu na povrsini Sunca, pod pretpostavkom da one zrai'i kao apsolutno crna tijelo. R.astojanje Sunee-Zemlja je d = 149.5 . 10 6 km, a poluprecnik Sunca R = 695550 km.

.

cons

t . 1'4 )

- canst· ~

T

Rjes. v = f6V = 0.25 kmj s
90. Doplerov efekat omogucio je da se otkriju dvojne zvijezde toliko udaljene da se njihova razdvojenost nije mogla uoCiti teleskoporn. Spektralne linije takvih zvijezda pojavljuju se periodicno udvojeniID, iz cega se Inoze zakljuciti. da se izvorom pojavljuju dvije zvijezde, koje se okrecu oko svoga centra masa. Smatrajuc.i da su mase zvijezda jednake, naCi rastojanje izmedju njih i njihovu masu, ako je m,aksimalno rascjepljenje spektralnih linija (6.\j.\) ~ max = 1.2.10. 4 pojavljuje se svakih T = 30 dana.

RJes. T

= [(~)

;;]'/4 = 5762 K.

94. Metalno vlakno precnika d = 0.02 em zagrije se pomocu elektricne struje na ternperatuTu Tl = 3000 K-. Ako pretpostavimo da vlakno zraCi energiju kao apsolutno crno tijelo i da je zracenje jedini naCin odavanja toplotne energije U okolinu, izracunati koliko vremena protekne od trenutka iskljucenja pa do trenutka kada. temperatura vlakna opadne na vrijednost Tz = 800 K. Gustina materijala vlakna je p == 1.9 . 104 kg / m', a njegov specificni topotni kapacitet c =, 155 .TjkgK.

R;"es. D = 2R = ("') max )"
2.9.10 29 kg

0: 1r

= 3 . 10" km, M

Rjeif. t = ~2'd
1
(Y

(.1,- ..1..) T2 T{

= 1.66 s

2.13

Toplotno zracenje

91. Kako ce glasiti Plankova formula za spektralnu gustinu energije zracenja za slucajeve kada je: a) hv « kT i b) hv » kT.

RJes. a) wv(v, T)

= 8:~2"kT

b) wv(u, T)

= 81r:~VJ e-f;i

95. Temperatura apsolutno crnog tijela je T, 2900 K. Pri hladjenju toga tijela talasna duiina na kojoj tijelo ima maksimalnu spektralnu emisionu rrlOc se promijeni za 6.), = 9000 nm. Do koje temperature se ohladilo apsolutno erno tijelo? RjeiJ. 1'2 = = 288 K. 96. Precnik volframske spiralne niti elektricne sijalice iznosi d = 0.3 mm, a duzina L ,= 5 em. Kod ukljuCivanja sijalice u kolo napona 127 V, kroz sijalicu tece struja od 0.31 A. Odrediti temperaturu spi:rale .. Pretpostaviti da se u ravnote:inom stanju sva razvijena toplota u niti gubi kao rezultat emisije zracenja. Odnos energije zracenja volframa i apsolutno ernog tijela pri ovoj temperaturi je k = 0.31.

T,':;+b

56

GLAVA 2.

ZADACI ZA KONTROLISANO UCENJE

2.15. ATOMSKA FIZIKA

57

Rjd. T =4 .; kaS- = 2600 K P

2.14

Foelektricni i Kornptonov efekat

97. Sa metalne ploce osvijetljene svjetloscu frekvencije V, 3.2 ·I014 Hz emituju se fotoelektroni koje zaustavlja napon 6 V. Ako se ista ploca osvijetli svjetloscu frekvencije =, 8 . 10 14 Hz emitovane fotoelektrone ce zaustaviti napon od 8 V. Izracunati Plankovu konstantu. Rjel. h = 'lU o - u d = 6.66 . 10-. 34 J S

b) Energiju uzmaklog elektrona E! c) Kineticku energiju uzmaklog elektrona Ek! Rjes. a) E, = 0.14 MeV, b) E = E, - E, +moc' = 0.65 MeV, c) Ek = E, - E, = 0.14 MeV 102. Odredi talasnu duzinu AO fotona koji u sudaru sa slabo vezanim elektrollom predaje TJ svoje enrgije i rasije se pod uglom O.
sin 2 !L2 103. X-zraci talasne duzine dvostruko manje od Komptonove talasne duzine elektrona stupa 11 interakciju sa slabo vezanim elektronOll take da se rasije pod uglom. B = 7r/2. a) Pod kojim uglom uzmakne elektron? b) KoUka je kineticka energija uzmalelog elekt.rona? R.ies.

V,

Rjes. Ao

=

.....!1........
1-7/

V2

Vl

98. a) Povrsina nekog metala osvijetljena je svjetloscu talasne duzine A. Dobijene fotoelektrone zaustavlja napon U. Aleo se talasna duzina upadne svjetlosti promijeni, kako ce se promijeniti zakocni napon da bi snop elektrona opet bio zaustav}jen. b) Izracunati naelektrisanje e]ektrona, ako metal osvjetljava svjetlost talasne duzine 400 nm., a fotoelektrone zaustavlja napon od 1.2 V. Izlazni rad za taj metal jo 1.9 eV.
Rleii. a) f::.Uz = -;,\~~~~:;:j (C,A

= 18° 26',

Ek = -moc = 0.68 "IcV 3

4

2

L

> 0, f::.U z < 0)

2.15

Atornska fizika

= 1.608.10- 19 C 99. Kada se povrSina fotokatode od nepoznatog materijala osvijetIi svjetloscu talasne duzine A ::::;: 320 nm, pri inverznom naponu od 0.2 V dolazi do prekida fotoelektricne struje. Odrediti izlazni rad fotoelektrona iz nepoznatog materijala i maksimalnu talasnu duzinu svjetlosti koja moze da izazove fotoelektricni efekat na tom materijalu.

b)

e =

&(~£ - Ai)

104. SmatrajuCi da jezgro atoma vodonika ima konacnu masu, lzvesti izraz za izrac1inavanje energije veze elektrona U osnovnoIIl stanju i vrijednost Ridbergove konstante. Za koliko procenata se razlikuje energija veze i Ridbergova konstanta dobijena bez uzimanja u obzir kretanja jezgra od odgovarajucih vrijednosti till velicina izracunatih uzimanjem. u obzir da jezgro i.rna konacnu rnasu.
Rjes.
Eva

Rjes. A=ax =

1 __ : U ..\
he

= 336.8

nm, Ai = ), he = 3.68 eV
""'"

=

~(4I' m z 1 "f,,;e = 13.598eV, m;;ff =
4

11"0:0

rn"m)J rne+7np

100. Nakon rasijanja fotona na slabo vezanOln elektronu pod uglom = 1f /2 energija rasijanog fotona iznosi E = 0.35 MeV. Koliko je iZllosila energija Eo fotona prije rasijanja?

RH

=

(41re;'J)22n 2 hc'

meff"

Jb",.,,}!JL -Ev -

0 052 0/,
. ~

.o~

R"oo-R" RH

-.;;

0 0"4

~,

/0

e

Rjd.
Eo
= 1-'~cos8 =·1.1

1

E ---

----;;;;-;Z

MeV

101 Faton energije E, ",,0.28 MeV rasije so pod uglom e·~ 1500. Odrediti: a) Energiju rasijanog fotona E z!

105. Izracunati rastojanje izmedju cestica :"5istema U osnovnom stanju, odgovarajucu energUu veze i talasnu duzinu glavne linije Lajrnanove serije ako je sistem: a) Mezoat.om vodonika (kod kojeg je jezgro proton, a urnjesto elektrona krece se mezon, koji ima isto naelektrisanje, ali 207 puta vetu masu od mase elektTon a) . b) Pozitronijum (sistem kojise sastoji od pozitrona i elek"trona koji se krecu oko zajednickog centra rnase. Pozitron je cestica koja ima masu kao i clektron, ali suprotno naelektrisanje).

l.z = 0.3 nm? RJ'es• Z = ~.. Kod kojcg jona slitnog atomu vodonika razlika talasnih duzina rnedju glavninl linijama Balmerove i Lajrnanove serije linija iznosi 59. izracunati.5 . aka se zna da za jone II e+ razlika talasnih duzina glavnih linija Balmerove i Lajrnanove serije iznosi Ll.5 nm 30. Jon L t '-+-+ .58 MeV.58 GLAVA 2. Pj = ~~ = 2. -. ako on pri prelazu U osnovno stanje sukcesivno emituje dva fotona sa talasnim duzinama 108. a) Izvesti zakon radioaktivnog rasp ada._") . A = Aoe·-· O. m. E"IA = 1.. 110. b) --Vrijeme za koje .3 MeV. odrediti a) Kulonovsku elektrostaticku potencijalnu energiju dva protona koji hi se nalazili na istorn tolikom rastojanju.2. pretvara se u radioaktivni izotop A2 sa konstantom radio aktivnog rasp ada '\'2' Srnatrajuci da Sli se u pocetnom trenutku u preparatu sadrzavala sarno jezgra izotopa Al naCi: a) Zakon po kome se m. Pretpostavlja se da se oba atoma prije sudara nalaze U osnovnom stanju. Izracunati energiju veze zajezgra berilijumovih izotopa .3 dana InT] 116.5 eV 112. Rjes.ce aktivnost· radioizotopa A z dostiCi maksi0 2.a i uporediti to sa zapreminskorn maSQru jezgra atoma I H I . E k """ = %hRH = 20.= (4mp + 5m n . Rjeif .~ II _ ~h3ce... RJ·es.5 mo Ev =·68 eV.115 MeV Inukl 8 113. RH = 15:~1l. +mp 2 53 k..6.16. Ev2 = Ll. b) Gravitacionu potencijalnu energiju dva nukleona koji su u miru na isto tolikoITl rastojanju.8. 0 vo Je ' .m.~ .08 MeV!nukl. N aCi kvantni broj n pobudjenog stanja jona 11 e+.48 MeV In'ukl 114.53 . SmatrajuCi da se deuteron moze razmatrati kao sistem 15 proton-neutron na medjusobnom rastojanju 2.693 1J+ I 117. kao i specifienu energiju veze po nukleonu. x .4 nrn. t = --·1:-1 n -'L = 2· 10° ~od 0.10 m.. 103 -kg!m 3 ) 41n. Izracunati energiju veze jezgra deuterona 1HZ.: = 1.__ 1~m"fft4 ~ (41l"e:o)2 -. jedan od njih se pokazao sposobnim da emituje foton.I 109..285 .oze odrediti broj atoma radioizotopa A2 u svakorn trenutku.5('\1+). Izracunati Ridbergovu konstantu za vodonik. = Ll. Aktivnost nekog preparata urnanji se 1] = 2.. smatrajuci da je sva olovo konacni proizvod raspada uranovih jezgara.5 puta za 7 dana.65 nrn b) R = 106 pm.~. Ocijeniti starost rude. j~--'-l----- n= A .!! = 0.5 . na osnovu elernentarne Bohrove teorije.. / eOl 14m.2 107. Pa = _31'~l. Evd/1l = 7. Ciji su atomi pobudjeni na n-ti energetski nivo? n(n-l) · R Jes.:_ = 2 69 . RJes.3rn"ffe4 = . pml me!! = m m -~ rn.\. Period poluraspada jezgara U 238 je 4. U uranovoj rudi odnos broja jezgara U 238 prema broju jezgara Pb 20G je rl = 2. . E . b) NaCi period poluraspada datog preparata. .-.2) Z?'rn-"2 e 4)'l)'Z = 5 108..mj)e' = 58.10 7 m..::::: O.09698.46·10.. v _ RJes.\21 = 243 nm 106. Tl = 0. E".m2c' .jA2 = 6..7 nm.V/ ---17Gh.4· 10 17 kgjrn 3 . "'-21 .Be i 4Be0 kao i specificnu energiju veze po nukleonu. InUlll.30 eV 115. Radioizotop A. Ev. Upg = 0. Koliko spektralnih linija ce emitovati vodonik u atornskom stanju. 109 godina. T:.63 MeV. Ev = ~mc2 = (rn p ·+ mn .V \ ~ 36e~h3c a e . polupre~nik ato'rna i srednj u vrijednost zapreniinske mase atom.10 15 rn. sa konstantom radioaktivnog raspada . RJ"es.mj)e' = 56. Rfei.o· Tj Ill.A=c 133.23 MeV. f) a ) R = Te 2-n2 + Tp - ~ 41r e nn 2 rnef fe- n..e ' = (4mp + 4rnn . c) Uporediti ove energije sa energijorn veze IZ zadatka 2. Srnatrajuci da se atorn vodonika nalazi = 1.693t = 5.16 N uklearna fizika U osnovnom stanju. NUKLEARNA FIZIKA 59 · RJes. Upe = 0.. RJes. Koji je ad njih stabilan? R)·es. 10. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE - 2.3t .rn.. 10-.'rnj)c 2 = 2.-. Sa kolikom rninimalnom kinetickom energijorn treba da se krece atolll vodonika da bi pri neelasticnom sudaru s drugim atomom vodonika koji miruje.

60 CLAVA 2. SInatraJuCi da je lanac homogen po duzini.'Z-)'l _ e. sa stolorn 'fa vrijerrie klizanja i c) brzinu v lanca u trenutku kada sklizne sa stoIa./A. odrediti kineticku energiju Q cestice i jezgra aktinijuma. a) N NlO~ (e. a) NaCi rastojanja xI. RJ"es• t =:::: TlnlO "~ 0.693 - 9" go d . lanac poCinje da klizi sa stoIa. ispravljen je po horizontalnom stolu visine h(h > L) tako da stoji normalno na kraj stola.mc' = [(mH' doenergetska. sin 2 () Prvi parcijalni ispiti iz Fizike Prvi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla. da bi sc neutron ene~gi~e 2 Me~ usporio do energije 1/25 eV.13 MeV . .. ako usporivac bude: a) uglJcmk b) zelJezo c) zlato? Zakljucil -Ries.31.sin 2(J( st"np cot (j ..1 4 e. god. + mAl) . RieS. izmedju lanca i stoIa. . 118. Kad se preko kraja prepusti da visi k = 27.A. Uglovi rasijanja Q-cestice i uzmaklog 0 jezgra BU 60 i 30°. 61 . / . a) 112.) Tanak zeljezni lanac duzinc L = 1 tn i lllase m = 10 g"sa vebr6a malirll karikama. E ku = A:4Q = 6.1984.ies. 120.5 m.) ).In:o ~= 0. .A " . respektivno. naCi: a) koeficijent trenja p. izmedju tacaka udara loptiee 0 strrou ravan. En' 6 .s? (4J:. b) Koliki je odnos k01nponenata brzine loptice u praveu strIDe ravni i u praveu okomitom na strIDu ravan u momentu drugog udara? c) Koliko je Xl za slucaj da se strma ravan krece ravnomjcrno navisc brzinorn u = 0. Alfa cestica brzine v = 10 m/ s eJasticno se sudara sa J€zgrom ciju masu ne znamo.065 m. Plasticna loptica za stoni tenis padnc sa visinc h = 50 em na stnnu ravan nagibnog ugla 0: = 71 /6 i od nje se elasticno odbije. Xl =. b) 502 c) 1749 1. Koliko prosjecno treba da se dogodi sudara.. U nuklearnoj reakciji uzimajuCi da jezgro protaktinijurna rniruje prije raspada. M= rna. xz.) 90 . v 119. ZADACI ZA KONTROLISANO UGENJE RJeif. NaCi masu jezgra.64 AleV. b) Tad sile trenja: laric'a. .1. n ) 15 p30 Kakva je to reakcija? Moze 1i ova reakcija da se odvija spontano? RieS.5% od cjelokupne duzine.Xn. R. RjJ:jJ. za zracenje date talasne duzine. srnatrajuCi da je linearni koeficijent apsorpcije I zraka za olovo 46 rn-I. 122. Izotop stroncijuma 38Sr se beta negativno ra~pada sa penodom poluraspada 28 godina.(m n + m p )] c' = -2.1. E kAc = = 0. lzracnnajte debljinu olova potrebnog za ulnanjenje in tenzlVnosti I z~acenja koje dolazi od nekog izotopa na 1/20 od pocetne lntenzlvnostl. Koliko je vremena potrebno da protekne da hi s~ r~")palo 90% prvobitne kolicine stroncijuma? 1 b) t 1 = lntA.+ cos p)2 - sin 2 p 2 121.1 3.94 MeV.). Ne Inoze. Izracunati energetski efekat Q nuklearne reakcije 13 A1 27( 2 H G lava 3 Rijeseni zadaci sa pismenih is p it a 3. Q = tl. 1Q 123.

Masa stapa je m = 1 kg.1. U tacki B djeluje stalna sila P = lOON okornito na stap u toku vrernena . duz njenog precnika napravi tunel kroz koji moze bez trenja da se krece kuglica mase rn. Osa prolazi kroz stap na udaljenosti d = 0. te odrediti ukupno vrijeme potrehno da sva voda istekne. kao i zavisnost visine It od vrem. intenzitet brzine poslije sudara biee isti kao i prije sudara.t = 'Va sin Q + gt sin a: . bice takodje jednaki. pretpostavljajuCi da je Zemlja homogena. a uglovi koji one zaklapaju sa Y -osom prije i poslije sudaTa. a) Izvesti izraz za racunanje sile kojom Zernlja djeluje na kuglicu u tom tunelu. U pocetnom trenutku niva vode u posudi je bio ho = 2 ra iznad dna posude.o Vx = VOx + gx.~. a) Odrediti ka. odnosu na OS11 obrtanja. RIJESENI ZADACl SA PISMENlH lSPlTA 3. 103 kg /m'- h = 50 em a = 'if /6 t = 13 s. b) Koliko je vremena pot reb no kuglici da sa Zemljine povrsine stigne u njeno srediste kroz taj tunel? c) Kolika je pri tome maksimalna brzina kugIice i u kojoj tacki je ()na postize? d) Da Ii ce brie stiCi od jednog do drugog otvora tunela "nulti sateI.4 m. Stap duzine L = 6 rn moze se vrtjeti u horizontalnoj ravni eka ase koja stoji vertikalno. zbog toga sto je rnasa strrne ravni mnogo puta vee a od mase loptice.5 m od tezista stapa. PRVl PARC1JALNl lSPlTI 1Z FlZIKE ske mase Zemlje p Rjeifenja: 1. 63 3. koja bi djelovala u tacki A da bi c) Izvesti izraz za racunanje momenta inercije stapa U proizvela isto ugaono ubrzanje.67· 1O-1l N Tn' / kg'. univerzalna· gravitaciona konstanta I = 6. 5. Na dnn cilindriCne posude precnika D = 0. a srednja vrijednost zapremin- Intenzitet brzine loptice pri udaru Vo 0 strmu ravan je . Zamislirno cia se kroz Zemlju.ko brzina spustanja nivoa vade VI u posudi i brzina isticanja na otvoru Vz zavise od visine vode u posudi u odnosu na dno. b) Odrediti kako zavisi nivo vode It u posudi od vremena isticanja (rnjerenom od trenutka kada je isticanje pocel6).it" (n. c) Graficki prikazati zavisnost brzine spustanja nivoa vode VI od visine nivoa h od dna.= 5. 4. Odrediti: a) ugaonu brzinu stapa po prestanku djelovanja sile. nalazi se okrugli otvor precnika d = 1 ern.ulti sateI~t hi kruzio oko Zemlje po njenoj povrsini) ili kughca kOJa se pust! kroz tunel bez pocetne brzine'? ~ .= V2gh Pri idealno elasticnom sudaru loptice i stnne ravni. Poluprecnik Zernlje je R· = 6370 km.ena koje protekne od otvaranja otvora na dnu.62 CLAVA 3.5 . b) kolika bi morala biti sUa P. Kretanje se odvija sa pocetnom brzinom pod uticajem sile teze koja saopstava ubrzanje g. Vektor brzine u nekom trenutku poslije prvog odskoka ce biti vo v = vo -!-1ft Projekcijorn ovog vektora na ose izabranog koordiuatnog sistema dobicem. Sa slike se vidi da brzina poslije prvog sudara zaklapa ugao fJ = 'if /3 sa X-OSOll izabranog koordinatnog sistema.

2 m. pa se dohija = 3vot. se moze odrediti prema relaciji (3. gti sin a 4v5 sin a = vot. sm a + ..l)-og udara moze se za Tn Xn g pisat Uvrstavanjem u izraz za racunanje x dobija se rastojanje duz strme ravni izmedju prvog i drugog sudara = n· 8hsin ex = n· Xl X.64 GLAVA 3. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 65 = VOy + gyt = Vo cos a - gt cos 0: (3. sin a + gt 2 sin 2 0:' (vo - gt' -. • 0: + gt vot cos Q: - =----2 sin 0' 2 gt 2 cos a 2 (va ~ "2 )t2 cos a gt2 = 0.... dakle isto kao i izmedju prvog i drugog odskoka. u odnosu na mjesto prvog udara o strmu ravail. 8h sin ex Izmedju n-tog i (n . U odnosu na stimu ravan (sistem koji se krece) bice = Va cos a . . odnosno vrijeme letenja kuglice izmedju prvog i drugog odskoka N a osnovu daljeg izracunavanja moze se dcCi do zakljucka da je rastojanje koje loptica preleti u pravcu X-ose izmedju treceg i cetvrtog udara IS = 3 . b) Odnos komponenata brzine u pravcu Xdrugog udara bice -= Vl y VIz Y -ose u momentu r.. ... bice odredjen jednacinama Vektor poloiaja kuglice u trenutku t...0.= ..=-3tana=-y3 -Va cos a 3vo sin a Vo sin a:: + gt 1 sin a:: = 3vo sin 0' -Va c) Aka se strma ravan krece vertikalno navise brzinom u u trenutku kada je loptica spala sa Yisine h. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA Vy 3...! )t 1 cos 2 = 2 .- Vidimo da ovo rastojanje zavisi od visine sa koje loptica padne na ·strmu ravan i nagibnog ugla te ravni.= 8h sin a 2 g (3.1.2) Za zadane podatke je Xn = n . pa imamo da je VTlJeme leta izmedju drugog i treceg udara x = Vox t T J gx t2 -- 2 = vot sm. 8h sin a Q: 2 = 0. u odnosu na mjesto drugog udara. Brzina pri drugoIn udaru se lako izracuna jer se zna vrijerne letenja izrnedju prvog i drugog lldara 1J2x V2y .-' gtl cos a = cos a .3) Projekcijorll na ose izabranog koordinatnog sistema se dobijaju koordinate polozaja kuglice u trenutku t nakon prvog odskoka U trenutku treceg udara je y .1) Poloiaj loptice poslije drugog udara. relatJvna brzina loptice. Rastojanje koje loptica predje za to vrijerne duz strme ravni bice X2 U trenutku drugog udara loptice 0 strnm ravan je y = 0.. =.

koja djeluje na enaj dio lanca koji visi. mozemo odrediti koristeCi zakon 0 odrzanju energije. inercijalnom sistemu. .66 GLAVA 3.- 100% . (1 .69 m /1 = . =7 v oc? no duzine dijela Ianca koji je na stolu. = --/1 Sila trenja je F tr = 1-"0 2 ) stoin k G 1 = rng--100% gdje je O 2 tezina onog dijela lanca sto je na .~ 4v. jednaka sili trenja. sa relativnom brzinom Vl.2sina 9 = 4(vo + u)2sina 9 = 2. pa se dobija Xl (1 - 10~%) mg = lO~%mg k = --'--.. U trenutku kada poene kliziti znaCi da je sila teze koja vuce lanac po stolu G .g = m b r.bg ~" ----mg a+b · K a k 0 J€ b a+b = 100%' k v • mozemo pisa t' 1 imacemo At.k = 0. rnase.r. to se srednja vrijednost sile Inoze izracnnati kao aritmeticka sredina mg koji visi izvan stoIa P9v~aci lanac po stolu. lanac nece kliziti.l F t = /1m2g = /1(m .5% 'I h gdje sme sa (t) oznaCili trenutne vrijednosti sile trenja.2 za koeficijent trenja mirovanja dobija = Va +u /1 U takvom sistemu koji se krece kuglica ce imatiistu brzinu i poslije odbijanja. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. Njena trenutna vrijednost biti ce 2.-) 100% mg Sila teze. (1 --":.100%) k' = m. b) Kako Ianac bude vise klizio sa stoIa.1O~%) 2 ""i~ "" -9..2 u pokretnom. to ce biti sIabija siIa trenja. je vrsila fad na savladjivanju ave sile trenja.ttlg = /1 . odnos- a) b) m c) a) Tezina onog dijeIa lanca =? At. L = 1m m= 109 Q k = 27. Kako je sila trenja linearna funkcija duzine dijela lanca koji je na stolu. Dokle god je ta f3ila rnanja od sile tr'enja mirovanja' izmedju dijela lanca ria stoiu i stoIa.38 Prenla tome. sva provedena razmatranja se mogu primijeniti na ovaj slucaj zamjenjujuCi brzinu v u nepokretnom sistemu. .b= L ( 1 .5 = L .8 m. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 'fada se iz jednaCine }itr = GIl 67 Projekcija ove relativne brzine u vertikalnom smjeru prema dole daje Vl. Tezina dijela lanca koji visi izvan horizontalne povrsine stoIa je GI 2 Rad sile trenja je skalarni proizvod te sile i pOlujeranja tijela Kako je put na kome djeluje ova sila 6.1. c) BrziIlu lanca kada on bude skliznuo sa stoIa (kada poslednja karika predje sa stoIa u vertikalan polozaj).

(---)' 100% k) = 2.1.43 N .E 69 U trenutku kada poi'inje da klizi sistem lanac-Zemlja ima ukupnu mehanicku energiju koja je sva U obliku gravitacione potencijalne energije i iznosi (za nnlti nivo racunanja potencijalne energije je uzeta podloga na kojoj stoji sto) = mg c) Frvo (.2 mg ( h - b 2L ) 2 MI = m/s FI (~+ d) 1"'1 Prerna osnovnoj jedna6ni dinamike rotacionog kretanja je Nakon sredjivanja dobijamo 1'1'[1 = v = \1I2At. + Lg ~ 1 m ( 1 . to Inora bit 3.erno izvesti izraz za racunanje momenta inercije stapa u odnosu na OSli obrtanja. Kako je stap mirovao.68 CLAVA 3. jeT je visina stoIa veta cd duzine lanca.+ -22 a) Ako konstantna sila F djeluje u tacki B okomito na stap u horizontalnoj ravni u toku vremena t. PRVI PARCIJALNI ISPlTI IZ FIZIK. tt) b) c) L = 6 m d = 0.67 Kako se zahtijeva da ovaj moment proizvede isto ugaono u brzanje kao i moment sile F. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.EI = At. a jedan diD ce ostati u vidu potendjalne energije. to se moze pisati Mt = Iw.+ md F = 1 w 2 ) w 1 (f + d) t = 71.5 m m = 1 kg F = lOON t = 13 s w ='( FA =7 I =7 odnosno x ~s 'L F (z+·d ) = I t "( mti.+ -2.d/s ' b) Moment sile koja djeluje u tacki A okomito na "tap u horizontalnoj ravni je mg h- L) mv ( Z. Kad se lanac ispravi. to cc promjena ukupne mehanicke energije sistema biti jednaka radu nekonzervativnih sila Ez .iC) 2L/ I\1oment inercije stapa 1= = U odnosu na:. pa se dobija w = -- Kako je sistem sto-lanac-Zemlja izolovan i u njemu djeluju pored konzervativne sile teze i nekonzervativna sila trenja. ova njegova potencijalna energija ce se jednim dijelom trositi na savladjivanje sile trenja. Mt I = F (f 12 d) t m mL2+d2 = 103 ra.datu OSli bice Dok se lanac bude ispravljao (klizao sa stoIa). Moment inercije uocenog djelica mase dm (srafirani dio na slici) je dI = x 2 dm = x 2 pdV = pSx'dx (h. jedan diD ce preCi u kineticku. ona ima impuls momenta sile koji je jednak promjeni momenta impulsa (koliCine kretanja) stapa. njegova ukupna mehanicka energija iznosi p: [( ~ _d) 3+ (~ + d) 3] J dI = pS / L/2-d xZdx = = --+md2 -(L/2+d) mL2 12 Ez = mg h - L) mv ( Z.

mozemo (3.4) imamo + PV' _.5) po pgh v. = pS' v' __ .'V -.dt c) 'lrazeni granci izgledaju . S2 V.pvi = Pa -2 + pv 2 __ 2 2 Kako je D4 ::v d 4 mozemo pisati (34) Na osnovu jednacine kontinuiteta strujanja imarno Vh = (3.4 m d = 1 ern ho = 2 m a) b) c) v.70 GLAVA 3." ukazuje da se zapremina vade u sudu srnanjuje.5) ho Fo - d2 'if ./ 2gh. PRVl PAR CI.JESENI ZADACI SA PISMENIH lSPITA 3.v.(h) =? h = h(t) =? tis =7 Integracijom se dobija nacrtati grafike v = v(h) h = h(t) a) Prema Bernulijevoj jednacini) ako nivo racunanja potencijalne energije postavimo na otvor na dnu suda) mozemo dobiti Pa + pgh + .8 . V2 = vI(h) =? = v.• / -t D' V 2 (3.6) U trenutku kada bude istekla sva voda je h = 0. 71 4. RI. = 4. ti. D = 0. = 2. 1O. pa je vrijeme isticanja Rjesavanjem (3. D2 (2h= 1021 s 2 2si 1 v = d2. = Uzimajuci OVO U d.6) napisati kao V2 = s.JA LNI lSPlTl lZ FlZIKE Znak ".3 v1h (m/ s) 1 VD4_-d 4 Brzina na donjern otvoru ce biti obzir. i uvrstavanjem u (3.43Vh(m/s) ~ K vadriranje daje b) Zapremina vade koja istekne za vrijerne dt bice -dV = S.1.

sarno ena rnasa koja je ostala izmedju nje i centra Zemlje.5 c) Maksimalnu vrijednost intenziteta brzine bi imala kuglica kad prolazi kroz ravnotezni polozaj ( centar Zemlje). Ji'max Poredjenjem sa. (h) usmjerena ka centrn i proporcionalna udaljenosti ad njega. Vidimo da je sila usmjerena prema centru Zemlje i da je linearna funkcija udaljenosti od njega."3poredjena u vidu jedne sferne ljuske. a v brzina njegovog kretanja po kruznoj putanji. to kuglica vrsiti oscilatorno kretanje kroz tune!.72 GLAVA 3.. Period tih oscilacija je ce 2 T = 21Cy Trazeno vrijeme je rm = k T 4 21C j--S. 3r.T= 2t = 42. u svojoj unutrasnjosti proizvodi gravitaciono polje cija je rezultujuca jaCina jednaka nulL Prerna tome.9) vidi se da je . Prema Njutnovom zakonu gravitacije imamo = aw = R z -'.9) h[mJ " t= = 21.1.8) Vidi se da je ova brzina jedanaka v max racunato u prethodnom djeljku. na kuglicu u tunelu djelovace gravitacionom silom. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 73 b) Kako je sila koja djeluje na kuglicu u svakoj tacki u tunelu 4 3 2 1 'lI1[10.7) UzimajuCi u ro jedinicni vektor vektora polozaja kuglice...:- 4i 1C pm = ViP Irs. tl = ':. relacijam (3. Prema tome period obilazenja "nultog satelita" i period oscilovanja kuglice su jednaki. m gdje je m masa satelita.= 7894 T . 21C 'iP m/ s "" 7. . Kao sto je poznato Inasa koja je ra. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH [SPITA 3. (3. Odredicemo ga iz uslova 1J Brzina kojom se krece "nulti satelit je prva kosrnicka brzina i odredjuje se iz uslova n p= gdje je obzir da je rn'm r2 (3.7) dobijamo (3. Tada je tl = 0- {i~ =~f/!.= 2r.11 min 2 • 0. i ana iznosi. Maksimalnu vrijednost ima ta sila kada je tijelo na povrsini Zemlje Ina pocetku tunela).43 := -r 7rp 3 UVrStavanjem u (3.9 krn/ s d) Vrijeme koje je potrebno "nultom sateHtu" je polovina vremena obilaska oko Zemlje. Rjesavanjem po v se dobija .22 m£n 2 . Rzy...~l l if. Ona hi iznosila V=ax 5.

U trenutku t = 0 cestica je krenula iz koordinatnog pocetka u pozitivnom smjeru X-ase. je pritisak u konusu fontane veCi od atmosferskog? v vorl Rjeifenja: V t. gdje je ·vo~ vektor pocetne brzine "iji je moduo Vo = 0. Visi. a donjeg D. 4. = 'lC 13. ZanemarujuCi otpor vazduha nati illter'. =7 t2 =? ·v=Vo(1-t!T) d = 10 ern Vo = 0. x = 0.1 mis. = 4 s X2 =? t'2 = 10 S .r t2 = 8 s X3 ="1 t3 = 20 s S = S(t) a) Ako je cestica krenula iz koordinatnog pocetka 11 pozitivnom srnjeru X-ase. njena hrzina kao vektor u nekom trenutku bice 1. i za koliko. ' b) Na koliku visinu ce se popeti valjak? c) Koliko vremena tl ce se kretati do zaustavljanja? d) Koliko vrernena t.aI vremana medju opaljivanjima pri kojem ce se meci sudariti jedan sa drugim.na vertikalne struje vode u fontani je H mjereno od gornjeg kraja konusa. oJ Izvesti iZTaz za racllnanje morIlEmta ineTcije valjka u odnosu na. U kom trenutku t od opaljivanja prvog rnetka ce se to dogoditi? Kolike su koordinate tacke u kojoj se dogadja sudar? ~Preko nepokretnog kotura prebacen je neistegljiv konac zanemarIjive mase. a drugi pod uglom a2 = Jr /4 U odnosu na horizontalu. U pocetnom trenutku tijelo A se nalazi na visini h = 60 em. 2. Precnik gornjeg presjeka je d.1 mls d) 8 1 =? t = 53 S2 =? a) Xl=? h=6s it X t. Za kra. jeve konca privezana su tijela A i B. aT = 5 s. NaCi: a) Koordinatu x cestice u trenucima vremena tl == 6 5.74 GLAVA 3. Tezina tijela A je dva puta veca od tezine tijela B. b) Trenutke vrerrlena kada ce se cestica nalaziti na rastojanju 0.1. ce trajati kotrljanje niz strmu ravan do poeetnog polozaja? e) Koliku brziIlU v pri povratku irna valjak u trenutku prolaska kroz pocetni polozaj? ~ Trenje kotrljanja zanemariti. Odrediti: a) Protok vode u font ani.1.1 m od koordinatnog pocetka i c) Puteve S koje cestica predje za prvih 4 . god.11. 5. y = 0 b) ~ v = Va - __ --t T Va PoredeCi ovo sa izrazom za brzinu pri promjenljivorn kretanju v= Vo + at zakljucujemo da je ubrzanje pri kretanju tijela ___ Vo T a=-- .5 i t3 = 20 s. Homogenorn valjku saopsti se pocetni impuls usljed cega se on poene kotrljati bez proklizavanja uz strrnu ravan brzinorn Va = 3 m/s. Kolikaje maksirn. RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. Nagibni ugao ravni je!3 = 200.s i 8 s." prvi pod uglom a.24. l.1987. Pri klizauju konca pre ko koturajavlja se sila trenja kojaje jednaka polovini tezine tijela B. Visina konusIlog dijela je h. Nacrtati pribliino grafik S = S(t). ZavrneLak cijevi iz koje istice voda u fontani stoji u vertikalnom pravcu i irna oblik konusa koji se suzava prema gore. t = 0. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 75 3. Iz puske se opale jedan za drugim dva rnetka brzinom Vo = 250 mj. Njena brzina se mijenja sa vrernenom po zakonu = ~~ tiT). a tijelo B A dodiruje podlogu.2 Prvi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla.allla vis ina do koje h se popne tijelo B kada se sis tern prepusti sarnom sebi. osu simetrije normalnu na baze. t2 = 10. b) N a kojern presjeku.

RIJESENI ZADACI SA PISMENIII [SPITA 3. StavljajuCi x d u jednaCinu (3.24 m. pa ce jos jednom biti u tacki koja je udaljena za d = 10 em od koordinatnog pocetka.10) x = ~d dobicemo nakon sredjivanja 11 jednaCini = Vo ~ t a +- ~t' 2 ~ Vo.e hiti 0 iIi 'if. Xz = 0 i X3 = . .1. koji cestica pTedje mozerno izracunati na sljedeCi naCin: Do trenutka tl = T = 5 s cestica vTsl jednoliko usporeno kretanje. Pomjeranje koje tijelo iZVTSi za neko vrijeme bice A~· uT = r -() Kada loptica dodje u koordinatni pocetak. Za vremenske trenutke t S 7 predjeni put ce se racullati Trazene koordinate ce se dobiti uvrstavanjem odgovarajuCih vrem_ena U ovu relaciju: Xl = 0. a T konstantna vrij"ednost.24 m. tJjelo ce poceti jednoliko ubrzano kretanje u suprotnom smjeru od srnjera X-ose. a ugao izmedju 0'0 i fje 0°. dobijamo t 2 ~ art ~ T)' 2 = ---~---~ volt ~ 7)2 2T Ukupan put koji je tijelo presJo do trcnutka t. pa je za svako t S T. . pa imamo X = vat .etka. ali sada sa lijeve strane od koordinatnog poc. pa ce prema tome krez tacku koja je udaljena d = 10 em od koordinatnog pocetka cestica prolaziti u dva vremenska trenutka.. a put koji predje. = vot . c) Put. StavljajuCi (3. to ugao izmedju :. Od tog trenutka ono se vraca u suprotnom smjeTU od smjera X-ose. ako je t > T bite jednak zbim puta koji predje do zaustavljanja i put a koji prcdje od zaustavljanja do tog trenutka.85 s.T.' i orta ose Z m07. ona ce produziti da se krece u suprotnom s:mjeru od smjera X -ose. tj.rzraza za put 8 i dobiti 8 1 = 0. b) Iz izraza za brzinu kao NakeD zustavljanja u trenutku t =. Za t z = 8 8 > r koristicemo iZTaz za ukupan put i dobijaroo 8 2 = 0. = 1.2 = 7 (1 ± F~~~ cosUVO"t' 2T t.g 8 Ovo drugo rjesenje nema fizikalnog smisla jeT vTijeme ne moze biti negati-vno. predjeni put jednak udaljellosti od koordinatnog pocetka.···~·~-t ~ 27 t' . pa se odbacuje. posta krene iz mira bice Sl = --~-------. Stl = Var VOT - 2Tt+ - 2rd Vo =a Rjesavanjem se dobija t " I2. ~ 27t ~ - 2Td Vo = 0 Projekcija vektora poJozaja na X-osu daje koordinatu polozaja tijda u trenutku t Vo t .15 .10) t2 = ~O.34 m. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 77 Kako je t\i vektoT pocetne brzine.--- zakljucujerno da ce tijelo iCi u s-mjeru X -ose do trenutka t = T kada brzina postaje nula.=7 ( l±Vl~"' TVo V07' 27 v ot'2 vot + --27 ~ -~ + 1Io(t ~ r)2 27 t. = 8..2 m.76 GLAVA 3. Za tl = 4 s <-T·~koristicemo ·.s i t.9 s i Kako je vektor r u pravcu X -ose.T) . kretanje ce u pocetku biti jednoliko usporeno. vidi se da ce ubrzanje biti konstantno po brojnoj vrijednosti i stalno USIDjereno supiotno od smjera pocetne brzine. = 10.t Vo 2 2T (3.10) i sredjujuci je.

t)2 Y2 -. = vot cos "" = 4663..' .. g(t .llt) g( t . Hakon sredjivanja dobijamo t= Va = 250 m/s "'1 = 7r/3 <>2 = 7r/4 6.6.t nadjen iz jednakosti = X2 dobijaIIlO Aka se drugi metak ispali nakon nekog vremenskog intervala 6.3 s.6.6. t <?d ispaljivanja prvog metka.12) na desnoj stranl.t) sm "'2 .t.!!..6..12) Iz jednaCine (3. - (3. G A = 2G B h = 60 em Y.t = Vo i sredjivanja. on ce u horizontalnoITl pravcu vrsiti jednoliko kretanje. a1 2 3 4 '[ 6 7 8 9 10 t Ako u jednacini (3..78 CLAVA 3. pa je koordinata y metka u treIlutku t od ispaljivanja 2vo sin( cq 9 0'..1) =. brzinorn koja je jednaka VOx komponenti brzine u pocetnom trenutku. b) Vrijeme koje protekne od ispaljivanja prvog zrna do sudara prema (3. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlUKE Uvrstavanjem se dobija 79 S vot cos ".1) = __ 2 . pa je koordinata polozaja u pravcu X-ose data relacijom U vertikalnom praveu vrS! se jednoliko prornjenljivo kretanje ( u pocetku jednoliko usporeno) sa ubrzanjem g. tada ce njegove koordinate polozaja u trenutku t biti Prerna torne drugi metak treba ispaliti za priblizno 11 s iza prvog cia bi se s njim sudario.t) cos ".6.6... i uvrstimo izraz za b.13) Xl COS'2 0:1 Uvrstavanjerll u izraz za .11) se.t)2 --.11) • SlIl(X2 gt 2 2 = vo(t .vUY'it .8 m X2 = vux2(1 .ce se sudariti. Koordinate polozaja tacke sudara biee X.t.6. ako je u tom trenutku:xl = X2 i Yl = Y2 - F'r =..u nekOll1 trenutku. = vo(t .G B /2 H=? ...) t COS COS 0::2 o 2. RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA GrafIk zavisnosti S(t) bice 3..2 m gt' Zrn?. lzvrSlmo mnozenje u prvom danu i kvadriranje u drugoID. vot SIU 0':1 .. dobija (1 .t)~ 2 (3.t =? Ako se prvi metak ispali iz pu§ke u nekom trenutku pod uglom 0:1 U odnosu na horizontalu.2) cos 0:2 cos 2 0:2 - (3.13) ce iznositi t = 37. g(t . nakon skraCivanja sa 6. 2 3.6.1.. VUCOS"'2(t .vu(t -..t) _ .. = vu t sin "" - 2 '" 1251.

RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPIT'A 3.~ F~l = -rnB0B f3 a) b) (3. dobit cerna: dID = . brzinom vo = v = Vgh/3 Visina na koju ce se popeti iznad tog nivoa bice Projekcije na izabrani koordinatni sistem daju za tijelo h r (3.14) i (3. =? t2 "? eJ v =7 Kako je uze neistegljivQ to je u svakom trenutku aB = aA = a.7 m 7h B: mEg ~. = pdV = prd<pd. PRVI PARClJALNI ISPIT! IZ FIZIKE 81 Ako se sistem prepusti samom sepi tijelo A ce se spustati. i tijelo B produzava da se krece kao da je na visini. lako se zakljucuje da je F~2 = FI zl + Ftr = Fz1 + 'fnEg /2. h izbaceno vertikalno u vis.'dm = pr3 dr drpdz Ukupan moment inercije za obrtanje oko ose simetrije valjka ce biti a= Kada tijelo A spadne za visinu h. Kretanje tijela bice odredjeno silama koje na njih djeluju. Brzina koju je postiglo tijelo B na kraju svog pen:-· janja bice v' = 2ah _C~ gh/3 10 = f r 2 dm = .FZl .3dr Jo 2 -- Jo (h drp rL dz 10 2 ~: l!i~LpRJ. Za tijelo A imamo: = 20° ~.15) dobijamo mBg ..14) Znak minus na desnoj strani jednakosti pokazuje da se tijelo ubrzava u suprotnom smjeru od smjera X-ose. vo=3m/s = h + h max = 6. mR5 .dz mAg .1. = p 1 12~ 1L RO r 3 drdrpdz 10 = p (R" .isine (j~r je uze neistegljivo) krecuci se jednoliko ubrzano bez pocetnebrzine.FZl m'Ba Uoceni element valjka na rastojanju rod ose ima zapreminu dV = rdtpdrdz l odnosno masu dm.? I =? h c) d) t. Uvrstavanjem ovih zakljucaka u (3. U tom trenutku prestaje ubrzano kretanje.mBg/2 = m~Aa Moment inercije ovog djelica U odnosu na osu simetrije je Ako od druge jednaCine oduzmemo prvu i sredimo je.15) h max = ~ = 2g 6 v2 h Maksimalna vis ina na koju tijelo dospijeva bite H 4.= 0. a tijelo B podizati.80 CLAVA 3. a prema zakonu akcije i reakcije je Fzl = F: 1 i Fz2 = F:z Posto se javlja trenje izmedju konca i kotura . tijelo B ce se popeti do tolike iste v-.

_Ro (3. Tangcncijalna brzina obrtanja centra mase eka trenutne ase predstavljace njegovu trenutnu brzinu 10: = Rorng sinj3 (3.1. i sva tTl dovode do is tog rezultata.19) dobija odnosno trenutna vrijednost ugaone brzine obrtanja oko ose ce biti -2~~ R~ 3mRJ a.16) 2 a. h = . pa ostaje sarno moment sile teze. zakotrljani valjak ce se kretati jednoliko usporeno uz strmu ravan. pa prema tome i centaT rnase ( odnosno sve one kaje leze na 08i simetrije). usmjeren duz ese obrtanja prema nama. proizvod iz momenta inercije tijela U odnosu na osu rotacije i njegovog ugaonog ubrzanja jednak je zbiru momenata svih spoljasnjih sila koje djeluju na tijelo (racunatih u odnosu na tu -istu osu) . (3. pa ce izazivati jednoliko uspareno obrtno kretanje. MR i Mtr momenti sila teze.20) Drugi naCin . kao vektor.19) Prema Stajnerovoj teoremi je I = 10 2 + rnRo = -2 mR5 . PRVI PARClJALNI lSPlTI lZ FlZIKE 83 b) gdje su Ma . = .18) ~1oment ove sile je. = ilgsinj3 Prema tome. Dok se valjak kotrlja bez proklizavanja i klizanja anda sn sve njegave tacke kojima se on dodiruje sa podlogom u miru i predstavljaju trenutnu osu ako koje se ohreu sve ostale tacke.69 m (3. .17) U tom trenutku se nalazi na visini Prema osnovnoj jednaCini dinanlike rotacionog kretanja. dt ~ Ro dt odnosno ugaeno ubrzanje pri kretanju ce biti 0:: = Romg sin j3 (3. Sz sm j3 =- 3v5 4g = 0. respektivno. Kako pravci sila reakcije podloge i trenja prolaze kroz trenutnu osu rotacije u 0 to su njihovi momenti jednaki nuli. w=Ro Diferenciranjem ave jednaeine po t dobicemo dw ~ ~ dv. suprotnog je smjera od ugaone brzine abrtanja valjka.razmatranje ubrzanja centra mase i ugaonog ubrz~nja oko ose koja prolazi kroz centar rnase. Prvi nacin: razmatranje obrtanja aka trenutne ase koja prolazi kroz O. reakcije podloge i trenja. Projekcija ave vektorske jednacine na osu u srnjeru prema nama je Ovo se maze uraditi na tri nacina.82 GLA VA 3. v. + mR~ _ 3rnR6 2 pa se koristeCi (3. pa ce put koji predje dok se ne zaustavi biti a. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. tj.

mg sin f3 .mg cos (3 + F tr = -mac (3. RIJESENI ZADACl SA PlSMENIH ISPITA 3. kao i to da je pri ovakvom h = 3v 2 _0 4g =0.22) se vidi daje moment sile trenja suprotnog srnjera od ugaone brzine.F. ma. Kako pravci sile teze i reakcije podloge prolaze kroz osu oke koje razmatramo okretanje 1 to su njihovi momenti jednaki Iluli) pa sarIlO ostaje h = Szsin/3 = _0 3v 2 = 0. a silu trenja kotrljanja zanemarujemo. nakon zamjene i sredjivanja Iz (3. a na visini h je jednaka sarno potencijalnoj energiji ( kao nulti nivo racunanja potencijalne energije uzeto je podnozje strme ravni).23) i sredjivanjem se dobija 85 Kretanje valjka mozemo razmatrati kao translatoTno pomjeranje centra mase i obrtanje oko ase koja prolazi kroz centar mase.1.22) gdje je Rb vektor po]ozaja napadne tacke silc trenja u odnosu na osu kroz centar." i=l (3.21 ) Put zaustavljanja valjka biee 2 3 Va 2 _ Vo _ Sz-·----2a.21) na izabrane ese koordinatnog sistema daje )( . = LMi. 4g sin (3 .osa TreCi nacin (energetski pristup) Sila trenja koja se javlja ne vTsi rad (jer nema proklizavanja). -. a na desnoj strani znaka jednakosti je zbir rnornenata svih spoljasnjih sila koje djeluju na to tijelo (u donosu na istu osu kroz centar mase). = 1. = ··gsm(3 3 2 . Translatorno pomjeranje je odredjeno jednaCinom 3 a. = L .69m kretanju Vt = Vc i da se diferenciranjem dobija at = an mozemo c) Kako je kretanje centra mase uz strmu ravan jednoliko usporeno.Projekcija (3.69 m 4g moment sile trenja (3. a rotaciono aka ose kroz centar 3 15.24) gdje smo uzeli u obzir da je Rh = R o.84 GLAVA 3. Ukupna mehanicka energija na pocetku strme ravni je jednaka zbiru kineticke encrgije translatornog pomjeranja centra mase valjka i kineticke energije njegove rotacije oko ase simetrije (na kojoj lezi centar mase valjka). pa ce prema tome izazivati usporeno obrtno kretanje Rwo.24) pisati kao act stavljajuCi da je ona na vrhu strme ravni jednaka nuE odnosno Iz = - Va'a. pa ce ostati u vaznosti zakon 0 odrzanju ukupne mehanicke energije. UzimajuCi U obzir da je D: = at! R a. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE Uvrstavanjem u (3.34 s .p = Me + MR + M i=l tr a trazena vis ina gdje je a ugaono ubrzanje ako ose kroz centar rnase. (3.23) Y··osa +R = 0 =? R = mg cos /3 Kako je kod ovog kretanja u pocetnom trenutku Vo imacerno. t. = G + R + i.o se vrijeme zaustavljanja moze odrediti iz izraza za brzinu v = Va - (3.

koja se nalazi na visini hi iznad nekog pToizvoljno izabranog nivoa..26) +H (1- Zaprerninski protok tecnosti je zapremina tecnosti koja u jednoj sekundi protece kroz popf(~cni presjek cijevi :. pa se moze pisati -~"-2-- + pgh.h. krene niz stnnu ravan i pri dolasku u pocetni polozaj imace brzinu v = aJs = Va = 3 rn/ s.28) daje PI . to je izraz na desnoj strani jednakosti pozitivan. V I:. duz jedne strujne linije vazi PI 2 .26) i uzimajuCi PI . PRVl PARClJALNl ISPlTl lZ FlZIKE Prerna jednaCini kontinuiteta strujanja je 87 d) Poste se energija ne trcsi na savladjivanje sila trenja. hnacemo 4 dakle jednaku pocetnoj brzini.p.25) Uvrstavanje 11 2 D.34 s odnosno e) Valjak.28) 5. ta energija se trcs! na savladjivanje sile teze.bice u vidu potencijalne. Kada OIl ide nav-iiSe. Velicine oznacene indeksom 2 su odgovarajuce velicine u tacki 2 na izlazu iz konusa. a Vi brzina djelica tecnosti u toj tacki.miV~ = I:...rni koji izalazi kroz vrh fontane ima brzinu V2 i kineticku energiju A =? Em = !:::' rniv 2 2 b) Prema Bernulijevoj jednaCini za proticanje idealne tecnosti kroz strujnu cijev. --v 4 I D21'( ~ --_··_'v d'1'( 4 - ' (3.+ -pvi 2 = P2 + pgh2 + pv~ (3. pa je prema tome pritisak Pi veti od P2 za vrijednost I:. t = 5vl:.= 5v I:..1. = pgh + pgH (1 .) (3. nakoIl zaustavljanja.4) 1 a) Protok vode u fontani je Q = "~-- I:.~~) + _2 ___'_ 2 p(v 2 _ v 2) Kako je d < D. RlJESENl ZADACl SA PlSMENIH ISPITA 3. kada se nadje na visini H iznad otvora. p +:2 ( 1 - d D4 ) v~ (3.t ..0.p H Brzinu V2 rnozerno odrediti na osnovu zakona 0 odrzanju ukupne mehanicke energije za jedan djelic tecnosti.86 CLAVA 3. pa ce sa visine h stiCi do podnozja za isto vrijeme t. njegova ukupna mehanicka eneTgija ..mig H => 2 V2 = 2gh gdje je PI pritisak koji vlada u tai'ki 1 na presjeku 5.p = pg [h (3.27) Uvrstavanjem u (3.t . = t z = 1. Ova jednacina se moze malo transformisati PI . a) b) d D h H Q =? I:.... to ce ubrzanje centra mase valjka niz strmu ravan biti isto kao i pri penjanju uz strillu ravall. Djelic rnase .P2 = pg(h2 .P2 = pgh U obzir da je h2 -hI = h.

god.31) Iii = LMi i=l Projektovanjem ovih vektorskih jednacina na ose izabranog koordi- . RIJESENI ZADACI SA PISMENIII ISPITA 3.3 Prvi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla. ml i "1'2 i rotaciollo kretanje kotura ms opisuju se jednaCinam. (3 = 7r/6 m. + 6 . Prema Drugorn Njutnovom zakonu mehanike./m. Odrediti takodje.. probada sud A nize nivoa tecnosti u njernu. 2 kg. = 0. i strme ravni f. m.30) (3. silu njihovog medjusobnog djelovanja. Rjeiienja: ce 1. = 1J = 2/3 Jl.19S7. Kolika je brzina centra mase na kraju strrne ravni? Kolika je periferijska brzina tacaka na obodu valjka u tom trenutku? Kolikaje kinetii'ka energija rotaeije? Zadatak rijesiti koristeCi: a) Njutnove zakone mehanike i b) zakon '0 odrzanju rnehanicke energije. tr 6 2 + FZ2 = m2ii2 3 (3. iz sirokog suda A kroz cijev istice viskozna tecnost cija r-je gustina p = 103 kg / mS.29) . Ploca moze da rotira bez trenja oko ose simetrije.5 m'l A tr :7-=:? t = 3 S m. U sistemu ( kao na slieil. ako je hI = 10 em. Masu niti kao i trenje U osovini katura zanemariti. ako se ani nalaze na rastojanju a jedno od drugog. = 2 kg fl -._. m. = 1J = 2/3 i koefieijent trenja izrnedju tijela m. t NaCi rad sile trenja za vrijeme = 3 S od pocetka kretanja. N aCi sredi l I L I ~ l nju vrijednost brzine (po presjeku) brzinu kojoID tecnost istice kroz otvor B. translatorno kretanje tijela. + FZl + F = m.- I IF 1'-1i'1.a ii.a. PRYI PARCIJALNI lSPITI lZ FlZIKE 89 3. --protoka tecnosti kroz hori-zontalnu cijev.1 mg = 0. Nit ne proklizava po koturu.1. a) Za koliki ce se ugao a obrnuti ploca za vrijeme Tl? b) Za koliki ugao (3 ce se pomjeriti covjek za to vrijeme? c) Za koliko vremena t covjek doci u polozaj odakle je krenuo obzirom na podlogu? 5. Valjak rnase m i poluprecnika r pocne da se kotrlja bez proklizavanja niz strmu ravan sa visine h. Izvesti izraz za racunanje h.Covjek mase m = 80 kg hoda jednoIikom brzinoin po rubu kruzne pl. b) Materijalne tacke mase m i tankog hornogenog stapa mase M i duzine L. Rastojanja L 8U jednaka i iznose 30 em.5.5 mI.fm.Na strmoj ravni~ nagibnog ugla j3 = 7f /6 nalaze se tijela Ciji je odnos rnasa m. (3.. = 20 em i h3 = 35 em. 4 ..l. h. 2. Za vrijeme T.L = O. l. -.88 GLA VA 3. aka se one nalaze na rastojanju T. Masa kotllra je rr1-3 = 0.16. Objasniti zasto pravac koji polazi od otvora B i prolazi kroz nivoe tecnosti u manoITletrima. NaCi potencijalnu energiju gravitacionog medjudjelovanja: a) Dvaju materijalnih tacaka masa rnl i m2.h3 ..1.. 3. = 60 8 covjek obidje eijelu plocu. aka se sistem prepusti samom sebi iz mira. i aka je masa m.'ie (diska) poluprecnika r i mase M = 480 kg.

(sin.33) (3. m Treca jednacina projekcijom na Z-osu daje a) gdje je r poluprecnika kotura.Fz2 = mza I5.6 1 + '7 + 0. kretanje valjka je opisano osnovnOID jednaCinom dinamike rotacionog kretanja N mzg . Mi Najzgodnije je da za osu izaberemo liniju duz koje se valjak dodiruje sa podlogom (trenutna osa rotacije).36) MG=rxG . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.= (Fz2 -.13 J Iz jednaCine (3.6 + .36) dobicemo a= .)r r -rn.(sin.f~.32) + .6 91 natnog sistema.25 S = - + -j.F tr + Fzl = ml al -m. jeT se pomjeranje vrsi nasuprot djelovanja sile trenja. r h v . = J.6) g at' 2 = 0.LMi (3. [m.g cas.a (3. Uzirnajuci l! obzir da je at = rex = a i F~l = F~l' odnosno F~2 = FZZl imacemo a 1.g cos.f~.32) dobijama (3.90 GLAVA 3.6 + R. oIlda mara biti al = a2 = at. gdje je at tangencijalno ubrzanje tacaka na obodu kotura za vrijeIne vrcenja.6 + j. = m. = m."C08.35) u (3. -.6)] 9 --·(Fz2 - F z ') = ·(m. + m. PRVI PARCIJALNI ISPITI lZ FlZIKE Uvrstavanjem (3. Obiljezimo vrijednost tog ubrzanja sa a. dS = -j. Tada je jedino moment sile teze razlii'it od nule ( sile it.lcos.30) dobijama Rad je negativan.1. i R prolaze kroz Deu obrtanja pa iill je moment jednak nuli).= '.6) b) vc Vt =? (3.)a (3. . kao na slici dobijamo -mIg sin f3 .. dS = - J F t . rj .35) Saberemo Ii (3.84 m Na osnavu druge jednaCine se za silu trenja dobija Rad sile trenja je Tada se moze pisati At. a moment i-te spoljasnje sile U odnosu na istu osu.gcos.34) Ekr ='1 Prema Njutnovim zakonima mehanike.h Ako je nit nei8tegIjiva i ne proklizava po koturu.33) i (3.34) dobicemo gdje je I Inoment inercije tijela U odnosu na osu oko koje se vrSI obrtanje. a SITljer vrcenja je naznacen na slici.l cos .37) Moment inercije kotura U odnosu na osu obrtanja je I = msr2/2.m.9(sin. -.Fz. pa uvrstavanjem u (3.lm.6S = -3. -1 Vt =7 Ekr =7 -"7 --. 2. = 0 '* R.41 m s / 2 Put koji tijelo predje za prve tri sekunde od pocetka kretanja je = 1.

UgaoIlo ubrzanje kao vektoT je istog smjera i pravca. Odavdje se zakljui':uje da je odnosno v~ = wTsin900 = wr = Vc. to jest njihova periferijska brzina je jednaka brzini centra mase. mgh Ekr = ~2.= ~4~ = 3 . Ra. = V2acS = 2V!9h 3 Periferijska brzina tacaka na obodu valjka bice Periferijska brzina tacaka je jednaka brzini centra mase..38) i sredjivanje daje Kako je w = 1J c/r i 10 = mr 2 /2. Projekcija jednaCine (3. gdje je w ugaona brzina rotacije oko centralne ose. onda je brzina tacaka na liniji dodira valjka sa podlogorn jednaka nuli.Iow 2 mv.zmotrlIDo to malo detaijnije.+ mr = . energija rotacije je Kineticka energija rotacije ce biti _. r 2 Tangencijalno ubrzanje centra roase (tacka na osi simetrije) n odnosu na trenutnu osu bice Uvrstavanje u (3. Brzina svakog djelita pri ravninskom krctanju Vi moze se napisati kao zbir brzine translatornog kretanja tacaka na osi rota. Kada nema proklizavanja valjka po strrnoj ravni. Brzina tacke A je ii"A = O.37) na smjer ugaonog ubrzanja daje = velr irnacerno I" = mgT sin 0 Moment inercije valjka Stajnerovoj teoremi _ U (3.unat cerno po 3 mr 2 2 b) Prema zakonu 0 odrzanju energije mozelno pisati da je sva potencijalna energija presla u kineticku energiju translacije centra mase i rotacije eka ose simetyije.. imacemo Brzina centra rnase (ose simctrije valjka) na kraju strme ravni bice v. PRVI PARCIJALNl lSPITI IZ FlZIKE Kako je 10 = mr 2 /2 i W 93 Ovaj moment je usmjeren duz ose U cfteZ. Prema tome je if" v = Vc = 21/-~ "V 3 ~ Kineticka._ m2 .10 + mr .cije Vc i periferijske brzine pri rotaciji oko te ose A ~ - v = rw.1. Sila trenja ne vrsi nikakav fad jeT tijelo ne proklizava ]' ..92 GLAVA 3.. RIJESENI ZADACI SA PISMENlH ISPITA 3." 2' 2. iJ' .38) odnosu na datu osu izrac.

usljed djelovanja medjumolekularnih sila. Prema zakonu 0 odrzanju rnOIDcnta koliCine kretanja istu toliku koliCinu kretanja dohija ploca sarno u suprotnorn smjeru. je jednaka nuli. PRVI PARCI. = 60 s a) 'P =? b) (3 =? e) t =? Ako se covjek kre"e konstantnom brzinom v po 0bodu ploce. Razdvajanjem promjenljivih dabijama Ugao za koji se obme plata za vrijeme T I . lzjednaeavanjem (3.39) gdje je L~ = mr2 mOIIlent inercije covjeka U odnosu na osu simetrije.94 GLAVA 3.Wp je rezultujuca ugaona brzina covjeka u sistemu vezanom za podlogu. koja djeluje na uoceni valjak poluprc(nika r. ali je suprotnog smjera. = 20 em h.'ovjek se za to vrijeme pornjeri za ugao se dobija . zalijepi za njega.IALN1 lSP1TI 1Z FlZIKE 95 3.40) dobijamo ugaanu brzinu ploce 1l' - (-7)5-) dv dr = 0 Znak "_ll ispred sile trenja se pojavljuje zbog toga ?ito se sa porastom r brzina slojeva tecnosti smanjuje.dr Prj stacionarnom strujanju tecIlosti kroz cijev. = 35 em v ='1 Kada viskozna tecnost prot ice kroz cijev. zapreminski protok tecnosti koeficijenta viskoznosti 1] Be moze izracunaii na osnoYU Njutnovog zakona viskoznosti dv F" = 1)S.pz 'rdr 2')L b) C. T. on ima odredjenl Inoment kolicine kretaIlja koji se moze izracunati kao (3.40) gdje je Ip = M r 2 /2 UlOment inercije ploce.39) i (3. 810j tecnosti koji se nalazi liZ sami zid cijevi. jeT se. a moze se pa se rnoze pisati (PI . Sila pritiska (Pi . posta je kretimje jednoliko obrtno. rn = 80 kg r 4. rezuitantna sila.pz)r lzraziti kao z (3. moze se izracunati kao Integracijom ovog izraza dv = PI . RIJESENf ZADAC1 SA PISMENII:1 ISPITA 3. da hi na zidu cijevi dostigla vrijednost nula.pz)r'1l' je jednaka siii trenja r} 5( dv / dr).1. a wp njena ugaona brzina u sistemu vezanom za podlogu. a We --. P = 10' kg/m' hI = 10 em h.

a pritisak P.) r dr R' I Tecnost u sirokom sudu u pocetku miruje.96 gdje je Vo CLAVA 3.. RIJESENl ZADACl SA PlSMENIH ISPITA 3.r~)R2 [~ jg -'~2 ~ = ~(PI. R 41JL 2( 1 - - R' r') 2T1rdrdt Ukupna zapremina koja protekne kroz citavu cijev za vrijeme dt bice dV - _j. pa da protok bude isti kao i kada se krecu brzinarna koje se rnijenjaju duz poluprecnika cijevi. PRVl PARCIJALNl ISPITl lZ FlZIKE 97 nepoznata brzina na osi cijevi. Nju odredjujemo iz uslova da je v = 0 za r = R (na zidu cijevi) Va = PI_.Z)R' Ir] (3.pz 27)L lR ( 0 r2 1 .1. enda slijedi da je razlika pritisaka na presjecima propoTcionalna njihovom rastojanju L duz cijevi _____ L.. \ _. dT Q 7' ... pa je koristeci (3..P'R 2 47)L Tada se..~ -'. Ovo znaCi da postoji pad pritiska duz cijevi. sto se i dogadja. tj.) 247)L / = 1m s R2 Zapremina tecnosti koja za neko vrijeme dt protekne kroz srafiranu povrsinu iznosi Posta je protok tecnosti kroz svaki presjek.= pgh3 R2"ff R2 _ __ PI .pz 2 _ p. neke stalne brzine kojom bi trebali da se kreru djelici u svakoj tacki presjeka.41) kojom struji kroz horizontalnu cijev. -..- 'l} Q::-= _. za brzinu na rastojanju r od ose cijevi moze -pisati Ovaj protok mozemo predstaviti kao proizvod povTsine poprecnog presjeka cijevi i neke srednje brzine (racunate po presjeku).h predstavlja razliku visine na kojoj se nalaze slobodna povrsina u sirokom sudu i tacka gdje linija koja pTikazuje ._.h U nasem zadatku isticanje se vrsi kroz cijev duzine 3L. na bilo kojern mjestu horizontalne cijevi isti./ \ I ' dV . mora se utrositi neka energija. = Pa.P' R2 ( 47)L r - 47)L r2 1---.41) Q= Visinska razlika 6. Da bi se djelic mase ~m pokrenuo iz mirovanja do bTzine v \ Zapreminski protok tei'nosti je = gd~ = zr(P12-:. = vdtd8 = PI-P. Q V~Vo = R' '7fV ::::}.R 2dt _ "ff(PI .'mg6.· . . To je potencijalna energija Ep = 6. = Pa + pgh3 i p. a u cijevi se poclDJe kretati. .

_ . 1 l.". Vrijednost ove konstante se odredjuje biranjem rastojanja r na kome ce potencijalna energija sistema bili Ilula.. karl se tackaste mase nalaze na l'astojanju r. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 99 linearno opadanje pritiska (tacka vidi da je D) probada sud.n = A (1 . data izrazom B Ep(r) = . m. vee sarno od medjusobnog polozaja pocetne i krajnje tacke put a tai'kaste mase koja se premjesta.EpE m. m 1m3. Iz podataka se tlh"" h3 (hz + lOcm) = Scm Ova energija prelazi u kineticku energiju.r rnlm2 +C F="'I--- mlm2 r' r' U vektorskorn obliku sila kojom prva i'estica djeluje na drugu je F = -"'I---ro Ako se matel'ijalna tacka mase m2 iz tacke A treba da prcrnjesti u tacku B.) TA TB M L a F =? Materijalne tacke ITlaSa ml i m2. tj kada one medjusobno ne djeluju." ' 1 .. vrsi se rad protiv gravitacione sileo Bez obzira kakav je oblik putallje po kojoj se vrsi premjestallje. pa ostaje Ep r = () -"'I~-r~ m.rn. r = _'/ mlm2 _ (_. Do ovog izraza mozemo doci diferencijalnim raCunOID.99 m/ s = EpA ~ EpB a) U =? b) U =? rn Smanjenje potencijalne energije se definise kao razlika izmedju potencijalne energije u pocetnom i krajnjenl polozaju EpA -.j rn l rn 2 jmlrn2 fro dr _ rA r2 = jrnlrn2 - . sto daje .. elemental'ni rad gravitacione sile je .42) . mlm2 ____ Konstantu C rnoramo da uvedemo jer se u gornjem izrazu pojavljuje razlika. = j2~"!:"-h = 0. = -Fdr Uobicajeno je da se potencijalna energija obiljezava i sa U. kao unutraSnja sila u sisternu moze vrsiti rad sarno na racun smanjenja potencijalne energije sistema. Gravitaciona sila moze vrsiti rad sarno na racun smanjenja potencijalne energije sistema. Stavljanjem da je Ep (00) = 0.98 GLA VA 3. dobijarno da je i C = 0. Sila gravitacionog medjudjelovanja.. pa se te konstante poniste.. pa se moze pisati AAB v 5. Ukupan rad gravitacione sile na datorn putu je dA = -dU A = 0__ JF dr - = . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH JSPITA 3. dA = F· dB = FdS cosO = -FdS cos a. = tlmgtlh 2 tlmv' Na osnovu ovoga se moze zakljuciti da rad gravitacione sile ne zavisi od oblika puta po kome se vrsi premjestanje. koje se nalaze na rastojanju r rnedjudjeluju silom koja je po inteIlzitetu data relacijom Odavdje se moze zakljuciti da je potencijalna energija sistenla.1.TB -~) T l' rA (3. Uobicajeno je da se uzima da je potencijalna energija sistema jednaka nuli kada su tackaste mase na beskonacno velikom rastojanju jedna od druge.

. dobija se da je C = 0. kosin om.stapa i tackaste mase F = 1 Ja+L/2--x ~~~--- mdm = 1---~~ Mm a(a+L) 3. koji je na polozaju x od koordinatnog pocetka. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 101 Konstantu integracije C odredjujemo iz uslova da je potencijalna energija sistema dvaju materijalnih tacaka jednaka nuli ako se one nalaze na beskonacnom medjusobnom rastojanju.x. Top smjesten u podnozju brda namjesten je tako da mu cijev sa horizontalorn zaklapa ugao (3 = 7r / 4 kada je osa cijevi paralelna sa."C:""C.1. pa se moze pisati <p =J d<p MJ = -1- dx L a+L/2-x U(r) = -1~- mlm2 Srnjenorn a + L/2 .1.x integral postaje =u i uzimajuCi u obzir da je -dx = du ovaj Potencijalna energija sistema stap . RIJESENI ZADACI SA PISMENlH ISPITA 3.M dx La+L/2-·x . dm . god. dobija r Drugi naCin: Potencijal u nekoj tacki gravitacionog polja je brojno jednak radu koji izvrsi gravitaciona sila kada se jedinica mase iz te tacke prenese u beskonaenost. a) Koji ugao treba da zaklapa sa horizontalom cijev ako granata treba da padne okomito na kosinu? b) Koliki treba da bude elevacioni ugao cijevi da bi granata najdalje pala i koliko je to udaljenje? c) N a koje \rrijeme treba ternpiratj granatu da bi eksplodirala pri udaru u kosinu u situaciji pod a) .1984. gravitacioni potencijal uocenog elementa na stapu dm. KoristeCi (3.3. Odatle sHjedi da je potencijalna energija sistema jednaka proizvodlI potencijala u toj tacki i mase koja je u nju unesena r b) Kako nije receno u kakvom su medjusobnom polozaju stap i tackasta masa.- 1.4 Prvi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla. uzecemo kao na slid U = m.tac..<p = -1~­ mlm2 _1~m In (1+~) Sila uzajamnog djelovanja izrnedju uocenog elementa i stapa i tackaste mase m u tacki A je dF=I~~~~-- rn dm (a+t-x)" pa je gravitaciona sila izmedju Citavog .100 GLAVA 3. Kao sto smo vidjeli u prethodnom dijelu zadatka.42) dobijamo Ptencijal gravitacionog polja citavog stapa u uocenoj tacki A bice jednak zbiru potencijala koje u toj tacki proizvode svi djeliCi stapa.10. pa se za potencijalnu enegiju gravitacionog medjudjelovanja dvaju tackastih rna"a koje se nalaze na rastojanju r jedna od druge. moze se reCi da je potencijal brojno jednak potencijalnoj energ~ji jedinice mase koja se nalazi u toj tacki gravitacionog polja.-- a+L/2-x = -1- . u tacki koja je od njega na udaljenosti a + L /2 . Ako stavirno u posljednju jednaCinu U = 0 kada je r = 00.kasta masa m kojaje unesena u tacku A iznosi U = Ako uporedimo sa izrazom za U(r}. je dat relacijom d<p = .

5 ern' objesena je za jedan svoj kraj tako da moze oseilovati u vertikalnoj ravni. Pocetna brzina ima projekcije Vox = Vo cos 0: i V OII = Vo sin 0: Trenutne vrijednosti projekcija brzine su date relacijama 1)x = vox "{-. a) NaCi brzinu isticanja vode iz sprice! b) Odredi vrijeme isticanja vode iz sprice til c) Kolika konstantna sila istisne svu vodu iz sprice za t = 6 s? d) Nacrtajte v. Centri sfera i ee tacka P su na istoj pravoj. nalaze se tijela masa ml = 8 kg i m. Na strmim ravnima koje sa horizontalom zaklapaju uglove Ct. = 1r /6 i Ct2 = 1r /3. Centar ilupljine je na rastojanju r = R/4 ad centra vesfere. Ako izaberemo koordinatni sistem kao na slici. a njegov hod je L = 8 mm. Voda maze isticati kroz otvor promjera d = 1. a top stnatrati tackastom masom. Tijela 8U vezana idealno savitljivim.gxt = Va cos·a . RIJESENl ZADACl SA PlSMENlH lSPlTA 3. Zapreminska masa drvetaje p = 800 kg/m"a) Za koji ugao ce se otkloniti greda ako metak udari u sredinu grede i u njoj se zadrzi? b) Koliki je ugao kad metak udari u slobodni kraj grede i ostane U llJemu 5. onda su projekcije ovog ubrzanja gx = -gsin{3 i gy = -gcos{3 Prema tOInc. Kada je sprica postavljena horizontalno djeluje se na klip konstantnom sHorn F = 4 N.102 GLAVA 3.2. N adji ubrzanje slobodnog padanja iJ. Cije je ubrzanje g usmjereno vertikalno prerna dolje.gt sin (3 Vy = vall + gyt = Va sin 0: . Rjesenja: 1. Unutar sferIlog tijela poluprecnika R i zapreminske mase p x 0 irna sferna 5upljina poluprecnika ------~r = R/4. kretanja 11 pravcu X. ~ v2(1) iii = li(F) 4. Promjer klipa je D = 15 rnm. (vidi sliku). Koeficijenti trenja tijela i podloge su 1"1 = 0.1. Vo a) b) Xmax ='1 c) t =7 (3=7r/4 = 200 m/s Ct ='1 a) Kada se granata izbaci ona nastavlja kretanje u polju sile Zemljine teze. PRVl PARClJALNl lSPlTl lZ FlZIKE 103 Granata ima pocetnu brzinu Va = 200 mj s. neistegljivim koncem koji je prebacen preko kotura. laganim.1 i 1"2 = 0. a) Koliku brzinu imajll tijela poslije dvije sekunde od prepustanja sistema sarnom sebi? b) Kolika je sila zatezanja konca? e) Odredi vektor sHe koju trpi osovina kotura. u tacki P koja je na rastojanju x = 3R od povrsine sfernog tijela. Otpor v-azduha zanemariti. Drvena greda duzine L = 2 m i povrsine poprecnog presjeka S = 31. respektivno. = 2 kg.i Y -ose ce biti jednoliko usporena.Sprica za injekcije puna je vode. Dok je greda u polozaju stabilne ravnoteze u nju udari metak mase m = 12 g koji leti u horizontalnom pravcu brzinom Vo = 500 m/s.5 mm kada injekcija nije nataknuta.- gt cos (3 . e) Koliko puta i za~to je ugao pod b) veei nego pod a)'! 3.:. 2.

2sin2 atani3) = 1688.25 em' m ~ 12 9 p = 800 kg/m 3 a) b) c) VI V2 =? =? =? (3. va ..ru u kosinu u situaciji pod a) potrebno ju je tempirati na vrijeme t=tk=2 b) Kretanje po X·osi bice odredjeno jednaCinom Vo SIn a 9.::n:.17) Da b1 granata pala najdalje.SIn cos 0' ~ gtp SIn (3 = . cemo ako umjesto t stavimo tk (vrijeme kretanja) 2. v2 (sin2a .gil COS -=0 dXD j3 = 0 da a diferenciranjem (3... elevacioni ugao treba da bude "I = a uvrstavanjem u (3.43) dobijamo tall i3 + a 67° 30' 2 tan i3 2 ex = arctan 0.46 iznosi XD = U gao U odnosu na horizontalu iznosi "I = 9 cos/-.45) Va = 500 mjs Vl/VZ .= ---''--9 cos i3 2vo sin 0: ! (3.46) Da bi darnel.__.5 = 26° 30' 0' = 1 - Domet tada.cos Q: = -p__. RlJESENl ZADACl SA PlSMENIH lSPlTA :.:. Lako se zakljucuje da je ~ (2 cos 2". xI! bio maksimalan. .. znaCi da u tom trenutku treba da bude Vx = 0.. odnosno t k . 0.7 m i3 + " = 71" 30' e) Da bi granata eksplodirala pri uda. treba da bude U momentu kada granata dostigne najvisu tacku iznad kosine u Ypraveu njena komponenta Vy = 0. -_or.B a- 2 SIH. prema 3. . PRYl PARCIJALNl lSPlTI lZ FlZIKE 105 Ako granata treba da padne normalno na strmu ravan. 4 sin Q cos cdanj3) = 0 v' t..46) se dobija gdje je tl vrijeme penjanja do najvise tacke putanje iznad padine. N akon sredjivanja se dobije i da je vrijeme kretanja tk = 2t.1' gt' sin i3 x=v ox t+"""-=vtcosa2 0 2 9 cos i3 = 25. _. odnosno Va sin a .: 9 cos i3 9 cos {J . .44) 1 tan2a = -. =?. aSlllp f'i) cos i3 (3.44) u (3.. a = 22° 30' ' (3. to jest Va Uvrstimo Ii rezultat iz (3.. L =2m S = 31.43) 9 cos . = v.o"-s::. Vo gt sini3 XD - 2 (3.= tan i3 1 1 =? 2a = 45°.104 GLAYA:.45) i sredimo dobit cemo _ 2 ( .72 s Domet po X-osi ( po kosini) dobil.1.

.~ ~ (3m+M)g - Ig +1m . mL ') . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. PRVI PARCIJALNl ISPITI lZ FlZIKE Nakon rjesavanja Dve jednaCine dobija se da je ugao otklona 107 a) Moment kolicine kretanja sis- tema prije sudara.j.~ 40° 50' (3. \ \ da je rnirovala. pa je mornent kolicine kretanja sistema predstavIj ao sarIlO moment koliCine kretanja metka L.-~. w = I 3mvo (M Kineticka energija rotacije prelazi u potencijalnu energlJU.. nak rnomentu koliCine kretanja \ \ 2 1\ . sa ukupnim momentom kolicine kretanja L2 = Isw. Je m . U trenutku zaustavljanja vazi (3.) cbs ip2 ~ . mora biti jed' \ l. 7565 ~ < 1"2 = arccos O. Prije sudara gre'1...-3mvo .".-.1 a.51) nalazi 2mvQ '..).-c-::-- 3rn2v5 (M = 0. 7565 .~.48) i (3.56) .54) t Sa slike se vidi da je h = L 2 (1 .1. pa se u trenutku zaustavljanja obrtanja maze pisati + 3m)L . pa se maze pisati o~ cos 1"1 1"1 "X ~(~'\ \----th \'\ + m)gL(4M + 3m) = arctan 0. Ovdje je illorncnt inercije sistema jednak zbiru momenata inercije grede i rnomenta inercije metka 11 odnosu na osu O. (3.. 3m)L .945 = 19. \ 2 + 1. cos 1"2) (3.--'.._-.cos 1"1) (3.49) gdje je II = h' = UVdtavanjem se dobija L(1 .50) ( ML2 --.cos 1"2) (1 .06° co - 1 -.53) (3. = mv oL/2 u odnosu na OSli O.. \ poslije sudara. 2 ip2 (3.= ( M ) Lg(1 .48) L(4M + 3m) ~".106 CLAVA 3. m + 3' (M .50) u (3.. Masa grede je A1 = pLS = 5 kg pa se ova ugaona brzina Inoze izracunati.945 (3. pisati mVoL c= (Ig 1..")w' U gaona brzina sistema neposredno poslije sudara je l w I =~.52) b) U slucaju kada metak uclari u kraj grede mozemo o \ .. ~~ > ' M se obrcn oko iste ose.55) Uvrstavanjem izraza iz (3. Poslije suda\ \ \ I \ ' ra metak i greda nastavljaju da .49) imacerno Odavde se rjesavanjelll po (3. a metka 1m = mL' /4.J = ..cas 1'" ) _. MOlnent inercije grede je Ig = M L' /3. Neposredno poslije sudara sistem raspolaze sa kinctickom energijom rotacijc.-- mVoL 19 + Im Moment inercije metka Im = mL' pa je Odavde se dobija da je ugaona brzina slsterna ncposredno poslije sudara 6mvoL (. koja pri njegovorn obrtanju prelazi u potencijalnu energiju sve dok se sistem fie zaustavi.C:: 2 w = (M 2 L + m)g-'(1 - 2 cos 10.

snji pritisak na klip je PI = Pa Vrijeme koje protekne dok se klip pomjeri iz polozaja L u polozaj y moze se izracunati kao integral 10 +~ S F =-:: Pa + -- 4F D''lr rt (3. gdje SIDO visinske pritiske sa Iijeve i desne strane izostavili jer je strujna linija horizontalna. tj.a (3. smanjuje se zapremina vode u njoj. dobijamo da je 'P2 'PI = .60) Uvrstavanjem (3.= D ' p7r 2 (2F r---- 6..62) - .61) Kako je d %:: D moze se odnos d4/ D4 zanemariti jer je male vrijednosti (ovdje 10.= _ D" . priblizan izraz 3. (3. moze se d b·t· 0 1 1 PI T 2 .59) i rjesavanjem po brzina isticanja vode iz sprice v. D = 15 mm L=8mm d = 1.0=2.. PV 1 = Pa + 2~ pv" 2 (3. . 1'0 b) Kada voda istice kroz otvor na sprici.83° Ugao pod b) je veri zbog toga sto je 11 tom slucaju InOIDent kolicine kretanja prije sudara veti nego U pTvom slucaju..62) UVTste izrazi za dt Vl 1 VZ 1 . PRVI PARCIJALNI ISPITI 1Z FlZIKE Prema jednaCini kontinuiteta strujanja 51 VI = nati brzinu VI 109 S2V2 PreporuC:ujemo da sami kao vjezbu nadjete po]ozaj cen'tra.63) .06° 40.57) dy dt = _ 2d' J2F D3 V pT.4 ).mase sistema nakon udara metka i da onda racunate ugao za koji ce se otkloniti slsteIrl 11 trenutku zaustavljanja. c) Odnos uglova otklona ~ mozemo izracu- d' (3. v.57) i ponistavanjem Pa. Spolja. co? t = 6" -\j-_.1.(F) ti = tifF) a) Prema Bernulijevoj jednaCini za idealne tecnosti. zbir unutrasnjeg pritiska.60) u (3.73 m/s (3._isticanja: vode iz sprice dobicemo kada stavimo y = 0. dobijarno Vrijeme . Ako izaheremo strujnu liniju duz ose cijevi otvora za iglu injekcije.5 mrn F=4N v. 4F ~"~+~= pvf pv~ "~- D'7C 2 2 (3.isinskog pritiska i brzinskog duz jedne strujne Hnije ostaje konstantan. pa se dobija. =? b) ii =7 c) F. dy ~-- Ako se prem. ---:::::--=--.14 19.------'''''-- = a) v.108 CLAVA 3.19 s 2d ! 2F (3.Zd 2 12'! V ZF JV d Y L y) t - D'.58) dt. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA :1.59) t . Projekcija brzine kojom se klip krece i istiskuje tecnost je VI = L d) V2 = v. mozemo pisati I -. = --\ z D3L jP1f = 1. !ito predstavlja atmosferski pritisak.60) i (3. pa Sl1 oni jednaki i ponistavaju se. 2d2 V -2F L (iii ( Uvr!itavanjem (3.58) u (3.

emo v~:=.1.36-/F D V p7r Im/s] [s J .7 mJs b) Iz jednacina (3. a F:V1 = frt1g cos 01 i FN2 = rnz9 cos CX21 uvrsta\'anjem u (3.Fz -. je tada i Fzl = F~l i Fz2 = F: 2 • Obiljezimo intenzitet sile d) Trazene zavisnosti od sile v.. Oi. Projekcije na Y -OSU lsi FI . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3..65) dobijamo m..38 zatezanja uzeta sa 1. = + Rz = 0 0 =? R.64) i (3..Fi"L = m.65) 5 _ _.2 ·fh m1 V ~2 rnlg sin -rnzg 0:1 Fze.(flIrnl cos 0:1 a = " .l = F. _ 2 !ZF _ -\1 = 3.-2mZ cos 0:2) 'ml + m'l ~----..~ F z =7 F rez ='1 + J1.63) rijesimo po F dobicemo F=--'~=017N D 6 L'p7r 8d4 t' Sil .67) se za silu zatezanja dobija Fz = }II .- 2.vIF) FlN] ~ .ml a = mlg( sin 0:1 . = F'N.f--LI cos (Xl) . ti = . Da bismo odredili ubrzanje sistema mOTamo projektovati vektorske jednaCine na ose izabranog koordinatnog sistema (kao na slid)..: at = 2. to je intenzitet ubrzanja aI = a2 = a." . PRVl PARCIJALNI ISPlTI IZ FlZIKE 111 c) Ako jednaCinu (3.110 CLAVA 3.OIn Njutnovom zakollu mehanike zbir svih sila koJe dJd~JU na neko tijelo j:dnak je proizvodu mase tijeJa i njegovog ublzanJa. Fl = rnlg sin D:l) F2 = m2gsinaz. Projekcije na X-OSli SU: VF' .66) 4.64) (3. rnz sin o:z) .70) .64) i (3.a SU: (3.) Oba tijela imaju isti intenzitet brzine.arno irnac.. = 012 7r/6 = 7f/3 = 8 kg Kako je sila trenja F tr = {lFN.2' a prema Nj utnaVOID zakonu akcije i reakcije. R z = FN2 => (3. + F z .m1 a = 21.~.--g = = 1. Isto taka.1 1"2 = 0.X -. Kako je uze neistegljivo i bez rnase.. ----. to su intenziteti sila zatezanja F.. 1J 10 [ill J s . 0:1 = mla (3. pa kako su krenula iz mira ~re~a DrUg. Za svako tlJelo Im.Ftrl ._-.69) 0.{l1rnlg cos .67) (:l. . -FNI F[N) --FN2 + R. fzz..35 m!s' (3. \: m2 = 2 kg 1"1 = 0.-.F. posto se masa kotura ne uzima U obzif.65 N (3..68) sin O:z + F zt- f12rn29 cos 0:z = m2a a) b) v =? t= 2s Sabiranjem ove dvije jednacine dobijamo ubrzanje sistema (ml sin CXI _.~ Ftrl = mla ~.

/".a Drugom Njutnovom zakonu mehanike u brzanje koje tijelo dobija je jednako kolicniku rezultujuce sile koja na njega djeluje i njegove mase.112 CLAVA 3. uvrstavanjem U pTethodnu relaciju i sredjivanjcm dobijam o Za x = 3R dobijamo _ 13 204 p F = -----. M = 4R3 7rp/3 i m. onda ce sila kojom Qna djeluje na pTobno tijelo biti sIabija. Frez = P.h·~ rrez f.1. PRVI PARCIJALNI lSPITI IZ FlZIKE 113 cJ Sila koju trpi osovina koturaje jednaka zbiru vektora P. Moze se smatrati da supljina na probno tijelo djeluje odbojnom silom koja je' po intenzitetu jednaka onoj privlacnoj sili kojom hi supljina Izraz u uglatoj zagradi je negativan pa je i U?TZanje u tacki P USIDjereno sllprotno ad jedinicnog vektora i. Intenzitet tog llbrzanja je . Ta sila bi se prema tome racunala .(R'~xF) TO 3 3 r = R!4 a ='? x Zamislimo da.mp CR +:'+X)2 . na njega hi sfeTno tijelo djelovalo gravitadonom silom F i saopstavalo II1U ubrzanje a. sila kojom bi ona djelova-la na probno tijelo bila hi privlafna i izracunaval a bi se kao Posto je r = R!4.'~i po obTascu gdje je m. Kako je "" + "'2 = 7r /2. Rezultujuca sUa kojorn ce sfeTno tijelo sa sfernom supljinom djelovati na probno tijelo je jednaka zbiru sila F"z = JF. se u tacku P postavi probno tijelo mase mp' Prema Njutnovom zakonu opste gravitacije. Rezultujuca sila zaklapa sa strmim ravnima ugao 5. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. R p F= .l i 1~2 koji su jednaki po intenzitetu. to zakljucujemo da i ugao na mjestu gdje je postavljen kotur mora biti 7r /2. + F'. pa je 4. U tom slucaju je djelovala da je ispunjena masorn.53 N IT / Rako centar supljine. masa koja bi se mogla smjestiti u iiupljinu. zbog nepostojanja mase na mjestu sllpljine. onda su sile FaI i Fa istog pravca. Kada bi sfera bila potpuno ispunjena mas om. = 4r 7rp/3 = R 7rp!48. Na osnovu toga dobijamo da je ubrzanje u tacki P Ukoliko se u sferi nalazi" 8upJjina. centar sfere i tacka P leze na istorn pravcu.) tj. usrnjereno je ka centru sfernog tijela.z = FzV2 = 30. a suprotnog smjera.l + ff.7rpRm Co Prem.

Naci kolika kolicina energije se pretvorila u toplotu. Nacrtati grafik sile medjusobnog gravitacionog privlacenja za ovaj slucaj. Graficki prikazati U(r) za r < R iT> R. koja moze da klizi po njoj prelazi pri = 1F/4 i = 1F/3 za jednako vrijeme puteve jednakih horizontalnih projekcija..) = Mv.. atmosferski pritisak Pa = i01325 Pa '? Tezinu klipa zanemariti_ 5_ Izvesti izraz za racunanje gravitacione potencijalne energije sistema homogena kugla . Neutron mase m sudara se sa jezgrima ugljenika mase M koja miruju.1. U kom intervalu vrijednosti uglova naglba strme ravni p]ocica nece kliziti po njoj. . a ~ drugi palu precnika r miruje. -- 2. Plocica mase m. lindTi se dovedu u dodiT tako da • njihove Dse ostanu paralelne (vidi sliku). Kroz neko vrijeme (usljed M1 M2 trenja) dlindri se pocnu obrtati bez proklizavanja. se postavi vertikalna cijev sa kliporn tako da je njen donji kraj zaronjen u vod li.tackasta masa. sto predstavlja brzinu jezgra ugljenika nakon prvog sudara_ Brzina neutron a nakon prvog sudara je odnoSIlo rh-M -----VlO m+M . CiR""". Klip koji je u pocetku lezao na povrsini vode polako dizemo lla visinu H H = 15 m (vidi siiku). U hazen.71) N akon transformacije dobijamo "'1 "'2 m(v10 . Strma raVaIl ima nagibni ugao 0: koji se maze mijenjati. 4. Masa kugle je M.J = Mv... .1987.-.. Koliki rad se pri tome izvrsi. izracunati koliko Jmdara n treba da dozivi neutron da hi mu se energija umanjila k-puta. 1..71). dobijamo 2mvlO = (m + M)v. ako je povrsina poprecnog presjeka klipa S = 1 dm 2 .5 Prvi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla. idealno elesticniIn. V2 Dijeljenjem prethodnih jednaCina dobijamo (3. Izracunati n u slucaju da je m 0= ma i M = 12 ma i k = 150. m M n =7 k = E klO / Ekn m = rna m 0----.72) Mnozenjem jednacine (3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.72) sa m i sabiranjem sa (3. ako M = 12 ma k = 150 Situacija prije sudaraje predstavljena na slici. 'Imamo dva cilindra veoma tankih zidova. 3. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 115 3.1. Mase cilindara su M. Na osnoVu zakona o odrzanju koliCine kretanja (impulsa) i zakona 0 odrzanju ukupne mehanicke energije sistema) mozemo pisati (3. Rjesenja: 1.1. Aka se sudar SInatra centralnim. obrce se ugaoW ' nom brzinom W oko svoje Dse.Vl)(VlO + v. i M. a' tackaste mase m. je R poluprecnik kugle.4. god. m(VlO .114 GLAVA 3. Jedan od njih ('iji je poluprecnik R.v.

74) Prerna zakonu 0 Vs = ~~:V2 = (~~:)3 Va E = ~i = ~ (M_. a povecanje ugaone brzine drugog cilindra. M. lntenzitet brzine neutron a posJije prvog sudara hi bio VI 2. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. 12 = M2r2 moment inercije drugog takodje tankog cilindra. a brzlna drugog ce se povecavati. -----Q a njegova energija je El = rnvl.:= 'M 2 mvo (~.m)6 M+m 3 2 2 odrzanju energije mozemo pisati (3. Brzina prvog ce se smanjivati.E2 = _m_vl 2 = ~v?~ 2 (I_\1 -_'-") __ .i da se proton sa brzinorn VI ponovo sudari sa jezgrom koje miruje. Ftrr = 12 0:2 . Poslije dodira ce dlindri proklizavatl jedan po drugom._ . zamjenom dobija sredjivanjem se F"R = Ira.116 GLAVA 3. a Q kolicina toplote koja se oslobodila prilikorn trenja sa proklizavanjem. usljed trenja. Tad je ustvari periferijska brzina tacaka na obodu jednog cilindra jednaka periferijskoj brzini tai'aka na ohodu drugog dlindra . R r w Q =? = ~--·v M-m M+mD M. enaj koji se okrece zaokretace 0naj koji miruje. pa je moment te sile proizvodio smanjivanje ugaone brzine prvog cilindra. brzina neutrona poslije sudara bice suprotnog smjera od njegove brzine prije sudara. = M.M+m 4 P oslije treceg sudara bi bilo (3.1. nakoD slicnog razmatranja bismo dobili da je V2 = 1\1 ----VI M-m +m = M-m) ( M+m 2V o Energija tog neutrona poslije drugog sudara bi bila Ako se ova dva ciIindra dotaknu. Odavdje mozemo zakljuCiti da bi poslije n-tog sudara proton lmao energiju Kako se zahtijeva da je En = Eo/ k. 2 2 ::. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 117 Kako je masa neutrona manja od mase jezgra atoma ugljenika. U jednom trenutku ce poceti da se okrecu bez proklizavanja.rr~) 2 M+m Smatrajuc.R' moment inercije prvog (tankog cilindra) u odnosu na osu rotacije. Sila trenja pri proklizavanju je ista i za jedan i za drugi cilindar.75) gdje je 1.

82) u gornju jednacinu./4 "'2=71'/3 Shl = 8 h2 L\a =? Prema tome. w M . reakcija podloge Ji i sila trenja.75).79) U slucaju kada je znak "=" moglo bi da se krece bez ubrzanja (jednoliko). dobijamo Q ~ ~---'-'-~ M.7 A ) dobijamo Wz -- __ R ---··~··-w M. (3. pa je sila trenja r M. nakon sredjivanja.78) i (3.76) dobijamo +R = 0 (3.83) 3.82) Iz jednaCine (3. PRVI PARCIJALNI lSP1T11Z FlZIKE RazIDotrimo prvo kada ce tijelo rnirovati na strrnoj raVlll.+M22 :S flrng cos a tana 'S /L (3. ' .£lWZ u.80) se vidi da ce tijelo mirovati na strmoj ravni aka je Uvriltavanje ove vrijednosti u (3.77) R = mgcosa M2!'~W2 KoristeCi (3. Uvrstavanjem (3. nakon nekog vrernena t1 uz ovakvo ugaono ubrzanje bice N a tijelo koje se nalazi na strmoj ravni djeluje sila teze C. Hakon sredjivanja dobijama mg sin a Zamjenom rezultata iz (3.=.R Iz (3. 119 Dijeljenjem ovih jednacina se dobija Ugaona brzina dlindra koji je mirovao.79) u (3.:: M. a. (3.81) se moze odrediti reakcija podloge (3.M2 R 2 w 2 M. koristeCi (3.. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.80) Eliminisanjem vremena t iz OVe jednacine.F tr = ~mg'cosa ~" rna max (3.'7. +M. tijelo ce ostati u miru na 0v:akvoj ravni za uglove nagiba koji su u intervalu" o < Q 'S arctan /L . +M..1.81) WI WI = w . Ovolikom silom i tijelo pritiska podlogu. Prema drugom Njutnovom zakonu je (3.78) (3.77) dobijamo WI 2.118 CLAVA 3.76) Ugaona brzina prvog cilindra nakon tog istog vremena bice c+Ji +F" = Projekcija ave vektorske jednaCine na izabrani koordinatni sistem daje mgsina . = W M.

azt2 L. Ova dva pritiska (sa donje i gornje strane) medjusobno se ponistavaju. Rako sa gornje strane povrsine S djeluje i voda koja je usIa u cijev svojIID hidrostatickim pritiskom. kojom drzimo klip mora biti jednako tezini tecnosti koja je usia u cijev.l C08 2 0:1 -0:-1 - sin 0:2 cos cos 2 0. Kako je atmosferski pritisak Pa = pgh ll rnozemo zakljuCiti da je vislna do koje on rnoze popeti vodu u cij(~vi hI :::::: Pu = 10. 15° 6' Vidi se da se sa porastom duzine stuba vode koja je usla u cijev povecava sUa koju moramo upotrijebiti da drzimo klip na datoj visini. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. Ako se klip lagano dize mozerno smatrati da je kineticka energija tecnosti koja je usx Ia u cijev jednaka uuli. L. a kako je cijev otvorena. koristeCi (3. = F . F = G' c= m'g = p8gh Granicni ugao nagiba pri kome se pojavljuje klizanje je prema (3.1./Leos 0'2)g Putevi koje tijeIa predju duz strrne ravni za isto vrijeme t moO'u se izracunati kao 0 2 . tijelo ce se kretati niz strmu ravan jednoliko ~brza:~im kretanjem.27 Kad se klip pocne dizati isy pod njega bi ostao vakuum. to na klip sa gornje strane takodje djeluje atmosferski pritisak koji se kroz tecnost prenosi ua gornju stranu povrsine 8.83) " = arctan f. sa gornje i donje strane pritisci moraju biti jednaki.27 = 15° 6' Prema torne tijelo ce ostati u miru na strmoj ravni za uglove o< 4.l = arctan 0. Elementarni rad koji se izvrsi pri podizanju klipa za. ostajuci uz klip.- 2 Horizontalne projekcije tih puteva su 2 Izjednacavanjem des nih strana jednacina prema uslovu zadatka dobijamo ' __ sin 0::1 cos f. pa se rad vanjske sile F trosi sarno na povecanje potencijalne energije tecnosti koja se dize u cijevi.2 0:2 ----- = 0.33 m (19 .82). Pdtisak sa donje strane povrsine S je jednak atmosferskom. Jednacma (3. dL = F. =al t . pa se.l cos '-'1) g a2 = (sin etz -. U tom slucaju je ax = a.dy = pSgydy gdje smo sada sa y obiljezili visinu na kojoj se nalazi kIip. to zakljl1cujemo da sHa. dy po definiciji ce iznositi dA. Zbog djelovanja atmosferskog pritiska voda ce ulaziti u cijev. na povrsini u cijevi koja lezi 11 nivou vode u sudu.f. = __ . C~ (sin "1 -.p.mg cos 0: = rna Za nagibne uglove 0:1 i 0:2 imali bismo a. U trenutku kada se klip nalazi na visini h iznad nivoa vode u sudu. 1I = 15 m S = 1 dm' Pa = 101325 Pa A =? a :<.120 GLA VA 3. PRVI PARClJALNl ISPlTI IZ FlZIKE 121 Ako je mg sin a > F t .80) moze pisati rng sin a .

t'jevalo b. sada savladj. za jedan proizvoljan rnedjusobni polozaj kugle i tijela. = PaS H - 4t ) = 9965. tj. .'---.. privlacnom silom koja je d t N' t nOVlffi zakollom gravitacije a a ". RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.'. U (R' = ] Mm -T'-ii- F =-F=T--r r2 -. e~ o~a~no SPO~O.1. . gravitacio. tada bismo u Ako zelimo da tackastu mas . ah··..:. Prema tome. S' IH ( 2 iO +Pa Y II.. onda djelovanje izmedju nje i kugle mozemo shvatiti kao djelovanje izmedju nje i sfernog sloja koji se nalazi izmedju tog njenog polozaja (sfera poluprecnika r) i krajnje povrsine kugle (sfera poluprecnika R). lZ ac e 1 premj€stirno u tacku 'r. slijedi da je C = O~ pa se U odnosu na takav nivo za potencijalnu energiju dobija U(r) Aka je r = R imaii bismo = -1~ -Mm r (r 2: R) F = -l--'--r . Kao sto je poznat9.122 GLAVA 3. moze napisati kao 5.. a Je pomjeranje z. a zatim djelom vanje sa preostalom rnasom kugle R rasporedjenom u sferi poluprecnika r. o +I dA 2 = pgS Ioh' ydy + PaS Ii! dy ..". _ I d"._ m ----r.' " d I' . JeT se SaY a JUJe njIhova gravitaciona Ako se tac.--. ako je za r = oopotencijalna energija U(r} = 0. energlje sUa). . = IdA IF dr = 1 Mm I. Mm r' 0 putanje morali obezbijediti silu koja bi bila jednaka 0 mtenzltetu 1 pravcu. Ona se odredjuje tako sto se neki medjusobni polozaj tijela uzme kao nulti nivo l'ac. dB = FdS cos Q ~o Fdr C:>vaj fad spoljasnje sile odlazi na povecanje potencija1ne . . na nJu ce kugla djelovat.__ r.- gdje je C neka proizvoljna konstanta.' '!'i = --lMm1 1"'= _l Mm _ (_lMm) r 1"1 r2 1"1 = A = IdA. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 123 Na toj visini bi se klip odvojio od povrsine teenost. Uobicajeno je da se izabere da je potencijalna energija sistema jednaka nuE kada se tijela nalaze na beskonacnom rastojanju Jedno od drugog. M m Mm U(r) = -1---r +C U(r) =7 < R r> R r M R -. R F = F(r) Kadase :ai'kasta masa mnadje u tacki prost ora oko kugle (r > R). a suprotna po smjeru od gravitacione sile P ~vakoJ tach 2 b k " u m..--.unanja potencijalne energije.31J PoredeCi ovo sa lijevom stranom na pocetku... zakljucujemo da se potencijalna energija sisterna. sIstema kugla-tackasta rnasa (. kada su na rastojanju na korne vise ne djeuju jeduo na drngo.vanje slle atmosferskog pritiska F2 = S (. - Mm 0 Elementarni rad ove spoljasnje sile je dA = F. t 'k .JU .spod klipa ostaje vakuum) Pa Ukupan rad sila koje se savladjuju na zadanom putu bi bio Ukupan prirast potencijalne energije kugla-tijelo dobice se kao U2 --cc U..1 2 r. = = pgSlL II. po putanji proizYo1jnog oblika.no polje sfernog sloja u unutrasnj6sti . . .kasta masa nadje u nekoj tacki u unutrasnjosti kugle (r < R).

U(r) = ~"I7rPrri(R2 3 _ r2) Y r oznacava projekciju sHe na vektor polo~faja materijalne t~cke (tijela rn) U odnosu na centar kugle.= -"I7rprnf' 3 Elementarni Tad Dve spoljasnje sile pri pomjeranju tijela za di' hi ---lR U(r} r iznosio dA F. pa je i sila kojom sferni sloj djeluje na tackastu masu. Uvrstavanjem u prethodni izraz i skraCivanjem sa r2 dobijamo E (0) = --7-. morali bismo u svakoj tacki uspostaviti silu kqja je i8tog pravca i jaCine. PRV1 PARCIJALNI ISPIT! 1Z FlZIKE 125 tog sloja je jednako nuli. pa se moze pfsati U(R). F· df'= Fdr cos 0 = - -"I7r prnrdr 3 4 r Ukupan Tad pri navedenom pomjeranju hj iznosio A = 4 2 ! dA = -"I7rprn jR rdr = -"I 7rpm(R' _ r2) 3 3 T " -Ovaj Tad spoljasnje sile odlazi na povccanje potencijalne energjje sistema kugla-tackasta rnasa. .= -U(R) p 3 Mm 2 R 3 2 Grafik trazcnih zaviSIlosti bi izgledao Ako bismo zeljeli da tijelo rn pomjerim. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA :U. kada se tackasto tijelo nalazi na rastojanju r od centra kugle. jednaka nuli. hila 2 2' U(r) = U(R) .(r) =.124 GLAVA 3. aJi suprotnog smjera od gravitacione sileo --+1 -4 F = ·-F.Q iz tacke koja se nalazi na rastojanju r od centra kugle.'377rpm(R -. do tacke koja se nalazi na POVTBini kugle (na udaljenosti R od centra) pomjeTajuCi ga beskonacno sporo. Sila kojom preostala sferna masa djeluje na tackastu masu bice Odavdje se dobija da bi potencijalna eneTgija sistema kugla-tijelo.r ) = Za r = 0 imali bismo 1 Mm -'27£1 ( 3r2 R2 ) gdje je M' = (4/3)r'ip.

1. i ~ Mil ~ d21 1 \d L b) Nac! vektor srednje brzine kretanja Vsr2' ako bi tijelo izvrsilo dva po velicini jednaka pomjeranja.. Tijelo se pOlnjera brzinom VI = 20 rn j.6. koja je ucvrscena da miruje. = L /2 od objesista. = 6t/2 b)v". RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.Tl pornjeraj koji tijelo iZVfSi krecuci se b rZlIlom VI toku . . prvo brzinom VI." Izabrati i riesiti sarno jedan slucaj. c) Na kojoj l1daljenosti'ad tacke 0' ce tijeIo pasti na zemIjl1? 6t. Na strrnoj ravni nagibnog ugla 0: = 37° nalaze se tijela masa m.+ M . Tijelo mase rn se nalazi na kugli poluprecnika T. t" . a zatim. Koliku brzinu 110 mora imati kugIica da bi stap dosao u vertikalan polozaj. R" siti zadatke pod a) i b) u slucaju da se stap zam1Jem lJe am C) 1Je . su u je sudar: al idealno elestican.\1 objesenim na neistegljivu laganu nIt :l"zme.bilo elastIcan bilo neelastlcan. d" L ~ L/2 mase 1.1. = L / 4..rovala? b) Kolika je sila rnedjusobnog djeIovanja tijela? c) Odredit. Trenje je zanem..rl = ~r2 Vektor srednje brzlne kretanja se definifie kao kolicnik vektora pomjeraja (pomjeranja) fli i vremena za koje se izvrsi taj pomjeraj. Objesiste je na d.1986.. idealno neelastican.'1 ~~ 0..arivo. = 6t. bi I Rjdenja: 1. na udaljenosti d. a drugu polovinu brzinom Vz. K uglica mase rn udari u stap cetiri puta vece mase M = 4rn i duzine L = 1.3 i flz "--= 0.1. = 2 kg i m2 = 4 kg. god. M. a) NaCi vektor srednje brzinc kretanja '~rl ako se tijelo prvu polovinu vremena kretalo brzinom VI.12. ako 127 3.s 0:1 = 'ir /3 '"2 = 40 rn/s "" = 21r /3 a ) V sri . . a) Kolika Sli ubrzanja tijela aka se pretpostavi cia. b) Zavisnost reakcije kugle ad visine h na kojoj se tijelo nalazi prije odvajanja od nje) kao i zavisnost te reakcije od visine H na kojoj se tijelo odvaja. Tijelo poi'inje da klizi niz m kuglu.s pod uglorYl 0'1 = 1T /3 U odnosu na zaclani smjer.. od jednog njegovog kraja.84) 11 · --gdje je D. =? .1.5 m.e najmanji ugao pri kome ce doci do klizanja? 3. VI = 20 rn/. Koeficijenti trenja izmcdju podIoge i tijeIa Sl1 /. rcspektivno. 6t1 + 6t 2 (3. Odre diti: a) Zavisnost tangencijalnog i radijalnog ubrzanja od visine H na kojoj se tijelo nabzi u odnosu na padlogu u trenutku odvajanja ad kugle.1.. PRVI PARCIJALNI ISPITI 1Z FlZIKE 4.6 Prvi parcijalni ispit iz Fizike Tl1z1a. -_ ? v . I '. pocetnom treuutku mi.126 GLAVA 3. brzinom V2 = 40 rnj s pod uglom 0::2 = 27f /3 U odnosu na isti smjer. a drugo brzinom V2_ 2.

= Vsr2x Vsr2y CX).1.90) .8 tanll.: + cos (2) • = 0 = _l(Vl V2) .85°...87) tan(32 = ."". Pravac koji ova brzina zaklapa sa X-osom je odredjen uglom .1 a'l flz a. b) :::. a 6. = 6..1 m.46 rn/ s.::? F12 =7 -·F2l =? (3. .0 + 1'2) Ll.1/2. odnosno na Y -asu.6.Ugao koji ona zaJdapa 2 '.7 ::= --2--". PRY] PARCIJALNI lSPITI IZ FIZIKE Kako je 6...88) Svaki vektor se moze napisati kao proizvod njegovog intenziteta i jedinicnog vektora. m.1 2 = v26. rIlozerno nakon uvrstavanja u (1) dobiti Vsr 1 = V.r(vl' odnosno 6. -5 m/s Vl'r2y = ~ Vsr2 .o· Uvrstavanjem u (3.. b) U OVOID slucaju cerno imati 2.f2 pomjeraj koji tijelo iZVTSi krecud se brzinom V2 u toku vrernena l'l.128 GLA VA 3. ~ = £1'2+1)2'. ~ " '~1+~2 rIO' J -I' r:w .85) dobijamo V.+1'2 + M:nO:2) = 23.. = ~:::: . r 2!V2 = .89) c) .\Ip---------. pa je ~rlilo i l1rzT.86) = --~~(8£naJ V.85) Projekcije ave srednje brzine na X-. (3.: ----~- Komponente ce biti V sr2z ii· irnacemo b = lallbl cost ii.22. = 1126. r d v l == 6.1/2. Uvrstavanjem (3.) b) =? :.1 6. J J (3.= b.d = 26. + V2 6.2 = SHeno je Vsrly ~ Vsr1 _ -I- . odnosno III = arctan(-3v'3) = 100.- ill ·)'+5 ·-'~ sa pozitivnim srnjerom X-ose bite HV1 sin a.J =' '!J.. = 0.a:vanjem u (3. "" J~ 2 Kako je prema definiciji skalarnog proizyoda vsrlx = vsrl -.t 2 2 Vsr 2 = 6.1..-::vsr2 ·i'=---YlY·:L(i"O+r20)-Z'= VI 'i-v::! 1 = _?L~(cos 0:'1 1'1--'-1':.. .= 6.t 1 =v.r i 6.= -3V3.:. dobijamo skalarnim mnozenjem vektora v.86) i (3. + 112 sin (2) = 15V3 m/ s (3...t 2 • Kako je 6.6.88) dobijamo ex .6.?] ~c V.r. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.r.87) u (3.r (l + l) til 1)2 Intenzitet ove brzine se moze izracunati kao (3.r/v'2) uvrsf.= ---.1 rn!-'..js Uvrstavanjem u (7) dobijarno V~r2 = 23.r(".= 37° = 2 kg m2 = 4 kg 1"1 = 0. ..'trl sa jedinicnirn vektorom odnosno i Illtenzitet ove brzine bice z: o (3.3 fJ. .6.89) dobijamo 129 vremena 6.r2 = 6.t 1 ) a .1 . -~--..( ~ '-'.

pa ce 11 nasem slucaju biti: 3.YJl a l (3. = 0 * R2 = F2N Umin m.96).130 GLAVA 3.93) (3..95) se za silu kojom drugo tijelo djeluje na prvo dobija F21 = 1'n1 [a - FI ". = m.96) rZm2g cos 0: ~. Je USIDJerena c) ..91) (3. tan Q':min = + I"2m. .d COSQ: ml +rr1. Sila teze .(ltlrr~l - + 1t2rn. + ilrI + F21 = m.95) i (3.2 9 "'4. na izdvojenoj slid su prikazane sile koje djeluju na tijelo m.rnzg sin Q - ftl rn lycosa+F21 = f.Ftr1 F'2 Ftr2 + F"zl + F12 = mlal = m2aZ (sin Q: - Itl cos Q)g] ~ 2. + itr2 + F. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 131 Na slici su prikazane sile koje djeluju na tijelo mase rnl. desno od strme ravni. + ii.58 mls 12 b) Iz (3.2 UVr:ltavanjem vrijednosti za koeficijente trenja (1"1 > 1"2). il. gdje je FN sila kojom tijelo djeluje normalno na podlogu. .5 Sila trenja je Fir = I"FN . Za svako tijelo mozemo napisati \ \l-1- Ako se tijela ne bi dodirivala sila F12 i F21 ne bi bilo i tijela bi se kretala ubrzanjim_a al = (sin 0: - ml cos Q':)ga2 = (sin a.94) dobijamo Kako je FI = 'rnlg sin 0: i F2 = m2g sin a: uvrstavanjem u (393) i ' . F~2 = m2 a 2 d =? Kada tijelo klizi po povts.92) G.94) c) Najmanji ugao pri kome bi doslo do klizanjaje onaj ugao pri kome bi se l. projeI(cija na Y: I"lm.ni lopte duz jednog njenog meridijana.ijela kretala niz strmu ravan ravnomjerno (ubrzanje a = 0). dobijamo a= Projekcija ovih vektorskih jednaCina na ose izabranog koordinatnog sisterna daje: projekcija na X: (rnl +m2) sino: . a da hi slika bila jasnija. rnlgsino: . lako se zakljucuje da je a2 > a" Prema tome tijela ce se kretati priljubljeno jedno uz drugo i imaee jednako ubrzanje al = a2 = a.1 N (3. 0 1 6 -F'N + R.il.95) (3. m r a) pa su sile trenja attN) =7 an(N) =7 R(h) =7 b) (3.1. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. (3.+ m2 = arctan(1/6) '" 9. UzimajuCi u obzir da je sila F21 = Fn (sila akcije = siIi reakcije) i sabirajuCi (3.m2 cos a)g GI + ii. Kretanje tijela je odredjeno zbirom svih sila koje na njega djeluju. na njega djeluju sila teze G i reakcija podloge ii.

3.103) stavljajuCi daje h = H = 5r/3. Uocimo tijelo u trenutku kada se ono nalazi na visini h iznad podloge.9S) Projekcija ubrzanja u smjeru X-ase predstavlja tangendjalno 11brzanje ax = at: dok projekcija na Y -05U mora biti uSIIljerena prema. rnv 2 = 4m.r)jr i sin a: -/1.102) daje (3.100) (3. odnosno Kada se tijelo nadje na visin1 h = 11. eentru lopte. a Y -os a u 'pravcu vanjske normale na povrsinu lopte 1. --. lzaberimo koordinatni sistem taka da Inu je X-osa u pravcu tangente. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 133 vertikalno prema dole. R --gCOSQ: Uvrstava.geos a m H=3 5r (3. a reakcija lopte je u svakom trenutku usmjerena normalno od njene povrsine u tacki gdje se tijelo nalazi 11 U trenutku kada se tijelo odvaja od lopte. U tom trenutku kretanje tijela je odredjeno jednaCinom b) Iz jednaCine (3.2m. = v2 jr. Njegov polozaj je odredjen uglom a (vidi sliku). .C~S2 a: _ h/rV(2r/h) -' 1. kosi hitac na· dole. . Projekcijorn Dve vektorske jednacine na koordinatne ase irnacemo = rng cos (3.nje ovog rezultata u (3.102) r Brzinu tijela na visini h prije odvajanja mozerno odrediti koristeCi zakon 0 odrzanju mehanicke energije mg2r = F = max mv2 -PN +R = Kako je P dobijamo mg Sln 0:._-.1 tacki U kojoj se tijelo nalazi. .99) pa se maZe pisati at = gsin a "--a r = !i . dobijamo v2 0: - R gdje je ii totalno ubrzanje koje ima tijelo u tom trenutku. sila reakcije je R = 0 i h = H. Odatle se dobija da je visina na kojoj se tijelo odval" od kugle (3. ono se odvaja od lopte. nakoD skraCivanja sa 'm. "to daje Sa slike se vidi da je cos Ct = (h .101).103) mg cos 0:':. pa zamjenom u prethodne jednacine dobijamo Od tog trenutka tijelo vrsi slozeno kretanje u gravitacionom polju.+ mgh. 2 .97) . (3. koristeCi iL. .: .132 GLAVA 3.pa j~ R = O. .. ··U izabranom koordinatnom sistemu XY (Vldl shku).. RIJEiiENI ZADAGI SA PISMENIH ISPITA 3.1.gh ax = 9 SIn a:: au ==.101) c) U trenutku odvaja.gr . pa dobijamo tom trenutku. FN = may (3. tlJelo u hOTizontalnom praveD vrsi jednoliko kretanje 1 a u vertikalnom praveu .~..nja bTzina tljela ima 'intenzitet Vo kojJ se moze odrediti iz (3.

. prije sudaTa mora biti jednak mo- Koristeci (3.Lk daje gx' 2v5 cos' " (3. onsteci v" • • mvoad1 = -mvd l ~ s . > 0.~j~ je p~abola liZ uslov da se ostale sile. iz jed.ugaona brzina stapa neposredno poslije sudara. osim sHe teze zanemare .--. U .108) ""0.1.-g. voa =? vob =? L.~ i~--'l:1:!f'=.107) eliminisati cerIlo nepoznatu brzinu kuglice poslije sudara v i dobiti ugaonu brzinu stapa neposredno poslije sudara u zavisnosti od pocetne brzine kuglice prije sudara sa. 0 Je sl'n ~ <. u.L-­ I ( V.109) jednaCina (3.107) Put..--.t + mdJ (3.. U ?dnosu na osu 0. .107) se moze napisati kao Trazeno rastojanje d = 0'0 + x D = 1 .av JaJucl y = 0. l i tw I 2 H = 5r/3. ternutku gdje je: v.--= rnv 2 2 mv 2 2 .lJ "MnozeCi (3. uVTstirno u (3. paje XD COS" = (H .vertikalan hitac na dole. (3.stapom w = 2mvOadl -~-.D. Kako se kuglica sudara idealno ealasticno sa stapom vece 'mase . odredjen jednaCinarna x = voxt = vot cos a y = H ik = l~ + Est + VOyt + """2 at' = H - VOt Sln 0' ~ .intenzitet brzine kuglice poslije sudara.104) nadJ'emo vrlJ'erne d b t. Projekcija omenata impulsa na smjer .: JednaclIlu (3 106) t r' .) 2 11 1 vJsin 2 Q XD Kako se kretallje vrsi ..110) V6a =? vbb =? m 1(. pa dobijamo VOa --.:. lsc moment inercije stapa u odnosu na osu 0 i w..106) Lk ..v) = I"w' (3. Ii' I : I If I!I I i ( ( Prenla zakonu 0 odrzanju momenta koliCine kretanja (impulsa).. .<. o lCemo JednaCinu putanje tijela u obliku y = H . = L/2 M (mvOa '( ___ + rnv)( VOa -. a stap ce poceti da se obrce. !l!'.112) .108) nakon preuredjivanja 4.111) .5 m c) d.V = wd 1 (3.72 r JednaCina (3. 2 (3.109) a (3.111) sa rrt i sabirajuci sa (3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA Polozaj tijela bi bio (3.= --L~ + L" + Istw (3.105). elJa Sli TJesenJa x D '-' - _ vel sin 2<> 2 g U ( .---- I..u L.xtan a _ Vektori momenata koliCina kretanja su po definiciji u pravcu ose rotacije.104) 3. PRVI PARC1JALNI ISPITI 1Z FlZIKE mentu koliCine kTe tanja sistema poslije sudara 135 jednoliko ubrzano. . o d vaJanJa Je Drvom kvadrant t . ona ce se poslije sudara vtatiti u suprotnu strariu .134 GLAVA 3. = L/2 d 2 = LI4 . 5 Vb 3 Va = 2gr/3.-" ----. Ukupna rnehanicka energija sistema pri idealno elasticnorn sudaru ostaje ocuvana. --T~-- -__ r:: /· . moment koliCine kretanja sistema kugla-stap.110) se moze podijeliti sa I"w.105) Ako.-. . 47 T.1± \ /~+ _-. dobijamo kvadratnu jednacinu po xD. 2 (3. m a) M = 4m b) L = 1. l!e 0 pa ne na tlo u tacki sa koordinatama (x 0) K . pa se za trenutke neposredno prije i neposredno poslije sudara moze pisati Oa ...r )/ r = 2 / 3.naCine (3.

PRVI PARCIJALNI ISPITI 1Z FIZIKE odrzanju lllOmenta kolicine kretanja (ilnpulsa).J a .1')£ . ubrzanja sile Zemljine teze i visine njegovog centra IIlas€ U odnosll na taj nivo.< (3.113) i moment inercije kuglice Ik = m.b d. tad a je prirast potencijalne energije stapa gdje je w ugaona brzina stapa zajedno sa metkorn u sebi. U n<1~~em sh1caJ11: <1ko za rrrvo racunar:Ja potencijalne cnergije uzmemo horizontalu u kojoj lezi osa obrtan.113) u zakon energije dobijamo 0 odTzanju mehanicke (I. cent~a m.E pst = Epst2 - Epstl = 7ML2 _ _ __ 48 = Mg"i-. = 8.::.~t - (3.visine"." + h)w' _ AE 2 U p:.di = rrtL 2 mozemo odrediti ugaonu brzin11 sistema stap.avanjem (3. .116) U ovorn proracunu SIIlO uzeli U obzir da je potencijalnu energiju nekog LijeJa u odnosu na neki nivo moguce napisati kao proizvod mase tijela.- Ta.ase 11 odnosl1 na dati nivo.112) i (3. kao i otpor vazduha. osu 0 r 0 d2 f- I I \d : til l-L0 1 .kuglica u njeInU M l (3.-LM 12 I (d1) 4 7ML' 48 pa se llvTstavanjem u (3. sile tc~c i.lnu (prj}"ast potencijalne energije sistema. L I 1 I d. njegova kineticka energlja rotacije prelazi u potencijalnu energiju. mozemo pisati b) Prerna zakonu 1M J fi-' 1m I 2 Ako za referentni nlVO racunanja potencijalne energije stapa uzmemo ravan u kojoj ]ezi osa rotacije. RIJESENI ZADACI SA PISMENUI ISPlTA 3. stap-Zemlja).37 m/ s (3. za idealno neelast jean sudar imamo 0 137 Kineticka eneTgija rotacije stapa pri njegovom obrtanju navise prelazi u potencija..114) dobija Vaa = --48.r.115) PotencijaJna energija sistema U odnosu na neki nivo moze se dati kao _proizvod mase sistema.:. l1brzanja ZeIP]jlnc.-----V7 £ (7M +12.117) Mornent inercije stapa remi je U odnosu na datu osu prema Stajnerovoj teo- PTJrastaj potencijaJne energijc sistema moze se iskazati Imo I st == l.1£' ..'-- i : I 1 m 'If. za veritkalan polozaj. Kaka je prema Stajnerovoj teoremi moment inercije stapa U odnosu na. i kada dodje 11 vertikalan polozaL zanstavlce se u polozaju nestabilne ravnoteie pa lllOzerrlO pisati J UVTsl. f:::J.(-Mg"i-) = Mgd 1 -'-. kada stap dodje u polozaj labilne Tavnoteze.136 GLAVA 3.1.8g . 21 rnV Ob (7AI+ 12m) L Kako se sistem obr(:c. Kako se trenje sa osovinorn zanemaruje. nepasredno poslije suda- Ion I I I I c .

(3. iz istill razloga koji su navedimi kod elasticnog sudara.16 m/ s +. ugaona brzina sistema neposredno poslije suciara.Ep . Tada Je . .!tanje.= Mg r 7M+12~ = (M -+..an DJen dio Inora ostati u nepromijenjenom obliku. 1 dobicerrlO WI odnosno v~ = gr = gL/2.ko je F.118) ----2. . . U najvisoj tacki putanje_. kineticka energija koju tijelo doblJe ?OS~lJe sud~ra odlazice na povecanje potencijalne energije... U bila kojoj tacki putanje projekcija siLa na smjer prerna centru biCe A krece po kruZuici.. . koristeCi prvu jednaCinu iz b) biee w" = rnvbb L 2(1 + h) 2 rnvQE. a da ne padne. pa se moze plsatI = 4rnv~aL 41 + rnL2 U razmatrariju navedenom poslije jednaCine (3.112). = O. .138 imacemo GLAVA 3.J . morati da ima neku brzinu Vc da ne bi palo. Ako sudar tretiramo kao idealno neelastican.112) treba dodati da ce. objasnjenje koje je uz njih dato l kao i zarnjenjujuCi moment inerclje stapa sa rnomentom l.--"- .= N akOIl sredjivanja se dohija 12m zv 2 (1" + h)w' (M + 2rn)9 L 2 Najmallja vrijednost te sile bioe a.rn)L }10g Tijelo se.116) dobijamo gdje je }"'z sila zatezanja konca. U tacki C je 0: ~C::. poslije sudara u tacki Sila koja izaziva takvo kretanje naziva se centripetalna sila. ali u tackl C. . Brzina koj~ ima tada tijelo predstavljace najrnanju brzinu koju t:eba da 1ma t1Jelo pa da prodje kroz tacku C.nercije ovog tijela kao tackaste mase 1st = I ::::: Mdi i d = LI2.. 7r pa je rezultujuca slla kOJa dJeluJe na tlJelo Manc~Fz+Mg M" T -- F z +Mg .2rn)gL '* m/s VOb = JiM+2:n)::-!n~!!!+lZrnf = y20gL = 17.[-·(Mgdr/2 -+. Nakon sredjivanja se dobija i. imaeemo . c) Ako bi se stap zamijenio tijelom mase M koje je objeseno na laganu neistegljivu nit duzine LI2 u slucaju a) bismo imali: Koristeci iste jednaCine od (3.: ~. __ ' ~~- (M + m)L gdje je I InOIDent inercije tijela.rngdrlJ = (M + 2m)gL/2 Uvrstavajuci u zakon 0 odrzanju rnehanicke energije (3. = (Mgd. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.107) do (3.---.L 2 (M 4rnVr.16 Mv.117) i koristeCi (3. jer je usmjerena ka centru p\. .1.Jcd..f2 + rngd. kada tijelo dodje u verbkalan polozaj nakon sudara. PreIna tome. . 15. PRVI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZlKE 139 !'.

b) Voda je u desnom kraku na viscm nivou nego u lijevoru. b) U savijenoj U-cijevi se nalazi voda.1zcti kao gotov. 3 . a) L = ~mFi2 " <l -.m neistegljivo:m uzetu.~ b)l! k ZmFi2 c= Vf1i. d .: .(hJ:. f! +£iJ. I 3. Sudar je (coni i potpuno elastiC-an i teg se usljed A njega popnc za f::..h : :-. = (1 + ~) vhLih = 2.g 4 (dfld~. j vo vode u krakovima. c) Ako se nivoi vade razliklljU za fiJI = 12 mm" nati masu gasa koja protekne kroz cijev za jedan d sat. 8" k.3 m. 1.. god. a) X. a) Odrediti rastojanje sa kojeg je ]opta bacena.1990. _ Rjel.3 m. b) x. Ii) A.1 kg/m. . b) Izracunati ga ako se zna da je masa Zemlje 81 puta veta od mase 1\1jeseca} a rastojanje izmedju njihovih centara iznosi 60 poluprecnika Zemlje. b) Na kojeIIl rastojanju ad tacke A ce pasti ]opta na tio nakon sudara? Otpor vazduha zanemariti.h = =--::: 4. za.140 GLA VA 3.' 8. = 50.06 m.tski na siiei. 2. Masa Zemlje je 5.06 m 7 rn. M~= . N acrtaj1. Smatratl da nema proklizavanja kugj{. PRYI PARCIJALNI ISPITI 1Z FlUKE 141 II~IL L n" ~--=- 2 -- L. i gustina vade je Po = 1000 kg! m 3 .12 m.96 ...-~ (M-!-r:!lL!lT -v-I 30.cuna(3.37. .-. (J horizontalnorn pravcu u teg udari lopta mase rn =: :I kg: ba.1. tla kao na slici.L.. 20 em. poluprecnik Zemlje 6. = -12094 GJ.32 m/s a) Izvesti izraz za ra. Tanak homogen stap pric-vTscen je za gornji kraj tako da I = 5 .. Za mjerenje protoka gasa koristi se uredjaj prikazan sema..1 ..5 m od horizontalnog tla.:_ni valjka. 10.l hE ps '.1. Gustina gasa je P = 1.'''''-. '.. 5.119) nje protoka gasa kroz cijev.menta inercije kugle U odnosu na c} Po~ kojirn :lg1om treba da je nagnuta strma ravan da bi va-Ijak postlgao lstu hrzmu Ila kraju strme ravni. koja Je ' .-_ 7 m .e ni- 3.10 6 m. 10 24 kg) a. c ) m. 2. centralnu i trenutrm osu.. ~z:~az za racunanje 1YJOJIlenta inercije valjka 1. gdje je x = 1. = :(. b) NaCi brzinu kugle na kraju strme ravni.. 7 i . 2 (2mv: ) 2 \7M~ • ' . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.Qpt ""-- - ~ ~ 1-2~~-~H ~ 106). Tijelo mase 500 kg treba prernjestiti sa povrsine Zcmlje na povrsinu Mjeseca. = (Af +. pod uglorn 0 :::0::: To /6. d z 40 .nemarljlve mase: tako da m~ je ravnotezni polozaj na ViSlIli h = 2.' I 9M+m)v~ 2 (. Teg :mase lV[ = 2 kg visi 0 sa- vitljivo. a) Izvesti izraz za izracunavanje minimalnog racia koji treba pri tome izvri3iti. KugJa se kotrlja niz strrnu ravan duzine L nagnuta. iznad ravnoteznog polozaja. 1)p ~ '"' V Rjeii... a) Izvesti izraz za racu~anje mO.10.7 Prvi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla.cena sa..rn}gL + C7 LWt-mlgL '2 2 VO! = ..• X = 1.4.

t) 51 I X II X +t.Po = 750 kg/m' 3. Ravnoteza se postize kada je stap pod uglom i kada se polovina stapa nalazi iznad povrsine vo~e. t). t) i b) kinetii'ke energije Uk(X. P = . t) Uk(X.2 3. c) Nacrtati grafik raspodjele zapreminske gustine ukupne enegije u u oblasti izmedju dva susjedna eYOTa pomjeranja u trenutku t :::. 30. RIJESENI ZADACI SA PISMENIIi ISPITA 3. N ad gustinu rnaterijala od koga Je naCinjen stap ako je gustina vode Po = 1000 kgrn. gdje je T period oscilovanja cestica sredine. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 143 moze slobodno da rotira u vertikalnoj ravni oko tacke A. a) Izvesti izraz za izracunavanje promjene frekvencije X. = 0.3..2.1982.c 0 i t = T / 4.12 nrn pri interakciji sa slabo vezanim elektronom rasije se pod uglom od 0 = 7T /3. X-zrak cija je taiasna duzina .l.1 Drugi parcijalni ispiti iz Fizike Drugi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla. godine 1. = 535 nrn pada normalno na difrakcionu resetku.2. Donji kraj stapa potopljen je u vodn kao na slid. NaCi konstantu resetke ako je najveCi red spektra koji se Inoze registrovati torn resetkom 5. U homogenoj sredini gustine p uspostavljen je longitudinalni stojeCi talas dat jednaCinom: e(x. 3. Svjetiost talasne duiine . r f+Ar ='1 t) =7 C~? u(x. 2.X . · .142 CLAVA 3. 3 RJes. Koliko spektralnih linija atoma vodonika iz Paschenove serije spektralnih linija ima talasne duzine vece od 1000 nm? Rjesenja: 1.t) =a coskxcoswt NaCi izraz za zapreminsku gustinu: a) potencijalne energije up (x.zraka pri toj interakciji.= 0 t = T/4 up(x. P t .l. b) Koliko se procentualno smanjila frekvencija zbog interakcije? c) Kolika je kineticka energija uzmaklog elektrona"! 4.8.

144 GLAVA 3. podijeli.r Ako nadje. u trenutku t = 0 je u . energije talasa.5pa.~V (~.mo izvod pomjeranja po vremerlU i uvrstimo.koordlnatno~ pocetku. slid gdje smo iskoristili da je Ell := pv 2 i w . djelici sredine pocinju oscilovati (kretati se) pa citav element u svakoru trenutku imati odredjeni iZIlOS kineticke energije.ta sinusa.6. pa cerno uzeti proizvoljno dajejedan (.r = . V dobit cc. DjeliCi sredine osciluju oka ravnoteznog palozaja pa ce zbog toga dolaziti do deformacije (i8tezanja i sabijanja) uocenog elementa zapremine .x.5pa W SIn kxcos wt Grafik raspodjeie energije dat je no. E: relativna deforma.x u sredini u kojoj se rasprostire longitudinalan talas. kx cos 2 wt a u trenutku t = T /4 imali bismo = 0 Ako ovu jednacinu./2.cija. Ako uzmemo dovoljna maleno D. Treba istaCi da se ova energija ne prenosi kroz prostor.a k~ 2 . 2 2 = ~v = O.. U trenutku t = T /4 je U = Uk = O. Iz ovog se moze.vor u .nsku gustinu potencijalne energije Up Up Uk =. kojajejednaka zbiru zapreminske potencijalne i kineticke energije talasa u svakorn trenutku. V 2 ' .mo sa zapreminom element a sredine.. ~ trenutku t = 0 zapreminske gustme potenclJalne I kmetIcke energlje :r: 2 bi bile up = 0 . te ce taj dio sadrzavati odredjeni iznos potencijalne energije elasticnc deformacije koja se moze racunati kao: D.1L 2 x Ukupna zapreminska gustina. u elasticnoj sredini dovodi do pojave potencijalne energije elasticnosti.~)pa2 W 2 SIn2 --:\x D.e se na jednorIl istom mjestu (isto x).eg talasa. Dva susjedna evora stojeceg talasa pomjeranja nalaze se a rastojanju )..Ek = D. V = . b) Dolaskom talasa u uoceni element..Ep = EyD. a drugi na..2. rastojanju ~/2 u pozi~~vno~ s~lJe~u X-ose .2 W Z SIn2 k x::---::: 0 . zakljucjti da uspostavIjanje stojec.6. ali se ne prenosi kroz prost or.mo zapreminsku gustinu kincticke energije u uocenom eJementu. dobicemo zapremi. ali da ce se na jednorn mjestu (za dato x) zaprerninska. rnozerno srnatrati da svi djeliCi imaju istu brzinu u svakom trenutku pa je kineticka energija tog elementa ' u ce o .O. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 145 a) UoCimo element zapremine 6.VE"~ = EyD. nakon dijeljenja sa . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 8.5pa Zw Z cos 2 kx tiEp 2 2 . zaprelninska gustina kineticke energije mijenjati u toku vremena po zakonu kvadTa. kosinusa. t: " 2w = Up = O. Kako je t = a cos kx cos wt imarIlo da je: EyD.8. 2 SIIl = 0.tJpa w Uk -22·2kx sm gdje je Ell Jangov modnl elastic-nostl.5pa'w' cos' kx = O.5pa w cos >:x i 2 2 2w .6.6. gustina te energije rnljenjati u vrernenu po zakonu kvadrata. m 2 (~..= vk.Ep = .~ 2 2 (aE) aX) Iz ove relacije se vidi da t.

Za z spektar prvog ieda itd.p.'I . Rezultujuci vektor amplitude oseilovanja u tacki P bice jednak zbiru vektora amplitude oscilovanja sa svake pukotine.1) (3. + mv hv' hv + moc 2 = +. . C -. svaka pukotina se ponasa kao izvor svjetlosnih talasa 1 svi ti talasni izvori su koherentni. Kao sto se pokazuje u teoriji maksimalno pojacavanje ce se dobiti ako je putna razlika talasa koji dolaze sa susjednih pukotina (sa istog mjesta na pukotinama) jednaka cjelobrojnom umnosku talasnih duzina talasa Csin<pz = zA gdjeje z red spektra. ~ me' je totalna (ukupna) relativisticka energija elektrolla kOJl se kreee nakon su~ara.··· = a irnamo spektar nultog reda. e i maksimalnl red · Kako je maksimalna vrijed nos t sm \D = . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. A = 0. Ako ravanski talasi padaju normal no na difrakcionu resetku. Ako se ovi talasi propuste kroz sabinlO SOeLVQ koje je paralelno ravni pukotine.±1.146 GLAVA 3. Pojedini dijelovi jedne pukotine emi(uju talase u svim pravcima iza pukotine. · . 3.2.2) z=O. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 147 Red spektra koji se moze vidjeti sa datom difrakcionom resetkom 2. Rezultujuci vektor amplitude oscilovanja.675 .z ma.12 nm O=7r!3 £. ). Oni se sudaraju sa slabo vezahim elektronirr:a ~a kOJe c~rno pre~­ postaviti da miruju. = h-. od jedne pukotine.ug!om . . a on nastavi da se krece pod uglom 8 u odnosu na prvobltnl SIDJer kretanja.v a) b) =? p =? eJ Ek =7 m.xA. jeT na resetku dolaze ravanski svjetlosni talasi. za z = ±1 gdje je moe' energija mirovanja elektrona. Ako se u jednaCini.ax 35° = 5 A 1 to J. a u fokusnu ravan 80S-iva se postavi zaklon. spektra koji se moze vidjeti difrakclOllom resetkom '= 5 ·535 nm = 2675 nm = 2. bice jednak zbiru vektora amplitude oscilovanja sa pojedinih njenih dijelova. A = 535 nrn C =? <p pod datim uglom je z = '-' C sin!.!. u izabranom pravcu.. Rastojanje C izmedju sredina susjednih pukotina naziva se kOIlstanta iIi period resetke.±2. 1O~6m.impuls h~!c. mc 2 (3. (3.1) impuls kvanta X-zracenJa nakon sudara sa slabo vezanim elektronom prebaci na lijevu stranu znaka .pz ---~- = Zm.. U suclaru kvant X-zracenJa preda Jedan clIO energije slabo vezanorn elektronu i elektron uzmakne pod . k N a osnovu zakona 0 odrzanju impulsa (kolicine kretaDJa 1 za ona o odrzanju energije-mase mozemo pisati hv .J55L c Kvanti X-zracenja koji imaju energiju hv iInaju i . oni ce se skupljati i dolazit ce do interferencije. __ Od av d Je J€ Difrakciona resetka predstavlja skup velikog broja jednakih paralelnih pukotina koje su postavljene na medjusohno jednakom rastojanju. n n __ hV e mv ~ . pa ce U odredjenom praveu koji sa normalom na ravan pukotine zaklapa ugao <p iCi talasi koji se medjusobnG razlikuju u fazl.

·100% V (1 2 .8) (3.v = v . Prerna zakonu 0 odrzanju energije-mase.-__A _ 1 + .c h v2 2 2~-- h 2 vv' c2 cos f} -+-. pojavljuju i talasi vecih talasnih duzina AI.~i) . Prornjena talasne duzine ne zavisl od prirode materijala na kome se vrsi rasijavanje vee sarno od ugla pod kojim se vrsi rasijavanje. Na teiim elementima je intenzitet Komptonovog rasijanja slabiji zbog toga Mo takvi clementi irnaju manje slabo vezanih elektrona.C V J respektl~no.v'lmoc' Nako D sredjivanja se dobija da je = ¥1~~_1)l. Izjednacavanje Jijevih pODlstavanjc odgovarajucih clanova daje c) Kineticka energija uzmaklog elektrona je jednaka Tazlici totalne energije koju p05jeduje poslije 5udara i energije koju je iInaO prije 511dara (energija mirovanja). i 4.v 2 4 m v c :'= rn 2 c4 o = .42 . tj.hv' = 2h'vv'(1.--_ >.v = -. Intenzitet rasijanog zracenja se povecava sa porastom ugla rasijanja.(l-cosll) v (3. Talasni broj linije u Pasenovoj seriji spektralnih linija je dat izrazorn L = RH (~i .6) =: ~a~o js.-.enja jednaCine (3.::2 ~) = m'c 4 0 2 2 /:!.v')m"c' + m5c 4 = m'c 4 (3. ).Cos B) = 2h(v .c sin" ~ 1 (3. prelaze na putanje blize jezgru.mo)e' = hu . to je jednako energiji koju je izgubio foton X-zracenja pri rasijanju l pa mozemo pisati E = (m -.5) u jednaCinu (3. = 'c2 h 2v '2 m2v2 (3. nakon UVTstavanja 5e d?bija c/u .12 m Komptonova talasna duzina elek111. .2..njem ove jednaCine se dobije m c rn c 2 4 ICC ----. aka elektronl sa putanja koje su dalje od jezgra. dolazi do njegovog rasijanja 1 pri (.z. 10. DRUGI PARCIJALNI lSPITI IZ FIZIKE 149 jednakosti i kvadrira. RIJESENI ZADACI SA PlSMENlH ISPITA 3..7) p = .. ako atom prelazi iz viseg u nize energijsko stanje. Dakle.:I A.1) v' v C (3.7) b) Procentualno srnanjenje frekvencije X-zracenja zbog interakcije sa slabo vezanirll elektronom dobjjemo iz izraza (3. dobicemo : --.l~J stram pos. Prerna Borovoj elementarnoj teoriji atoma vodonika. ako se monobromatsko X-zracenje pusti na neke lake elernente.5) Uvrstavanjem rczultata iz (3.4) P rem a AjnstajnoYoj teoriji relativnosti je gdje je >'c = ~ = 2.\iednje jednaCine. Promjena frekvencije je /:!. ..--_.c_ 2>..5eV 0) (l·-c"~ moc ~ (1 - cosO) = (1 .--:. PaSenova serija spektralnih linija nastaje ako elektron sa visih energijskih nivoa prelazi na treCi (n = 3). emlSlja svjetlosti (energije u vidu elektromagnetskih talasa) iz atoma 1 vrSi se.u/talasne d.) dobijamo 2 2 2 h v .emu 5e u rasijanorn zrac.' Kvadriranjem.0C trona.148 GLAVA 3.4. i sredjiva.. '>'c "~ = l02.2h vv' + h 2v t2 + 2h(v _ v/)rnoc2 = m2v2c2 stoji na strana i Nako~ mno.3) Jednai'inu (3.uz-ine X:-zracenja prije i poslije rasijanja).3) sa c2 dobicerno Ono sto desI.2) mozemo napisati u obliku : Nakon kvadriranja ove jednaCine dobijamo: h2( V - V ')' + 2h{v .enju pored upadnih talasnih duzina >.

. objesena na oprugu.. Pri prelazu sa nivoa n = 4 na n = 3 (prva linija u pa. Kugliea mase Tn. 1 nrn 1 .2. . naCi kruznu ucestanostprinudne sile pri kojoj je amplituda pomjeranja maksimalna.r~a (H e+) koji se nalazi u prvom pobudjenom stanju: razrn~tnt1 : 1 ce d '" d ·onizaciJ·e He+' Ako dodje do jOlllzaelJe. Ie . re1 t·IVIS t·'ki efektJ? Zlf a . Pod dejstvom spoljasnje vertikalne sile.1985. kuglica vrsi prinudne oscilacije. ~ sa talasnirn duzinama Al = 21.6 nm. koja se mijenja po harmonijskom zakonu sa amplitudom Fo. J 8. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. Kolika je vrijednost te amplitude? 2. . god. 0 kvant talasne duzine AZ pogodi jednostruko jonizovanl atorr: . . Logaritamski dekrement prigusenja je A. 9 .91 nm.9) Pri prelazu sa visih energijskih nivoa na treCi emitovat ce se sve vise energije kako kvantni broi nivoa raste) a to znaci da ce se talasna duzina emitovanog zracenja sve vise smanjivati. 4 Dvostruko jonizovanl atom I·ItlJuma (L 1. ·kl·' JC pn Jucen napon U = 250 V ulijece elektronskl snop pod uglom zakljucujemo cia ce se ernitovati elektromagnetsko zracenje najvece talasne duzine u toj seriji.17 mJ s. produzava je za D.43 = (tz . ·k pri cemu je njihov.\ z . Kako je . DR. k l"ka su postavljena dva pnJemm a P1 . .150 GLAVA 3. Na toj norm ali m D. . Rjesenja: 1. pa da emituje svjetlost talasne duzine >'n3 = 1000 nm..L Fa A w =? _a =? ..2.46 em.72 .L.1.++) pri prelazu iz nekog eksit~vanog u prvo pobudjeno stanje ernituje sukeesivno dva fKotol~ka . (3. >'63 = 1093. Izmedju horizontalnih ploca ravanskog 8= 7f / kon~enzatora na koje ..6 nm (3. 26.. kohka Je rZlila oe1 0 J fotoelektrona? Da Ii se moraju uzeti u 0 b.tz) = RH 9'~6 Elektroni u snopu imaju energiju u intervalu od 0 .l. A~3 = RH ).2 Drugi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla.750 eV i raspodjela elektrona po energljama je ravnomjerna. vora A 1 B na d OllJ·oJ· ploti L = 3. Smatrati da pad elektrona na plocu ne mijenja napon izmedju plota. ZanemarujuCi masu opruge.8 nm. Njegova talasna duzina je 6 kao na sliei. Izvor zvucnih oscilacija frekvencije Vo = 1 kHz krece se u pravcu normale na zid brz(nom Viz = 0.P z. I d polozaj PI . P2 ..10) Prema tome ima ukupno cetiri linije sa talasnim duzinama veCim ad 1000 nm. >'53 = 128l. Koji prijemnik ce registrovatl talasne u are 1 0 1 je njihova frekvencija? 3.UGl PARClJALNl lSPlTI IZ FlZIKE 151 gdje je RH Ridbergova konstanta za vodonik. kondenzatora? b) Ako je rastojanje izmedju ot- . a) Koji ce dio od ukupnog bro!a elektrona udariti u gornJu plocu 7~! = 1874. l. 3. odrediti energ1JU elektrona koji prolaze kroz oba otvora.senovoj seTiji linija) emituje se najmanja energija. Potrazimo kvantni broi onog nivoa sa kojeg treba da predje elektron. ? 0 1 1 v' Ak je poluprecnik orbite eksitovanog stanja iz kojeg se v:slprel~\. To su >"3 = 1874.5 nm. ~ IJ~.5 nm i >'73 = 1004.

razimo u obliku x(t) = acos(wt G= mg. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.w2 ) cos 0: . Ako nadjemo prvi i drugi izvod x(t) datog prema (3.17) i uvrstimo u (3.e koja djeluje na kuglicu Partikularno rjesenje jednaCiue (3.11) nakon projekcije na X-osu postaje m. = ~ = 2 k Fo m coswt Odavdje se dobije da je amplituda (3.14) dobijamo jednai'inu -aw' cos(wt prinudna sila }~ sila trenja = Focoswt.rdt Jednaeina (3. + Focoswt (3..cina (3. DRUGI PARC1JALNI ISPITI 1Z FIZIKE Rjesenje ove jednacine je 153 Primjenom II Njutnovog zakona na ovaj dinamicki sistem.152 GLAVA 3.-.:.w 2)' (3.12) fo cos wt fa V(w5 -. a ztim izjednaCimo koeficijente uz njih.14). dobijamo (3. sa odgovarajuCim koeficijentima na desnoj strani jednacine. dt + w0 x = ..12) a(w5 .18) kjj.W 2)2 + 4(3'w' (3.2awj3 cos 0: = 0 Kvadriranjem posljednjih jednaCina i sabiranjem se dobija a'(wJ .16) (3. sila elastiCnosti kojorn opruga djeluje na tijelo + a) (3.15) .19) se lako zakljucuje da ce amplituda biti maksimalna kada izraz u imeniocu hna minimalnu vrijednost.L) dx PTimijenimo Ii u posljednjoj jednacini adicione teoreme i spojimo clanove uz cos wt i sin wi. = 2(3.12) i dijeljenja jednaCine sa rn dobija se d x dt' 2 + 4a'w'(32 = ft r dx + mdt +.19) + wox = (3. + <X) - 2(3aw sin(wt + <X) + w6a cos(wt + <X) = fo cos wt ftr = d2 x -rv.2awj3 sin a: = fa a(w5 --.14) t.c~ mg .2.k(x d2 t U :avnotezIlom polozaju je + jj.. odnosIlO ako je dy -=0 dw Ovu diferencijalnu jednaCinu cerno rijesiti tako sto cerno prvo rijesiti homogenu jednaCinu d 2x -dt' dx + 2/3-.14) 1z izraza (3.17) gdje Stl a i 0' konstante koje treba odrcditi tako da bude zadovoljena jedna.w 2 ) sin lX -1. dobijamo dvije jednacina koje nam ornogucavaju da odredirno trazene konstante a i 0:. .11) gdje je sila te.L = mg i nakou uvrstavanja u (3. gdje je0 (3.. kada se kuglica nalazi u polozaju X. postaje d'x dx dt' + 2(3 dt w5 i ~ = /0) jednacina (3.13) a= Ako oznaCimo da je .

a frekvencija koje se malo razlikuju. dahija se da je . Kada se izvor udaljava od prijemnika PI. WZi3 = ±jw6 ~ 2iP.21) Frekvencija V1 talasa koji se odhija od nepokretnog zida se racuna prema relaciji VI = izraz (3.\ -Vwi =. oni ce se odbijati i pri tome vracati u suprotnom smjeru ne mijenjajuci frekvenciju.. U takvim uslovima ce do prijemnika 1\ stizati dva talasa jednakih amplituda. Taj talas se odbija od nepokretnog zida i pri tome ne mijenja frekvenciju. Kada se izvor krece prema zidu (prijemniku) u smjeru u kojem se krece talas. c ~ Viz C . kruzna frekvencija i pocetna faza oscilovanja~ a amplituda tih oscilacija .2 a rezonantna amplituda w5 1 :1 x(t) = gdje su w' i aoe--~t cos(w't + (1) I ex'.w 2 . Kako je zid nepokretan to ce se u prostoTu izmedju izvora i zida prostirati dva talasa istih frekvencija. pravaca prostiTanja i amplituda.2/l') = 0 cija rjesenja SU WI = 0. U nailem slucaju je kl. Logaritamski dekrcment prigusenja je .v =? Kada se izvor zvuka krece prerna zidu i emituje talase. Frekvencija udaraje jednaka razlici frekvencija talasa koji se slazu 2. pa ostaje da je (3. lz prigusenih oscilacija je poznato da je Uvrstavanjem izraza za Wo dobija se da je rezonantna frekvencija rez _ ! -~ W VLlL 41T2 + . Nepoznati koeficijent prigusenja j3 mozemo odrediti po:mocu poznate vrijednosti logaritamskog dekrementa prigusenja.L. dobijamo jednacinu -w( w0 2 . ali suprotnih smjerova.20) rezonantna frekvencija i za tu vrijednost je amplituda pomjeranja maksimalna. Tada dolazi do interferencije i nastaje stojeCi talas. sto irna za posljedicu smanjenje njegove frekvencije. dolazi do povecanja talasne duzine talasnog procesa u sredini. Frekvencija prinudne sile ne maze biti negativna. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 155 Aka nadjemo prvi izvod y po w i izjednaCinlO sa nulom. + .\2' 9 47f2 _ ).2. a Wi .154 GLAVA 3.JESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3./l' w=6 /l2 Izraz (3. tako cla prijemnik P2 ne¢e registrovati talasne udare..17 mjs c = 340 mjs l..\. A Wo 47i2 vo=lkHz Vi" = 0. is tog pravca i smjera prostiranja.21) cemo uvrstiti frekvencija 11 /l Nakon kvadriranja posljednje jednai'ine i sredjivanja dohija se = " . Tada ce nastati talasni udari (otkucaji) i PI ce ih registrovati. dolazi do smanjenja talasne duzine talasa 11 sredini. pa je = kjm = gj l.2 (3. RI.\ = In __ a(t Kako je T' = 27r / Wi.L = mg..20) i dobili da je rezonantna ---Va. sto ima za posljedicu povecanje frekvencije talasa koji ce stizati do zida."i!L = + T') /IT' = j w6 27f r (32.

pa je mvOy .'O.ta relacijom y = v. Ako s~ jz ove Telac~e izrazi t dobija se 2 2 () = eU ' odnosno t = ----..2.t cos 8 -. i eE d = eU dobija se da je ~-cos m~)l Kretanje u horizontalnom pravcu je jednoliko pa odredjena relacijom jC koordinata x x = v'ltsinO gdje je Vz brzina kojom ulijecll elektroni koji ce proCi kroz drugi otvor.156 GLA VA 3.V.:cvcu je jcdnoliko promjenljivo.JALNI ISPIT! IZ FlZIKE Odavdje se dobija da je 157 a frekvencija od njega talasa koji registruje prijemnik kada se izvor udaljava 1/2 = C ---"'0 C Viz + Trazena frekvencija otkucaja je N akon uvrstavanja zadanih vrijednosti dohija se Kako je brzina kretanja izvora Viz mala U odnosu na brzinu zvuka C.ice od sile elkt.1 vcrtikaillom pr. gdje je VI brzina kojom elektronl ulijecu u prostor izmedju plota. E.0 11 kondenzator bite U=250V 0= 11:/6 E E 10.N N -.:- at' Ubrzanje pot..v a = 1Hz c 9 v.N _ ? Tada je !:!. Neka je braj elektrona po jedinici energetskog intervala (1 eV) b. h) Kretanje (:iektronu 1.rostatickog polja.a to vrijeme 1180.' x = eEd a= ~ eE m 2 Rako je VOy . VI COS B.. =7 a) lJ gomju plocu kondenzatora udariCe svi ani elektroni cija je enegija veca od vrijednosti E" koja je tolika da je -~. DRUGI PARCI.v= .N1 _ Tada ce broj dektrona koji bi jz ovog STlopa pall n a gornju ploeu biti 2Viz Ukupan broj elektrona koji je r..: x sin (J .750] eV L = 3.:.46 em l::.. RIJE..ENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA [/2 3. Inoze se v/z zanemariti u nazivniku posljednjeg izraza i trazena frekvencija otkucaja iznosi !:!... pa j~ njegova y-koordinata nakon vremena t da.

2rnv~ sin 2 0 (3. dobija se jednaCina putanje y = x cot e CIlla putanjc U obliku ee-x 2 :--C. 4n' A. n2 ..24) postaje . glavni kvantni broj.= 31rrnoe2 E f = :\ he lzrazu Pr~ma ~orovoj teoriji energiju koju emituje jon slican atomu ~odonlka pn prelazu iz n-tog u nt-to kvantno stanje racunamo prema Ef '" . Odavdje se dobije da je poluprecnik putanje elektrona un-torn kvantnom stanju Prema uslovu zadatka je Z = 3 (litijum).. . a izrac. RIJESEN1 ZADAC1 SA P1SMENIH 1SP1TA 3.3.158 CLAVA 3. = 219. 10-'7 . moze se.31 nm '~ . dobijamo x.1 nm A2 = 72. nakon zamjene brzine. = L odakle se dobije da je E. +..J . = 0 i x.~-----~.60 eV = 0.= --"_.23) dobija se jednai'ina 159 Nakon zamjene izraza za vrijerne i ubrzanje u jednaCinu za odredjivanje y-koordinate elektrona.22) i (3.unato je da n iznosi 4) onda je poluprecnik elektrona u 4-tom stacionarnom stanju dvostruko jonizovanog helijuma r4 = . a R J' e R 'db 'r"k ' H . he 16£oh' 0.2.1 e gova onstanta za vodonik.4 A.o2 4E2 sin 8 Stavljanjern y = 0..24) Aka uzrnemo U obzir da je za prvo pobudjeno stanje m = 2) jednaCina (3.\2 gdje je n = 1. . DRUG1 PARCIJALN1 1SPITI 1Z FlZIKE (3.---o-. dobiti jednaeEx' y = x cot 0 - ---CC---.1 i Prema Borovoj teoriji poluprecnik putanje elektrona kod jona slicnih atomu vodonika se odredjuje rjesavanjem sljedece dvije jednaCine moVnrn ::~ I nn 1 Ze' m=2 rn =? V max =7 Dvostruko jonizovani atom litijurna emituje energiju jednaku z biTU energija fotona talasnih duzilla Al i .A. sLi++ 2He+ A.23) m n2 gdje je Z redni broj element a u periodnorn sistemu..E2. = rrw~/2..425 nm (3. = 333.. + A. = eeL = sin 2" eUL d sin 2". IijednacavajuCi desne strane jednaCina heZ' RH (~ 2 Kako je Z '"' 2 dobija se da je energija jonizaeije E j = heR H = 13.2.22 . Z R H . Rjesavajuci posljednju jednai'inu po n dobija se ~ako je .3 eV 4. ".22) Energija jonizacije zH e+ koji se nalazi u prvom pobudjenorn stanju za koje je n = 2 iznosi _ ~) (3.

2 cija je energija b) Kalika je frekvencija udara (atkucaja)? c) Nacrtaj grafik kaji prikazuje promjenu amplitude rezultujuce oscilacije 11 toku vremena. Rjesenja: 1. ao = JOcm. osnOV11 zakona 0 odrzanju impulsa (kolicine krctanja) moze se odrediti brzina sistema tljelo-metak neposredno posl1je s1?-431ra milo = (m -I.2. 2.3 Drugi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla.1985.875.10 J.160 GLAVA 3.' . = 17.zduha u tai'ki kaja je na rastojanju kaje je ·znatna vece ad rastojanja madju zicama.04 cIT = 0. Prema zakonu odrzanja energije brzina fotoelektrona se dobije rjesavanjcIIl jednaCine 4. Odnos koncentracija cestica. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.1)'.\2 lrnWi Red velicine brzine od 106 efekata jeT je vic « 1. T =? v(t) =? '/ a(t) =" a) Na. E. Cija je visinska razlika 30 pm bio je 1. poluprecnika r = 0. = 10 em. Peren je mjerio koncentraciju cestica gumiguta. DRUGl PARCI. 1.27 .TALNI ISPlTI lZ FIZIKE 161 Jonizaciju . prema uslovima zadatka 1 treba da ostvari foton talasne duzine ). 3.2. odredi zakocni napon i struju u gornja tri slucaja.212 pm i gustine p = 1. 10-. U jednom eksperimentu sa fotoelektricnim efektom obasjavarno povrsinu cezijurna: Rjesavanjern ove jednaCine po v dobijamo a) svjetloscu talasne duzine A1 = 670 nm iz izvora snage PI 10mW. U pravcu ose opruge ispali se metak mase m = 10 g i udari u tijelo brzinom Vo = 500 m/ s i ostane u njemu. god. 598 nm iz izvora snage P z =: mJ s ne traii uzirnanje relativistickih c) svjctloscu talasne duzine Ai': ::::::.. Na horizontalnoj glatkoj ravni lezi tijelo mase M = 10 kg koje je pricvrsceno za oprugu Ciji je drugi kraj vezan za vertikalan zid.L 2 = 49 ern. Zice se u(:vrste na krajevima i zategnu silama istog intenziteta F = 200 lV.2. 8. = ). Ako je efikasnost sudara [otona sa elektronima 11 metalu. Izvedi izraz za odredjivanje Avogadrovog broja i izracunaj ga na osnovu navedenih podataka . aka one istovrerneno osciluju sa istom amplitudom.11 J he Kako je E2 > E j ovaj foton moze da izazove jonizaciju jona helijuma H e+.10. M = 10 kg rn=lOg Vo = 500 m/s vanja a.088. koji dovode do izbacivanja elektrona ry = 0.103 kg/m 3 suspendovanih u vodi temperature T = 290 K. 3. ako je amplituda oscilo- Izlazni rad elektrona 1Z cezijurna je A = 3. a) NaCi period oscilovanja pomjeranja.5 %. 456 nm. b) Nacrtati funkciju koja pokazuje prornjenu brzine i ubrzanja u toku oscilovanja ovog sistema. a) NaCi izraz za racunanje amplitude rezultujuce oscilacije cestica va. iz izvora snage P3 I mW. Od zice duzine L = 1 m i mase m = 1 g naprave se dvije zice duzina L1 = 51 em i . b) svjetloscu talasne duzine . gumiguta na dva nivoa.. Da bi odredio vrijednost Avogadrovog broja.11.4.

162 GLAVA 3.= mvo U rn+M 1.48 b) Polozaj sistema tijelo-metak dat je sa Brzina i ubrzanje BU odnosu 11a ravnotezni polozaj o x(t) = ao cos(Wot + a) vx(t) = ~. LJvrStavanjem se dob-ijaju sljedece funkcije: jer se trenje zanemaruje. = (m + M)v 2 = 2 m' v2 2(m+M) 0 Dijeljenjem ovih jednaCina dobija se tana = ----XOWo Vo Kada krene sistem iz ravnoteznog polozaja ova ce se energija trositi na savladavanje sile elasticnosti i prelaziti u potencijalnu energiju elesticnosti opruge."] ax(t) = -aow6cos(wot -.--1--cz '-----.US} irs) ax{t) = :t22 = + a) -aow5 cos (wot -+ ex) .- i= -2. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 163 Projekcija ave vektorske jednacine na pravac vektora ii~ daje mvo = (m +M)v odnosno Da bismo rXlogli graficki prikazati ove funkcije.98t +~) [.98t +~) ['. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.48cos(4.= -aowo sin(wot -t--f--\.5sin(4. U ampiitudnom polozaju je sva energija u vidu potencijalne.- m2v5 vxt) = -aowosin(wot +~) = --0.2. Predznak cerno izabrati uzimajuCi U obzir da je u pocetnom trenutku brzina usmjerena suprotno od X-ose. pa se moze pisati Kako je Xo = 0 dobija se da je tanDi = -00 i ex = ±7r/2. Vidi se da mora biti a = 7r!2.l'] ciji su grafici predstavljeni na slici Period sopstvenih oscilacija ovakvog sistema je To = 27rV /m+M k = 27rao'-'_. U pocetnom trenutku (kada je t = 0) je Xo = ao cos aVo = ~aowo sin 0: v = ~---Vo m M+m Ovaj sistem raspolaze kinetickom energijom E. IzjednacavajuCi izraze za Ek i Ep dobija se jednacina 2 2(rn + M) Odavdje se moze odrediti krutos! opruge = ~-":-::. moramo odrediti pocetnu fazu a.268 2.

= 51 em L.stojanje medju zicama.r .28) 2L (3. .w.r k') cos (WI - 2 W2 t- k. maze se SlIlatrati da 8U oscilacije cestica sredine u istom pravcu.t) = a. LlW .29) Aka se prijemnik nalazi daleko ad iiea kao izvora talasa. a i:lk = I k1 - k2~ iznosi T = 271' 2 81<1 41f 7=~.26) SU Ako se izvor i prijemnik ne pornjeraju. W= Kako je L = >-/2..k.r + W2t 2 k.r WIt - cos k.cos(w.t -I. W _ 2 ~. Pretpostavirno da S11 amplitude jednake: a1 = az = a. -I--2--..25) Talas koji se ad zategnute iice prostire u prosior opisan je jednacinom ~(r. i L2 6(i.k"il) ~.\ e= 2a cos WI ( -I2 W.<-'2.w -= WI - W2. RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. ~-2-~- + W2 = 27f(VI 2 + V2) (327) U izrazu (3.r ) Ako oznaeimo gdje je v brzina rasprostiranja transverzalllog talasa na :tici. anda se maze smatrati da je za jednu istu tacku 11 pros tOfU Tl ~ r2. i aka 8U Tl i T2 > > d. 2 mozemo jednaCinu rezultujuceg talasa napisati kao . t) = acos(wt - k.t~.. onda su frekvencije koje prima prijemnik jednake frekvencijama izvora WI i 1. a A njegova talasna duzina. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE odnosno ~ = 165 2.k2 · 1'2) gdje je w= W. f) (3.cos(w.kr k. aka je r = conEd. ) ) (3.(1'2. tj.r) gdje je b.v ='1 ------V E= 2acos ---~ odnosno WIt-· k.--2-r cos(wt . Osnovni ton ima frekvenciju v =-.28) amplituda oscilovanja je a =iZacos WI ( -~2-·--"-t ~ W2 k.k. frekvencija osnovnog torra iznosi V =-11 'j e= 2acos WI ( 2 W2 t . - k2 -2-.r 2 Kada se zategnuta zica izvede iz ravlloteinog polozaja na njoj se forrnira stojeCi talas. L 1m L. gdje je d ra. Prema principu superpoziCiTe talasa irnamo-daje rezultujuCi talas Period oscilovanja funkcije y = 2a cos ( D.2. pa se moze zakIjuciti da ce na mjestu prijenlnika nastati harrnonijsko oscilovanja sa frekvencijom Talasi koji se formiraju zbog oscilovanja zica duzina L. t -- k. = 49 em F=200N = ----L1 ------~ a [COS(WIt ~ k. - 2 k2 r ) (3.k2r)] KoristeCi teoremu za zbir kosinusa dva ugla dobijamo m = 1g D.r) -I.164 GLA VA 3.t . t) = a2 COS(W2t .

Njihova raspodjela po visini hi trebala da bude ista kao i kod molekula. Braunovo kretanje. P+dp '" . .2· 103 kg/m 3 T = 290 K L'lh -". ' .. . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA y 3. priblizno istih dimenzija i rnase. p p . . Wu = Wd = W.. -2. stalno su u tecnosti izlozene udarima molekula koji vrse tzv. .166 a funkeije I CLAVA 3.w Prerna tonle kruzna frekvencija amplitude je Wa T 21< . Na nekoj visini h+dh pritisak iznosi p+ dp.30 mm ndn2 = 1.(p odnosno + dp) = --. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 167 i je T=··-=2 L'lw T' 2" 3. a fL = If masa po jedinici duzine. 2V m L. Razlika ova dva pritiska jednaka je pritisku koji svojom teiinom vrsi gas koji se nalazi u zapremini valjka povrsine S i visine dh p .kineticke teorije gasova. te bi se mogao izvesti izraz za promjenu koncentracije cestica gumiguta u zavisnosti od vi::. mala je vjerovatnoca da ih u jednom trenutku pogodi sa svih strana isti broj m..875 r - ·-.6.L. Na osriovu opste jednaCine gasnog stanja gustina gasa iznosi pM p= RT' odnosno va=-\··~ 1 jFLL2 . a g ubrzanje sile Zernljine teze na toj visini. 0. - W2 = 1f G: ...= . gdje je F sila zatezanja zice.. = = .. ..oIekula vode.. T·b~ -I r 21f 21f = -_.gasa~. . te ce se na njih moei primijeniti zakonitosti molekularno ..= .- In 2. pa ce zbog toga one u procesu sudara uvijek dobiti odredjeni impuls i vrsiee kretanja slieno molekulima."w a to je frekvencija udara (otkucaja).~:) Brzina talasa na zategnutoj zici se racuna po relaciji v = 'v~." .= pgdh dG S pdV 9 S pgSdh S dp = -pgdh Kako je 1-'1112 = T = 11. Grafiei funkeija y i i y I su dati na sljedeCim slikama 2.2.212 11 m = 1. dobijamo kruzna frekveneija udara gdje je p gustina gasa na visini h.R univerzafna gasna konstanta.L2 =18Hz gdje je M molarna masa. Kruzna frekvencija amplitude se maze dati ozrazorn Suspendirane (unesene u tecnost) veoma male cestice gumiguta. Na nekoj visini h (vidi sliku) usljed teiine sloja gasa iznad te visine javlja se pritisak p.: · .-.ine (Bolcmanov zakon raspodjele rnolekula u spoljasnjem poteneijalnom polju). I I J-. h+dh h NA =7 " · j<:. : ./ /// -' / /'. T apsolutna temperatura i p pritisak. '. Zbog malih dimenzija cestica.

mgfj. pa dobijaulO izraz 17'1 "'!I(/u"~(l~~) kT p n2 Logaritmiranjem se dohija In. RIJESENI ZADACI SA. mOTamo uzeti U' obzir da ce na njih djeIovati i sila potiska.'9 J p=5% . =7 U. izraz za izracunavanje Avogadrovog broja u Perenovom eksperimentu postaje NA = ~---ln RT p n.\3 = 456 nm Al = 670 nm. nakon integracije.168 GLAVA 3..~.2 kT (1 ~ !'-it. ) p Ako ove dvije jednaCine podijclirno dohijarno -~=e Konstanta C se odredjuje iz pocetnih uslova: na visini h ::0::: 0 pritisak iznosi po. n(h) = noe~ nTh Kako je M/R = NAm/NAk = m/k.) p 0 gdje je 6. PISMENIH ISPITA Ako izraz za gustinu gasa uVTstimo u izraz za dp dobijamo 3. Ako poslednji izraz prim. na nekoj visini od dna suda.h n.=7 U. .h p . tj.. da je T = con. kao rjesenje jednacine dobija Mgh Inp=----+lnC RT odnosno P = Ce-ra AifLh not ~ ".Pv . =? h =iA = 3. dobijamo da je koncentracija rnolekula gasa na nekoj visini data relacijom 0J.=7 1. se moze izraziti kao Kako je IcT n. .h = h.47 ·10 7'1-2 23 -mol molek 4.. Zavisnost koncentracije cestica gumiguta od visine bice PrimjenjujuCi ovaj izraz za dva raziiCita nivoa dobija se nl . k Bolcmanova konstanta. DRUGI PARCIJALNI ISPITI1Z FIZIKE 169 Njihova koncentracija.''' = mg6. onda se.088 . i g :::::::: const.ijenimo na cestice gumiguta suspendovane u vodi.I!. Us .=noc -'~h (h) dp = pM ----gdh RT· sto predstavlja diferencijalnu jednacinu../It) (l-..h.2. a T apsolutna temperatura.st. gdje je m masajednog molekula gasa. dole biti G'f = G --Fp P. 10. = 10 mW P._ !!:. Rzdvajanjem promjenljivih dohijamo - dp p = ----dh Mg RT gdje je Po gustina vode.:~ Ako pretpostavimo da se temperatura i ubrzanje sile Zemljine teze ne mijenjaju sa visinorn. kT (1 _ p. pa .) kT p n2 = noc . jednaCini za pritisak p = nkT gdje je n koncentracija gasa... < Kako je k = R/NA i masa kuglice gumiguta m = 37rTvp = 4. pa ce rezultujuca sila koja na njih djeJuje prem"..79· 10'-17 kg. = 1 mW P 3 = 1 m. SUa teze koja djluje na njega iznosi mg = G..W A Z = f)98 nm .!!!!. Promjena pritiska gasa sa vis in om data je izrazom -~h P = poe RT Kako je prema oSIlovnoj jednacini kineticke teorije gasova. =7 1.Ie konstanta C = po.= 6.

. = 1]'P. a on jedan dio te energije utrosi na vrsenje izlaznog rada iz metala (savladjuje privlacne sile pozitivnih jona kristalne resetke) Ail a sa ostatkam kineticke energije napusta povrSinu metala odredjenom brzinoITl.2 1 = 0.t 6.146 V Ako je upadna svjetlost snage P. dobijamo 1=1]he ePA a) Energija [otona talasne dmine A.79 V i Is rnA Kako up'adna svjetlost predstavlja skup fotona. a U" zakoi'ni (zustavni) napon i Ekrnf2x rnaksimalna kineticka energija kojOIn elektroni napustaju metal. to se ta energija svjetlosti moze prikazati kao proizvod broja [otona N koji padnu na metal za vrijeme fl. Elektricno polje ce zaustaviti i najbrze elektrone kada bude 1=-=6.088. = A. na osnovu zakona 0 odrzanju energije maze pisati 11 Izjednacavajuci lijeve strane jednaCina (3.31) i (3. je he 19 E t .31) I.etala Ai = 3. nakoD izlaska sa povrSine metala trositi kineticku energiju na savladjivanje elektrostatii'ke sile kojom elektricno polje djeluje na njih. foton predaje svu svoju energiju elektronu.19 J.\ = Ai + eUz Odavdje se dobija da je zakoi'ni napon U.tA N' = ryN Ovi izbaceni elektroni ce formirati elektricnu struju Cija ce jaCina biti Aka je metal vezan za pozitivan pol izvora jednosmjernog napona..10.30) Uz2 = 1 (he .18 rnA e) U" = 0.170 GLAVA 3. = ~ e (he _ A k) ' (3. pa ce broj fotona koji se sudare sa elektronima i dovedu do izbacivanja elektrona biti P 6..Ao~ = 0.q N'e \ gdje je e naelektrisanje elehrona. pa nece ni dolaziti do fotoelektricnog efekta i nece ni biti fotostruje. efikasnost sudara [otona sa elektronima u metalu je fj.t na povrsinu metala donese enrgiju E = P6.964.10-. aka dodje do sudara fotona i slobodnog" elektrona u metalu. onda ona za vrijeme 6.k) e). anda ce on napustati metal sa maksimalnom kinetickom energijoID.t i energije jednog fotona E f he E = NEt = N - A (3.t UvrstavajuCi u posljednju jednacinu izraz za N'. Kako je energija fotqna E f ::.33) he Prema uslovima zadatka. pa se.32) ..J ?ito je manje ad izlaznog rada elektrona iz m. = 2. b) U drugorn slui'aju se dobija da su zakocni napon i struja he -. elektroni ee. RIJESENI ZADACI SA PISMENlH ISPITA 3.32) dobija se da je broj [olona N = -(3. . Aka elektron ne trosi energiju na neke druge procese sem na izlazni rad.24 = 0.. dobijamo izraz za izracunavanje jacine fotoelektricne struje 6.2.t (3.-: hc/). DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 171 Prema Ajnstajnovoj relaciji za spoljasnji fotoelektricni efekat.

DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 173 3.Mi i.4 . l{oliki je zakocni napon fotostruje u anoclnom kolu? Izlazni rad elektrona iz srebra je Ai = 4. Kada se piknometar napuni tom t.. slabo vezanom e]ektroIlU koji miruje: usljed cega se njegova talasna duzina prornijeni za . Tuzla.2. =7 n'=? Htr a) Postupno rijesiti diferencijalnu jednacinu koja opisuje ovakvo oscilovanje (naCi izraz za odredjivanje ugla koji klatno zaklapa sa vertikalom) I b) Koliki ce biti logaritamski dekrement priguiienja ako se otpor sredine uveea n=LS puta? c) Koliko put a treba uvecati otpor sredine da hi oscilovanje bilo nemogllce (kretanje postalo aperiodicno)? 2.4 Drugi parcijalni ispit iz Fizike 1. On je kao vektor usmJeren kao 1 ena 0 d IlJ . moment sile teze (provjeritc to na osnovu pravIla za 0 TC JlvanJc .) . Tecnost koja se nalazi u pikIlometru. Na osi se nalaze prijemnik i izvor zvuka frekvencije VI) = 3 kif z. i moment sile otpora sredine za koju se abieno uzima da je. Izrai'unati vrijednost terrnickog koeficijenta kubnog .5.-V. Matematicko klatno vIsi oscilovanje 11 sredini za koju je logaritamski dekrement prigusenja AO = 1.49 . Dvostruko jonizovani atom litijuma koji se nalazi u stanju mirovanja pri prelazu 1z drugog u prvo pobudjeno kyantno stanje emituje foton. na toj terrlperaturi je teska G 1 = 0. PolazeCi od Plankovog zakona zracenja apsolutno crnog tijela izYesti Vinovu i Rejli-Dzinsovu formulu} kao i Vinoy zakon pomjeranja. moment sile zatezanja konca i jednak je nuli J jeT pravac te sile pro]azi kroz OSU Ma =L X G.na (osnovna jednacina dinamike rotacionog kretanja) je ]V _W-"'\[~ I G: I I I let odnosno L.. Ovim fotonom se obasja.sirenja te tecnosti.smjera vckto~skog proizvoda).48 N.2.5. Rjeiienja Jed n aCina kretanj a rnaternatickog klat.15 . 10.5 \O(t) =7 ).. 3.. Prijernnik vrsi harmonijsko oscilovanje duz te ose sa kruznom ucestanoscu w i amplitudoID_ a = 0. Piknometar ciji je termicki koeficijent kubIlOg sirenja 11 = 2. Pri kojoj vrijednosti uJ ce sirina frekventnog intervala koji registruje taj prijemnik iznositi .5 m.5 1/ K napunjen je nekom· tecnoscu na temper at uri tl = 20°C. Foton energije 0.\ = 3 pm. pa se maze pisati 1\0 = -(LGsin \0 + LF. d d" .5 n = 1.o pod kojirn je uzmaknuo kornptonovski elektron. godine 1.1987. RlJESENl ZADACl SA PISMENIH lSPITA 3. moment sile teze i usrnjeren je duz osc obrtanja od nas kadaje kugHca na desnoj strani od ravnoteznog polozaja. 6.28 eV.1'\.1/ 200 II z? Brzina zvuka je c 340 m/ s.emperature t2 = 50°C: onda je tezina tecnosti u piknometru G z = 0. Naci uga.1 eV raslje se na. 5. 5.ecnoscu t. 4.::::l (j gdje je: Mz =0 ohrtanja.va srebrna katoda.0.172 GLAVA 3. AD = 1.0. pri m~im brzlnarna) proporcionalIla brzini na prvi stepen i suprot~o USIDJer~ 'e u svakom trenutku.

C.fJ2 dobija se da je .w Dakle. sa konstantnim koeficijentima.po dobija se diferencijalna jednaCina .~ L<jJ i r koeficijent otpora sredine.pI i ip2 . . .p = !.34) je i linearna kombinacija rjesenja 'P !.. + C 2 ) coswt + t (C. (3 - .34) zadovoljavaju dva rjesenja 'PI _ Lw .f3t (C1coswt 'P m = 2(3 .. dobija se m L .·· 'P e (-tH-otw)t + L2' + L rng'P rIP . m g + -p C Ie (~~+'w)t + C 2e (~~~'w)t L = 0 odnosno !.2. L =Wo g 2 + 1..poef3t Ovo je linearna.) sinwt !. homogena diferencijalna jednaCina drugog recla. Njeno rjesenje se trazi U obliku 'P(t) = ept (cos wt cos 0: ~.p Ako se uvedu zamjene r = e.+r.f3' PI = -(3+.34)' nakon skracivanja sa ept rona nikad ne moze b1ti nula) . Prvi i drugi izvod 'P po t je 'P = 'Poe-ft cos (wt + 0:) (3. -p = 0 Rjesenje jednaCine (3..\ow 2".p + Lmg sin 'P + Lrv = 0 w = Jw5 .\0 = T (3 dobijamo da je koeficijent prigusenja oscilovanja fJ UzimajuCi u obzir da je w = = . jednaCinu (3. p' cija su Ijescnja + 2(3 P + W5 = 0 JW5 .CI sinwt +.. 0 (3. 'P 2 + 2(3' + Warp 'tp Ako urnjesto konstanti C 1 i G z uvedemo nove konstante sljedecim relacijama ::::. posljednja jednaCina postaje rnL'.174 GLAVA 3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH 1SPITA 3. e-~t (C.35) Ako se (3. DRUGI PARCIJALNIISPlT1 1Z FlZIKE U zimajuCi da je 175 Kako je I = mL'.C 2 coswt tCzsinwt) cc.. Kako je logaritamski dekrement.\0 T = ...34) dobijamo daje trazeno rjesenje !. = .w >0 dobijamo da je Za malene otklone Inoze se smatrati da je sin'P '" tan 'P '" 'P Kako je v jednacina odnosno <p i p.34) bude zadovoljena.sin wi sin 0:) odnosno gdje je p pararnetar koji treba odrediti tako da diferencijalna jednacina (3. prigusenja .35) uvrsti u (3. dobija se karakteristicnajednacina diferencijalne jednacine Konstante CPo i a se odredjuju iz pocetnih uslova.

= = 2 33 2 ~ V = VI - V2 = _ c +.r.36) r--------! (n'2 .~ _ nf321f J~5 - n2(P Razlika frekvencija (maksimalne i minimalne) predst.. ako je r' = nr dobijamo da Je ). = 50 DC G.0 C -+- Vpr ~----Vo C -1- Vyr C :l Kako se brzina prijemnika pri oscilovanju mijenja po sinusnom ili kosinusnom zakonu to vidimo da ce maksirnalnu frekvcnciju prijemnik regiostrovati kada bude prolazio kroz ravnotezni polozaj.3§) gdje je Vtz zapremina one tecnosti koja na temperaturi t2 stane u piknometar.izracunati po pri- (3.. lin = .2./1 . 1z prethodnog izraza. = 0.avlja sirinu frekventnog intervala /j.Z )). ako je N = se vidi da ce to biti ako je 00.vc Zavo = 22.:)2 W __= .Ie 1. __ 0 odnosno w = -.67 rad/8 c) Oscilovanje ce biti nemoguce.4./2 -j ! = ----va c c -.--.J Uvrstavanjem nadjenog izraza za f3 u posljednjoj jednaCinu dobija se da je I nAo )... = 0. = -~=.aw --------vo c Zawvo = -c r. aw. odnosno to .5 . on ce registrovati zvuk vere frekvencije od onog koji emituje iZYOT. DRUCr PARClJALNI ISPITI IZ FlZIKE 177 b) Logaritamski dekrement prigusenja pri nov om otPOfU sredine se definise kao I Ako se otpor sredine poveca n puta. 2.e pa se moze pisati _ G.' = ~ ___21f I ! gdje je Vo frekvencija koju bi registrovao prijemnik kada bi bio nepokretan. =? nl --- Ist1 rezultat se moze dobiti ako se stavi da je w' =- . (3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA I 3. Otuda .37) Zapremina piknometra na temperaturi t2 moze se. 11. registrovace najmanju frekvenciju u trenutku kada bude prolazio kroz ravnotezni polozaj 1.-aw "-Vo c - c . Kada se bude prijenmik udaljavao od izvora.Ie frekvencija izvora. tj.1)'\5 V1 . c -+.49 N I.1 4r.-.v. = 20 DC G .gp..(3.aw 2m J 6_ (.:2-.176 CLAVA 3.= 200 Hz c=340m/8 Vo a . I bliznoj relaciji G. tj.= ). !'.1.aw = -"--Vo C . ali ce stati manje tecnosti jer se Dna brze siri./w6 -_ {liZ = O. 0. Ta frekvencija je V Ako se piknometar napuni tecnoscu temperature t 2 . kada b.1 = 2.= a 3.5 1/ K 1.2 = ." I~ v~ '" 0 x gPl w =? Kada se prijemnik bude priblizavao izvoru.10.5 m !'. njegova zapremina ce se povecati usljed zagrijavanja. = 3 kHz a = 0.zina bude Vpr =. Zapremina te tecnosti je = --.48 N 12 =? Na temperatiri tl zapremine tecnosti i piknometra su ist.

I ~2t2 --v 87fh 3 lev c' ekT + Rjesavanjern prvog od ovih izraza po Po i uvrstavanjem u drugi l dobija se Kako je gustina energije zracenja izrazena preko frekvencija jednaka onoj izrazenoj preko odgovarajucih talasnih duzina. gdje je hv <{: kT i moze se uzeti da je £ ekT ~ 1+ 4...37) i nadjellog pribliznog izraza za P2 u (3..3 .t ( 1. U tom sl"ucaju"je .~2f:lt)g PIg i .'" 1 1 + ~2t2 { Kako je v= c .___ = ______ Pl(1.~ . mozemo pisati jer je 1 -0·--. 5 sto predstavlja trazenu Vinovu formulu....(l G2 + 11f:lt) ) 'I I I odnosno spektralna gustina energije zracenja izrazena preko talasne duzine 87rhc _~ C 1 Qz W). 5 ). dv = --d)" ). G) (1 + ~lf:lt -00_0..38)' dobijamo G.. Plankova formula za spektralnu gustinu energije zracenja apsolutno crnog tijela je hv . c ..G.• 178 GLAVA 3. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE pa se moze uzeti da je h" ekT 179 Gustina tecnosti u zavisnosti ad temperature mijenja se po zakonu p=rn= m _ Po » 1 V Prema tome je Vo{1+~2t) . Rejli-Dzinsova formula vazi u oblasti niskih frekvencija tj. jer nam on sarno govori da pri porastu frekvencije zracenja njegova talasna duzina opada) mozemo dobiti 87rhc he C w"d)" = ---e-"T-d)" ).\2' Rjesavanjem po ~2 dobijamo ~2 odnosno = 1 t).. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. kT ' Uvrstavanjem u Plankovu formulu za spektralnu gustinu energlJe zracenja dobijamo C 3 ekT k" - 1 Vinova formula se do bro slagala sa eksperimentalnhn rezultatim za visoke frekvencije. = .2 ~2t2 Zamjenom (3.- hv» kT sto predstavlja trazenu formulu. I izostavljanjern predznaka minus. C 1 i C 2 su konstante. (3.36). Prema Vinovom zakonu pomjeranja utvrdjeno je eksperimentalno da se sa porastom temperature) talasna duzina zracenja.e AkT = -e~ AT ). na kojoj .2.1+~2t Jedinica u irneniocu se moze zanemariti i ostaje Wv ~ Po 1 + 12t. t Po pz = .O niske temperature.

'P =7 Pri kornptonovskom rasijanju promjena talasne duzine zraeenja data je relacijOIn tlA = A . Potrazirno prvi izvod ove funkcije po A i izjednaCirno ga sa nulorn jer je to uslov da ta funkcija irna ekstrernnu vrijednost.. 1 At) e--ff~ .x . . RIJESENI ZADACl SA PISMENlH lSPITA 3. COS 8 .cos 0) moc .1 Ovu transcedentnu jednaCinu mozemo zapisati U h..~ cos 0 e .965kT . za koju spektralna gustina energije zracenja hua maksimalnu vrijednost. Ako obiljezima tu vrijednost A3 = Am mozemo uvesti oznaku 5. imace maksimalnn vrijednost i spektralna emisionna moe. Za prVll i drugu vrijednost spektralna gustina. Sada je lako dobiti da je 1 e>'kT - he Am = 4. ima vrijednost nnla.SIno . -mvsinrtJ + hl/' sinO Me .~ = -0 . E = 0.::::: --5--~ A' 1 Za onu vrijednost talasne duzine. ~TQ>---~--1E~~------------~v x Fil A ko preuredimo ove jednacine dobijamo da je mv hI/'· Il Oha se moze rijesiti graflckim putem" ako je preuredimo na oblik mVSlnrtJ = -. Nakon diferenciranja po A dobijamo 8IThe A ------m - he b 4.. 0= obliku + fl!::.= 2..2..T gdje je he b = ..~ = mv cos!p . m 4. mv cos rtJ = fu!. Spektralna gustina energije zracenja apsolutno crnog tijela izrazena preko talasne duzine je 81rhc Ako se na Illilimetarskom papiru nacrtaju funkcije Yl = 5 -~ x i Y2 = 5e. ). hI/' .965. 2" 7 h 0= arccos(---O. h Odavdje se IllOze izraeunati ugao 9 cos 8 = 1 .=0 eX . pornjera na manje talasne duzine. DRUGI PARCIJALNI lSPITI IZ FlZIKE 181 je spektralna emisiona moe maksimalna. Ovako izracunata vrijednost se dobra slaze sa vrijednoscu koju je Vin odredio eksperirnentalnim putem. pa zakljucujemo da za trecu 'vrijednost mora biti rnaksirnurn.A = .3 K .x ) u njihovom presjeku dobiCemo trazeno rjesenje x = 4.] Gornja jednaCina ima rjesenja A} = 0. pa prema tome i spektralna emisiona moe.965 kT adakle je w). jeT je u Citavoj oblasti funkcija pozitivna.965k Vinova konstanta.898· 10.180 GLAVA 3.15 MeV tlA = 3 pm.237) = 103 0 11' Iz zakona pa dobijarno jednaCinu 0 odrzanju impulsa (vidi sliku) imarno y e" 5 .(1 .2 = 00 i onu vrijednost As za koju je izraz 11 zagradi jednak nuli.

6. RlJESENI ZADACI SA PISMENIII lSPITA n q :. pisati 3. 182 GLAVA 3. a sa preostalom kinetii"kom energijom napusta povrsinu metala.1990.:.2.I.A + . n2 i EkH = - E.s frekvencije U = 1 kH z. hUg2 = Ai + Ek odakle je kineticka energija elektrona tan <p =. 11. k' Prema redu velicine dobijene brzine zakljucujemo da ne treba uracunavati relativisticke efekte.~_ _ sin 0 AsinO . he sin (J = . DRUGl PARClJALNI ISPITI IZ FlZIKE 183 Dijeljenjem prve jednacine sa drugom dobija se II tan r.07 ·10~3 1/ m.. _ h:~ cos 8 = c . Sada se moze.:\(1 . a elektron energiju trosi na savladjivanje privlacnih sila kristalne resetke. Duz X-ose u' vazduhu se rasprostire ravanski zvucni tala."avni Xl = 0 nivo jaCine zvuka je 1:1 = 100 dB.cos 0) .·1 11 11 3.6. go dine hU32 = 3 2 (lE-" ~ El) 22 32 Kako je E.""C. U J.· •.)'(E+=oc 2 ) 0. Nacj nivo jacine zvuka na rastojanju x2 = 2 km. uzimajuCi da je Z = 3..6..6. on svu svoju energiju preda elektronu i fotona nestaje.2.6072 = 31 0 IS' k = 2 n=3 Ai = 4.28 eV Uk =? Prema elementarnoj Borovoj teoriji atoma vodonika i njemu slicnih jona.6 eV energija osnovnog stanja atoma vodonika.72 eV Da bismo utvrdili treba Ii da se racunaju relativisticki efekti treba izracunati maksimalnu brzinu elektrona iz relacije odnosno 2 rfloVma:t ~~= hUnk = Z'(EnH ~ E kH ) gdje su EnH i EkH energije n-tog i k-tog stacionarnog stanja atoma vodonika Cija je vrijednost Odavdje je Vma:t 2 =eUk = k j V. dobija :_c da je energija emitovanog fotana hU32 = 17eV 1. = --13. Koeficijent prigusenja je 'Y = 2.>".-~- !ZeU = 2.5 Drugi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla.). energija emitovanog fotana je odredjena relacijom 6.) = 12. . Uk = ! e (hug2 ~ A.1 "I t Kako je E = elektrona ¥ i (1 cos 0) = . dobijarno da je ugao uzmaka Pri sudaru ovog fotona sa elektronom u srebru.6072 Kako i najbrze elektrone zaustavlja napon kocenja Uk onda je kineticka energija elektrona jednaka radu sile elektricnog polja na zaustavljanju elektrona Ek = eUk Sada je lako izraziti napon kocenja 'P = arctan 0. za izlaz na povrSinu metala (izlazni rad A.p = [W' h. a El predstravlja encrgiju osnovnog stanja atoma vodonika.1-10 6 mjs E nH - ~ E.

w kruzna frekvencija. a I intenzitet zvuka odredjen relacljom 1 2 1= -pa ' w v 2 gdje je ( 3.L. prema izrazu a(x) = aoe. .39) odakle se vidi da amplituda talasa opada sa udaljenoscu od izvora.ox (3. = '--'-. = L. na frekvenciji Vo = 1 kHz. a potomka 3. Duzina ploca kondenzatora je L. = 30 DC t2 = L=IOlog- 1- 10 (3. Odredi spektralnu ernisionu moe apsolutno crnag tijela za ). v brzina sirenja zVllcnog talasa. . 4.184 GLAVA 3. Kolika se energija emltuje sa jedinice povrsine u jedinici vremena u vidu zracenja sa talasnim duzinama u intervalu 1:0. anlplituda talasa na datom mjestu.~ 2 pa~w2v (3.10. = Anaj. naci odnos maksirnalne aktivnosti potomka prerna prvobitnoj aktivnosti pretka.6. L. Pri jJ-raspadu izotopa Pd 1l2 dobije se aktivni izotop A g 1l2. DRUGI PARCIJALNI ISPITJ IZ FlZIKE 185 2. 3.kx) (3. Na mjestll Xl = 0 intenzitet talasa je 1.5 m na temperaturi to = 0 DC.= 2. a p gustina sredine kroz koju se siri talas.1011K .2 sata. = IOlg-l: 3 a' 11m Kako je prema (3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. 10- L. gdje je 10 prag cujnosti. izmedju ploea ravanskog kondenzatora.43) . Ako je u pocetnom trenutku izvor sadrZavao sarno atorne pretka.t) = aoe-ox cos(wt . = _1__ = X2.07 .5 m.20.40) al a. na putu od L = 100 km.x. pod uglorn (J.n =7 .4 dB = 0. a) Koliki je razmak pri kojem elektroni nece udariti 11 negativnu plocu kondenzatora? b) Kojom brzinom elektroni napustaju prostor u kojem djeluje elektrostaticko polje? 5.41) --20°C L = 100 km 6 (X = 12. fO O~ 64. . Odrediti razliku u broju obrta toi'ka ljeti kad temperatura iznosi t1 = 30°C i zirni na temperaturi t2 = ~ 20 DC.7: Posta se sarno amplituda mijenja~ na mjestu Je pa 2 w 2 v 1. .L2 = 20 19 eiX'2 odnosno L. = 100 dB x = 2 km L2 :=? Jeclnacina ravanskog zvucnog talasa koji Be prostire kroz vazduh dui ose X je ~(x.5 % od najvjerovatnije talasne duzine U okolini Anaj' na temperaturi apsolutno crnog tijela od 2500 K.ia 1. dobija se da je .2.L.lg e 2.42 ) Q.40) l'Tivo jaCine zvuka odredjen je relacijom = ao i a2 = aoe~l'X2 uvrstavanjem se dabija Ll .Rjesen. Monoenergetski elektroni energije Eo ulijecu po sredini homomogenog elektrostatiekog polja jaCine c. intenzitet talasa 2 Nivoi intenziteta zvuke na datim mjestima ce biti Ako se potra"i razlika L.6 1/ K. Termii'ki koeficijent linearnog sirenja metala od kojeg je nacinjen toi'ak je '" = 12. Period poluraspada pretka je 21 sat. to = ODC t. Toi'ak lokomotive ima poluprei'nik Co = 0.

45) Gustina energije zracenja koja pot ice od zracenja tije su talasne duzine iz intervala (A. . se moze odrediti uvodeCi smjenu v = cj A.46) llwv = . odnosno !'.5 % T = 2500 K !'. Tako ce na temperaturama tl i t z poluprecnici tocka iznositi a odgovarajuci brojevi obrtaja na temperaturama tl i t z iznose t gdje je formulom !'._ 21fro(1 + at. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 187 Put koji predje centar tocka je L = tocak na tom putu je Broj abrta koje napravi 3.~~ - 1 .w v = wv!'.utI 1 + 1) cxt2 spektralna gustina zracenja u zavisnosti od ).• 186 GLAVA 3.3 m .6.2r7r Poluprecnik tocka zavisi od temperature.'t . ) = 19. t.47) + a(t.n = ~ 21fro 1 <>(t. sto znaci da je trazena raziika u broju abrta ce !'.v uvrstimo u (3.v) iznosi gdje je ro poluprecnik tocka na temperaturi 0 °C.~ art. RIJK~ENI ZADACI SA PISMENIH [SPITA VT. maze se zanernariti i izraz za razliku znak rninus ispred izraza za llv sma izostavili jeT on sanlO ukazuje na cinjenicu da se porastom frekvencije zracenja smanjuje njegova talasna duzina.A = '7Am L n= . A !'. v + !'.t . ) err::r _ 1 (3. .1 21fTo 1 + a( t.) + o.. Odavdje vidirno· da je spektralna gustina energije zracenja izrazena preko talasne duzine 81fhc ~\fi !'..v = -cj A2!'.A) je Laka j~ uofiti da na visaj ternperaturi broj abrta biti manji.A Ako izraz za v i !'.897· 10._.w>.wA = WA!'. '7 = 0. prema zakonu r = ro(1 + at) b = 2. 0: 2 Kako je vrijednost obrtaja postaje Q: malena. K E Am =? EllA =? Gustina energije zracenja koja pot ice od zracenja Cije su frekvencije iz intervala (v. + t. U tom slucaju je !'.2.44) Wv spektralna gustina energije zracenja data Planckov-om nz = ..\5 odakle se nakon sredjivanja dobija da je I'._ (_1_ _ 21fro 1 +.t .) 1 e. A + !'.n =..) L (3. 3.A Kako je (3..n = _1:. + t.44) dobija se gustina energije zracenja izrazena preko A 81fhc .v (3.

da y-komponenta njegove pocetne brzine ima isti pravae i smjer kao vcktor jaCine elektricnog polja.. za spektralnu emisionu moe dobija Ll)' = - 21)b a) Na elekt.T "- gdje je b Vinova konstanta.".:\=) ako pretpostavimo da je u datom intervalu spektralna emisiona moe konstantna i iznosi E). Elektron nece uclaTit] u negativnu ploeu kondenzatora ako jc rad sile elektrostatickog polja veti od kineticke energije elektrona koja odgovara y-komponenti brzine elektrona VOY' Na clektron u praveu X-ose ne djeluje nikakva sila i u tom praveu elektroll i ne trosi svoju kineticku energiju. odnosno talasna duzina na kojoj apsolutno crno tijelo ima maksimalnu emisionu moc.005. polje ce djelovati usporavajucom si]om u tom pravell i on ce se kretati po paraboli."" bite x (3. (3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.2. .. e Eo Za A = Am imarna C L d =? E). Dakle uslov da elektron ne udari u negativnu plocu kondenzatora je 2 KinOeticka energija elektrona koji je uletio u polje se smanjuje jer elek.\ m -. nakon uvrstavanja.188 GLAVA 3. Ona se maze odrediti koristeci Vinov zakon pornjeranja ." = 4w).tron sav1adava silu elektrostatickog polja na putu d/2 po y-praveu .49) 0- .18) gdje je a Am je najvjerovatnija talasna duzina. Tada je T pa se. a T apsolutna temperatura.OOSAm. 1 v=? Energija koju apsolutno crno tijelo emituje sa jedinice povrsine u jedinici vrernena u vidu zracenja sa talasnirn duzinama u intervalu Am.O.ran kaji uleti u elektricno polje stalne jaCine [ taka. DRUGI PARCIJALNl ISPITI IZ FlUKE 189 Kako je ukupna emisiona moe apsolutno crnag tijela proporcionalna ukupnoj gustini energije zracenja Energija koja se u jedinici vremena izraCi sa jedinice povrsine u vidu zracenja sa talasnim duzinama u datom intervalu biee E= ~w 4 onda ce i spektralna emisiona moe biti data izrazom 4.l Am + 0.

. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITJt 3..: = et i elektron se u tom pravcu krece jednolikousporeno. a nakon uvrstavanja izraza za Vx i Vy dat je izrazorn m.) a = - ee odakle se dobija da je d > .~- Kao sto je vee reecno.sinO m. =. brzinom Cija se trenutna vrijednost projekcije moze odrediti kao = Vo cos e V lI vO ll - at i uslov (3.v6 vx = 2Eo.LE ) e .VjrzE: -me eLE Cose - me sinO Vl':':2Eo r.2.190 Taj rad je GLAVA 3.- Pravac brzine odredjen je uglom (3 koji zaklapa vektor brzine sa pozitivnim smjerom X-ose. uslov (:.50) t =- L Kilko je rn.49) postaje gdje je a intenzitet usporenja nadjen kao rHea -= . ec J Tad iznosi Vx = Y = . u pravcu X-ase Ile djeluje nikakva sila i ta komponcnta brzine ostaje nepromijenjena i iznosi Intenzitet brzine kojom elektron naptiSta elektrostaticko polje nakon uvrstavanja izraza za Vx i 'u Y ' iZIlosi Kako je intcnzitet pocetne brzine odredjen iznosom kineticke (~nergije elektrona: odnosno . 2Eo -- A r' __• C~ __ ede 2 Sa crteza se vidi cla je VOy U pravcu Y-ose elektron usporava elektrostaticka 8i1a . elektron brzinom pri cemu je 2 () prevali.-e ( ZEo sin 2 ..J. DRUGI PARCIJALNl lSPITI lZ FlZIKE to 191 A=F~ "2 Kako je 8ila elektricnog polja Fel = ce x-komponente brzine na izlazu iz polja biti -.m v20 C08 ee e • U pravcu X-ose.Pe * V. put L.__ . za vrijeme t.. 2 2Eo Va = ..ee b) Brzina kojom elektroni napustaju elektrostaticko polje odredjena je intenzitetorn V=VV Komponenta 2 2 x +V y V ll U tom trenutku je data izrazorn i pravcem koji s~ X-oso m zaklapa ugao (J = atan~ v vx ".'50) p08taje 2Eo 2 d> "-"e08 e UvrstavajuCi izraz za Vx dobija se da je vrijeme kretanja elektTona kroz elektrostaticko polje . (3 = arctan cot 0 _ __----. (3.

51) i'ije je rjesenje Kako je pocetna aktivnost roditelja AlO trazeni odnos 11Z pretpostavk11 da je 11 pocetnom trenutku bilo NlO atoma Pd.'m.\ 1 . gornjem sudu? Smatrati da je tempera.leg dijcIa suda.~a rastojanju r ]00 Tn od tackastog izotropnog izvoTa zvuka frekvencije 200 Hz nivo jaCine zvuka je L = 50 dB. Odredi zvucnu snagu izvora.:. = 21 h T.2.53) Maksimalan broj jezgara izotopa Ag odredjuje se iz uslova da fllnkcija .2.52) eiji Je SillIsao da se broj radioaktivnih jezgara Ag rnijenja usljed nastajanja raspadanjem jezgara Pd i nestajanjem usljed raspadanja samih jezgara Ag. T.lO W/m. Na dnu gOTn.8. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPlTA 5.T.'2 t ma.ln ~ '2 (Tl . 2. = 3. --=0 dNz(t) dt (3..2...T.52) je 3. jem sudu poceti izlaziti mjehuri vaz- 1z ovog uslova se dobije da ce maksimalan broj jezgara Ag biti u trenutku duhR na sJobodnoj povrsini Lecnosti u t max .:\2 - A2AI N OI (e.54) l.tura konstantna.192 GLAVA 3. 27. Prj kojoj ce debljini sloja tecnosti u donH.5. Di~kutovati dobijeni rezultaL . Al _ e-). kroz ntvoT pocne cia lstic.1990.. Koeficijcnt prigusenja zVllcnih talasa je 1-=.4 l/.6 Drugi parcijalni is pit IZ Fizike Tuzla. Promjena broja aloma izotopa Ag (potomka) odredjena je jednacinom odnosno (:1. U gornjoj polovini suda visine II (vidi sliku).55) Zadani radioaktivni niz mozemo predstaviti na sljedeCi naCin J'vlaksimalna aktivnost potomka odredjena je izrazom Promjena broja aloma izotopa Pd (roditelja) odredjena je jednacinom odnosno A 2rnax = . Ag nije ni hila.. \ ---: _. Ako je u pocetnom trenutku bilo sarno 1'/01 atorna roditelja: tj. izrazeno preko pcrioda poluraspada 193 t =ax = T T. godine (3. a atorna potornka.10. nalazi se tecnost zapreminske mase p.A1t"._A. Prag cujnosti na toj frekvenciji je 10 = 10. tj. DRUGI PARCIJALNI ISPIT! IZ FlZIKE odnosno.:r) (:l.1V2 (t) ima ekstremnu vrijednost) tj.- In~ .)ln 2 (3.e tecnost u donju polovinu..2 h ~-? Ao -. Tjesenje diferencijalne jednaCine (3... 3. a 11 donjoj plovini vazduh pod pritiskom p. atoma Pd.

Fotoni energije 5 ~M" eV rasijavaju se na elektronima koji: a) miruju b) se krebl U S\!SH~t fc~. 4~r2 1\ jer je srednja vrijednost gustine toka energije jednaka intenzitetu zvucnog talasa na tom mjestu I r • Ako sredina apsorbuje energiju. c) Aktivnost te l11ase Iudijurna poslije 10 godina. onda ce srednja vrijednost gustine toka (fluksa) energije biti ista u svim tackama koje leze na sferi poiuprecnika r. RJJE:ENl ZADACl SA PISMENIH lSPITA 3. a srednja vremenska vrijednost 2 1 sin (wt . prcdstavlja amplitudu talasa u toj tacki. 4. c) Brzinu IIlolekula v pri kojoj vrijednost Maksvelove funkcije raspodjele na temperaturi To = 330 K ima istu vrijednost kao i na 'fJ = 2 puta visaj temveraLuri. w je kruzna frekvencija talasa. i) trenutna vrijednost zaprCllliIL'3ke gustine ~n.~rgije u okoli~i tacke Ciji je polozaj odredjen vektororn polozaja U odnosu na tackasti iivor zvuka. gdje je brzina rasprostiranja talasa u sredini. ClvI = 28 g/rnol.'*'sr c= ~pa2w2v . Azot se nalazi u stacionarnorn stanju . kada postoj i apsorpcija. DRUGl PARClJALNI lSPITl lZ FlZIKE 195 3. = pa. Srednja vrijednost zapreminske gustine energije u okolini te tacke Je jer je u datoj tacki Ur 1 2 2 = 2" p a r w r konstantno. Rjdenja: 1. i) = 2 Srednja vrijednost gustine toka energije u okolini te tacke ce biti.VA 3. kada postoji apsorpcija energije u sredini. 11 trenutku t. 2 r 4~r2 " = I r . biti gdje je U.10. u. r = 100 m p zapremisku masU nedeformisane sredine U okolini te tacke. v 1 = 5 . Srednji fiuks energije kroz neku povrsinu predstavlja srednju vri~ jednost energije koju za jedinicu vremena pronese talas kroz tu povr~inu) to jest predstavlja srednju vrijednost snage zvucnog talasa.2.4 11m p ='1 Kada se kroz sredinu rasprostiI'€ zvucni talas onda u smjeru rasprostiranja talasa imamo tok energije. onda ce amplituda talasa na tom istom mjestu. amplituda opada sa udaljenoscu.315 JjrnoIK).fu T pri k~:joj brzinalna Vi :::. 5. i 'U2 = 600 m/ S odgovaraju jedilake vrijedllosti Maksvelove funkcije raspodjele. N ati: a) Temperatu. ce biti r .k .sr -.-+ k . a) Dokazati da Be aktivnost (brzina radioaktivnog raspadanja) mijellja po istom zakonu kao i broj neraspadnutih jezgara radioaktivnog elementa.194 GLJ. R = 8.:: 300 m/ s. Gustina taka (fluksa) energije na nekoIH mjcstu koje je na rastojanju r ad izvora. Ako je sredina kroz koju se rasprostire talas homogena i izotropna. Intenzitet zvucnog talasa na rastojanju r od od izvora.on1:na sa ~~nergijon1 100 keV. u trenutku t. ako je njegov period poluraspada T = 1620 godina. b) Odrediti brzinu raspadanja (aktivnost) 1 g radijuIIla Ra22 (i. k je talasni vektor. data je relacijom v=200Hz L = 50 dB 10 = 1O~1O W 1m 2 '" I . Odrediti energiju fotolla koji se n'1siju pod uglom od 180°. b) Nacrtati Maksvdovn funkcijl1 raspodjele molekula po intenzitetirna brzina na tcrnperaturi To i 'I = 2 puta visoj ternepraturi.w sin (wt 2 2 2 -~ . pa ako sa arO obiljeZimo amplitudu talasa na rastojanju r kada nema apsorpcije.

2. u (3. SmatrajuCi da je temperatura stalna. 1[) Ir pH IT = lOo. ~ 2x)' = 2pH odakle je (3.10. Ta'ko je dovoUna cia sarno jedna kap prodje 11 donji dio suda pa da dodje do stvaranja 'mjehurica u gornjem sudu. a pritisak ce se povecati do vrijednosti PI.skom p.1 donjern sudu pritisak pove(:a~ odnosno pritisak P1 dostigne vrijednost toliku da se zaustavi isticanje tecnosti.2x) (3.1 u gornjoj polovini sllda. Kako je PI = pg (~.57) W/m.57) dobija se jednaCina pH odnosno = pg (~ - pg(II .5 = PI(II . gasa pri izotermiCkom procesu je prema Bojl-Mariotovom zakonu data jednacinorn Ka.etka isticanja tecnosti i iznosi V=S~ II 2 pa je srednja snaga zvucnog izvora Nakon llticanja tecnosti-i stvaranja sJoja debljine x zapremina je Intenzitet zvuka na rnjestu r odredic€rno na za nivo jac.Promjena stanja.56) II . jer ce pritisak u donjem sudu postati veCi od hidrostatickog pritiska preostale tecnosti u gornjcm sudu. UVTstavajuCi izraz za V i V. RlJESENl ZADACl SA PlSMENlH lSPITA 3. DRUGI PARCIJALNI [SPITI lZ FlZIKE 197 Odavdje je I ro intenzitet zvucnog talasa na tom mjestu kada nema apsorpcije energije talasa u sredini.2x) 11vrsiavajllCi ga 11 (3.ine osnOV11 pozna tog izraza gdje je 8 povrsina poprecnog presjeka suda. oncia cc vrljednost tog pritiska biti jednaka hidrostatickom pritisku pTcostalog stuba tecIlost. prj stvaranju sloja tecnosti 11 donjem sudu 1 pocetna zapremina vazduha V. Odavdje je gdje je V zapremina vazduha prije poc. ce se promijeniti tako sto ce se zapremina srnanjiti na VI. pod pritJ.56) dobija se Ie L=lOlg10 Ovo se moze napisati kao .x) ' 2 x) (II .z Srednja zvucna. snaga izvora je 2. PS~=PIS(~ -x) a nakon sredjivanja se dobija jednaCina 10 odakle je 0.da se 1.1 L =. H r P X =7 Pretpostavimo da je isticanje tecnosti takvo da ne utice na promjenu temperature vazduha 11 donjem sudu.196 GLAVA s.lLlo = 1.

Kako je mjk = Mj R dobijamo izraz za temperaturu gasa pri zadanim uslovima 8 T = M(v 2 . T) = f(v2.59) 4kln '!.2. g) Odavdje se dobija da je V5 -. T) __ ~ ( . . odredjene vrijednosti temperatura To i 'ITo. 8M . f( v na:l) T) .58) iznosi • a) .198 GLAVA 3.To) = f(v.) f (11'. lako je dobiti vrijednost brzlne molekula v pri kojoj je to zadovoljeno (presjecIla tacka obje krive linije). 'ITo) ') VI (3.v') 2 1 4R In "" = 328 K b) Najvjerovatnija vrijednost brzine molekula dobije se iz uslova 3.2) tF 2 -V 1 Ako logaritmujemo lijevu i se deSIlU stranu posljednje jednacine dobija _ V2 m 2 In ~ = .!V/_ fl 'U.2 v VI 2kT v 2) 1 c) Kako je prema uslovu zadatka 2 odakle je 2 T = m ( '/)2 - f(v.m . DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 199 Posto treba da je x > 0) to mora biti pgH p<--.= vi ---!t!eZkT (2 .> ". Lako je sada nacrtati dijagrame funkcija raspodjele za. T) odnosno f(11'.1. 'Ul=300rn/s '/)2 = 600 rn/s To = 330 K M = 28 g/mol '1=2 f(vl) = f(v2) f(lr) da je prvi izvod Maksvelove funkcije raspodjele po v jednak nuli i alla iZIlosi Vnaj "' = /2RT Y-M T =7 v' =? odakle se vidi da njena vrijednost raste sa porastom temperature.(.. nakon uvrstavanja izraza za V naj" U (3. Vrijednost funkcije raspodjele za tu vrijednost brzine. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.e 1fRT i predstavlja njenu maksimalnu vrijednost.58) Prema uslovu zadatka treba da je f(v1. Odavde se vidi da porastorn temperature maksimalna vrijednost funkcije opada.(if 2kT )3/2 e _me' 2kTV2 (3.tvfaksvelova funkcija raspodjele molekula po intenzitetirna brzina data je izrazom .

63) i (iL64) ] od-uzimanjem dn1ge od prve..60) mozemo pisati u obliku v= Y-m(1J-=-lT a.68) DijeUenjem ove jednacine sa hl/11-12 dobija se (3.62) JednaCinll (:1.pic 2 = m.2. manji od impulsa fotona. i uzimajuci 11 obzir cia je impuls elektrona.200 GLAVA 3.63) obliku Zamjenorn kim = R/1V dobUa se lzraz za brzinu .5c4 Nakon uvrst.67) u (3. zbir energija fotona i total_De energije elektrona prije sudara) jednak je zbiru _c11:ergija fotona i totalne energije. RIJESENI ZADACI SA PISMENTH JSPITA 3. elektrona posllje sudara (3.58) u (3.62) U ! 3kTo'1 In '1 (3.59) dobija se jednaCina Prema zakonu 0 odrzanju iIIlpulsa izolovanog sistema moze se napisati jednacina (3.67) (3. = hv. dobijamo da je hVl I i.61) odakle se nakon sredjivanja dobija da je ProjecirajuCi ovu jednaCil111 na smjer kretanja fotona. prije sudara. hVj=5211eV Ek = 100 keY p=7r (3.pj = pz- hvz c RjesavanjcrIl ove jednaCine po v dobijarIlo c (3.e izraze (3. p~C2 = m.Prerna zakonu 0 odrzanju energije. + E2 (3.60) .66) i (3.65) dobija se l'ieka je energija upadnih fotuna hVl) a rasijanih hvz: i neka 5U prije sudara totalna energija elektrona E1 i impuls Pb a poslije sudara E2 j lillpuls pz. DR UGI PARCIJALNI [SPIT! [Z FIZIKE 201 UvrstavajuCi odgovarajur. jednacinu (3.66) (3.avanja izraza (3.5 c4 E~ -~. odnosno 4.IDolekula vee VMG~ = 638 mj8 / 3RTo'1 In '7 . dobijamo E =7 a}~ r Kalo je prerna specijalnoj teoriji relativnosti Ef . .69) hI/I + E.64) Kvadriranjernjednacina (3.

511 MeV -+ 0. rn = 1 g Ra 226 T = 1620 god U masi In nalazi se No atorna.73) Izraz (3.73) Je ~I dN dt (no) .At b)Kada je PI razliCito od nule. koja je povezana sa periodom poluraspada relacijorn A = 0.70) dobija se E.71) i jednacina (3.At (3.rn6c4.69) postaje gdje je No pocetni broj radioaktivnih atoma i A je kOIlstanta radioaktivnog raspadanja.693 m Ao = '--~-NA = 3.335 M"eV Proizvod A1\/0 = . b) Pocetna aktivnost radioaktivnog izvora se Inoze izraziti preko perioda poluraspada i broja radioaktivnog atoma u izvoru u pocetnom trenutku adakle je 5.1 MeV = 0.71) diferencira po t dobija se = 0.A o predstavlja aktivnost radioaktivnog izvora u pocetnom trenutku) pa se dobija zakon pronljene aktivnosti radioaktivnog izvora tl toku vrernena Prema (3.= 0. sto je trebalo dokazati.71).66) uvrstima prema uslovu zadatka da je 3.72) PIC = V Ei . DRUG1 PARCIJALNI ISPITI1Z FIZIKE 203 PI = 0 dobija se da je Prerna zakonu radioaktivnog rasp ada broj neraspaduutih jezgara radioaktovllog element a nakon vremena t je (3.~ A(t) = ANoe. co ~--~.7 ·10'0 Bq t = 10 god A =7 a) Aktivnost radioaktivnog ele_menta prerna definiciji je brzina radioaktivnog raspadanja (jednaka je broju jezgara koja se raspadnu u jednoj sekundi) A~I-­ T M c) Aktivnost radioaktivIlog izvora nakon vrernena t prema (3.E.202 GLAVA 3. Ako se (3.ie (3. dN dt = ~AN 0 e. + 2hv.611 MeV Iz izraza (3.66) dobija se da je r-~·-. = rnoc' + Ek = 0. anda je Kada se ovaj rezultat uvrsti u (3.25 MeV - E.2.73) je isti po obliku kao i izraz (3.69) se dobija da. a rllolarnoj Illasi Mirna ih N A (Avogadrov broj)) sto znaCi da se pocetni broj radioaktivnih atoma moze izraziti kao Pocetna aktivnost je sada data izrazom 0.~~ hv. RIJESEN1 ZADACI SA P1SMEN1II ISPITA a) Aka u jednaCinu (3.693 T adakle je hv.

predaje rl svoje energije i rasije se pod uglorn O. RIJEiJENI ZADACI SA PISMENlH lSPITA 3...mogenim toplotnirn izolatorom. Tz 0.11 i 7. rod ose cilindra. 2.. :193 I{. Temperatura. 205 sto 3.08 MeV.-::: 293 T\. A A=lm Nakon uvrstavanja iZTtlZa za . rt = 5 puta manju zapreminu.01 6cp =. Prostor izmedj11 dva koaksijalna rneta. amplitude oscilovallja se razlikuju za se moze napisati kao f.204 GLAVA 3.7G) uvrstimo izraze (3. l\a rastojanju Xl od izvora talasa.Eka taJasa 6.\0 fotona. vanjskog Tz takva dajc Tl :> T z . ullutra. Energije veze po nukleonu u Lz'.75) .76) gdje su 0.9.77) Ako u izraz (3. 5. kx2 (wt· kx. ol1.J. respektivno.\ :::::: 1. rn c.ie/fenja 1. (3. na. Pri sintezi jezgara sLiD i 1Hz obrazuju se dvije o:-cestice.az az . ip = ~"-. . Odredi talasnu duzinu . godine 1.FlUKE Prema uslovu zadatka. a.0. a) Odreui zavisnosl. jednacina kretanja cestica elasti(lle sredine kroz koju se prostire talas je 6. Koji kornpresioni proces.ackanw je = 'P2 _. isp-unjen je ho. t. adijabatski iIi izoterrnlcki) zahtijeva manji utrosak rada i koliko puta? 'Veze atomau rIlolekulima smatrati krutim.x R. 2. 1.2.5 l/m. Vazduh zapremin(:~ V1 treba da se komprimira.lna dEndra) cij1 su poluprecnici Tl i TZ.ija je jednacina al . Izral:uIlati encrgiju koja se oslobodi pri datOIIl procesu. U oscilovanju za onom u (3.l1mmO L).77) dohija 58 odnosno Odavdjc se dobija da je il. DlWGl PARCIJALNI ISPITI lZ .1 (3.- 2" LlJ.1 = 0 .Jasa. 'PI = wt _. razlika talasa u tatkarna u kojima se amplitude oscilovallja cestica sredine razlikuju za (C = 1 %. = Fazna ra:.m r = 1 O/(i at: 0. je fazna..H i H'e RU .prostire ravanski harmonijskl taJas talasne duzine .'P = 27fln(l - E) All = -0.emperature T od rast-ojanja.5.126 rad ~ --7. kolika.2.'P 11 l. 3. koji u sudanl sa slaho vezan1m elektronom. jl = 0.snjeg cilindraje T I .1 Drugi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla.51. h) :'\iacrtati grafik funkcije T(r} il-ko je 1'1 c=.1990.=---·=1-al 0. 3.1 i rLz amplitude oscilovanja cestica na udaljenostima Xl i Xz ad izvora taJasa 1 lwje su prerna (:3. U hornogenoj sredini se raf.24 0 Cestica sredine na Tastojanju X2 zaostajae:c tacki Xl (znak minus u rezulLatu).75)' odredjene izrazima Ako je koeficijent f:llabljenja ta.74) i (3.x dobija se cia je trazena fazua razlika p=O.~{3. 1'1 = 5 em i rz = ] 0 crrL 4.) = k6..

80) Au 1 51\..-1 2 1 Ako se ispred zagrade izvuce V" i sredi izraz dobija se da je Uv~rst~vajuc~ datl: vrijednosti zaprernina.=.-<+l .ovogaje rad koji treba iZVTsiti nad gasompri adijabatsko' kampreslJl J A = a l l JV1 V'" ~P V< r V .(ln V2 ~ In V. = 293 K rl = 5 (rn TZ = 10 ern T(r) =? .' 5V. V dV -. a za neko pocetno stanje pritisak PI i zaprernina VI) Aka se taj izraz uvrsti u (3.78) dobija se da je rad koji se izvrsi nad gasom pri izotermickoj kompresiji Ai = odnosno ~P1V. . Aka se uvrsti poznati adnos zapremina dobija se da je utroseni Tad pri izotermnom procesu 1z ove VI PV< = plV.2... = ··'Pl V.. l V. a vazduh se satoji ad dvoatomnih molekula) and a one imaju ukupno J..-1 ·--·1 . rae una se prema lzrazu V (3. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE odakle je P... R 2 A. .43 Ai . utroseni rad pri adijabatskOJ pIOCeSU lZnOSI Adijabatska kOllstanta K = f~ = ~ = 1. p=-~ 207 Rad koji treha izvrsiti Had vazduhorn pri adiJ·abatskoJ· komp feSI]l . Na osno~::. dV Cp = -·-R i Cv 2 J+2 =:i.: (V. = 1'1':".79) i (3. adijabatska konstanta za vazduh.~l InS A a-. 3.78) Kako su pritisak i zaprernina pri adijabatskom procesu povezani jednacillom (za neko proizvoljno stanje pritisak p i zapremina V..= .'0 1. Tl = 393 K 1. In -' V.80) Aka se veZe medju atomima u molekulu smatraju krutirll. vazi pV =P. '(_'-1 --1 ) U ' (3. A. v.PlV ~ K-l .procesu za dV8: proizvoljna stanja. ) = Pl V. " . V..79) p~~ __ izoternlickoT"l!...4 Odnos utrosenih radova Gv J pri adijabatskoj i izotermickoj kopresiji dobije se dijeljenjem izraza (3._ V-<+1) 11. pa je V. jednacine IIlozerno izraziti pritisak p pa se dobija p1Vt P = ---- (3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA :3. 5 stepeni slobode kretanja (tTi translatorna i dva rotaciona).V. .206 GLAVA 3. g dJe je K = cp/ct).

-1-.8-1) Kada se foton energije Eo.. T JednaCina (a. do..K) a u em..ala..Prerna uslovu zadatka.In ~ a) Protok to1'lote kroz cilindricni 810j debljine de na rstojanju r od ose dlindra..2.31n(O.---. njegova talasna duZina .85) uVTsti u (3.83) uvrsti cia je 1'rotok toplote kroz cilinclricni sloj T 209 = T" tada jo 1'(r. kojoj odgovara.: 'f ) q 1 -.:.ko da Inu preda. Uvr. iz jednacille (3. RlJESENI ZADACI SA P[SMENlH ISPITA 3.rl )Eo: a.83) Zavisnost ternperature od udaljenosti r od Ose ciEndra. Promjena talasne duzine fotona. t.-.~ T rl (:1..84. __ _ I gdje temperatura.82) je diferencijalna.) (3. u . kroz koji Sf' provodi toplota.2r) 293 (3.or' _ ] r \ . .ko da se razdvoje promjenljive i dobije jednaCina ---~ Njen grafik je prikazan na slici. slabo vezanom elektronu ta.sna duzina '\0.\ je veta od talasne duzine upadnog fotona Ao.81) dobijamo In L (3. rasije na. r(cm) q dr 2'lfL r = -.208 CLAVA 3. ugao koji zaklapa pravac rasijanog fOLona l' pr_avac upadnog f6G:llla je 8..- 27fLA In .86) i u'vrstavajuCi zadane vrijed· T(r) nosti dobijamo da treba 393 Ddcrtati funkciju I I I I I T(r) = 393 .2?T'r L povTsina sioja. koja pri ovom rasijanju nastaje.:. je dT q = --).82) .) dobija se da je 1'(r) = 1'.... fJ svoje energijc. .8(3.1'2)---.83) 50 data izrawm .(1'.:-. DRUm PARClJALNI [SPITI IZ FlZIKE Aka se u izraz (3.\d1' Se 4.86) " b) Koristeci izraz (3.. rasijani foton produzi sa energijonl E = (1 .144. je h Integracijom lijeve i desne strane ove jednaCine dobija h)) e odakle je mv- (3.8} ) de gdje je S =. jednacina koja se rjesava ta..stavanjerrl II (3. .85) Ako se izraz (3.

ase jezgara MLi 3rnp odnosIlo.mc' "' 2h 2 8 ~. 2 8 ..33 MeV E.'.av.. h Plankova konstanta i c brzina svjetlosti.210 CLAVA 3.sin '\0 modo 2 (3.&.SIn . ESt!l = 5.5. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.1J mocAo 2 odakle je trazena talasna duzina Trazena oslobodjena enrgija iznosi . .91) uvrstirno u (3...L (3..-1 = ----sin E mocAo 2 Prema uslovu zadatka je E = (1 f] )EOl (3.vs = 7.89) u (3. prema reladji ekvivalencije mase i energij~.1 .87) sLi 6 +.2 AE. he E Eo (3.90) I .91) Mu = mp rnn ~Vd c:l " Defekt rnase.v C Eo 2h 28 . A je maseni broj i Esv je specificna energija veze po nukleOIlU tog jezgra.90) dobija se izraz + 3mn -I- ..88) dobija se izraz + (A - Z) mn .Q.v2 = 1. \ = - he. = Z rnp nakon uvrstavanja (3. Kada jednaCinu (3.\ '\0 = 2h sin 2 moc ~ 2 (3. DR UGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE U nuklearnoj reakciji 211 prema Komptonovom izrazu je ..m defekt rnase odredjen relacijorn Ako izrazimo talasne duzine u funkciji energije "'0=--' .88) gdje je 6. Eo 1 -=-E 1-7) Kada izraz (3.1 = . odredjena izrazom Q = 6. nakon uvrstavanja gornjih izraza postaje 1 2h.= .11 MeV E.87) podijelimo sa '\0 dobija se vrijednost oslobodjene energije je.2.89) I I I ! Masa bilo kojeg jezgra odredjena je relacijom j\1)..08 MeV Q ='1 .1 . gdje je Z redni broj elementa. Lako je sada dobiti da S11 m. H' --+2 H e4 +Q gdje je rno masa rnirovanja elektrona.

b) Kolika je koliCina toplote koju provede ovaj sIo] za jedan dan? Koeficijent toplotne provodljivosti azbesta je.02 kg 213 3.---. i Dokazati da je 11 s]ucaju -1_ m2 tem bi bio kao na sliei. i M.93) ! I -1 "I Kako osa oko koje se vrsi oscilovanje prolazi kroz centar mase ~tapa (teziste stapa).8 Drugi parcijalni is pit iz Fizike Tuzla. a unutarnja strana koja nalijeze na parovod ima temperaturu t2 = 120°C. Na krajeve tankog homogenog sta. to je krak sile Ide koja djelije na stap u sv~kom polozaju jednak Duli. + .pa duzine L ~::: 0. kod izotopa vodonika iH1 "i atomu ne zanemaruj-e? gdje S11 £1 i L2 vektori polozaja masa m1 i m2 U odnosu na c¢ntar mase stapa) rcspektivno..CI SA PISMEN1H ISPITA 3.ent bice -¥l M=M.21 WlmK.2 kg rn.l M.~ \ . = 0. Kretanje se moze opisati osnovnom jednacinom dinamike rotacionog kretanja : l- I. Na osnovu rnolekularno-kineticke teorije izvesti opstu jednaCinu gasnog stanja idealnog gasa u stadonarnom stanju. Lan" . prolazi kroz njegovu sredinu. ($. = I. DRUGI PARC1JALNI ISPITI IZ FlZIKE RJesenja: 1. = 0. vr_~i oscilovanje. a) lzvesti izraz za racunanje protoka toplote kroz ovakav sloj. 30. + _Mn (~.3 kg.9.2. Moment inercije sistema je zbir momenata inercije stapa i ~ugli kao tackastih Inasa u odnosll na osu oko koje se vrsi oscilacovapje a I I. 2. a unutrasnji d 2 = 7 ern.4 kg m.. a ka nama. 1.92) I gdje je 18 Inoment inercije sistema u odnosu na 0811 oko koje s~.. Stap se moze obrtati ako horizontalne ose koja. SpoJjasnji precnik izolirajuceg sIoja je d.2. }~a koliko se ~azlikuju medjusobno prvi eksitacioni potencijaJi lH2 --\/1 -. obmotana je 810jem azhesta. \ _\ \ \ L . proIaeunati da 1i bi se sistem mogao "t' \ G.3 = 0.3 m m = 0.212 GLAVA 3. godine m. RIJESENI ZADA.2 kg i rrt2 = 0. L = 0. Ako se 62 sistern malo izvede iz polozaja stabilne ravnoteze i prepusti samorn sebi.\ = 0. = 1" + I. ( . = II X G. 13 em. Rezulbujuci mo:rp. temperatura azbestnog sloja je t] = 500C. Ym ~. a) Odrediti period malih oscilacija takvog kIatna. X G. . je ugaono ubrzanje slsterna u dat:om_ trenutku. . \ \ m i1z \ \ ~ \ \ \ -\ T =? a) Polozaj stabilne revnotezc za sis- '. Mom~nti su orijentisani u pravcu os~ oko koje se vrsi oscilovanje i to u datorn polozaju M2 od nas. Dakle kretanje ce se vrsiti pod uticajem mOlIlenata sila: teze koje djeluju na tackaste mase i koji su dati vektorskim jednaCi~ama Ym < d c~ .3 rn i mase rn = 0. 3. Otpor vazduha i trenje U osovini zanemariti. nastace male osdlacije oko polozaja stabilne ravnoteze. Cilindriclla cijev paravoda duzine L = 65 m.. 4.L) okrenuti aka date ose (okrenuti u vertikalnoj ravni). b) Aka bi se u stanju mirovanja u polo.3 kg Vo = 400 m/s m.zaju stabilne ravnoteze sa donjom kuglom idealno neelasticno sudario rnetak brzine Va = 400 m/s i mase m'3 = 20 g.tan e f~--h n===='l======K""T -i -----I u slucaju kada se kretanje jezgra u M. +M. ~ Mi momenti spoljasnjih sila koje djeluju i izazlvaju kretanje. U homogeno elektrostatii'ko polje izmedju ploca ravanskog kondenzatora ulijece elektron I kako je prikazano na slid. + I. Spoljasnja. pa je i njen rnoment u odnosu na tu osu je~nak nuli.1985.a = -M.4 kg pricvTscene su Inale kugle masa m'l = 0.

-dt' gdje su = ]Y[.214 GLAVA 3.gs radijanlma). ~Oy = 0 gdje je gdje je I. Rjesenje ave difere~cijalne jednaCi~e opisuje ~a~o se u toku vremena Inijenja ugao otklona od ravnoteznog poloz~a .)L = 6(m2 . - M2 nakon uvrstavanja i sredjivanja se dobije da je 1\:!1 = rn1gL l sirup = trnlg sin 'P M2 = rnzgL 2 sin rp = i. V m.m..92) se moze napisati kao UziIIlajuci U ~ d'<{5 a=-- Iz ovog se vidi smisao uvedene konstante woo Ona predstavlja sopstvenu kruznu ucestanost oscilovanja i povezana je sa periodom relacijom obzir da je moment incrcije sistema Projekcija ave jednaCine na srujer duz ose prema nama daje d2 'P 1. RIJESENI ZADACI SA PISMENlH ISPITA 3.)g 1. 9- b S intenziteti momenata sila. Period malih oscilacija tog klatna dat je relacijom T = 211'\{ _ .~ ~a . .T d 'P dt2 .2. moment inercije sistema (fizickog klatna) u odnosuna osu oko koje se vrsi oscilovanje.2. DRUG] PARCIJALNJ lSPIT! IZ FlZIKE 215 Veyktor ugaonog pomjeranja 'P je usmjeren takodje duz ose oko koje se vrSl oscIlovanJe.in: Svako kruto tijelo koje moze da osciluje oka neke ose predstavlja fizicko klatno. + 3m. Moment inercije sistema U odnosun na OSli koja prolazi kroz centar stapa je jednak zbiru Illornenata inercije pojedinih njegovih dijelova (vidi crtez)l a masa sistema je pozitivna konstanta.male oscilacije se moze uzeti da je sin 'P ~ ('P izrazeno .~ . prema nama pa se trenutno ugaono ubrzanje dobija kao UzimajuCi sve ovo 11 dt' obzir jednacina (3.mzg sin rp T = 211' I' ~ Be [(m + 3m. 'P(t) = 'Po cos (wot + (X) Centar mase sistema j~ tacka ciji je··polozaj u izabranom koordinatnom sistemu odredjen radijus vektorom . Uvrstavanjem i prebacivanjem na lijevu stranu jedakosti dobija dt' + d 'P 2 -ir m2'- m Lg sin 'P = 0 rp II nai'. pa dobijamo linearnu homogenu diferencijalnu jednaCinu drugog red a sa konstantnim koeficijentima 11 2 --. ms masa sistema (fizickog klatna) i s udaljenost centra mase sistema od ose oscilovanja.

~ 0 dobija se ela je mornent inercije sistema sa slijepljeninl InctkorIl.to je isti rezultat.no kretanje oko ose 0.6. bude vee a iIi har jedna.m.m n z 2 y L U koordinatnorn sistemu izabranom kao Ila slki sve mase leze na Z-osi pa SU~ x.ffis)gL-C mgt . (ali vazi zakon 0 odrzanju ukupne encrgije).~--- (m..216 GLAVA 3.aj potencijalne energije sistema pri obrtanju do polozaja. zvncnl.95 s ~ 6(m2.3 -.rn2 -+ m Kako je Z. Da bi Be sisteffi mogao okrenl1ti oko ose mOTa da kineticka. m. potencijalne em +m 2 3 nergije slsterna uzmemo horizontalnu ravan 1J kojoj leti metak prije sudara. + m) Uvrstavanjern 11 izraz za period oscilovanja fizickog klatna dobija se -~. obrt.ka priraStaju potencijalne energlje sistema kada dodje u polozaj da se rnasa m'2 + m'3 nadje verikalno iznael ose (vidi sliku). m. m. Ako za. + m2 + m) omsvo ----.~~-. + !J.-.m2 -+ . sbtema ne -~---.l 1 svjetlosnn). x gelje je I =--ml +.rnl + b. + Llmn~ . Lako se elobija da je Wo = odnosu na osu Zc=--~-· (m..)L 2{rn. Kazemo da se ukupna mehanicka en ergij a. b) Ako se .(m. nuIti Divo racunanja. Z2 = -. Ep2 - EPI flEp = {mz -+.)9 .orIlenta kolicine kretanja. odnosno ne vazi zakoD 0 odrzanju mehallitke encrgije sistema.1Tn'2 + 3m3)L Kako je m2 > rnl to je Ze. < 0. + m.L/2 i = mL' 12 . 2{m.-. RJJESENI ZADACI SA PISMENlIl ISl'ITA ~mlrl 3.m. l:::.~~~----- (rn -I. = L/2. + 3m2)L T = 21f\1 = 1..gL -+. l{ineticka encrgija rotacije kojom raspolaze sistem ncposredno poslije sudara (u polozaju stabilne ravnoteze) prelazice u potencijalllu energjju kada se bude okr0tao 11 vertikalnoj ra..i t~­ me je jedan dio kineticke energije metka presao u neke druge oblike energije (toplotnu .)gL 1{ako rnora bHi . prjraSt.m.--. to na osnOVll zakona 0 odrzanju m..metak idealno neelasticno sudari sa kuglorn rnz znac. 1= ~.i da ce nakoD sudara_prodll_~-lti _ d~ se krece zajedno s'il]C.vni.)L . jednake' nuli (smatra se da je cjelokupna masa stapa koncentrisana u njegovom centrn mase koji se nalazi u koordinatnom poi'etkl1) Zc odriava konstantnom .. z.~- (m + 3m.3rnl -+.'fu:P. sto znacj da ce centar mase slstema lezati ispod OBe oscilovanja) a njegova udaljenost ce biti 5 =1.i y-komponente vektora. .2. labilne ravnoteze mozemo izracunati: o . (momenta impulsa) _mozerno odrediti ugaollu brzinu kojom sistem zapocne obrta-nje neposre-dno nakon.mg~) + rn. DRUGI PARClJALNI ISPITI IZ FlZIKE 217 + llm2i2 + ..L' {m2 + m')L' + ~-. Kako sistem poslije suelara zapoCinje obrt..anja.+ ------4 4 11 Z3 .Ep' = flEp = (m. sudara 0 -.. energ~ja rotarije) u polozaju stabilne ravnoteze.

.E . neposredno poslije sudara dobijamo rad Wo = 81.63-s Vidi se da je ona veta od w pa zakljuC:ujemo da ce se sistem obrlluti. Kako se u nasem sl. lako je U odgovarajuCirn jedinicama /3 I-sistema izraeunati_ Q W 70K Q = 2 . d.218 CLAVA 3. S povrsina sloja kroz koji se provodi LOp Iota. odnosno imacerno stacionarno provodjenje toplote. Uzmemo Ii da je S = 2nr L. dobijamo a) Prolok loplote kroz neku povrsinu. in 4l T2 d2 gdje je A koeficijent toplolne provodljivosti. rt'dl q 271" AL it'}.dg (m+3ml+3m2+3m3)L > 48 rad ..~E.= 271"AL-·-In tl. Kako je brojna vrijednost t. Znak minus"ukazuje na Cinjenicu da se top Iota provodi u suprotnom srnjeru od smjera u kojern raste temperatura.ucaju unutraSnja strana izoiaciollog sloja odr'. 3. RlJESENl ZADACl SA PISMENIH lSPITA 3. w > !3.tz-t1 q:c 211"AL-.2. L = 65 m t. na rastojanju r od ose cijevi. sloj debljine dr (srafiranao na crtezu) i duzine L kao?ito je i duzina cijevi.·86400 s = 838 M J Km in 13 em 7 .---.21 W /Krn q =? Q ="1 ---·--dt q IntegrirajuCi po r 11 granicarna od r2 do r1) a po t od t2 do ll) j " dr r T2 = _ 271" AL.snjosti prema spoljasnjosti stacionarno.lava na konstantnoj visoj. = W - \r r~:~rn2+m3-m.emperaturske razIike u Celzijusovim stepenirIla i Kelvinima jednaka.V I. mozemo pisati q = -.>\. DRUGl PARCI.> D. dat je lzrazorn q= q Odavde se dobija izraz za protok toplote kroz cilindricni sloj T2 In - r. dr gdje smo uzeli li obzir da temperatura opada duzpolupred"iika. q = -A271"rLdr Kako u citavom izolacionom sloju nema nikakvih izvora toplote to ce prot ok toplote kroz svaki sloj biti isti. a spoljasnja na konstantnoj nizoj ternperaturi. . koji se definise kao koli(:ina toplote koja prodje kroz tu povrsinu u jedinici vremena.-.Ep UOClnlO u izolacionom sloju.. ·65 rn-. = 50°C t. b) KoIiCina toplote koju ovakav sloj provede za jedan dan iznosi t. t 2 -t 1 ."'S-- dt Ako izracunamo ugaonu brzinu koju je dobio sistem.'1n . Protok toplote kroz njega je zaju stabilne ravnoteze da bi se obTnno do polozaja labilne ravnoteZ€. = 13 em do = 7 em 7 = 1 dan A = 0.21 -_. Razdvajanjem promjenljivih u posljednjoj diferencijalnoj jednacini dobicemo cia je dr 271")'L r = dt 2.I. dt / dx je gradijent temperature (tacnije rcecno intcnzitet gradijenta u pravcu normal no na povrsinu kroz koju se provodi}. = 120 DC d.14 ·0.JALNl lSPITI IZ FlZIKE 219 imacemo da je 2 Odavdje se dobija ugaona brzina koju treba da dobije sistem u polo- W' I. = --(t2 - tIl dt --ASdx . to ce se toplota provoditi od unutra. Q = qT = 271"AL--7 In 4J.

vrijelne ~{.I{'oi (3. sljed{. Pod idealnim gasom u kinetickoj teoriji podrazumijeva sc gas kod koga se rnolekule mogu smatrati materijalnim tackarna iZITledju kojih nema medjumolekularnih djelovanja. __ Taj 1ro.)" kretanje.t udare u njegovu povrsinu . ne uticu na tacnost rezultata (zakljucka) u stn se neJ":emo upustatl na ovom rnjestu.tu tollkll promjen~l kolic.leI je Projekcij11 llkupne prOITljene ko1l6ne kretanja jednog dijcla.2.220 GLAVA 3.i)2i kojom gas u sudu djeluje na tu povrsinu zida.6. dobice se pritisak koji gas 11 sudu vdi na. lYroze se pokazati da ova pojedllostavljenja.8) podijeljcna tirIl VTCmen om..olil<R) oa J nujudaljeniji molekuli sa hrziuorn Vi mogu za. nesredjen<. a koja poticc od 8yih rnoleknla koje za neko vrijeme .la te promjene na sInjer ju. pa on nakon sudara.S na koju ona normalno djeluje.]Vi hroj molekuia sa brzinama 1\ koje za YTijclne Ilt udare u povrsinu zlda !::. Pri tim sudarima dolazi do razmjcne impulsa (kolifine 'kretanja) i fi'astaje kretanje koje" se:'haz"iva hao-ticno-.aka da prem. Ukoliko se ta sila podijeli povrsinom /:.1inif. PISMENIH 1SP1TA 3. vee sarYlO po smjcTu.6. zid. t.1 je jednak 1/6 broja rnolekula koji se nalaze u paralelo-pipedu kOllstruisanom nad povdlnoIIl !::. fiji 311 intenziteti vi bic_e f:.2Y i f:. One se nalaze 11 neprekidnom kretanju i sudaraju Be Inedjllsobno kao 1 sa zidovima suda 11 korne se nalaze. ?VfoJekul koji lde prema zidu ima koliCinu kretanja (impnls) Pri sudaru sa zidOln njegova so brzina 11e u1ijcnja po intenzitetu. irna koliciTlU kretanja Kzm = m. Neka je Budar molekula i zida idealno ela-stiean i pretpostavimo . zida na slujer njegove spoljasnje nonnale mozerna izracunati na. Svaka molekula pri udaru u zid suda prec1aje jedan d io impulsa zidu.S koji irna duzinu ~:Ci = vJ::d. RIJESENI ZADAC1 SA.S.JCi = f:. Projekci. PreTna tome pritisak zatvorenog gasa potire od udaranja njegovin moleku1a 11 zidove sucia pa se moze pisati p= Prl interakciji sa zidom doslo jc do promjcne koECine kretanja molekula. = '1}i· Projekcija promjcnE' kolicine kretanja koju je zid primio od udara sVlh molekula sa brzi·nama. Projekcija ukupne prornjene impulsa zida Ila fanjer njegove spoljasnje normalc. 1>:oja je t. DRUGI PAR ClJA LNI lSPITI 1Z FIZIKE 221 3.i nacin: zbog idealno elestit-TIog 5udara Prema zakonu a_kcije 1 rea1rcl7:1d jc dobjo i~.6.ine kretanja koja je SaTIIO suprotTlog smJcra 13a JC njena projekcij. predstavIjace srednju vrijednost norma]ne komponente sile da se molekuli krecu razlicitirn brzinama.nog vektor<1 spoljasnje norrnale na zid ce hiti .a VIi --::::" 1'2.~jednorn "idu ide 1/6 od ukupnog broja molekula u njernu (vidi sliku).94) Pretpostavimo da SE-' rnolekuli u sudu mogu kretati sarno n tri gdje je . 'C' medjusobno okornita pravca. da stigrru do zida.

3. Prcma tonle pod srednjOITl vrijednoscu brzine za skup rnolekula podrazurnijevamo onu kOllstantnu vrijednost brzine koju bi trebao da irna svaki molekul u sudu pa da ukupan zbir brzina molekula u sudu bude isti kao i kad se molekuli.94) dobijamo Aka pretpostavimo da u sudu imamo r grupa molekul sa razliCitim vrijednostima brzina.""1 nit'i v=_·_-n gdje smo sa n = NjV obiljezili koncentraciju molekula u sudu. Slicnim postupkom bi se mogio napisati i za srednju vrijednost kvadrata brzine J J gdje je k Bolcmanova konstanta.ec = . Kako je DijeljenjerIl brojioca i imenioca na desnoj stranl sa zaprerninom suda V dobijamo .96) dobijarno p = nkT (3. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA Vi. + Ni + ..t padnu na povrsinu b.2:.::l (3.Trvr + . kreeu razlicitim brzinama.96) Posljednju SUTnu mozemo InaIa drugacije izraziti.i = 1:..96) predstavljajll osnovnujednaCinu kineticke teorije gasova za pritisak. + . tlt 1 3 - tlKz = " L tlK. Ukoliko (3. + N2 '--_.97) pomnozimo sa zaprerninom suda dobieemo v2 = ~io::::l \~r .95) t=. L (3. Neka se 11 sudu nalazi NI molekula sa brzinaJ1la VI) N2 molekula sa brzinama V2. ni v1 2 " pV = nVkT (3. iznosila Srednja vrijednost sile kojom gas djeluje u toku vremena tlt na povdinu zida sud a 6.97) Ovajednacina J kao i (3. ----- L~:::::l NiVi N srednja vrijednost kincticke energije translatornog kretanja rrloleku- lao Vidi se da je pritisak zatvorenog gasa brojno jednak dvjema trecinarna kineticke energije translatornog kretanja molekula koji se sadrze u jedinici zaprernine..95) dobijamo 223 gdje je ni koncentracija molekula sa brzinom Uvrstavanjem u (3... tada bi projekcija ukupne promjene impulsa zida na smjer spoljasnje normale.222 GLA VA 3. + .. kao . a sa ni = pli/V koncentraciju nlOlekula u sudu sa brzinom Vi. Ni molekula sa brzinama Vi. Srednja brzina za skup molekula u sudu definise se kao V = lVIVl gdje je . sto se moze napisati i kao .S."'.. nakon uvrstavanja u (3._...= -nrnv2~S tlK. + NiVi + .98) n odnosno Izraz n V = ..IV predstavlja ukupan broj IDolekula u sudu.to je kod nas slucaj. DRUGI PARClJALNI lSPITl lZ FlZIKE Koristenjem ovog u (3.._ rnv 2 Ek = -2 -+ N2V2 N.2. + N.1 1 " "3mtlS tlt niV.. koju izazovu svi molekuli iz suda koji za vrijerne I::.S biee F Pritisak tog gasa je .L7\._..

nja kazaljke na satu) pZt je tan fj < 0.-: tan 0 ·V y". DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 225 gdje je z broj rnolova moleknla gasa u sudu..h.. I I x 'if Zadatak se moze rijesiti na vise nacina. _. povcca-I. a..(y= . Prikazat (emo dva 11a(:ina.:.ie jedIloliko jer ne dejstv'uje nika.~ 9£ V 'v ' 2 x ::::.2.'a brzinu. to .:r rn gdje je 1J y y-kmnponenta brzille elektrollcl na izlazl1 iz kondcnzatora..:. ('lektrona. sto je i trehalo doka..Ie Vox = V X1 pa se dobija Koordina.. -1 +V 1 1'-/. univerzalna gasna konstanta.orarno jzabrati negativan predznak...99) gornju plocu rnoCl ce tan' 0 A.branog koordina. lJ nacin: Kretanje u vertikalnom praVCll do dostizanja naJvise tacke putanjc je jednoliko usporeno jer u suprot-nom s-rnjeru Y -ose djeluje kC)1lstantna sHa elektricIlog polja~ 3 od t.224 GLAVA 3..h) 11 m/M gdje je m dobijamo obzir da je J.h 1Z konocTlzatora kao na. a M njegova m-olarna rnasa.II = Uzevsi 1 2a. Uvrstavanjcm i skrativanjem sa a) dobije se tan 2 0: fl-=.: Ym tan 0 i .ko jc Ym < d onda elektron nece ndariti iza. slici.Kako je kretanje u vertikalnorn pravcu jednoliko prornjcIlljivo to IIlDzerno pisati da je V. 11 . tan' 0 Odavde se dobije tan 0-: ::::. 4.te polozaja.98) daje .lgao: a 0 se rIljcri u smjeTu kT(~ta.{:' taz:ke do lzl?-za 1Z kondenzatora je jednoliko ubrzano. aNA Avogadrov broj.0 t sin u. 2 v y = 2aym pV = ·-RT M sto predstavlja opstu jednaCinu gasllog stanja za idealne gasove. to zakljllclljcmo da m. jer sila djclnjc Ltko da. _ _ _ ___ .tnog sistema.S 0:' = Voy - at :::::: Vo sin Cl:' - at Kako je kretanje 11 horizontalnom pravcu jednoliko) jeT nerna nikakvih sila. Za projekcije brzina na ose lza. rrlOzemo pisati Vx v 11 = Vox = Vo CO. UVTstavanje u (3. rnogu se dati jeonacinama tan a tanO K yadriranjem ovog izraza dobija se 'U '-' t cos 0: = h ---l--. sita.zati.. U horizontalnom srnjeru kretanje. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. Treha pokazati da je tan a = ' . u svakorn trenutkn u takviJTI uslovima.L I.kva. z =_ 'maS<1 gasa 11 sudu. 1J o (3.VAk = R. Pry! nacin: Sa slike S8 vid] da je Kako je 0: ostaT l. .

2.102) i sredjivanjem se dobija da je mozerna pisati tan ti O tana . Vo sin 0: 0:' ati Va cos = tan a a ..101) je (110 ~ 1 + 2h) at 2 p -)1- h tanO Ym 5. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA Vrijerne penjanja do najvise tacke putanje odredjuje se iz uslova 3. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE iito uvrstavanjem u (3. (Ii) 1.104) Uvrstavanjem nadjenog izraza za h dobijamo Rjeiienja ove kvadratne jednaCine BU t.Ip (3. pa se na osnovu (3. odnosno vosina odakle je atp = 0 ti = Ip / ( + VI + h) 1 Ym _ h (3. 10-31 kg mp = mn = 1.H' =? EIH2 =7 ma = 9. V~ ~ t= tp .101) U trenutku izlaska iz kondenzatora odnos komponenata brzina je (vidi crtez) tan O = Vyi - U trenutku izlaska iz kondenzatora je y = 0 pa je = .100) a Za ovo vrijeme ce se elektron naci u polozaju cija je koordinata y = Ym..102) Kako je a Va SIn gdje je ti vrijeme koje protekne od ulaska do izlaska elektrona iz elektrostatickog polja~ UzimajuCi U obzir da je prema Va sin 0: = alp) uvtiitavanjern u (3.99) moze pisati tp = Va sin 0: Sredjivanjem izraza pod korijenom dobijamo Ym = h + Votp sin 0: - at' at' --. 10.103) daje 227 da je u njoj Vy = 0.E.103) sto je i trebalo dokazati. tanO =-tana U slucaju Ym < d mora biti ti > tp pa nam u rjesenju ispred korijena ima fizickog smisla sarno predznak +.1 .27 kg . E.67 . (3.--l!.tp tan = ~ 0: = tan Q. te mozemo pisati sto nakon sredjivanja daje tan a = . sin 0: - at~ -' 2 (3. t·. = h +--.--'Va cos a ati 0= h + v . Prema jednacini (3. 2 2 (3.226 GLAVA 3.

107) i (3. (J.108) U ovu jednacinu imacemo re UVrStavanjem (3.110) mj i'c= ~gi'e + miTj 'mo + m'j 11 (3.aju k. Nj0n Intenzitet lznosi (3. a. Lako je vidjeti da je Zamijenimo li (3.105) mj r: Projekclja ove vektorske jednar. Obiljezimo poluprecnik te putanje sa T. polozaja ciaje rno m.111 ) Ivfornent kolicine kretanja sistema elektron-ezgro u koordinatnorn sisternu vezanom za centar mase sisterna iznosi Ako pocetak koordinatnog sistema postavimo u ccntar mase) anda torn slucaju mora biti r~ = 0 Projekcija gornje vektoTske jedIlaCine na smjer vektora. Ugaonc brzine kretanja elektrona i jezgra oko centra mase moraju biti jednake. DRUG1 PARCIJALNI 1SPITI 1Z FlUKE ZamJenom ovog rezultata U 229 Razmatranja cerno izvrsiti na osnovu Borove teorije atorna vodonika i njemu slicnihjona uzimajuCi U obzir daje masajezgra konacna.'L_ r rn. si1a koja djeluje na elektron dok se krece po svojoj putanji je morrl'j Prerna definiciji radjjlls vektor centra mase ovog sistema JC 11 odnosu na koordinatnl pocetak nekog koordinatnog sistema me +lzjednacavanjem (3. r rastojanjc izmedju jezgra i eJcktrona.::Lzemo cia se elektron krece oko nepokretnog jczgra.n?o (3107) .j ""1. 0) odnosno u ton} sIuc.1tanje (centru maRe sistema). smjer preTna na.inc na.IOS) imamo = Ij rno mo+ my" r (3.228 GLAVA 3.109) gdje je Z broj protona 11 jezgru. Centripetalna..or e . to zakljucujemo cia na njih djeluje stalna sila 11srnjercna uvijek ka ccntTu pl.110) dobijamo rw 2 (3.ma daje Vidi se da u slucaju.2. U tom slucaju jezgro i elektron se krccu po koncentricnirn kruznicama oko tacke koja predstavlja ccntar mase sistema elektron-jezgro.106) Prema Borovom post1l1atu 0 kvantovanju momenta kolicine kretanja. moment kolic:ine krctanja sistema e1ektron-jezgro moze poprimiti (3. 'fa sila je rnedjusobna sila privlacenja jezgra i e1ektrona kao raznoirneno naelektrisanih ccstica (Kulonova sila). kada pustimo da Inj ---? 00 i TJ --.108) Kako se i elektron i jezgro krecu po kruzTlim putanjama.109) i (3....mjTj = 0 :.::> rj = '~-"re (3. RIJESEN1 ZADAC1 SA P1SMENIH ISPITA 3.WS) 11 + lJ r (3.W6) dobijamo da je r e ~-=: -'!!!.

3" .2.~~) J mo+mjF' 0 (mi+mu}2 E::..107) i (3.205 V E = E kj + Eke + Eps 17~'r2w2 '2 E = .114) u (3. DRUGI PARCIJALNI ISPIT! 1Z FlZIKE 231 sarno one vrijednasti koje su jednake cjelobrojnom umnosku konstante It = h/2IT.:::.. stavili redukovanu masu sistema (efektivnu masu sisteula).m.113) i (3)15) ova jednaCina dade 1 Ze' 1 rnOmj Z2 e4 (3.114) Vidi se da ugaona brzina kojom se elektron i jezgro ohren oko centra rXlase sistema maze poprimiti diskretan spektar vrijednosti. Paredeci izraze (3. Uvrstavanjem (3.. a to je jednako energiji koju bi emitovaa atom kada bi presao iz prvog pobl1djenog stanja (n = 2) u osnovno stanje (n = 1)...'_i_ + ml!..116). Da bismo to istakli dod ali smo joj indeks n.114)' (3. ako bismo tarno. 211to+mi momi_r2w2 _'_I_Ze 2 41reo r __ 1_. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.Ze 2 411"£0 Trazena razlika eksitacionih potencijala je KaristeCi (3.r w = nit mOmj 2 (3.. i rj prema (3.. me! = --"--" mOmj Odakle je Wn mo+mj 1 Ze' = ----411"00 nltr (3.116) sa odgovarajuCim izrazima za slucaj kada se smatra da je jezgro nepokretno (rnj > > mo)' rnozemo zakljuciti da hi se oni mogli dobiti iz tih izraza.111) se moze napisati kao 1 --'.115) i (3. podijeljenoj sa naelektrisanjem elektrona e Vidi se da i rastajanje na kajem magu da se nalaze elektron i jezgro (paluprecnik atoma) moze da paprima diskretan skup vrijednosti (sta je istaknuto indeksam n uz poluprecnik. gdje stoji masa elektrona mo.116) (4'lf€01' mo + mj 2n 2 1t' .111) dobija se za r (3. mo+mj gdje je n = 1.115) Prvi eksitacioni potencijal je jednak naponu kojim bi trebalo ubrzati elektron.-~ -+. jednacina (3. Koristeci (3.230 GLAVA 3.-'.::.. atom prebaci iz osnovnog u prvo pobudjeno stanje. pa da dobije energiju koja je jednaka energiji koja je potrehna da se pri neelasticnom sudaru sa atomorn. Ukupna energija sistema jezgro-elektran biee jednaka zbiru kineticke energije jezgra i elektrona i potencijalne energije njihovog medjusobnog djelovanja Za izotop IHI je Z = 1 i masa jezgra je jednaka masi protona mj = mp pa bi bilo = 1HZ za kaji je Tnj "" (411" 00)2 8h~i 1 3e 3 = 10. 1. atom se maze nalaziti sarno U odredjenim energijskim stanjima Cija je vrijednost energije data sa (3. dabiCemo 2 = 0. glavni kvantni broj.99973 r E' = w 2 (m.lOS).~_ _ _1_ Ze 2 ? Odnos ovog potencijala prema prvom eksitacionom potencijalu za 2mp je 2 ' 2 41l"e() r Zamjenom r.113) Prema tome.112) Ze' (3..2.112).

Odrediti amplitudu zvucnog talasa u vazduhu cija je frekvcncija 1/ = 1000 Hz. Aka ne llzimamo U obzir otpor sredine i trenje na -osi oka koje 08cilujc..1987.. 5 .[ x· Ridbergovc'konstantc izvesti i izracunati je. Pretpostavlja se da vlakno. godine W. h) Koliku rrmgnetsku iudukciju . Na ovo tijelo djelllje sila teze G1 i reakcija. a) Koliku rnagnetsku indukciju Bl IllOTa lInati magnptno po1j(.! . onda se takve oscilacije nazivaj-u vlastite (sopstvene) oscilacije sistema. .2.. Prag cujnosti za zvnke tc frekvencije je 10 = 10-.02 ='-10 rad/ s. -un11TIJe . meh alllcka encrglja i prepllsti SalTIO sebi) ono ce vrsiti oscilatorno kretanje. <"iji je specificIli otpor p = 2.' koje djeluje uormalno Tla favan koju odreujuju pravac X-ose i tacka 1\. zraz za ra. a. Moment reakcije osovjne je MR =rx R ME = rRsin(i·. 10.'3t.232 GLAVA 3. e brzina fot·.lednostruko jonizovani atom helijuma (II e+) koji mimjc.8 2 treba da ima magnetsko polje kome su silnice paralelne s pravcem T M da bi elektrone skrenulo na metu M. .nom stanJ·u. = 1.akJapa ugao fr.2. Ovc obrtno kretanje oko ose opisuje se osnovnom jednacinom dinamike rotacionog kretanja N 4.12 W/rn 2 1 gustina vazduha p = 1. Izracunati jaCinu dektricne struje koja treba cia protice metalnim vlaknom precnika d 0. IUJESEN1 ZADACI SA PISMENIH ISPlTA 3. H) = 0 jer je ra.oc'lekt·. Taj fotonlzbije elektron iz atoma vodonlka kojije U Iniru U OSIlovnom kvant.6 Om.) zraci topiotnu energijll kao apsolutno crno tijelo. osovine R.it. Gubitak toplot.= 20 em nize ose) kruzna ucestanost postane :. Ako se izvede lZ ravIloteznog polozaja (a to se moze lZVTsitl saG rnn ako fiU se saopsti neka. U protivTIom slucaju se nazivaju vla. a nivo jaCine L = 10 dB.e prigllsene..1 cia oi elektronc skrcnulo na metu J\1.dijus vektor napadne t. Kolika J. Ako :se na njega zalijepi rnaJo tijelo rnase rnl =-~:.:l za racunanje kruzne ucestanosti lizickog klatll(l. prvoj spektralnoj Hniji u Lajmanovoj seriji. 233 3.29 kgjrn 3 . Elektroni koji se ubrzavajll naponom Uo izlijccu iz elektronskog topa u pravcu X-ose.acke reakcije Moment sile teze je Hjednak nnli. 50 g na rastojanju Ll . b) Koliki je InOInent inercije ovog fizickog klatna U odnosu na DRU oko koje oscilllje? 15 rad/8 m = 50 g L = 20 em Wz = 10 rad/s w =? I =-:? 2. 3.9 Drugi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla.) Fizickirn klatnom nazivamo svako kruto tijelo koje moze cia se klati oko neke ose.5 . a) Izvesti izra.e provodjenjem zanemariti. DRUG1 PARCIJALN1 ISPITI 1Z FlUKE Rjeiienja: 1. Fizicko klatno vrsi 'male oscilacije oko hOrlzontalne ose sa kruznom ucestl1noscu WI" = 15. a brzina zVllka u vazduhu 11 =::: 33] rnjs.rona<. 25. ispusti fot?n koji odgovara. 10:= LMi i=l gdje je j\1i mornent £-te spoljasnje sile koja djeluje na tijelo.1 mrn koje se nalazi u evakuiranorn balonu da hi 50 njegova ternperatura odrzavala na stalnoj vrijednostj T = 2500 ]{.0 rad/::.. Na udaljenosti d od elektronskog topa postavljena je uleta tako cia spojnica T1'v[ sa pravccm )(-ose r.2.

. Uvrstavanjem u (3. pa se dobij~ . m je masa klatna.a - U odnosu na datu osu 1 iznosi I. Kao vektor. Prema tome. ml masa sistema.L.a ad najblize tacke na osi L.119) dobijamo 'P-rwo'P =0 2 ". a ad nas.Ll Odavde je Wo = Jrn~L 2. m = __ . Rao vektor je orijentisan duz ase ad nas kada je tijelo otklonjeno desno.~ 1. RlJESENl ZADACl SA PISMENIH lSPITA 3. a ka nama.234 gdje je GLAVA 3. a kruzna ucestanost tih oscilacije je W2 = m.L. kada je na lijevoj strani ad vertikale.L. + mL mr+m J -2 M = dt na smjer ugaonog pomjeranja daje d 2 'P ~ Is je moment inercije sistem.118 ) gdje je ms = m +.g + Iwi 1+ m.2.29 kg! m 3 v = 331 mls' a =? .. Lg i uvrstavanjem u (3. y + -~··-sm_y = 0 I Za male otklone je silly ~ y (izrazeno u radijanima). = ~----'--'--~ m. i ugaono ubrzanje ce biti iste orijentacije. kada je tijelo otklonjeno' Ejeva od ravnoteznog polozaja. L$ udaljenost polozaja centra mase sistem. njegova kruzna uzestanost je 2 WI = -1-' mgL (3. pa projekcija vektorske jednaCine (3. 2 Ovo je diferencijalna jednai'ina koja opisuje harmonijsko oscilovanje. jer se ml masa moze smatrati tackastom.117) se moze odrediti masa fizickog klatna mgL. Ugao otklona se odredjuje u odnosu na vertikalu na kojaj leze Dsa i centar mase sistema u polozaju stabilne ravn<. I + mL + rnlLi [w 2 (3. ugaoni pornjeraj je duz ose i orjentisan je ka nama kada je tijelo na desnaj. 9 je ubrzanje sile Zemljine teze na tom mjestu i I je moment inercije klatna u odnosu na osu oscilovanja. DRUGl PARClJALNl lSPlTI lZ FlZIKE a aka se zalijepi malo tijelo na njega ona iznosi 2 msgL" w2 = ~I.>teze. b) Kada je klatno sarno.119 ) Iz jednaCine (:. 235 I radijus vektor napadne tacke sile tete GU odnosu na naj- bliiu tacku na asi.118) nakon sredjivanja dobijamo w = SredjivanjerIl ~ve jednacine se dobija 2 2 ~--~-g m. = 1+ mlL.117) 10 = 1O~12 Wjm 2 r . v = 1000 Hz L = 10 dB gdje je L u~aljenost centra mase sistema od ose oscilovanja.

coe doblja .120) Nivo jacine zvuka mjeren li decibelima je Elektroni toli1wm hrzinom uJijecll U homogeno Inagnetsko poUe indukcije Bl pod uglom ad 7r/2 U odnos1J na pravac 11n1ja sileo Na takav elektron djehJje Lorenc ova slla L = 10 19 .lL (3.. v brzina rasprostiranja zvuka 11 vazduhu.cta treba.ctu) magnetRka indnkcija.236 GLAVA 3.. . Takav zvuk iza.120) i rjesavanjcrn . DRUGT PARCIJALNI ISPITT IZ FlZIKE 237 Pri rasprostiranju zvuka kroz vazduh kroz njega prenosi energija.~ a .V{lC b:r:zine) a ne i njenu brojnu vrijeclnost V.1L _ R /2 u toku kretanj() do TIlete.. Uo d a B.ziva. d) i ugao izmedju poluprecnika po-vllcenog uTi poiuprecnjl.staviti da so.034 run Ugao izmedju Va 1 8 1 je ~va.. Srednja vrijednost gustine toka energije predstavlja intenzitet zvucnog talasa. 1 2 2 oclnosno 1= --pa w v 2 (:-5. 1L 1 = 27fv V-..------. kTec. T'ada je R=~2 sin 0' 3. To va'll i za. w kruzna ucestanost talasa. kruznici po kojoj ce na. Po]'uprecnik p11taIlje odredjuje sc iz uslov<t da.nja se dobije 7T ·/ZTolOo.2. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3... I Io Rjesavanjern posljednje jedn(1ejnc po I se dobija da je 1= 10 . ugao koji simetrala. Vidi se da takav zyuk ima amplituciu Tecla velicine precnika atorna.. =? B2 =? d F?-..lednaCine po n dobija se da je . kao vektoT) mora biti llsmjerena 11 crtez: a ITl. duzi d zakl~pa sa poluprec. Srednja vrijednost gustine toka (fluksa) energije kroz srediJ11l Je se n) Ako se elcktroni ubrzavaju naponom Un) rad siJe c1ektricog polja prelazi 11 kineticku energiju elektrona pa jc 7 .--~--~ == 0.. hi eJektrcmi pa. Nakon sredji- eR PohJprccnik odredjlljcrno iz gCOlnetrijc problema. jc oya Lorencova sila centralna sila i da ona mijenja sarno pn). Nairne ngao lzmedju smjera X-osp i pravca..) 2 1 2 2 1) gdje je a amplituda talasa.- Do. cia bude no.~.121) u (3. male prornjene pritiska na membrani uha te ga nlOgu cuti Ijudi sarno sa osjetljivim usiIna.:a koji polovi duz d jesll jcdnaki) jeT 811 to uglovi sa nonnalnim kracirna.- /210 10 0 .121) Uvrstavanjern (3.'-""p~z-.~r = '-pa (.l clcktroni po ulasku 1J magnetsko polje. lO{I.li na m. p gllstina nedeformisane sredinc.nikom putanje poYUCCni1u iz Ai..

67. za n =1 27f OIl Kada elektron uleti II homogeno magnetsko polje indukcije B" ce vrsiti kretanje po spirali jer ce Lorencova sila biti B. odnosno ako je d = nL 1 = nvoTcos 0::. Y I2eUo 2rrm odnosno.3. F = -e(vo X if. DRUG1 PARCIJALNI 1SPITI 1Z FlZIKE Normalna komponenta brzine se odredjuje iz uslova ::::?Vn= .2.. Kakoje povrsina poprecnog presjeka vlakna S = d'rr /4. i ii. kojaje paralelna sa . jer je su v.5 . KoliCina toplote koja se za neko vrijeme t proizvede u provodniku. kolinearni vektori u svakoj tacki. Energija koja se sa jedinice povrsinc emituje u jedinici vremena moze se izracnnati .a Dzul-Lencovom zakonu Q = I'Rt gdje je F = -·eWn X if. Spirala je takva da ee elektroni poslije obilaska ponovo prolaziti kroz neku tacku na tom pravcu. aka protice struja konstantne jaCine I. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH 1SPITA 3.10. Prva komponenta sile biee normalna na ravan koju odredjuju vn i B2 i mijenjace normalnu komponentu brzine po pravcu i smjeru. 10. Elektroni ee pasti na metu ako do udara u nju naprave cijeli broj punih obilazaka. on se zagrijava. Period obilazenja po spirali je Tada je d=n ----coso: m eB.··· Vlakno ce sa svoje povrsine da zraCi energiju U okolinu.238 GLAVA 3.122) L L1 = vpT = voT cos ex gdje je T period obilaska.) .:u. X if. maze se izracunati prem..) Drugi Clau je jednak nuli. dok ce t.l mm T = 2500 K P = 2. n=1.2. = d:Y-e-cosa rz.e(v. koja je od prethodne pomjerena u smjeru polja za korak spirale R= Ps elektricna otpornost_provodnika.8 2 ) mozemo izraz za Lorencovu silu napisati kao B d=O.) 4.. i obilazice po spirali u smjem kazaljke na satu gledano dui polja u srnjeruB2 . za proizvedenu kolicinu topiote u jedinici vremEma imamo (3..m 239 b) eRB.. tako da ce elektroni iCi po spiralnoj putanji u smjem polja B. ostati nepromijenjeno.6 Om 8 <J = -0. Aka brzinu elektrona razlozimo ria komponentu vrn koja je normalna na 2 ) i drugu komponentu~.W 1m' K4 I =? Kada kroz provodnik prot ice elektricna struja.

aT apsolutna terrlpcratura. izraci sa. prema Borovom postulatu 0 kvantovanju.je _KulOTIova sUa kojOITl Sf"' -medjnsohno prlvlace jezgro i elektTon rnv T cr·"'"r. se krece oko jezgra.rno Tacnije ree..2. Ukupna energija sistemajezgro-elektron.125) dobijemo Vn = . eJektron se moze kretati sarno na odredjenim rastojanjima od jezgra. onda se centar mase poklapa sa centrom jezgra. Prcrna tome jzjednacavajur-i (3. ra. i jezgro i elektron se krecu oko centra rnase.lkna) bude jednaka.sine vlakna. Od onog trenutka.123) i rjesavanjem po I dobija. PIVO cerno izvestl izraz za izracunavanje Ridhergove konstante. kolicini topiote koja se za isto to vrijelne proizvede u vlaknu) njegova temperatura fe ostatj konstantna.127) . se moze reci da se krece sarno elektron. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. Uvrstavanjem 11 (:1.1.' mZe gdje indeks n uz r takodje ukazuje na to da poluprecnik kruzne putanje elektrona u atomu vodonika i njcrnn slicnih jona Inoze imati sarno odredjene vrijednosti.eCi jednaCinu (3.~ ~raci energjju. Centripetalna sila koja. Frerna elementarnoj Borovoj teoriji atmna vodonika i njemu slicnih jona u atomu postoje stacionarna stanja u kojirna _atoffl.48 A = . prisiljava deletron da. ali ako predpostavimo da je rnasa jezgra beskonacna.126) dobijamo (3.d.125) gdje je n'= 1. 47fEo 1 ~-. mvr·v = Ako 5e Ze 2 ~-~ 41fco ovdje uvrsti rezultat iz (3.240 GLAVA 3.3. pa.vr = nn (3. povrsine v]. kada energija kqja 50 za jediTlicu vyemena.}).V n n'li 47fEO----~ 2 n2 t. povr. iz (3.··· glavni !<vantni broj.123) Usljed zagnJ<1VarlJa el(-:ktricnom strujorn temperatura v!akna raste. (J StefanBolCTuanova konstanta.eno. jednak cjelobrojnom urnnosku Plan kove ~konstante dejstva h m. gdje je E ukupna crnisiona moe apsolutno efnog tijela. Nakon skralivanja sa r iz (3.st(: i Bnergija koja se so.. DRUGI PARCIJALNI ISPITI TZ FlUKE 241 prClna Stefan-BolcmanovorIl zakonu jer se pretpostavlja da vlakno zra(:i kao apsolutno cnlO tijelo. je zbir kineti(:ke energije elektrona j potencijalne energije njihovog medjusobnog djelovanja E=~·- mv 2 2 1 47fEo Ze 2 r (3.124) Sf' dobija. ali ce l1sljed toga cIa.125) dobija se Tn odnosno 1 = ~-~·\I 2 ! 5. crnituje 11 vidu zracenja.122) i (3.P = 1.126) Korist..--~ Zc' nh gdje smo uz brzinu dodalj inaeks n da bismo istakli da brzine elektrona pri krctanju 11 atomu riet_e moei inmti b110 koje J vee sarno odredjene vrijednosti. jad .. uz pretpostavku dajezgro rniruje.= m.124) 1 mZ'e 4 ~ ({EO)' 2n'1t' (3.. Ukupna energija koja se izraCi sa citave povrsine vlakna u jedinici vremena bice (8. tj..124). Tada je moment koliCine kretanja elektrona na toj putanji.

hcZ RH = 6~. Pri laganom mijenjanju intenziteta elektricnog polja selektora brzina zapaze se pikovi jonske struje u prijemniku pri vrijednosti t1 = 1. energija jonizacije).. 1 1 mZ'e 4 ( A (41fco)' 2hcn 2 1 k2 1) n2 Izraz ispred zagrade u posljednjoj jednacini je Ridbergova konstanta i za vodonik (Z = 1) iznosi 1 mZ'e 4 RH = .5 m.6·10 4 Vim. odnosno od glavnog kvantnog broja n... a jaCina magnetske indukeije u obje oblasti je B = B.2. • = Z RH'4 2 3 E f = : \ = .. (1 . ako je u centru kruga intenzitet zyuka 10 30 /LW 1m 2 • Prigusenje talasa se zanemaruje. UvrstavanjcIll (4) Ek = E f - Ai = 27.ativistickom slucaju je V -- _J2E k --.'. Ovaj elektTon utrosi jedan dio energije da savlada privlacnu silu jezgra (izlazni rad elektrona iz atoma. 3.. Kocka leda rnase ml = 50 9 i temperature tl = -". Na osnovu Borove element arne teorije za atonl vodonika i njemu slicne jone izvesti izraz za odredjivanje talasnog broja elektromagnetskog zratenja koje emituje atom. 2. Specificna toplota topljenja ledaje q.: = 3.6 eV . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. u Ako ovaj foton pogodi elektron t1 atomu vodonika.22 1) l' 3. Kojoj seriji linija pripada spektralna linija atomskog vodonika (iji je talasni broj jednak razliei talasnih brojeva sljedeCih linija Balmerove seIije: 410. Skicirati Bejnbridzov spektrogra[ masa. koji se nalazi u osnovnom stanju 1 OIl ce biti apsorbovan. 10 6 ml s U ovu jednacinu dobijamo 3.104 Vim it. Odrediti atomskemaseodgovarajuCih jona pretpostav IjajuCi da sujednostruko jonizovani. = 50 mT. = 0. 86 e.26 eV Brzina u nerel.2. = 300 9 temperature t2 = 20°C. Nab srednji fiuks (tok) energije kroz povrsinu kruga.2 nm i 486..38· 10 he -19 J = 40.Ek gdje je n> k.31 . DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE Kineticka energija fotoelektrona ce biti 243 Vidimo da ukupna energija sistema zavisi od toga na kojoj se putanji elektron krece.- l. Atom vodonika se oslobadja te energije na taj naCin stu se izbacuje elektron. Prva linija u seriji ce imati talasnu duzinu A21 = Z RH Energija ovog [otona je 1 . = l.10 Drugi parcijalni ispit iz Fizike Tuzla. Ciji foton ima energiju jednaku razlici ellergija ta dva kvantna stanja hv = En .2. god.33 MJ/kg.242 GLAVA 3.1987. Rastojanje izmedju pukotine selektrora brzina i mjesta gdje se registruju joni je D = 400 mm.:0)' 2n2 12 . Tackasti izotropni izvor zvuka nalazi se na normali koja prolazi kroz centar kruga. . 2.10°C ubaci se u vodu mase 17~'J.00 4 = 13. Rastojanje od centra kruga do izvora je L = 1 m. 10' 11m 41fEo 2hen' Lajmanova serija u jednostruko jonizovanom atomu helijurna nastaje pri prelasku elektrona sa visih energetskih nivoa na osnovni nivo (n = 1). Kakav je sastav srnjese i kolika je t~mperatura) kad nastupi toplotna ravnoteza? Speeificni toplotni kapaeitet leda je dvaput manji od specifii"nog toplotnog kapaciteta vode koji iZIlosi C2 = 4186 J IkgK. 1) ('4. atom emituje energiju u vidu elektromagnetskog zracenja. U llize cncrgetsko stanjc .= 109737. Kojem hemijskom elementu pripadaju ti joni? 4. a poluprecnik kruga je R = 0.1 . a preostali dio odnijece U obliku ~ -"kineticke energije E f = Ai + Ek Energija jonizacije atoma vodonika je Ai = hvlOO = 1 me (1 .9. Fri prelazu iz viseg..1 nm? Kolika je talasna duzina te linije? Izmedju kojih nivoa se vrsi prelaz pri emisiji te svjetlosti? .

[ = tJ..o.<1> f'. iJ? 1? sr ~ .S" /'.ij) C~ gJe je a.Zpa w v L L= 1 m R C~ 0.2) Tar.nika dr. k" d ..ine toka L (3..5) (" d ••_') "\ gdje je 'IJ.. /'. J'sr = ~pa2 'v 2 xW Kako je gusl. UVrStavanjern (3. l1ocicemo element povrsine dS koji se od centra kruga nalazi na rastojanju r. 31' = .E = .ie jcdnaka fluksu encrgije kroz jedinicnu povTslnu postavljenu normaino na srnjer u kome se prenosi energija..~~r ..E (:).'i ~ 2: i. gustine toka na uocenom e.~r Rako je energija koja za ncko vrijeme prodje kroz povrsinu koja je normalna na smjer strujanja energije /'.al.t ...S"v/'. (3.S cos Q gdje je a ugao izrnedju jedinicnog vektora normale na povr.. 8 N i cos (Xi = /' JS i3r cos adS (3... . zaprerninska gnstina energije talasa. arnplituda talasa u dat./'. U tom slucaju surna ce 'prcci u integral <I> ..a.2.2: .S"/'.W 1m' [0 F.. a v fazna brzina talasa (brzina prenosenja energije).. a u jednoj tacki se mijenja u toku vremena po zakonu kvadrata sinusa (up!" = .5 m 10 = 30 p.t ~ ~- /'.oj t. Srednja vrijednost fiuksa energije kroz elementarnu povrsinu moze se dobiti kao Jsrn '-.6) Vektor fazn€ brz-tne v se po smjeru poklapa sa smjerorri preTlo~ellja talasa (prenosa energije) pa mozemo pisati za vektor glI"st.lementu povrsine bice .4) J = . Ukupan srcdnji fiuks kroz neku povrsinu bice tada 6. w je kruzna frekvencija t. a p je gustina nedeformisane sredine kroz kOjll se prenose t.~r .ar_ki.q. Brojna vrijednost gustine toka (fluksa) energije .eristiku toka €nergije u razlicltinl t.Si cos i=l N N (Xi (3. q. dobijamo J = 1LV dS = rdcpdr Sa slike se vidi da je cos a: = L x (3.Si-+ O i=l lim L isri 6..8i --).sinu i vektora sTednje gustine toka (vidi sliku).6. Za." =7 Fluks iii tok energije kroz neku povTsinu prcdstavlja energiju koja prodje kroz tu povrsinu 11 jedinici vremena /'. . /'..1) /'.kama prostora uvodi se velicina koja se naziva gustina toka (fluksa) energije.3.7. Kroz razlicite elemente neke povrsme moze to energlJ€ a l'ma razlicite vrijedllosti i da prenosenje energije bude usmjereno U T(tzlic.E -.7) (ftuksa) energije J = -: "Tl Srednja vrijednost. = .Jasa.na vrijednost ovog srednjeg ftuksa dobila bi se ako se uzme granicna vrijednost ove sume kada . RIJESENI ZADACJ SA PISMENIH ISPITA Rjdenja: Izvor :i. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 245 *pa2~:t)) to se za vcktor srednje gustine toka energije maze pisati ---: __ 1 2 2 _ J.130) u (:U 29) G nasem slucaju na krugu kroz koji trazimo srednji fiuks. .S" = i~r6.itim pravcima.aJasi.ina toka razliCita u raznirn lai'kama prostora.. karakt.244 GLAVA 3.6.ri ..6. a ogranicen je lukom duzine rdrp i priraStajem poluprec.

dobijamo = • 27fL 3 10 Jt3 tdt = 27fL 3 10 ( --. = m. DRUGI PARCIJALNI ISPITI IZ FlZIKE 247 gdje je ax amplituda na mjestu koje je udaljeno za x od izvora zvuka..1:12) dobijamo m.134) i (3. Tada se moze pisati ao ax = (3..:---. a temperatura vode. a voda nastala topljenjem leda ce prirnati toplotu i zagrijavati se.0 "C) Ukupna koliCina loplote koju je oslobodila voda pri hladjenju moze se izracunati kao Qo. dok ne nastupi toplotna ravnoteza.8) x gdje je ao brojno jednako amplitudi talasa na rastojanju 1 m od lzvora. ilto daje rdr = tdt. ubaci u vodu temperature t. Ukoliko se voda u koju smo ubacili led nije joil ohiadiia do 0 °c ona ce i dalje otpustati toplotu i hladiti se. Za taj proces je potrebna koliCina toplote 2. on proizvodi sferne talase kod kojih amplituda opada obrnuto proporcionalno udaljenosti od izvora. = 50 9 t.T/kgK q.:2 = <1>" t. Intenziet zvuka u centru kruga hi bio Kada se saY led zagrijao do 0 °C.: Q1 + VracajuCi se na staru prornjenljivu t = y'L2 + r2 .34 . 1) dobija se da je Voda koja nastaje topljenjern leda ima ternperaturu 0 DC i zadrzace je sve dok se ne istopi i posljednji komadic leda. = 4186 . Intenzitet zvuka je srednja vrijednost gustine taka encrgije. ce se snizavati. KoliCina toplote koja je potrebna za topljenje cjelokupne mase leda je odakle je IoL = -paow v sto uvrstavanjem ispred integrala u gornjoj jednaCini dajc 2 1 2 2 2 <1>" .136) u _.T/kg ts =? Ako se led temperature t. a da se pri tome voda JOB nije ohladila do 0 °C.(t. kojaje otpustala koliCinu toplote. dolazi do prelaska top late sa vade na led j on poCinje da se topil a voda se i dalje hladi. = m2c2(t2 -.:-: rdr (L2 + r')3/2 VL' +--. led ce od vade primati kolicinu toplote i njegova temperatura ce se povisavati.t.246 GLAVA 3.) Kako nema gubitaka toplote ova kolii'in'a toplote mora biti jednaka kolicini utrosene toplote u svim navedenim procesima Qut : : :. KoliCina topiote koju primi voda nastala topljenjam led a je Q. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3.9) (3. Tn. Kako je izvor tai'kasti.-p-w 2 v Uvrstavanjem (3. = C2/2 c. = 3._lag 2 x' (3.ok im se temperature ne izjednaee: tj.=-lOoC = 300 9 t2 = 20°C c.2. Taj proces ce se odvijati sve d. .10 5 . Ovaj proces ce se odvijati sve dok se sav led ne zagrije do 0 "C. pa se maze pisati 1.L 10 Smjenom _ 3 lR j'Z1i (L' + r2)3/' ° rdrdtp o .133)'(3.= 27iL 10 3 lR 0 =-.c.Jsr . Obiljezimo tu lemperaturu sa t.

_.FlZIKE 249 + Q". Intenzitet ove sile je konstantan i iZDosl 6 6 8 Fi.magnet. odnosno putanja je polukruznica. a say led ce se jstopitL odak!e je 3. .11) .JESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA Izjednacavanjem utrosene i oslobodjene toplote dobijamo 3. ovaj uredjaj se naziva selektor jona po byzinarna iii monohromator brzina. Zbog toga sto se odabiranjem polja [ i indukcije B rnogu izdvqjiti iz snopa joni sa jednom vrijednoscu brzine. koja je normalna na brzlnu kretanja jona i dektrostaticko polje u kondenzatoru.(t . • Vi' D @ .. pa nece proci. Oni joni koji imaju t.) = m. °c 0 DC) RjesavanjcrIl ove jednacine po it' dobijarIlo koju ih shece elekt. Joni koji prodju kroz otvor S ulijecu u prost. q(vx 8.: . Kako se centrjpetalna sila Inoze napisati kao proizvod mase jona i njegovog centripetalnog ubrzaIlja 1 mozemo pisati odnmm? masa jona koF se krece je rn = qB . prema pozitivno naeJektrisanoj pIo?:i..c.(O °c m'2 c Zt Z .. .rnlqt (m. u' ovom siucaju na desno.)c.sko polje indukcije B. ----.orencova ·sila koja je usmjerena.atiHa si!a..10) B Svi ostali joni bice otkolnjeni lijevo iii desllo od otvora S.) Vldi se da je ona 11vijek nonnalna na raV<l.JALNI ISPITI IZ ... D = 400 rnm B = B. Kada U obliku snopa ulaze u kondenzator kako je prikazano na crtezu doCi do njihovog skre- ce E v =(3. v (3. =? A. kao cia glf'damo u-Tep strelice-vektora): tada i. Ova sila skrece jone na suprotnu stranu od one na Prerna torTle za jednake vrernenske intervale. + m. cc? Joni koji se dobijaju u izvoru jona imaju razliCite brzine v.1 ® e tauja prerna negativno naelektrisanoj ploCi pod uticajem dektrostatickog polja koje postoji u prostoru izmedju nae1ektrisanih plota. RI..ostavi .tr) + m. = qvB . Loreucoya sUa koja djelujc na njih je fA = B1 . nece skreta.ko se u prostoru izmedju plot a kondenzatora usp.akve brzille da je Lorencova sila po intenzitet 11 jednaka sili kojom clektrostaticko polje djeluje na njih. m2c2(t. a usrnjerena od nas u crtez (oznacavarno to kruzicem sa oznakom x u njernu.e na te jone dje]ovatj i I.g. R -----~. gvB 6 1 <iI II . ~t\. . Za te jane vaii da je ts = + mlclh ~ . DRUGI PARCI.t.rost.or u kome djeluje sarno magnetsko polje. GLAVA 3. sila prema tome ne IIloze rnijenjati brzin11 jona po brojnoj vrijecinosti vee samo po pravcu i srnjeru. = 16 kV/m A.c.ti vee ce se kretati pravolinijski i izaCi kroz atvoT S.-------.2. + m. brzina ce dobiti uvijek iste prirastaje koji su usmjereni u smjeru sileo Dakle takvo kretanje ce biti krivolinijsko kretanje kod kojeg postoji sarno centripetalno (raclijalno) ubrzanje.• -.n 11 ROJOJ lete vektori v i Ova.: 5 Prema tome u sudu ce biti sarno voda.248 Q. = 50 mT [. sin 7r/2 j cc..:. = 12 kV 1m [..

a..250 GLAVA 3.66· lO~27 kg. Ova ideja o uvodjenju diskretnih mogur. odnosIlo to je broj koji iskazuje masu jona u atomskim jedinicarna rnase. Dok elektron zraCi. Predlozio je da se li5VOji tvrdnja da elektroni u atomu ne zrace energiju dok se kreCli ubrzano.da joni padaju u kalektor. postavi kolektor jona. na mjesta gdje treba da padnu joni nakon skretanja za 180 0 od izlaska iz otvora S.= 4 u 0. U na!lem slucaju je kalektor u fiksiranom palozaju pa je R = D /2. da atorn zrati.ih vrijednosti energije i momenta impulsa atomskih sisterna. se dobija m. atomi 8tl stabilni i zrate energiju u vidu diskontinuiraHOg spektra. unificirana atomska jedinica rnase.107 lim 1/. = 5 . Atomska masa jona je broj koji pokazuje koliko je put a masa toga Jona veca od mase jedne dvanaestine ugljenikovog izotopa 6 C12 .137) mozemo plsatl v(t) = nt) B Tada ce masa jona koji se regiRtruju u trenucima maksimalne struje u kolektoru biti Prenm Eorovoj elementarnoj teoriji atorna vodonika i njcrnn slicnih jona. odnosno rnvr = nh.138) moze napisati 4. 10. iii apsorbuje energiju sarno kada Inu elektroni prelaze iz jednog 11 drugo stacionarno stanje. kvantovanje. Kako svakom stacionarnorn stanju odgovara tacno odredjen iznos energije.\ ="1 .3. Ta stanja je nazvao stacionarna stanja. prerna saznanjima do kajih se doslo u klasicnoj fiziei (makrofiziei). morao da zraci energiju jeT se nalazi u ubrZanOITl kretanju. to ce emisioni i apsorpcioni spektri atoma biti diskretni (diskontinuirani). U m Z = 9PI D !J.··' odnosno 171. = 410.2. ~ eB2D U(t z ) ~ '2[2 Uvrstavanjern brojnih podataka.e bi se mogle objasniti eksperimental:ne Cinjenice da su atomski spektri linijski (emisioni i apsorpcioni).tornske ma.io elektromagnetske talase.1 nm RH = 1.27 kg '" 3 u gdje je u = 1.\ ="1 qB. Predlozio je da se usvoji. to hi Oll.ogli objasniti eksperimentalni rezultati.2 nm .2. mati cerno registrovati struju kad god poluprecnik putanje bude takav. Stacionarna stanja 8U sarno ona stanja za koje je moment koliCine kretanja (Inoment irnpulsa) ejelobrojni umnozak konstante It = h/2rr. = 486. Bor je predlozio da se pretpostavi da u mikrosvijetu (atomskom svijetu) vaze drugaCiji zakoni od onih 11 rnakrosvijetu. Tim. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH lSPITA 3.D m=-2v rnl =7 rnz =? Brzina jona koji izlijecu iz otvora S rnijcnjace Se 11 toku vremena jer se ~ijenjajacina elektricnog polja u kondenzatoru. za masu jona koji se rcgistruju u trenutku t. . Masa jona koji padaju u kolektor u trenutku t. atom se sastoji ad pozitivno naelektrisanog jezgra koje miruje i elektrona koji se kreee ako njega po kruznim putanjama. Da bi se m.tz.\. Nasuprot tome.se jona su Al = 4. Kako je elektron naelektrisana cestica. pa prema (3. DRUGI PARCIJALNI lSPITI IZ FlZIKE 251 Aka se. Tada se jednacina (3.1 = C2 mz. on bi se kretao po jcdnoj spiralnoj putanji i na kraju hi pao u jezgro. n= 1. su ovo bezdimenzione velicine. .09737.\. biee toku kretanja on bi kontinuirano zrac.) . Ako pogledalno u tabilee lzotopa vldl se da su to izotopi helijuma: H e 4 i He'. Prerna tome..i A2 = 3. ~~re~a uociti ~a. odigrala je veoma ·znacajnu ulogu u razvoju savremenog shvatanja prirode.

-.147) dobija se mz duzina ove linije prerna (3. mj m.2n2 En-ergija kvanta..~ = RH (1 -.njcm rnase m'2 iz (:).142) u (3.~--.. .143) uvrstimo u (3.ma iz viseg u nize energetsko stanje je odnosTIo .ie (3.2.-svjetlosti (fotona) koji se crnituje pri prelazu ato. ze Bahnerova serija linija nastaje kada elektrolli sa visih energetskih nivoa prelaze na drugi (n = 2) u atomu vodoTIika. Za zadane talasne linije imarno (3.) (3. lz uslova Talasni broj spektralnc linije . RIJESEN1 ZADAC1 SA PISMENIH ISPITA Energija sistema jezgro-elektron je 3.. nakon srcdjivanja dobijamo da je energija atoma u stacionarnom stanju 1 rnoZ2e4 E =.') A ~ Al 1 -.141) moze se dobi!.---1 1\ - -'2 . (Z = 1).. 471EO----"-"'fnoZ e 2 n 2 -n 2 Tzra.-1. te ova linija pripada Brcketovoj serlji linlja.. E o Koristeti (3. ..146) lzrac_unamo rn] dobijamo da je nn =::.252 GLA VA 3.09737· 10 7 l/lTI Ridbergova konstanta za vodonik.acionarne putanje Tn :. Prema tome prelaz se vrsi sa sestog na cetvrti energetski Ilivo.139).unaV2.C-""..""'-- 4r. a talasua Ako sada (3.A 144 = ~..--"'I m.~.rnOVn Ako iz (3.(..: = E= -.20) (~{. En jer smo pretpostavili da jezgro rniruje.i Vn gdje je nl'l > 2 i m'2 > 2) a Rll = 1. DRUGI PARCIJALN1 1SP1T1 1Z FlUKE 253 E = Ek .148) je 4.19) (3..140) sa r dohija se Ze' :=:c .:vrstavanjem (3. -----.= 47r£o movr 47rEo nn (3..1.12) gdje su min kvantni brojevi stanja (m. .Ze' 2 47fco r (3. > nL sto se moze zapisati i kao he .141) dobijamo za poluprecllik s!.21) gdje SIno sa indeksom n uz brzinu lstakli da je ona zavlsna od kvantnog broja n.. Nakon skraCivanja jednaCine rnovrv f :t'1--.18) i Borovog pastulata rnovr = nit rnogll da se odrede poluprecnici stacionarnih putanja i brzine elcktrona na njima.142) i (3.:: .n (47rE:oF 2-n.= -_..~ 5RIJ = 2624 nrn . Talasni broj irazene spektralne iinijE' je prema usioyu zadatka = --~~ 1 Ze' 1 Ze' = . mov' + Ep .- 1 .. ..

). ce nastati ako se obje iice dovedu istovremeno V2 VI U = fFL-LZ-LLJ V'm L1 2 = 35. naprave se dvije Zlee.3 kJ 6. Od zi. voda kroz kruzni otvor na dnll. Tijelu mase rn = 4 kg data je pocetna brzina Vo = 4 m! s niz strmu ravan nagibnog ugla 0: = 7.e~a otvora je ~l = S / 400. g. Pomotu Plankove formule odredi maksimalnu spektralnu emisionu snagu apsolutno crnog tijela na T = 2500 K. Sudar je savrseno neelastican.10° ml8 (Vidi rjesenje zadtka 4 sa 181. = E). 6. 11.. 1990. m . = . a) k = mv0+2(d+b. m' 4.6. strane) 8.66.1l2o: = 1.. Rjes._ . god. Monoenergetskielektroni energije Eo = 75 eV ulijecu po sredini homomogenog elektrostatickog polja jaCine [ = 2000 izmedju ploca ravanskog kondenzatora pod uglom Q = 30°.t:. t -v' G. 47°58' lZgL(rwt-M)(4M+3m}1 0: = b) cos 0: = 1 3m2!J(~ _ 5 . • gL(M +3m)(2m+M) ' Q -. -= fu ~ 3. Iz C.2 sata.x = 10 em.dl~l~flcnog suda visine It = 1 m i poprecnog presjeka pov~sllle S Ishce. 5.§.254 GLAVA 3. U s.).'" . A = zRT. Povrsina poprecnog ~res:.E). Z'·Ice se . gdje je Am talasna duzina na kojoj apsolutno crno tijelo ima maksimalnu spektralnu ernisionu snagu na toj temperaturu.88 ern v = ~r~ eE 2e[Ltana.8 17 3~. ).98 .. RJ'es .r====== Eo 'V m ~ ' RJes.(S' .4"' em.m-'m'sr 7. .8 Hz 1. a potomka 3. Za koliki ugao 0: ce se stap otkloniti ako: a) Metak udari u sredinu stapa b)Metak udari u kraj .JALNI I CIJELI ISPITl IZ FlZIKE udara (otkucaja) koji oscilovanje? Rjes. 'r/ b) d 1 = 2(rng""x' sin o:+F) -'"" "x' .1 ) = 180.:1 zategnu jednakom silom F = 200 N. Kolika je frekveneija talasnih 4. lOll ~-..tapa.3..44% Am.21kN / rn 2 . e) Obrazloziti da Ii je u skladu sa zakonom 0 odrianju energije to :lto se u ta dva slucaja dobivaju razliciti rezultati. a zatim izohorno hlade do pocetne temperature.3... Stap duzine L = 1 Tn i mase M = 4 kg objesen je tako da moze oscilovati oko horizontalne ose .".kT_1 t:.x)(mgsino:-F) ~ " .21f~c':. Tri Inola molekula kiseonika temperature l' = 300 K izobarno se sire do dva puta vece zapremine. Iz ovog stanja gas se izotermno sabija do pocetnog stanja. ... RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. 'I 3 rn 2. ~ '" eJ.16. Izracunati izvrseni rad u toku jednog ciklusa smatrajuCi da su veze Inedju atomima u molekulu krute.strmoj ravni ono udari u elasticnu oprugu zanemarljive mase.hC2 -. Koliki je specificni intenzitet tog zracenja. DRUGI PARCI. '= ~1I.ce duzine L = 1 m i mase rn ::::: 1. a) Koliki je razmak pri koL _ _ _ __ jem elektroni nece udariti u negativnu plocu kondenza-----------2 ~: tora? "tl lI't~'V' b) Kojom brzinoID elektroni napustaju prostor u ko- vim 1) X jern djeluje elektrostatsko polje? :-1t)====!==. a) cos a = 1 ~ m2v~ . t ).. "" '" --rInA 1r b.: .. Na udaljenosti d = 5 1m po. .25 A~.. Jedna lma duzinu 10. aka Je on u pocetku bio napunjen vodom do vrha. E..1/ = 255 3..r~~T -1 kW mOl ° ..r. a) Kolika je krutost opruge? b) Koliki ce put tijelo preCi uz strnm ravan poslije sudara? RJes.3 3./6. Kolika se snaga emituje sa jedinice povrsiue u vidu zracenja u intervalu ±0.(L ___ = 1. a druga L 2 . KontrakclJU mlaza ne uzimati U obzir.In 2) = 2.1 Drugi parcijalni i cijeli ispiti iz Fizike Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike Tuzla. Z a' vrlJeme kretanja na tijelo djeluje sila trenja F = 10 N.~~. d 8 > - . Period poluraspada pretka je 21 sat.tap udari metak mase rn = 10 g koji Ieti II horizontalnorn smjeru brzlnom Vn = 500 tn/s.~i.125· W/rn 2 .6 Rjes.J. = 51 em 1.~da. Ako je u e Ol [2p ZmEocos"2a . Skicirati navedeni preces u pV -koordinatnorn 8i8teIIlU. Izracunati za koje ce vrijerne voda lsteci lZ s. Pri iJ-raspadu izotopa Pd 1l2 dobije se aktivni izotop Agl12. q Vg.\5 . Pri sudaru se opruga sabije za LO. (1 .-'_. Duzina ploca kondenzatora je L = 5 em. Vud . Rje. koja prolazi kroz njegov vrh. ..

naci odnos rnaksimalne aktivnosti pot01nka prema prvohitnoj akti vnosti pretka. energije je 0. RJes. god.ll :.. a poprecnog presjeka otvora. llapupjcn yoda-m do vrha. E..e _ ".3.s iste tecnosti temperature t2 = 100°C.) 2. 102. drugi 4. 1 J /-. V = V.:e i strme ra. = 10 kg i pobprecnika r = 6 ern. suda 5'. -ihj-'~ .. ~ .25 em 3 5.p0redi sa izrazom' za period rrlaternatir~kog klatna. U .V2 [1 + . Na udaljenostl d od elektronskog topa posta:vljena je meta tako da spojnica T M zatvara s X-osom ugao 0'.71 ---T2- ~- . iljes.ecIlost zapremine VI = 300 em temperature tl = OOC.= 45° laganim uzdorn su povenne kocka mase m2 = 5 kg i valjak mase m .. a) NaCi ubrzanje sistclna ako pustirno tijela.9.2K. '-... S1' U pocetnorll trenutku sud je ~jo.' • V r:: 1l.-.5 a. El(~ktroni koje ubrzava napon U izlijecu lZ elektronskog topa u pravcu X-ose.5"2=: ')?j' za Y = H dornet mlaza Je mak::nmalan.. (l + .. Nadji ukupnu zapreminu ove tecnosti nakon mijesanja 1 ako je termicki koeficijent zapreminskog sircnja tecnosti . .. 20.) 0 C' (1-+'l' J... b) Kolike su granicne energije E1 i E2 kao i najvjerovatnija ellergija? c) Kolika je temperatura gasa ako bi raspodjda molekula zadovoljavala ove uslove.CD:. t .(7 "ra irnati hornogeno magnetno polje '. b " Z(1 1Vapomena:' Za ci:ieli ispit rade se zadaci 1)2.5 % rnolekula gasa iIna energije u intervalu 1::.id... Na strrnoj ravni nagibnog ugla 0:' ...."..h . a ) a . m. Koefici11'1 jent trcnja iZDWdju kocl.. 0. U emisionom spektru koji se dobiva poslije int. .q +.t.-" b) Fz = ml(gsinnc -1. RIJESENI ZADACl SA PlSMENIH lSPITA 3. E.u. = 9.I .. Monohromatska svjetlost ncpoznate talasne duzine pada Ila at-orne vodonika koji se nalaze u osnovnorn stanju. '~'. ]. 4 eV. a) Koliku magnetnu indukciju B mora imati magnetno polje koje je okomito na ravninu koju odredju.3. ako je raspodjela molekula po brzinama Maksvelova.693 - " In !1.-l-I. 10 -2 elf.3A.(t..:--. b) Enaj = 10.02.~ Tl~T2 0.E = 0.Zsino:(ml+ l+ Zm 2 3rn g'='..256 GLAVA 3. c)T=23. - t. U jednoj casi se nalazi t.00] l/oC. b) B z ~ z./)) 6 J 7 £ 8. 1990.04 .. = 9.LIz.. V'2m~1Jo cos a 7. t'm -" -.10.. DRUGl PARCIJALNl I CIJELI lSPITI lZ FIZlKE 3 257 pocetnom trenutku izvor sadrzavao sarno atome prctka.'cije su silnke paralelnc s pravcem 'TAl da bi elektrone skrenulo na meH tu za najkrace vrijeme'? . a) Izvedi izraz za funkciju raspodjele molekula po energijama. t 2 = 2 .erakcije rotona sa atomirna vodonika javlja 5e ukupno 10 spektralnih linija a) Koliko ovih linija pripada Balmerovoj seriji. b) Izracunati silu zatezanja uzeta.:-. a u drngoj V2 = ] 10 em. lz otvorenog cilindricnog suda koji se na]azi na horizontalnoj podlozi) istice voda iz malog otvora sa bocne stranc: koji se nalazi na l/a Ylsinc suda mjereno od dna suda. • _ v • [-. Rako se mijenja dornet rnlaza vode x za vrijerne lsticanja J ako je vis ina suda H.10.c~~. a) BI = ~V'l... R.02. da se slobodno krec. = 0."--" ....98.. e ~-y. . ? . r..~ sin 0:. 4..maruje. Koeficijent trenja kotrljanja valjka se zaw·.Jcs.... x =.2 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike Tuzla.-Jry'i7(R-'l. = 0.::: _~1_ AUl Tl -T.3 tV..r ju )C-os a i tacka A1 da hi elektrone ..vni je ji. 6. R' ~ T = }f8. Koliki je period osciiovanja centra kugle polupreclllka r koja se nalazi u polukugli poluprecnika R za male pomake iz PQiozaja stabiln(~ ravnoteze. povrsina poprecnog vresjeka.25 .5g Rjel. Odnos najmanje encrgije u tom intervalu i najvjerovatnije 3.-=.~ skrenulo n a rnetu? b) Koliku rnagnetnu indukciju mo'.4 eV. 7'£ 8) a parclj"alni i studente masin-siva S'U zadaci 4.. rn z)-2rr!-2/ tC ()SCf 48 ! 2 ' ~ R-Jes. '" ) = 0. v •I' • 3. ".)! = 409.- ~- . A T ( t)..~= lS+V1.

!.2 pogodi jednostruko jonizovani atom heliTuma koji se ".E:' = 1. l'\a periferiji diska rnase M = 15 kg i poluprecnika l' = 40 em nalazi se tijelo rnase m = 4 kg. Srnatrati da ne dolazi do zadrzavanja ulja na zidovima suda.god.54 = 4. = 1.2 Pas i gustine p = 900 kg 1m". 1'1 = 5 em i TZ = 10 crn. Malo tijelo se gurne po horc izontalnoj podlozi brzinom Vo. c) Kolika je ugaona brzina diska neposredno nakon spadanja tijela? Koeficijent trenja klizanja izmedju tijela i diska iznosi f. a lnasa SUIlca je Ms 1. Odredi talasnu duzinu AD fotona koji u sudaru sa slabo vezanim elektronom predaje T) svoje energije i rasije se pod uglOlIl 8.144. Nacrtati grafik te promjene ako je tl = 120 DC. Vinova konstanta b = 2.2. poluprecnici Tl i T2 ispunjen je honlOgenim toplotnim izolatorom. Zracenje Sunea po svorn spektralnom sastavu blisko je zracenju apsolutIlo emog tijela. 1Vapomena: Za cijel£ ispit se rade zadaci 1. 4 7 r C i .258 CLAVA 3. 2B yes. VI == 1.".adijabatski iii izotermicki) zahtijeva manji utrosak rada i za koli. kolika je brzina [otoelektrona'? Da Ii se moraju uzimati u obzir relativisticki efekti'? .1 nm i A2 72. c) Wi = 3.4.37 rad/. AdA" = 0.3.' = 0..95 nrn..10 30 kg. Dvostrllko jonizovani atom litijuma pri prelazu iz nekog eksitovanog U pIVO pobudjeno stanje emituje sukcesivno dva fotona sa talasnim duzinama Al .Lrn. . Ternperatura unutraSnjeg cilindra je til a vanjskog t2 tako da je tl > t z .'h(I-'J) .9.2 radl S2. 10 20 J I s ' l l t -""" = c2.\rnin = .3 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike Tuzla. A . Koji kornpresioni proces.91 nm.6.4955 kg ..88· 1O-3 m K. R)·es.. DRUGI PARCIJALNII CIJELllSPlT11Z FlZ1KE 259 b) Odredi najvei'u i najmanju duzinu ovih spektralnih linija i energiju fotona upadne svjetlosti. . Poluprecnik Sunca iznosi Rs = 695108 m.. _.2 kgm'. za koje je maksimurn zracenja na talasnoj duzini 480 nm. Vazduh zapremine 10 drn treba da se komprimira na 5 pula manju zapreminu. b) Koliko ce obrtaja napraviti disk do trenutka kada tijelo sklizne sa diska.97.1990. 3. a) Tri. .6 i 7.3.29. istieanja nlja kroz kapilaru. = 120 .10. razrIlotri hoee Ii doci do jonizacije helijuma. RJ·"• E em = 4R'TWT 4 . Ako dodje do jonizaeije.7 5.003 ern! s 3 4. Rje!3.t 2 ) In . Kraz horizoIltalnu kapilaru unutrasnjeg po]uprecnika r = 1 rnm koja se nalazi na bocnoj strani otvorenog cilindricnog suda poluprecnika R = 2 ern istice ulje koeficijellta viskoznosti l'l = 1..i) RJeS.acke u kojoj ce takvo tijelo pasti na horizontalnu ·podlogu. R' . Koliki je poluprecnik orbite eksitovanog stanja iz kojeg se vrsi prelaz? Aka kvant talasne duzine ).2 ernj 51 'U 0. 7. a Stefan-Bolemanova konstanta Cf = 5. Izracunati kolika je brzina V.31n -". a) 1= M. b) Odredi rastojanje tacke B od t.. 0 -Y)1nC"'-stn Z 8. Rjel!. 'ifo a) Kolika je najrnanja brzina ko1/'~III1!/)jJII!/}III/ jom treba tijelo gurnuti da bi proslo kroz najvisu tacku C ne odvajajuCi se od podloge. NaCi masu koju Sunee gubi n jednoj sekundi na Tacun zracenja i vrijeme za koje ce se rnasa Sunca smanjiti za 1%. a kolika je brzina spustanja nivoa ulja u cilindricnom sudu u rnomentu kada je nivo ulja nad sredistem kapilare It -= 26 ern.6 i 7.::::: 94.-nalazi u prvom pobudjenom stanju. RIJESENI ZADACI SA PlSMENlH lSPITA 3. Rjeif.ko put a? 1. A-maz = ). '"'~ .05 j.~ 219. a) Izvesti izraz za mornent inercije diska i izracunati ga. b) d = 2R = 2 rn 2.. a) Vo = y5Rg = 7 m18.3. .w' 2 ' 4xRo: -_. Iz stanja mirovanja disk se pocne ohrtati stalnim ugaonirn ubrzanjem 0: = 0. 6. Odredi zavisllost temperature t od rastojanja l' od ose eilindra. t(l') = tl - '" Prostor izrnedju dva koaksijalna metalna ciEndra ciji su (t.8 Wjrn'K4. t2 = 20 DC. = 4 " 46 .t E. b) . a za drugi p(lfcijalni £ stadcnte rnasinstva sa zadaci 3.5. t = 9~~~. ry b) N = . RjetJ.(DC) 5cm -'< in .-"'L -.26· 10 '7 god..2.67 .\SI ~.s 3.5. Podloga prelazi u polukrllg u vertikalnoj ravlli poluprecnika R.

3-.8 h RJes.. (vidi 5.t 6. cijelom putu je isti i iznosi J1 ~. god.260 GLAVA 3. godine duz njene ose. = 8. M(L + R)' m+1\'[ 5. Kolikaje potencijalna energija U(O) kojorn raspolaze sistem kada je tijelo u centru'! l~porediti U(O) sa potencijalnorn energijom kada je tijelo na povriiini Zemlje U(R).ucota 2 1. povrsine poprecnog presjeka S = 1 cm 2 da bismo je istegIi za oIlol1ko koliko se ana izduzi pri zagrijavanju za tit::.-12M(1+i'F) ' I 1. 34 J 5. Izracunati period malih oscilacija 9 sistema tijela sastavljenog od tankog / stapa duzine 10 i mase m i lopto polu0/ / precnika R i mase M pri osc.avi na dubini h = 2. lO" Fa? Kolika je energija elasticnE: deforrnacije 11 tom slucaju U Lorn tuelu? Rye.62 .3m) RT. se zallStavi na samom vrhu druge strme ravni visine h2 0.3A Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike Tuzla.08.106 m/ s...) 4.097· 107 mo = 9. visine H iznad nlvoa mirne jezerske vode pusti se do. ~ E > E j: '2 V =c \/2(E~ ~ .. = o:6.. a) Izvedi izraz za izracunavanje efektivne brzine molekula gasa u stacionarnom stanju na ternperatllri T.'.-:.1 . R L m-..4.ilovanju m ~jI oko ose 00' (vidi sliku) G1n-<-12M(I-tf) })' es~.2 m.6.30° pusti se do.. Pretpostaviti da je potencijalna energija slstema tijela jednaka nuli kada S11 ona na beskonacnoj udaljenosti jedno od drugog. klizi malo tijelo.·6 1/ 0 e) a .2 rn. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH [SPITA . b) I{olika je koliCina toplote potrebna cia se dovede gasu da bi se njegova efektiyua hrzina l1dvostru61a? c) Koliko ce se put a prornijeniti pritisak gasa? R = 8.. 8. Smatrajuci' Zemlju homogenom loptom i zanemarujuci otpor vazduha odrediti potencijalnu energiju U(r) sistema tijelo-Zemlja ako se tijelo moze pomjerati kroz uski kanal napravljen kroz Zemlju . koje visine hl treba pl1stiti tijelo do..31 J/moIK. .1987. Dvije strme ravni su postavljene kao na slid. odrediti: a.. Ako se kuglica zaust. cO 3. '.91: parczialni i studente mai3instva Stl zadaci 4) 5.KoliCina azota mase m . ·' 1+/lca t. F = E y SL6.6· 1O~19 C. Zapreminska masa vode je Po = 1000 kg/m 3 . M = 28 g/rnol.85 . 10 . R)'ct.sa mirovanja elektrona (sopstvena masa) je mo = 9. So. pust. 7 i 8. RH = 1. h 1 l~.6 £ 8. 08.-= 20 g nalazi se u zatvorenoj posudi na temperaturi t = 20°C.e kuglica biti ponoyo na povrsini vode? Otpor vode i vazduha zanelnariti.8 In i nagiba (3 = 150. a) H a - = "". = i!Jrf!..1'1 JCS.s. S· = ~m:c" T~·M=(L:.33 m b) t = jiif' + 2fi!: = 3.31· 10~31 kg.. Ma. 3.23 AleV registruju se pod uglom od 30° U odnosu na l1padni prava. Termicki koeficijent linearnog sir€nja celika je 0' = 12 _10·. Sa vrha strme ravni nagiba a =. c.7.. lO~'l kg.) 12 .Eh = 0.72 .+R:c'i '~L· 11 I. Elfet. 3.3 k" .J .. ne IIloraju.1 .. 2. "'if . Odredi energiju upadnih fotona.1990. So. IVapomena: Za ci:ieli £spit se rade zadaci 1.¥~.ena da pada? b) Nakon koliko vremena. e = 1. Koeficijent trenja no. Komptonovski elektroni energije E = 0. 5. 10~12 F /m. a za'-dru. od momenta pustanja._ 4 . a M 2M 7.g p • . 0..10. slobodno pada sferna kuglica naCinjena od materijala gustine p = 850 kg/m'.4 J .) Sa koje visine je kuglica.£iL~42 27rm{)e2 = 04?5 nm'J . E =E. R ' ) vef = \/r1~iiT b) Q -. r4 = --.2.Jangov modul elasticnosti za celik je Ey = 2. Rjes.:: 10°C.3.I mn ~ 0.c fotona.t = 2520 N. Kolikom bi silorn trebalo djelovati u pravcu ose na celicnu sipku duzin€ L =: 2 m. zadatak sa pismenog ispita od 1. DRUGI PARCIJALNI I CDELl lSPITI IZ FlZIKE 261 h = 6. .. E. R -~ 2 TrV (.

h = 30 em duz linija sile polja. H = -P-h = 17. (3h -.62 .3.fi((fJ-~-. a za drugi parciialni i.:5. a gustina vode je 1000 kg! m'.' . Odredi vrijeme potrebno da talas stigne do visine H = 10 km. a prvo tijelo vrati nazad po zlijebu.p = E. 10J/K . 10.4 MeV Napomena: Za cijel£ 1'spit Be rade zadaci 1. TI (-gc" M2 Ml ono se idealno elasticno Budari sa tijelom mase m2 = 0.:. Q = 8Ev11 . koje visine je tijelo ml puS-teno da klizi.9· 10'"21 N 7.3.h.25 m a) Izvedi izraz za koncentraciju cestica gurniguta n(h) na nekom nivou h u hornogenom gravitacionom palju.N a povrsini Zemlje postavljen je zVllcni izvor.3.1991.4 i R = 8. U najnizoj tacki 2.3 Kim..6.2E.3 MPa.029 kg/mol. Tijelo rnase m. K = 1. = 27. naCi izraz za spektralnu emislonu moe apsolutno crnog tijela na temperaturi T u zavisnosi od talasne duzine A.94-s 9 kg pustimo da klizi niz kosi zlijeb koji prelazi u mrtvu petlju poluprecnika R = 0.75 rn.33..262 8.5 rn iznad nivoa. Vinova konstanta je b = 2.Ji&e). . Za nastajanie jednog mola ozona iz kiseonika utrosi se q = 1.:z A' w ). godiI1e gdje je a =~ 6. Bolcmanova konstanta k = 1. Temperatura zraka nu povrsini ZernIje je 15°C.T I!:::.rnl)2 = 5.? Trenje zanernariti. (m2 . kada Sli one suspcndirane u vodi . Rjeii.respektivno.6E vLi .10 5 Pa. Rjes..125 rit. Izracunati energiju koja se oslobodi pri datom procesu.1 nffi.ente maMnstv. (M = 0.. 4.. ~ RJeii.lMt + . Sa visine h = 1.28 :.11 i 7. Li.25 rn) iIi I-I = lnl+m:2. ako se poslije sudara tijelo m'2 odvoji od petlje na visini h = 1.LJ!lno: = 1.leT ~l ".b) E em = E ).jj - {T«l)) = 27.cestic€. Plankova konstanta h = 6.38 .10.~ 0. 3. Pod kojim uglorn U odnosu na horizontalnu ravan treba upraviti mlaz vode da hi dostignuta lliaksimaina visina hila jednaka dometu'! Koliko je tada vrijeme kretanja djelica vade kroz vazduh. t = ~~. a molarne mase za ozon i kiseonik iZIlose 48 9 / rnol i 32 9 /rnol .3 kg koje je lllirovalo (vidi sliku). GLA VA 3.1 5. b) NaCi silu koja u homogenom gravitacionom polje djeluje na takve cestic€. DRUGI PARCIJALNI I CIJELI ISPITI lZ F1ZIKE 263 Energij(~ veze po nukleonu u respektivno. b) Izracunati enrgiju koju apsolutno crno tijelo emituje sa jedinicne povrsine u jednoj sekundi. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA Pri sintezi jezgara 3LiG i 1 HZ obruzuju se dVij"e 0::. Hi He su 5.11 00 22..' .5.72 s p()~p . Naci promjenu pritiska u posudi nakon pretvaranja ozona u kiseonik. Rjeii. a zatiln ponovo kliznuvsi odvaja od petlje u istoj tacki kao i rn'l. ako se koncentracija tih cestica na dva Ilivoa razlikuje 'I = 2 puta. t = ~vf!.08 A1eF .2.7 i 8.9 JjmolK. 23 lO-"4 J 8.ITliI'ile jezerske vode pUtiti se da slobodno pada n1ala sferna kuglica od rnaterijala zapreminske rnase p = 920 kg/m 3 . t = 12. b.h gradijent temperature i u atmosferi iznosi a = -7../frit kT 3.25 m .8 s 1. a nivoi su jedan od drugog na udaljanosti /'.5 £ 8.42· 10 5 J.a su zadci 4. Temperatura sistema je 280 K. e = 3 . 8 10 m/-s. F = mg' = mg --f~ = Xi.31 JlmoIK). Na kojoj dubini u vodi ce se zaustaviti ta kuglica? Koliko vremena ce se kretati kuglicakroz vod u? Otpor vode 'zanemariti. a) KoristeCi Plankovu fonnulu za spektralnu gustinu energije zracenja. Posuda u kojoj se cllva ozon (0 3) nalazi se na temperaturi I.l. 0: = arctan 4 = 75° 58 1 •. Specificni molarni toplotni kapacitet za kiseonik pri stalnoj zapremini iznosi C v = 20. RJ·eii. RJd.enja sa talasnim duzinama iz intervala Anai + 0.kT . lu'7 = 8.6. (.R) = m1 2=1 5. .3 K m.1:L _ Tl) = 2.7. 10.5 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike Tuzla. H = ~2h. = 520°C i u nioi vlada pritisak 0. n(h) = n ( O)e.89 . ako je brzina kojoID je izbaeen Inlaz 9. a) E >. Rje'.81 m/s. 6.4.::lj. 1. Rjes. Sa .U/\ = 1 . lla ternperaturL:IOOO K u vidu zrac. stud. Aka se temperatura zraka mijenja po zakonu 1'(h) = 1'(0) + ah 3.

JELl ISPITI lZ F1ZIKE 265 8.2.38 .1991.JALNI I CI. 58. sfernu supljinu poluprecnika r = 5 em) Cijije centar na udaljenosti d = 30 em od centra lopte.. god. Ugao koji zaklapaju d i L je '" = 600 GUotina olova je 11. Brzina zvuka je 3. U tom polozaju konca tijelu se saopsti pocetna brzina Vo :::: 2.6 Drugi parcijalni I cijeli ispit iz Fizike Tuzla. a za drugi parC'ijalni i .6. Tijelo 5e porn· jereno iz ravnoteznog polozaja tako da konac zatvara sa vertika]om ugao a = 600. 0) F = G 2.f. Tijelo tezine G = 10 N objeseno je 0 konac duzine L = 50 ern i'iji je jedan kraj ucvrscen za nepokretnu tacku O.10K.10-.. 1 JucuJcmo d a je to dvostruko jonizovani Li+"'.85 ·10-12 F/rn i e = 1. Zavisi Ii to od vrste gasa? k = 1.3...23 . N ad osnovom L postavljena je strma ravan.3 r = !i 10 k f k .7 i 8. a zid se udaljava od izvora brzinom 1)2 = 6 cm/ s. //ud = !:::. Izotop fosfora je !1.6 ..c.=.48 m 3. . Pomotu uredjaja za detekciju elektrona utvrdjeno je da preparat radioaktivnog fosfora daje 10 4 beta raspada u sekundi.) Odredi masu preparata. Na6 frekvenciju udara (otkucaja) koju registrovatl prijemnik.3 . ~ kT 2 6.radioaktivan sa periodom poluraspada 2.~ = eZ V 15. Kolikorn ce silom lopta privlaCiti tackastu masu rn = 10 9 na udaljenosti L = 60 em od centra lopte._.3 dana. RJd.022.19 C. E nay.11·]0-8 -TV .~ 9.. = 9.v = ~v. a) I<oliki treba da bude ugao strme ravni ada bi vrijeme spustanja tijela niz tu stYillU ravan bilo najkrace? Posmatrati slucajcve za f' 0 i f' = 0.clkTI'I. Ries. RJ·es. b) Koliki je koeflcijent trenja ako 511 vremena spustanja pri ugloVIrna O'} 60° i (X2 = 45° jednaka? RJei. J! "'2 = "'1 = 45°.iR3 1fpm Lp . ce 1.~-I--l.6.6. Najednoj istoj normali na zid nalazi se izvor zvu a Ie vcnC1Je I/o = 1700 Hz i prijemnik (P-I-zid).iuriente rnasinstva su zadaci 4. U_ 1O. stalnoj ternperaturi T irna vrijednost energije 1] intervalu od E do E + dE..'0 mg m m 0_693 ' b) A = 0.j s.10. R]eli.:osa) = 0.5. )CS.10' a) Odredi silu u koneu u trenutku kada tijelo prolazi kroz najnizi polozaj. b) Kolika ce bili aktivnost preparata nakon 30 dana poslije ovog mjerenja? (NA = 6.10. + m.7 i 8. T = 14.31 kg).6 11 z 5: PolazeCi od izra~~vza broj molekula kojj imaju intcllzitete brzina u intervalu od v do v + dv) naCi vjerovatnocu da molckul idealn-og gasa no. N a osnovu ovoga z akl' ~.<. Izvor i prijemnik su nepokretni. Bq b) Visinu do koje ce se tijelo popeti iznad najnizeg polozaja..). = -if dN·J = .1Vapomena: Za ctj'eli ispit 8e rade zadaci 1. . Olovna kugla poluprecnika R = 50 ern ima u ullutrasnjosti . 21.A_ . E 1'32 1 Er.. a.I. amasa elektrona m.1023 limol).e-kTvEdE. Kod kojeg jona slicnog atomu vodonika razlika talasnih duzina glavnih linija Balmerove i Lajrnanove serije iznosi 59.-" Vo = 0. . RIJESENI ZADACI SA PISMENlII lSPITA 3. a)m = NM = M.5.1 rn/ s sa smjerom nanize (norrnalno na konac). .1' 10..~ + ZG(l - cos <xl = 29 N b) hl·=_~+2g~Q.. 4.20.1d2sin21)' . sin2il'l -sin2o:" 2(eos 2 az"ocos 2 Cq) o b) u = = 0 27 . 10" kg /m'. Z <) oj r RO ~ yes.- = " ~kT. Odredi srednju i najvjerovatniju vrijcdnost energijc translatornog kretanja molekula ideaJnog gasa Cija je temperatura 23 27:1 K. DRUGI PARCI. 340 m..67. dP .264 GLAVA 3.6. = H:i'lre{)h.3. a) Iz uslova dt/da = 0 se dcibija tan2a = -l/f'. a 'Y = 6.11 Nm 2 /kg'R' • F -.3.47.3 nm" (co = 8.

2 rn! 8 .8 Drugi parcijalni cijeli ispit iz Fizike Tuzla.'gu C1J·U rnasu mozerno zanemariti objesi se tijelo i o. a) Odredi kvantne brojeve ovih slanja.!!X· = \fj111· m ! M' = Q= M2 m i R ·31' = 10 k.8 ·10· kgjm'. I sfernog tijela.l)---~iY ~. 106 m/ s Napomena.JALNI I CI.08 rad = -4.L = 4. a) Fz = nt.93 eV? Aka mogu izracunaj maksimalnu brzinu rotoelektrona.rn.5. c) razliku faza oscilovanj a cestica elasticn€ sradine u tackama u kojilna se arnplitude oscilovanja razlikuju)edna od druge za 11 = 2 %.ase'-rn = 10 ~g podize se po. Ev = 0.le Pu = 0.2. Koliku kolii'inu toplote je polrebno dovesti azotu da T b) v = /3"~h(rn2-rniSiEr.4 6 i 7. IIjes. Masa azota Ttl = 15 9 nalazi se u zatvorenom sudu na temperaluri T = 300 K.rJl = -0._ homogenoj el. DRUGI PARCI.3.34.7 Drugi parcijalni i cijeli ispit iz Fizike Tuzla. a za drugi parcijalni i siudente ma§inskog odsJ'eka fiU zadaci 3. a max = 5 mis'.ski dekrernent prigusenja iznosi 1. Ries.1991.7. ZnajuCi da je koeficijent trerija .l = Vi ___ fu = 5 nz = .7 rn. Rjes.) t( Xl t) . Odredi udaljenost napadnih tacaka sila poliska na potoplj".63° 6. b) maksimalnu brzinu i ubrzanje one cestice elasticne sredine koja u('"estvuje U OVOID talaSIlorn kretanju koja se nalazi u tacki x = 0.46 s izmedju stnne ravni i tijela fL = 0. NaCi: a) odnos amplitude u tacki x = 0 i lalasne duiine talasa.iti period oscilovanja tijela? Logaritam.9 ern. _ Ryes. IIjd. 2. Ai = 28 g/rnol) . 2.I. 9= :! R7fp/ 3 [ __1__ 1+* 7. (g + a sin <»= 45.Ai.f = Vi.28 N.J 1 J' 1fJ(3+~r 3.pruga se Istegne za t3. Odrediti: a) Silu zatezanja uiti u trenutku neposredno prije pocetka istezaliJa opruge. opr.2 eV.3. xu mit u s.l?In. U.J (moIK.2 odrediti: 5:1. a) fl.4.strmoj ravni visiILe It = 3 'Tn i duzinc -'osllovlce a = 6 .005 rn/s.9.10. Sistem tijela prikazan na slici pusten je da se krece u momentu kad opruga nije pocela da se i~teze.: 2(Xl . 1nl+m-..0 e-05x cos ( lOOt . RlJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA S. Zapreminska masa ulja. b) Brziliu kojom tijclo mase n-tz uclari u pod.= 1 y 3.utar" Srer. Rj eii l' = 21r f'ui (l~-~A:. go dine 1.." = 0.ne dijelove u vodi i u ulju./~_ = 2 b) A 100 E. .3.lOg tljela poluprecnika R i zaprcminske ITlase P UIla sferna suplJlna poluprecnika 'i" = R/4 na udaljenosti 11/4 od centra vece sfere. lI. \.astierwj sredinl siri_se talas oblika ::::= 0 .' V E)J+El 52 = 21RH = 4. v.(R = 8. Za ci:ieli £spit se rade zadaci 1.3. V = J i!)r:. god.) = 41n(1. Na vodu se naspe ulje tako da se Cllmdar potpuno potopi. U atomu vodonika elektron prelazi iz stanja cija je energija veze stunje cija je energija pobudjivanja Ep = 10. Pravilan drveni cilindar pJiva na povrsilli vode tako da se u v.31 . c) Balmerovoj.10. ~ / bi se srodnja kvadralna brzina (efektivna brzina) molekula povecala 11 = 2 pula? Izraz za efektivnu brzinu molekula izvesli.o~li nalazi 0. c) D.9 lljegove visine. NaCi jacinu gravitap cionog polja u tacki na P na rastojanju d od povrsine f d .<p 0:. .JELI ISPITI JZ FlZIKE 267 3.6 i "7. TiJelo m.266 GLAVA 3. b) Odredi talasnu dtlZinu emitovanog fotona. a vode flu = 10' kg/m"...Il.54 eV u ~ ~ ~--- 4 .1991. a) = L59· lO'~4) b) V max = .x. 3. Veze medju molekulima u a\omu smalrati krutim. d) Mogu.ieS. c) Kojaj spektralnoj seriji pripada ta lalasna duzina? d) Mogu Ii ovi fotoni izazvati fotoelektricni efekat na cezijumu ciji je izlazni rad 1. d = if· 4.pravcu koliki ce b. 1. Na . gdje je ( dato u mm. Ako tijelo malo gurncmo u VCTtlkalI.2x) c .

68 eV'.s. Rjel. Sma-trati da je koeficijent trenja isti na citavom putu. a) 'Koliko ukupno spcktralnih linija emitovati vodonik u atomskom stanju Ciji su atorni pobudjeni na n-ti energetski nivo. (h = 6. ·' ~ . . _.. 5.. ' 22· 10.-f-m ce 3. ako je S2 osnovica strrne ravni.7 kPa.m 2 ) . 10. C = 3 .oku druge sekunde kretanja.vi na rasojanju Sl od kraja Rtrme ravni. Nab obrazac za transformaciju x-komponente Luzine pri pre~rzinom v lasku iz nepokretnog u pokretni sistem.1. \).}. Rjes. 0:.p = ma. Izvesti izraz za racunanje brzine proticanja zive kroz siri'dio cijevi i izracUIlati je.8::. 468 -" 1 R}CS. Klipnom pumpom zapremine LI V = 400 em' vriii se ispumpavallje balona zapremine V : :. Do1m.nika r = 0.2 .1 2. Proces ispurnpavanja sITla.6) 7 i 8.a) cc 585. Ai = ~.. Razmatranje provcsti :za jednodimenzionalan sluzaj.4 . Kada se povrSina fotokatod€.t 2 ) = fnlg(t.) ~ A32 = 35R .eUz = :~. b) fad spoljasnje sile koja bi tijelo uzvukla uz strmu ravan.v)'o = 119. Amax = 305.5 Pa 5.3.mj 8 3 4.zati da je koeficijent trenja.58 .=-.L-:~~.. aka se podizanje vrsi polagano (brzina priblizno jednaka nuli i bez ubrzanja). aka se sistem prepusti samorn sebi iz stanja mirovanja. Ako se izvede ii! ravnoteznog polozaja za ugao = IT 13 i pusti.8 nrn 8.p = mg(h + IlU) = 412 . 8U zadaC£ 4.6 .t.2 ii.. a ) x ~ "in-1) ' I) w. djelujuci paralelno sa njorn.6.6·10' kg/m 3 ).-··-q) = 0.. 3. b) A~. Spust.2 m oko koga b)Odredi razliku talasnih duzina glavuih linija Pa.L + mg(h + p. Stap je postavljen na horizontalnu osovinu koja pTolazi na rastojanju Ll = 10 em.:: /1. . Odredi izlazni rad fotoelektrona iz tog rnaterijala i maksimalnu talasnu duiinu koja Inoze da izazove fotoelektricni efekat na tom materijalu. DRUGI PARCIJALNT I CIJELI ISPITI IZ FlZIKE 269 a) rad spoljasnje sile i Tad sile tcie.2. na Cijem se jednom kraju nalazi teg mase ml = 8 kg. !::J.trati izoterrnllirn. Kroz horizontalnu cijev prikazanu na slici proti(e ziva. R•ic.!:!.e biti pritisak u balonu poslije dvadesetog hod-a pumpe ako je pocetni pritisak po = 100 kPa. .1 8. Sa tockorn je vezan -slijepljen manji tocak mase m = 1.: 2 m/s2.raspada sa periodom poluraspada od 28 godina.p = 2.. lzraz za racunanje broja raspadnutih jezgara izvesti.:'L!!. cia bi se upotrebom minimalne energije) prebadla zgrada ravnog krova visine h i sirine b) podignuta na istoj horizontalnoj podlozi. Izotop stroncijUITla se .268 GLAVA 3.anV/1 -'. t = '060:< = 93 go. Odrediti ugao prema hOTizontu a pod kojim treba izbaciti projekti] sa horizontalne podloge. Koliki put teg preCi u t. 1 dm 3 • Koliki t. 10. 40 em i mas. a) A.5 'nt 1 2 2ml+Dm.5..::...4H Rjd.\ 4.arc t. 1.()97· 10 7 l!m. god. fL = h/ (Sl + 52).:::: 8 2 ~ S'l = ~(t22 -.V 6.6. Povr sina poprecnog presjeka sireg dijela cijevi je 51) a uzeg dijela cijevi 5'2 = Sd 4.\ ~ . VI = S'V.1.V):lt) Tln10 d RJd. ako se pokretni sistern krece U odnosu na nepokretni sis tern u pozitivnorn smjeru Xose.ajuci se sa vrlla neke strme ravni visine h tijelo se zausta. Na nepokretnoj osovini bez trenja maze se vrtjeti tocak mase lvf = 50 kg i poluprecIlika R =c 60 ern. H je obmotano idealno savitljivQ uie bez tezine.. Sva trenja zancmariti.Senove i Balmerove serije ako jt RH = 1.9 Pismeni ispit iz Fizike Tuzla.df'sn = 1. Napomena: Za C£Jeli ispd se jade zadaci 1 ~ 21 3 151 6 £ 7 J a za drug£ parn:ialn£ i siud(. ul x = -----. R }C8.5 kg i poluprec. e = 1.ieka.1990. Ilazlika pritisaka zive na sir em i uiem_ dijelu cijevi je . _20 ='" Po (v:. 3. Rjes. ubrzanjem a =:. a kugle o . m = 500 9 pricvrscene su kugle rnasa rrtl -= 300 9 i m2 = 400 g. Koliko je vremena potrebno da se raspadne 90 % prvobitne koliCine stroncijuTna.16 C) R}'es. ]08 m!8.\ = 320 nrn dolazi do prckida fotoelektricne struje pri inverznom naponu od 0. od manje mase. . RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 3. od nepoznatog materijala osvijetli svjetloscu talasne duzine . ce e2 2. 6 ·' ~ A. LIN = No ( 1 ~ e---r. N a krajevirna tankog stapa· cl'nzine L .(p = 13. 7. ocirediti brzinu manje kugle u trenutku kadasistem proJa~i kroz ravnotezni polozaj.62' 10--:.nte masinskog ods.

'P = 58.089 SpecificIlO naelektrisanje elektrona. F Stefall.. CikJus se odvija tako da gas iz stanja 1 do stanja 2 prelazi izobarnom ekspanzijoill) pri cemu mu se zaprernina poveca 5 puta. 1O~27 1. Faradejeva konstanta.3806513 2.1093897 !6( 2+ m m l 2+im)· V L(2m. Rjes. tan'P = -(~--')-.' Napon na r~r~d~~~.wL 1 1 - 1. razlikuju tacno 0. / m Masa mirovanja.rona.11 ' 10.30 6. oznaka Brzina svjetlosti u vakuuniu .34 0.67 . 3m VRIJEDNOSTI NEKIH OSNOVNIH KONSTANTI U FIZICI (Najbolje utvrdjene vrijednosti do 1986. c Elementarno naelektrisanje . " RJes..10. {f Ridbergova konstanta.30 0.20 J/T 1 137 2. b) srednje kvadratne (efektivne) brzine. a kglC kg kg J m S 6..ITOVanja neutrona.045 0.2847700 1. Pod kojim uglom uzmaknu elektroni pri toj interak..rovallja neutron a.ta.014101779 4.0026 u 1. greiL 4.10 10 6.. Izvesti izraz za izracunavanje momenta inercije stapa u odnosu na datu osu.6485309 5.aciolla konstanta.007825035 2.10.6260755 b) 6// = 12.85. i mnozi se sa 10-:-.27 6. go::cd::.65 10' C Imol 2 5. do stanja 3 radno tijelo izohorno zagrijava do 2 puta vise temperature nego u stanju 2.670399 1.4 0.2847700 9.00260324 1.59 0.31 kg UtvrdJena vrijednost 2.0973731571 6.00· 10 8 m/ s 1.8 0.49 10. Ae Univerzallla gasna konsta. mH~4 Vrijednost za racunanje 3.2413992 9.10. mH Masa rnirovanja aLoma lH2. treba mnoziti istim stepcHom kao sto je u koloni 2.rukture.6 Him 5.34 0.8 W K 7 m.2i(KC~illn5+1nl.L)_~.10 11 Nm 2 /kg 2 5. zatiill se.008664904 1.67 10.{fe.29.+-108rn)g(l-cos fJ = 0.76· 1O.c-~ V lOO%1re .34 0.012 0.99792458 1.6065 Q m()c- ugloill e= 600.29 rn .014 a.·2 -Nr.tB Magnetni moment protona.= 1.41060761 1/137. DRUG1 PARCIJALNI ISPITI IZ FIZIKE 271 smatrati tackastim. mD Masa mirovanja atoma 2H e4 .85418781762 1.60· 10.25663706143 5. zatim se adijabatski siri do stanja 4.28· 10.0 -I tacna 0..43 1O~12 8.nta.!'E.skoj· cijev/j~1~9~~8~O ~1>.-. I" = V . BH Gravit.38· 10. Ries. 8. konstanta.59 1. k Zapremina mola molekula ideal.rovauja atorna IH1.63 .59 0. f1-0 Masa mirovallja elektrona.Oll 0.6 Vrijednosti u koloni 2.8 1.30 0.(L~ + Lil .10 23 rnol. rl Maglletni moment elekl.67.-_ Kon.67259 5.0221367 1. fJ = I . Jedna hipotetii'ka termii'ka illaSina koristi kao radno tijelo helijum. mp Masa Ill.60 0.+l tan 1m Z IT Napomena: __ Apsolutnll greska u kaloni 4.19 C 9. = 1.1.15 p _ 1.-Bokmal1ova konstanta.Ql .48579902 1.045 interakciju sa slabo vezanim elektronima tako da se rasijavaju pod ciji? 1 · .6749286 6.0078 u 2.= 1 .11 m 9.59 tacna 8.bilnost vakuuma.nLa. ~endgenski zTaci minimalne talasne duzine 1Z kontinualnog dijela spektra stupaju u .7 0.I 1.e Borov ll1agneton.ci~n_e. e Masa mirovanja dektrona. ji.66. co Magnetska permea..41. J.-~. ji.31 J /molK 6.24 J 1.0359895 8. odakle izoterrnno Se vraca u stanje L Skicirati ciklus u pl>r_ koordiIlatnom sistemu i odrediti koeficijent km'isIlog dejstva liMine. a )"N = . usi. rrlo Dielektricna propustljivost vakuUlua..0141 u 4. h Komptonova talasna d uzina elektrolla. Naci relativan braj molekula gasa cije se brzin€ vise od p = 1 % od vrijednosti: a) najvjerovatnije brzine..24 10.1 1.. ima jedllinice kao Mo su u koloni 2.23 J / K 2.0087 u 1. i _.m~ Masa mi.26.85 . '1 Borov radius.H 1.nog gasa pri st.60217733 9.6726231 1..10. e.29177249 9.1! KOllstanta hue st.270 GLAVA 3.s Ile / Aps.00036 128 0.023 0.314510 6. RIJESENI ZADACI SA PlSMENIH ISPlTA 3. RJes.012 0. . U toku kruznog procesa ave masine uslovi su takvi da se mogu primijeniti jednaCine za ideal an gas. 1O~34 2. NA Bolcmanova.10 12 F 1m 1.67 10.10-2 5.28 10-"24 J IT 9. mn Masa mi.4 u 1. m" Plankova konstanta. R Avogdrov broj. proton a.02.2 m:J jmol 9.10 ' eU.42631058 8.75881962 1..

15.K. McGraw-Hill Book Company. Zizic. Saharov: "Sbornik zadac po fizike" . (visi kurs). J. Mazanjko:" Sbornik zadac po lizike" .E. metod. Ocka: "Zbirka rijesenih zadataka iz flzike". . 18. M.c.1'. Speranskij: "Kak resati zadac. D. 3. Prosvescenie. 6.ga. I. 19.S.L Djenize:" Zbirka resenih zadataka iz atomske fizike" Naucna knjiga. Moskva 1967. O.Jovi6<':" Zbirka ispitnih zadat.enih zadataka iz atomske fizike") Naucna knjiga. V.A. Zagreb 1982. Moskva 1982. . Beograd 1989. Nauka. . Zamsa. Skolska knjiga. 8. 11.V. Vissaja skola. Dimie: "Zbirka zadataka iz fizike'. 7. S.1'. Nauka. LA . Moskva 1977. Moskva 1967. Kolacevskij.1. O. Gradjevinska knj.I.. Hofman: "Zakoni. TodoroviC. 2. 16. ih resenija" . 10. V. Labat: "Zbirka zadataka iz fizike".A.N. Schilling:"Elektrik-Optik-Quantentheorie". O. J. Moskva 1973 5. Irodov. Krsnik. "The Feynman Lectures on Physics" . E.. Strelkov.r. Jovic. S. Irodov: "ZadaCi po obscej fizike". VEB Fachbuchverlag. G. Ugarov. 1977 . V. M.. Vzorov. N. H. po n. O. Beograd 1987. 13. 1. N.zike".272 GLA VA 3. Masinski fakul1.Addison-Wesley Publishing Company. LITERATURA G.I. 9. Beograd 1988. Moskva 1965. Moskva 1973.J . N. )1 1 1 . "Berkeley Physics Cours". LV. RV. Stanic. Sivuhin. 5. M. Nauka. R.lakovljev: Sbornik zadac po obscemu kUTSU fiziki-Mehanika" ) Nauka. Beograd. D. Kozel. 17 . M.V. formuli. Saveljev: "Sbornik voprosov i zadac po oMcej fizike" Nauka. Nauka. Hajko. Moskva 1968.aka iz fizike" .Markovic:"Zbirka re.M. Kiev 1977. Balas: "Zadaei po fizike . 14. BabiC. 12. V. tet.N. zadaci fiziki". Leipzig. Kosourov. LV.M. Nau{:na knjiga. Beograd 1981- 4.E. Puric. I. RIJESENI ZADACI SA PISMENIH ISPITA 4. l(obllskin: "Metodika resenija zadac P? fizeike" 1zdateljstvo lenjingradskavo univesiteta 1970. Saveljev: "Sbornik zadac po obscej fizike". Naukova dumka.

odozdo c.65 kolica I:=l] +[2 11· 1oj 5 m Trcba izbrisali 36. . odozdo mase 4. -'"' 3x j 41.odozdo gustine zaprcminske mase 12. tk a =76 Ik =0. odozgo masem=2kg 10. red Sloji I ( dj (V r )/4 Treba da stoji: 51. odozdo v2 = v2 ( =::.' =0. U ""0 ==---Asll1- 21.odozdo Dodatinakr<liu =4h==2m 65.odozdoQ=L20MJ Q=1. 8.8. 0 . odozdo rJ ::::.'1.4.22c fI ~ 1I7.0.4a/1-. 6. _ 2m(m+mj) . 12.181. 1.7.' .8. 21.odozdo L L.10.odoz1o 1 . 204'''' " 52. 9 odozdo F::::.~ .odozdo Longituclinalni Logaritmnski 48.odozgo T ~ 7 d ll'R) -.---~.+. 3.1.~-~Igf L L/JI~ml mgrt 2. ) 41.. 12.odozgo \=2. 10. odozdo _ Tijdo smatrati tackastom masom 102.=' 6. lO.1 107A.odozdo a =63. odozdo neki ugaa neb ugao a 12. 4gS2 <> 8g 0' 1107. . 1}. = 0 92'75 . .odozgo x=30cm A =!Ocm 4.(3m + AJ)(2m + .-_-.odozdo =335 64. ~4. 42..6 371 . odzdo L .81 llzcti rJ 1. 10. 6.J T=l R) 1 I 1. 3. Y.51MJ 49 14.1) Po _ 1vI'h 107. 19. odozdo lza.6. i (P1 = arccosO.odozdo gustine zapreminske mase 15.4 N~323.1O. 2.68 v.7)6) (3m +lvf)g 2mvo __ Po 1 11 = --.ISPRAVKEUOCENIH GRESAKA Str.2 .odozdo 43. = h .10..odozdo 14. =9..mL-"Y-I. 43. ozgo/co =---sm 2 -e . . t5.J ".4.odozdo (VII} l-.'0 mi =02vo 14. N~32 2..9275:= 22 0 4S'g 4Q' 45.19 Sir. 1-. 15.II) . odozgo drugog prvog 10.84.7565:::: 40°50' 9 1 ~ arccosO.odozgo temperature na temperaturi c.!' 3mv 1 3 )lJAI + 3m)L J Q I . odozdo 3fJl v J (A1 '+ 3rn)(1\1 + 2f11)Lg --.0.rijeCi Oba sIoja dodati: sujednake debljine.::.2. ] 8.odozdo 44.n 0 36 36 36.odozdo 35. a 2 v=--+------- h Q2 gh l S2 13 ll3...l9·1O' 58.. -0 )r .49 fI~1l4.V'JTpRJ--.0.odozdo Dodati: 'I 2 Za poluprecnikjezga vI' "" 10. red Stoji Treba da stoji: 5.84 .~4. 1. 2(1. odozdo }" = 2.7? 2 r (d\ 2 11/4 ~J eJ) [. odozgo Treba dodab na kraju . odozgo Treba dodati na kraju . 171 7.odozgo kuglice t~L28 "". octazgo t~O.16 v=4..62 r .J.

.1-----1 163+ ~ vrijednosti zapreminske mase Zemlje i Mjescca jcdnake. eUI si~'2~'::.~ 235_ 3.10. 7. -L. 3.-- IJ ~ 600 d >_ 3Eocas2 es e'E eUL £2 =--.~-~.02 f. red Sto.16) uvTstimo u (3.odozdo a=-prpR 204 95 a=--mpR 1156 ' treba da stoji: (3..2 J 268.odozdo .6 N mo =931 f4 260.odozdo 2eaL tan a m treba da stoji eO 6.1i f4 Treba da stoji: 13 113 1. odozdo 13 L 3.82 255. .. 255. odozdo (3142) i (3.12) = --".odozdo cos a) -P1cosa) -)1. 5. 8.odozdo ~ dtJ11 4 ~(d.9.140) (313) 13..141) (3.146) 7 _odozdo mase -m 2 cas a) cosa) 3. 260 . 11. ----=3). + .' /d.odozgo =585.odozdo =4.. red Stoji Trebadastoji: Str. 8.03.10.L = 0.. odozdo . -m V 1 '----------~·~2~2~- 2E Q 2 eBLctg If e' B L + .16.6.15) i (3.2 253. 181. 11.2.14£)u(3.1i: Str.odozdo 1- (3. 2 .3.) +.106.odozdo r= p= 252.odozgo E2 = sin2a .6.024mA 171.=i+mlLi ls=l+m). mv' r r 12I.odozgo fi = 0.10.odozdo =2624 nm 254. =7. ~0.8. 1. Odozgo 0. odozgo ~"'305.18mA ~OOI8mA e tre:ta da stoji c£ 5.6. 1 odozdo · koloni 2. ~O.14).Str.19) kvantllog broja =2624.14) 5.: 255.84 12.4nm koloni 3.41IDl treba da stoji 133.-= 2si1128 2dsin28 169.odozdo = d 2 Vm 17.143) uvrstimo u (3. 15. -1) r 2 ppogL>IJ_ =.odozdo .425 275 274 .In! 261. 12. odozgo (3.283 3mn e o 2 128.6.odozdo(3. odozdo 5.8Hz m L1L2 141. odozdo p=5(Yo 17=5% ~O.2 ' 0 dzgo F'"1.7.4 =7.odozgo = Jl§ ~ L L. odozgo (3. 4.51 235.odozgoi. odozdo Treba dodati: Smatrati da su srednje IFL L. 139) 256. m 2mEo sin.odozgo }LO +1 HZ 3L6 --72 He +Q 22He 4 +Q 4 v = \1. odozdo d~ a ~ 30' 2EO sin 2 a .odozdo (3. odozgo = ~r.29. odozdo . 178.4 nm 271. -I..24mA 171.16. 2. = AJ1 +6F~ M j +M 2 E 1 ~ 6.1 J P::o :::: =337. .141) (3.8 =546.l = OA =4. red Stoji Treba da sto.15)u(3.13.1.odozdo _20= 269 10.odozgo v . l. odozdo= I 211.g(m+M)(4}d + 3m) a = 47°58 ' 141.2L' + 2mEo cos 2 0: 268.If +1 H2 -? 256..89Hz 4d)2 ( T L j L2 =2000viIn =2000V/m e'E 158.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->