P. 1
Alati i naprave

Alati i naprave

|Views: 9,251|Likes:
Published by darened

More info:

Published by: darened on May 30, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/26/2013

pdf

text

original

ALATI I NAPRAVE Plan i program predmeta

1. UVOD 1 2 3 4 Plan i program predmeta (obveze, literatura...) Vrste alata Materijali za alate 2. ALATI ZA ODSJECANJE 2.1 Škare za rezanje lima 5 6 78 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Paralelni i kosi rez Rez okruglim noževima Proračun sile rezanja 2.2 Štance Proračun sile štancanja Zazor matrice i žiga Konstruiranje alata Oblikovanje štancanih proizvoda Upinjanje alata u presu Alati sa vodilicama Ponavljanje i provjeravanje znanja Posjet radionici (alatnici) 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 3. ALATI ZA PLASTIČNO OBLIKOVANJE Savijanje Izvlačenje Povratno izvlačenje Tehnologija izvlačenja Parametri pri izvlačenju Ponavljanje i provjeravanje znanja Zaključivanje ocjena 4. ALATI TLAČNOG LIJEVA Gravurne ploče Uljevni sustav 59, 60 Jezgre u alatu Vođenje alata Odzračivanje i hlađenje alata Oblikovanje lijevanih izradaka 61, 62 63, 64 65, 66 67, 68 69, 70 55, 56 57, 58 53, 54 49, 50 51, 52 45, 46 47, 48 5. ALATI ZA PRERADU PLASTIČNIH MASA Prerada termoplasta Prerada termoaktivnih plastičnih masa Prerada duroplasta Ponavljanje i provjeravanje znanja 6. ALATI ZA KOKILNI LIJEV Izrada i ispitivanje kokile 7. ALATI ZA KOVANJE I PREŠANJE Materijali za alate za kovanje i prešanje Primjer konstruiranja alata 8. NAPRAVE Centriranje izradaka Upinjanje izradaka Primjeri konstruiranja naprava Naprave za bušenje Ponavljanje i ispitivanje Zaključivanje ocjena

1

Uvod Alati su pomoćna sredstva kojima izvodimo jednu ili više operacija na nekom predmetu (proizvodu). Alati se mogu koristiti na stroju ili ručno. Stroj koji koristi alate je alatni stroj. Masovna proizvodnja je nezamisliva bez alatnih strojeva.

Prednosti korištenja alata i alatnih strojeva: - maksimalno iskorištenje alatnog stroja - smanjenje (sporednog) radnog vremena - smanjenje broja radnika - smanjenje fizičkih napora radnika - olakšana izmjena izradaka - povećanje produktivnosti - smanjenje troškova izrade
2

Uvod Podjela alata A) Alati za skidanje strugotine Koriste se kod obrade tokarenjem, bušenjem, brušenjem, glodanjem, piljenjem,... (npr. tokarski noževi, glodala, svrdla, brusne ploče, pile...)

B) Alati za obradu bez skidanja strugotine Koriste se kod obrade štancanjem, savijanjem, provlačenjem, valjanjem...

3

Uvod Podjela alata Prema vrsti operacije koju obavljaju postoje alati za: - štancanje - savijanje - kovanje - izvlačenje - lijevanje - obradu plastičnih masa - ...

4

Uvod Materijali za izradu alata

5

Uvod Materijali za izradu alata

(Č1531)

(Č1731) (Č1940) (Č1943) (Č1948)

6

Uvod Materijali za izradu alata

(Č 6840)

(Č 6441)

(Č 6850)

(Č 6842)

7

Uvod Materijali za izradu alata

(Č 4141)

(Č 4143) (Č 4145)

(Č 3840)

8

(Č 6440)

Uvod Materijali za izradu alata

9

Uvod Materijali za izradu alata

10

Uvod Materijali za izradu alata

11

Uvod Materijali za izradu alata

12

Uvod Pitanja za ponavljanje

1. Što su alati? 2. Što su alatni strojevi? 3. Koje su prednosti korištenja alata i alatnih strojeva? 4. Objasni podjelu alata. 5. Koji se čelik koristi za izradu alata za : - izradu navoja - bušenje drva - piljenje za metal - glodanje čelika

13

Uvod Dijagram rastezanja mekih čelika

O - početak naprezanja P - granica proporcionalnosti (бP) E - granica elastičnosti (бE) T' - gornja granica tečenja (бR) T'' - donja granica tečenja M - lomna čvrstoća (бM) (čvrstoća materijala) K - točka loma

O-P: područje proporcionalnosti O-E: područje elastičnosti E-M: područje plastičnosti M-K: područje klonulosti

Uvod Dijagram rastezanja mekih čelika

a - područje elastičnosti; važno za konstrukcije; deformacije nestaju nakon prestanka djelovanja sile b- područje plastičnosti; važno za obradu metala plastičnom deformacijom; metal se trajno deformira c- područje klonulosti; važno za obradu skidanjem čestica; neminovno dolazi do loma metala

Uvod Dijagram rastezanja mekih čelika

Naprezanje

F   [MPa] A
Hooke-ov zakon

  E   [MPa]
l   100 [%] l0
F  l0 l  [mm] A E

Relativno produljenje

Uvod Dijagram rastezanja različitih metala

Uvod Pitanja za ponavljanje 1. Što je čvrstoća materijala? 2. Što je granica razvlačenja? 3. Što se dešava u području plastičnosti? 4. Što se dešava u području klonulosti? 5. Na dijagramu rastezanja pokaži područje u kojem se dešavaju sljedeće obrade: - kovanje - tokarenje - sječenje - izvlačenje - štancanje - valjanje 6. Nacrtaj dijagram rastezanja aluminija.

Alati za odsjecanje Škare za rezanje lima Rezanje kod škara vrše noževi (gornji i donji nož). Prema obliku noževi mogu biti: paralelni, kosi i okrugli. 1. Paralelni i kosi rez

Ove škare se koriste za rezanje limova do debljine 40 mm, te za rezanje traka, ploča i drugih pravilnih oblika.

1

Alati za odsjecanje

1. Paralelni i kosi rez

Kut postavljanja noževa φ iznosi: φ = 0° za kraće dužine φ = 2° - 6° za veće dužine φ = 7° - 12° za koso rezanje φ = 24°-30° za rezanje po krivulji Slobodni kut γ = 0° - 3°

Kut rezanja δ = 75°- 85° (može biti i 90° radi lakšeg oštrenja).

Zračnost između noževa a = 0,02 - 0,05 mm
2

Alati za odsjecanje 2. Rez okruglim noževima Pri rezanju okruglim noževima postoji više položaja noževa: a) okrugli noževi s paralelnim osovinama Zahvatni kut α <14° Dimenzije noževa: - za s<3 mm D = (35 do 50) · s h = 25 do 30 mm - za s>10 mm D = (25 do 30) · s h = 50 do 90 mm Maksimalna debljina lima: s = 30 mm 3

Alati za odsjecanje 2. Rez okruglim noževima b) jedan nož nagnut Osovina jednog noža je vodoravna, a osovina drugog noža je pod nekim kutem. Kut nagiba osovina ε = 30° do 40° Dimenzije noževa: - za s<3 mm D = 28 · s h = 15 do 20 mm - za s>10 mm D = 20 · s h = 50 do 80 mm Maksimalna debljina lima: s = 30 mm 4

Alati za odsjecanje 2. Rez okruglim noževima c) oba noža nagnuta Osovine noževa su paralelne, ali nagnute prema limu. Zazor među noževima a = 0,2 · s Dimenzije noževa: - za s<5 mm D = 20 · s h = 10 do 15 mm - za s>10 mm D = 12 · s h = 40 do 60 mm Maksimalna debljina lima: s = 20 mm
5

Alati za odsjecanje 2. Rez okruglim noževima d) više noževa Više pari noževa smješteno je na paralelnim osovinama. Rezni kut δ = 0,2 · s Dimenzije noževa: D = (40 do 125) · s h = 15 do 30 mm Zazor između noževa a = (0,1 do 0,2) · s

Maksimalna debljina lima: s = 20 mm
6

Alati za odsjecanje Proces rezanja Rezanje na škarama se odvija u 3 faze: 1. faza elastičnih deformacija - materijal se deformira do granice elastičnosti 2. faza plastičih deformacija - rezni bridovi prodiru u lim, nastupaju trajne deformacije 3. faza odvajanja - najprije dolazi do mikropukotina, a zatim do većih pukotina u smjeru ravnine klizanja

7

Alati za odsjecanje Sile pri rezanju

Par sila F1 tvori moment M koji pokušava prevrnuti lim i zaglaviti ga između oštrica.

M  F1  l [ Nm]
l - krak momenta l = (1,5 do 2) · a Moment uzrokuje bočne sile F2

F2  (0,1  0,2)  F
F [N] - rezultirajuća sila rezanja Da ne bi došlo do prevrtanja lima koristi se držač sa silom pridržavanja Q.
8

Alati za odsjecanje Proračun sile rezanja a) Paralelni rez (φ=0) b) Kosi rez (za φ= 2° do 5°)

F  L  s  M [N ]

s2 F  0,5   M [ N ] tg F  k F  M [N ]

c) Kružni rez

F  0,5 

hst  s  M [ N ] tg

L [mm] - dužina reza s [mm] - debljina lima τM [MPa] - odrezna čvrstoća kF [mm2]- koeficijent kod kosog reza α [°] - kut zahvata okruglog noža hst [mm] - dubina prodiranja u trenutku odvajanja

9

Alati za odsjecanje Proračun sile rezanja

Koeficijent kosog reza kF [mm2] Debljina lima s [mm] 1 2 3 4 5 6 Kut postavljanja noževa φ 3° 30 40 75 125 180 260 6° 7 30 60 100 150 200 9° 5 22 48 80 120 160 12° 3 15 35 60 90 120
10

Alati za odsjecanje Proračun sile rezanja

Relativno prodiranje noža

hst C s

hst  C  s [mm]
debljina materijala s [mm]

Materijal Mekani čelik τM=250 - 350 MPa Čelik srednje čvrstoće τM=350 - 500 MPa Tvrdi čelici τM=500 -700 MPa Aluminij i bakar

<1 0,75-0,70 0,65-0,60 0,50-0,47 0,8-0,75

1-2 0,70-0,65 0,60-0,55 0,47-0,45 0,75-0,70

2-4 0,65-0,55 0,55-0,48 0,44-0,38 0,70-0,60

>4 0,5-0,4 0,45-0,35 0,35-0,25 0,65-0,50
11

Alati za odsjecanje Proračun sile rezanja
Materijal Žaren 260 320 450 560 720 800 520 360 250 200 220 140 20-30 30-40
12

Nežaren 320 400 560 720 900 1050 560 500 380 280 380 160

Lomna čvrstoća na odrez τM [MPa]

Čelični lim s 0,1%C 0,2% 0,4% 0,6% 0,8% 1,0% Nehrdjajući čelik Brončani lim Mjed Bakar Dural (AlCuMg) Aluminij Olovo Kositar

Alati za odsjecanje

Materijal noževa škara za rezanje lima je alatni čelik, a za ostale vrste škara čelik minimalne čvrstoće 600 MPa. Oštrice škara se kale i bruse.
(Č1731) (Č1940)

(Č 6443)

13

Alati za odsjecanje Pitanja za ponavljanje

1. Vrste noževa za rezanje na škarama 2. Kojim noževima se može rezati najveća debljina limova? 3. Objasni faze pri procesu rezanju. 4. O čemu ovisi potrebna sila rezanja? 5. Što uzrokuje prevrtanje limova pri rezanju?

Kolika je potrebna sila za rezanje lima od nehrđajućeg čelika debljine 3 mm, duljine 500 mm? a) paralelnim rezom? b) kosim rezom pod kutem od 3°
14

Alati za odsjecanje Strojevi za rezanje

1

Alati za odsjecanje Strojevi za rezanje

2

Alati za odsjecanje Strojevi za rezanje

3

Alati za odsjecanje Strojevi za rezanje

4

Alati za odsjecanje Strojevi za rezanje

5

Alati za odsjecanje Strojevi za rezanje

6

Alati za odsjecanje Strojevi za rezanje

7

Alati za odsjecanje Strojevi za rezanje

8

Alati za odsjecanje ŠTANCE Štance su alati pomoću kojih se štancanjem (probijanjem) dobijaju proizvodi iz limova i profila. Štance se koriste u prešama. Pri štancanju se ne pojavljuje strugotina. Koriste se za izradu proizvoda iz metala i ostalih materijala (guma, plastika, papir...). Vrste štanci A) Štance za rezanje - služe za rezanje lima po zatvorenom obodu. B) Štance za plastično oblikovanje izradak se trajno deformira npr. savijanjem hidraulička preša
1

Alati za odsjecanje Primjeri štancanih proizvoda

2

Alati za odsjecanje Primjeri štancanih proizvoda

3

Alati za odsjecanje Primjeri štancanih proizvoda

4

Alati za odsjecanje Štancanje rezanjem Princip štancanja sličan je rezanju na škarama. Žig i matrica odgovaraju gornjem i donjem nožu na škarama. Škarama se reže neka dužina, a štancom se reže po zatvorenoj krivulji. Štance se koriste za izradu velikog broja istih predmeta. Postupak je vrlo ekonomičan.

ŽIG OBRADAK (lim) MATRICA

Ulazni obradak kod štancanja limova može biti u obliku: traka (za sitnije izratke) ploča (za rondele) vrpci (za velikoserijsku proizvodnju)

IZRADAK (izrezak)

5

Alati za odsjecanje Vrste štanci za rezanje Štance mogu biti s slobodnim alatom ili s povodnom pločom.

A) Štancanje slobodnim alatom Koristi se za izrezivanje rondela većih promjera i manjeg broja komada. Alat nema vođenje i točnost izrade ovisi o točnosti stroja

6

Alati za odsjecanje Vrste štanci za rezanje A) Štancanje slobodnim alatom

Alat za slobodni rez s izbacivačem Služi za izrezivanje rondela u tankom limu, kartonu, koži i gumi.

7

Alati za odsjecanje Vrste štanci za rezanje

B) Štancanje s povodnom pločom Izrada je točnija jer povodna ploča osigurava dobro vođenje žiga.

8

Alati za odsjecanje Vrste štanci za rezanje B) Štancanje s povodnom pločom

Štanca za izrezivanje podloški

9

Alati za odsjecanje Štancanje rezanjem Izvedbe žiga i matrice

ravno izbrušene plohe žiga i matrice

ravno čelo žiga i zakošena rezna ploha matrice

konično izbrušeno čelo žiga i ravna ploha matrice
10

Alati za odsjecanje Štancanje rezanjem Proces štancanja

Ako je zazor između matrice i žiga premalen javlja se srh na izradku.

zazor ispravan zazor premalen zazor
11

Alati za odsjecanje Štancanje rezanjem Iskorištenje materijala pri štancanju

12

Alati za odsjecanje Štancanje rezanjem Iskorištenje materijala pri štancanju

13

Alati za odsjecanje Štancanje rezanjem Iskorištenje materijala pri štancanju

14

Alati za odsjecanje Pitanja za ponavljanje

1. Što su štance? 2. Koje vrste štanci postoje? 3. Čemu služi povodna ploča? 4. Koji je nedostatak štancanja slobodnim alatom? 5. Kakvog oblika može biti ulazni obradak? 6. Kad se javlja srh kod štancanja? 7. O čemu ovisi iskorištenje materijala pri štancanju?

15

Alati za odsjecanje Proračun sile štancanja Sila za vrijeme štancanja raste u ovisnosti o naprezanju na odrez. Sila štancanja treba u materijalu lima izazvati naprezanje veće od odrezne čvrstoće.

- krivulja naprezanja pri štancanju a - aluminij b - ugljični čelik s <0,25%C c - ugljični čelik s 0,2%-0,3% C d - ugljični čelik s 0,8%C e - pri zazoru od 4% debljine lima
1

Alati za odsjecanje Proračun sile štancanja Da bi se odštancao neki proizvod treba savladati odreznu čvrstoću lima. Potrebna sila štancanja L [mm] - dužina reza s [mm] - debljina lima τM [MPa] - odrezna čvrstoća

F  L  s  M [N ] F  d    s  M [N ]

- općenito - za kružni izrezak

Ovi izrazi vrijede samo kod polaganog povećanja sile. Kod preša postoji određena brzina štancanja pa je potrebno silu povećati za jos 30%.

F  L  s 1,3  M [ N ]

2

Alati za odsjecanje Proračun sile štancanja
Materijal Žaren 260 320 450 560 720 800 520 360 250 200 220 140 20-30 30-40
3

Nežaren 320 400 560 720 900 1050 560 500 380 280 380 160

Lomna čvrstoća na odrez τM [MPa]

Čelični lim s 0,1%C 0,2% 0,4% 0,6% 0,8% 1,0% Nehrdjajući čelik Brončani lim Mjed Bakar Dural (AlCuMg) Aluminij Olovo Kositar

Alati za odsjecanje Proračun sile štancanja

Potrebna snaga štancanja F [N] - sila štancanja

P  c  F  v [W ]

v [m/s] - brzina žiga (obično 25mm/s do 70 mm/s) c- faktor sile; smanjenje potrebne snage jer sila nije konstantna; c= 2/3

P

2  F  v [W ] 3

4

Alati za odsjecanje Proračun sile štancanja

Kod štancanja velikim alatima potrebna sila rezanja može biti i veća nego što je preša može dati. U tom slučaju koriste se žig i matrica koji su koso naoštreni.

a, b - izrezak propada kroz matricu (skošena matrica) c, d, e - otpadak propada kroz matricu (skošeni žig) f - zarezivanje
5

Alati za odsjecanje Zazor između žiga i matrice Zazor je razlika između promjera prodora u matrici i promjera žiga. Nepravilan zazor uzrokuje pojavu srha. Srh se ne pojavljuje samo ako se početne pukotine od strane žiga i matrice sastaju i oblikuju plašt. Minimalno potreban zazor s [mm] - debljina lima hst [mm] - dubina prodiranja u trenutku odvajanja β [°] - kut ploha plašta po kojem se vrši odvajanje

z  2  a  2  (1  C )  s  tg [mm]
hst C s
- relativno prodiranje žiga u materijal

β = 5°- 6° - za mekani čelik β = 4°- 5° - za čelik srednje tvrdoće β = 4 - za tvrdi čelik 6

Alati za odsjecanje Zazor između žiga i matrice

Relativno prodiranje žiga

hst C s

hst  C  s [mm]
debljina materijala s [mm]

Materijal Mekani čelik τM=250 - 350 MPa Čelik srednje čvrstoće τM=350 - 500 MPa Tvrdi čelici τM=500 -700 MPa Aluminij i bakar

<1 0,75-0,70 0,65-0,60 0,50-0,47 0,8-0,75

1-2 0,70-0,65 0,60-0,55 0,47-0,45 0,75-0,70

2-4 0,65-0,55 0,55-0,48 0,44-0,38 0,70-0,60

>4 0,5-0,4 0,45-0,35 0,35-0,25 0,65-0,50
7

Alati za odsjecanje Utjecaj istupljenosti reznih oštrica na pojavu srha

a - istupljen žig; srh se javlja na dijelu lima koji propada kroz matricu b - istupljena matrica; srh se javlja na donjoj strani lima c - istupljen žig i matrica; srh se javlja na obe strane, na limu i izresku(otpatku)
8

Alati za odsjecanje Pitanja za ponavljanje

1. Koliko mora biti naprezanje pri štancanju? 2. Zašto se zakošuju oštrice žiga i matrice? 3. O čemu ovisi potrebna snaga štance? 4. O čemu ovisi minimalni zazor ? 5. Što sve utječe na pojavu srha kod štancanja?

9

Alati za odsjecanje Upinjanje alata u prešu Alat mora biti tako oblikovan i postavljen da rezultirajuća rezna sila pada u os malja.

U suprotnom dolazi do: - deformacije alata - nesimetričnog zazora - pretjeranog istupljivanja - zaribavanja žiga i matrice - loma alata

Za svaki alat treba odrediti hvatište rezultante.

- primjer alata s više žigova

1

Alati za odsjecanje Upinjanje alata u prešu Rezultantna rezna sila, odnosno njeno hvatište, pronalazi se grafičkim postupkom.

2

Alati za odsjecanje Pitanja za ponavljanje

1. Što određuje mjesto upinjanja alata? 2. Kako se pronalazi hvatište rezultirajuće rezne sile? 3. Koje su posljedice nepravilnog upinjanja alata u prešu?

3

Alati za plastično oblikovanje Savijanje Pri savijanju obradak je opterećen u plastično područje i trajno se deformira. Unutrašnja vlakna se skraćuju i opterećena su na tlak, a vanjska produžuju i opterećena su na vlak. Između ta dva područja nalazi se neutralna linija.

1

Alati za plastično oblikovanje Savijanje Pri savijanju dolazi i do promjene presjeka. Na unutrašnjem radijusu savijanja materijal se širi, a na vanjskom skuplja.

2

Alati za plastično oblikovanje Savijanje Proces savijanja U toku savijanja mijenja se radijus savijanja i dužina zahvata. Obradak se uz postepeno smanjivanje polumjera savijanja najprije naslanja na 2 točke donjeg alata. Zatim se naslanja na žig u 3 točke. Na kraju savijanja obradak se potpuno naslanja na alat.

l1, l2, lx - dužine zahvata s - debljina lima
3

Alati za plastično oblikovanje Savijanje Postupci savijanja

Savijanje bez pridržavanja - koristi se za manje predmete s manjom točnošću

Savijanje s pridržavanjem - za predmete s većom točnošću
4

Alati za plastično oblikovanje Savijanje Pri savijanju s malim radijusom savijanja smanjuje se debljina materijala, a neutralna linija se pomiče bliže radijusu savijanja.

5

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

6

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

7

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

8

Alati za plastično oblikovanje Pitanja za ponavljanje

1. Što je neutralna linija? 2. Koji postupci savijanja postoje? 3. Kako se deformira poprečni presjek pri savijanju?

9

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

1

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

2

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

3

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

4

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

5

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

- preša za savijanje

6

Alati za plastično oblikovanje Savijanje

7

Alati za plastično oblikovanje Štancanje plastičnim oblikovanjem Primjeri izradaka

8

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) (eng. Deep Drawing)

Postupkom izvlačenja se ravni lim oblikuje u šuplje tijelo.

1

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Primjeri izradaka

2

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Primjeri izradaka

3

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje)

Izvlačenje se vrši na hladno za tanke limove (s<5mm) ili na toplo za deblje limove (s>5mm) i za komplicirane stijenke.

Postoje sljedeći principi izvlačenja: 1) Izvlačenje bez držača lima 2) Izvlačenje pomoću držača lima 3) Povratno izvlačenja Izvlačenjem se najčešće proizvode posude kružnog ili pravokutnog presjeka

Izvlačenje se izvodi u više operacija (prolaza) kad se želi dobiti veća deformacija (veći omjer izvlačenja)
4

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 1) Izvlačenje bez držača lima Ovo je najjednostavniji postupak izvlačenja. Koristi se za niske izratke, tj. kad dimenzije platine (obratka) ne prelaze više od 10-15% dimenzije žiga. platina rondela žig

Kvaliteta izratka ovisi o kvaliteti alata i debljini lima. Nedostatak ovog postupka je pojava neravnog dna pa se koristi poseban držač za dno izratka.

matrica izradak

5

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 1) Izvlačenje bez držača lima

obradak (platina, rondela) D

Visina izratka se može odrediti prema izrazu:

h  0,3  3 d 2  s
h [mm] - visina izratka d [mm] - promjer izvlačenja s [mm] - debljina lima

izradak

s

6

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 1) Izvlačenje bez držača lima Postupak izvlačenja: A) lim je u matrici, žig se polako spušta. B) žig savija lim i utiskuje ga u matricu. C) lim se izdužuje i poprima oblik žiga i ispunjava zazor između žiga i matrice. D) pri kraju procesa žig oblikuje dno izratka. E) žig izbacuje predmet kroz matricu i vraća se u početni položaj.

U drugom izvlačenju (2) sve faze se ponavljaju ali se početni promjer postepeno smanjuje na manji.

7

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 1) Izvlačenje bez držača lima

Izvlačenje u 4 operacije

Štancanje (probijanje dna i otkidanje srha)
8

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 2) Izvlačenje pomoću držača lima Koristi se za izvlačenje dubljih šupljih tijela. Držač lima sprečava stvaranje nabora u toku procesa.

Držač nije fiksan već se prilagođava vučnoj površini lima koja se ispred žiga zadebljava.

Dno držača je obično zakošeno (~1°) što sprečava trganje lima.

9

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 2) Izvlačenje pomoću držača lima

10

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 2) Izvlačenje pomoću držača lima

11

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 2) Izvlačenje pomoću držača lima Primjena držača lima kod drugog izvlačenja Držač ima oblik prilagođen oblku pred izvlačenja

12

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) 3) Povratno izvlačenje Ovim postupkom se postiže znatno veći omjer izvlačenja.

Brzina izvlačenja mora biti vrlo mala pa se koriste spore hidrauličke preše

Prva operacija se kombinira s drugom, ali je suprotnog smjera. Žig iz prvog izvlačenja služi kao matrica u drugom izvlačenju.

13

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Izvlačenje polukugle

14

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Izvlačenje koničnih oblika Konični oblik izratka moguće je izvesti: 1. direktnim izvlačenjam 2. stupnjevanim cilindričnim izvlačenjem

1. direktno konično izvlačenje (s držačem) Koristi se kod koničnih oblika s stijenkama nagnutim do 45 °

15

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Izvlačenje koničnih oblika

2. stupnjevano cilindrično izvlačenje Koristi se kod dubljih izradaka i kad je kut nagiba između 6° - 45 °. Pojedine operacije su stepeničasto nanizane, a zatim se dobije konačni oblik koničnim žigom (tzv. fazioniranje).

16

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Pitanja za ponavljanje 1. Kad se vrši hladno, a kad toplo izvlačenje? 2. Koji su najčešći principi izvlačenja? 3. Što je rondela ili platina? 4. Koji je nedostatak izvlačenja bez držača? 5. Zašto se koriste više operacija kod izvlačenja? 6. Čemu služi držač kod izvlačenja? 7. Opiši povratno izvlačenje? 8. Kako se mogu izvlačiti konični oblici? 9. Nabroji neke proizvode izrađene dubokim vučenjem.
17

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Tehnologija izvlačenja a) Izvlačenje normalnog cilindričnog oblika Ovo je najčešći i najjednostavniji postupak.

Potreban promjer rondele (platine)

D  d 2  4  d  h [mm]
Promjer platine kod svih postupaka se dodatno uvećava za 10% zbog naknadnog obrezivanja.
1

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Tehnologija izvlačenja b) Izvlačenje cilindričnog oblika s velikim radijusom na prijelazu Izvodi se u dva izvlačenja jer se zbog prevelikih zaobljenja javljaju nabori.

Potreban promjer rondele

D  d 2  2  r  d1  4  d 3  h [mm]

2

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Tehnologija izvlačenja c) Izvlačenje polukugle Izvodi se direktno ako je omjer debljine lima i promjera polukugle približno 0,6%. Inače se izvodi stupnjevano kao i konični oblici s naknadnim fazioniranjem.

Potreban promjer rondele

D  8  r  h [mm]

3

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Tehnologija izvlačenja d) Izvlačenje pravokutnih oblika Kod manjih debljina limova (do 1 mm) i manjih dubina izvlačenja postupak je moguće izvesti u jednoj operaciji.

4

Alati za plastično oblikovanje Izvlačenje (duboko vučenje) Tehnologija izvlačenja d) Izvlačenje pravokutnih oblika Kod izvlačenja u više operacija određuju se radijusi zaobljenja1. izvlačenje 2. izvlačenje 3. izvlačenje r1 = 1,2·q · R1 r2 = 0,6 · r1 r3 = 0,6 · r2

q = 0,6 do 0,1 (koeficijent izvlačenja) R1 - zaobljenje rondele

5

Alati za plastično oblikovanje Tehnologija Izvlačenje Pitanja za ponavljanje 1. Što je rondela ili platina? 2. Kako se određuje veličina rondele kod cilindičnih oblika.? 3. Zašto se izračunata veličina rondele dodatno uvećava? 4. O čemu ovisi veličina rondele kod izvlačenja polukugle? 5. Mogu li se pravokutni oblici izvlačiti u jednoj operaciji? 6. Što je fazioniranje? Gdje se primjenjuje?

6

Alati za plastično oblikovanje Parametri izvlačenja A) Omjer izvlačenja Omjer izvlačenja određuje u koliko će se operacija izvesti postupak. Omjer izvlačenja je određen najvećim dopuštenim smanjenjem dimenzija platine pri kojem neće doći do oštećenja ili nepravilne deformacije. Omjeri izvlačenja za cilindrične oblike

D0  D 100 [%] omjer izvlacenja  D0
Prvo izvlačenje Izvlačenje bez držača Izvlačenje s držačem

D0 - početni promjer D - konačni promjer

Daljnja izvlačenja

do 15% do 45 %

5 -10% do 20%
1

Alati za plastično oblikovanje Parametri izvlačenja A) Omjer izvlačenja

D0  D omjer izvlacenja  100 [%] D0

Operacija izvlačenja 1. 2. 3. 4.

Odnos promjera

Omjer izvlačenja

Primjer za D0=100 mm D1 = 60 mm D2 = 48 mm D3 = 38,4 mm D4=30,7 mm

D1 = 0,6·D0 D2 = 0,8·D1 D3 = 0,8·D2 D4 = 0,8·D3

40% 20% 20% 20%

2

Alati za plastično oblikovanje Parametri izvlačenja B) Zazor pri izvlačenju Zazor je razlika dimenzija matrice i žiga. Zazor je nešto veći od debljine lima. Iskustveni izrazi za određivanje zazora
zazor

z  s  0,07  10  s [mm] z  s  0,02  10  s [mm] z  s  0,04  10  s [mm]

- čelični lim - Al lim - ostali obojeni metali

Primjer za s = 3mm Čelični lim z = 3,38 mm Al lim z = 3,11 mm

Premali zazor uzrokuje trganje materijala, a preveliki nastajanje bora.
3

Alati za plastično oblikovanje Parametri izvlačenja C) Brzina izvlačenja Brzina izvlačenja kod plitkog izvlačenja nema bitnu ulogu. Kod dubokog izvlačenja prevelika brzina uzrokuje prevelika naprezanja i trganje materijala. Najčešće brzina izvlačenja iznosi 180 do 250 mm/s. Brzine iznad 250 mm/s je moguće postići kod idealno izrađenog alata te pravilnog podmazivanja i dobrog hlađenja. V

4

Alati za plastično oblikovanje Parametri izvlačenja D) Sila izvlačenja Sila izvlačenja ovisi o čvrstoći materijala, dimenzijama izratka i o omjeru izvlačenja.

F  c  d    s   M [N ]

d [mm] - promjer izvlačenja s [mm] - debljina lima σM [MPa] - vlačna čvrstoća materijala c - faktor izvlačenja

Faktor izvlačenja ovisi o omjeru izvlačenja odnosno omjeru d/D. Omjer d/D Faktor izvlačenja c

0,5 1

0,6 0,86

0,7 0,6

0,8 0,40

Primjer za čelik čvrstoće 500 MPa, s= 3 mm, d= 100 mm i omjer izvlačenja 40% d/D = 0,6 F= 405265 N

5

Alati za plastično oblikovanje Parametri izvlačenja Pitanja za ponavljanje 1. Što je omjer izvlačenja i kako se računa? 2. Koliko iznose najveći omjeri izvlačenja za cilindrične oblike? 3. Zašto se ne mogu koristiti veći omjeri izvlačenja od preporučenih? 4. Što je zazor i o čemu ovisi? 5. O čemu ovisi brzina izvlačenja? 6. Koje su preporučene brzine izvlačenja? 7. O čemu ovisi i kako se računa potrebna sila izvlačenja? 8. Kad je potrebna najveća sila izvlačenja?
6

Alati za plastično oblikovanje Primjeri izvlačenja

A - odsijecanje (štancanje) B - savijanje C - izvlačenje (duboko vučenje)
1

Alati za plastično oblikovanje Primjeri izvlačenja

Izvlačenje koničnih oblika

2

Alati za plastično oblikovanje Primjeri izvlačenja

Izvlačenje složenih oblika

3

Alati za plastično oblikovanje Primjeri izvlačenja

Izvlačenje dubokog dna pomoću tlačnog prstena

4

Alati za plastično oblikovanje Primjeri izvlačenja

Izvlačenje dubokog dna pomoću posebnog alata

5

Alati za plastično oblikovanje Primjeri izvlačenja

Izvlačenje ravnog dna (cijevne stijene)

6

Alati za plastično oblikovanje Primjeri izvlačenja

7

Alati za plastično oblikovanje Strojevi za izvlačenje Hidraulička preša s dvostrukim djelovanjem

B - postolje C, T - most (okvir) D - vodeći (tlačni) prsten E - izbacivač F - spremnik ulja G - pumpa ulja H - klip I - uljovod L - obradak M - matrica P - žig S - nosač matrice U, V - upravljačka jedinica

8

Alati za plastično oblikovanje Hidraulička preša s dvostrukim djelovanjem D - vodeći prsten E - izbacivač H - klip L - lim (obradak) M - matrica P - žig (patrica) S - nosač matrice

1. takt

2. takt

9

Alati za plastično oblikovanje Hidraulička preša s dvostrukim djelovanjem D - vodeći prsten E - izbacivač H - klip L - lim (obradak) M - matrica P - žig (patrica) S - nosač matrice

3. takt

4. takt

10

Alati za plastično oblikovanje Primjeri izvlačenja

Alat za izvlačenje kartera motora

11

Alati za valjanje Valjanje se primjenjuje u proizvodnji profila, tračnica, cijevi, limova, žice i traka od čelika i obojenih metala.

1

Alati za valjanje Valjanje se primjenjuje u proizvodnji profila, tračnica, cijevi, limova, žice i traka od čelika i obojenih metala. Valjanje se vrši pomoću valjaka. Polazni materijal je užareni trupac okruglog, četvrtastog ili višekutnog presjeka.

2

Alati za valjanje Proces valjanja

3

Alati za valjanje Proces valjanja Polazni materijal prolazi kroz valjke više puta i pritom mu se smanjuje visina i povećava širina.

Tanki limovi, trake i žice se najčešće valjaju u hladnom stanju jer se tako postiže glađa površina. Veći predmeti valjaju se u toplom stanju. (čelici - 900 do 1300 °C; aluminij - 500 °C).

4

Alati za valjanje Valjci za valjanje Mogu biti ravni (glatki) ili kalibrirani

Glatki valjci služe za valjanje limova.

Kalibrirani valjci služe za valjanje profila.

Valjci se sastoje od: - radnog dijela (L), - rukavca ležaja (t) - rukavca spojke (t1) - za priključak na pogon

5

Alati za valjanje Valjci za valjanje Primjeri kalibriranih valjaka

6

Alati za valjanje Valjci za valjanje Zbog sile valjanja javlja se progib valjaka koji uzrokuje netočnost limova. Da bi se to izbjeglo valjci imaju blago bačvasti oblik, tj imaju izbočinu (tzv. "bombirung") po sredini.

Ravni valjci usljed progiba lim ima nepravilan oblik Bačvasti valjci - lim je pravilnog oblika.
7

Alati za valjanje Valjci za valjanje

Valjci se izrađuju od čelika ili čeličnog lijeva. Površina valjaka mora imati određenu tvrdoću i biti otporna na trošenje. Također, valjci moraju biti čvrsti i žilavi te otporni na visoke temperature ako se radi u toplom stanju. Površina valjaka se stoga kali. Najčešće se koriste ugljični i legirani alatni čelici npr.: Č 1943 Č 6440 Č 4750 Č 4850 (C125W) (100 WCr 6) (X165 CrMoV 12) (X155 CrVMo 12 1)

Valjci se pri radu neravnomjerno troše (habaju) i na njih se lijepe čestice metala koji se valja. Zbog toga se nakon nekog vremena valjci bruse na posebnim brusilicama.
8

Alati za valjanje Pitanja za ponavljanje

1. Što se proizvodi valjanjem? 2. Kakvog oblika mogu biti valjci za valjanje? 3. Gdje se koriste kalibrirani valjci, a gdje glatki valjci? 4. Kakav mora biti materijal valjaka? 5. Zašto su valjci ispupčeni po sredini? 6. Zašto se valjci bruse? 7. Kad se koristi hladno, a kad toplo valjanje? 8. Što je polazni materijal kod valjanja?
9

Alati za valjanje Strojevi za valjanje Strojevi za valjanje se nazivaju valjaonički stanovi. Razlikuju se po broju valjaka, smjeru valjanja i namjeni. Vrste strojeva za valjanje A) Duo valjci B) Trio valjci C) Kvatro valjci D) Stroj sa više valjaka E) Univerzalni valjci F) Specijalni valjci

1

Alati za valjanje A) Duo valjaonički stan Sastoji se od 2 valjka koji su pogonjeni. Postoji obična i reverzibilna izvedba.

a- reverzbilni (povratni) valjci Moguće je valjanje u oba smjera. Valjci su pomični po visini i mogu mijenati smjer vrtnje. b- nepovratni valjci Moguće je valjanje samo u jednom smjeru, valjci su fiksni.

2

Alati za valjanje

A) Duo valjaonički stan (reverzibilni)

3

Alati za valjanje B) Trio valjaonički stan Sastoji se od 3 valjka. Moguće je valjanje u oba smjera bez promjene smjera vrtnje. Pogonjeni su samo gornji i donji valjak. Srednji valjak se više troši od vanjskih.

Kod valjanja profila i tračnica sva tri valjka su istog promjera. Kod valjanja limova i traka srednji valjak je manjeg promjera.

4

Alati za valjanje B) Trio valjaonički stan

5

Alati za valjanje

C) Kvatro valjaonički stan Sastoji se od 4 valjka. Srednji (manji) valjci su radni i pogonjeni, a vanjski (veći) valjci su poduporni. Vanjski valjci preuzimaju opterećenja od unutrašnjih i daju veću krutost i točnost stroja.

Koristi se za toplo i hladno valjanje limova i traka. Može biti reverzibilan i ireverzibilan.

6

Alati za valjanje

C) Kvatro valjaonički stan

7

Alati za valjanje C) Kvatro valjaonički stan Valjanje trake s natezanjem

Koristi se za valjanje dugih traka i žica.
8

Alati za valjanje D) Valjaonički stan s više valjaka Koriste se za valjanje tankih limova sa strogim tolerancijama debljine.

Samo srednji valjci su radni. Ostali su poduporni.

9

Alati za valjanje E) Univerzalni valjaonički stan Koriste se za valjanje debljih ploča, greda i traka. Osim horizontalnih valjaka postoje i vertikalni valjci koji valjaju bočne površine.

10

Alati za valjanje F) Specijalni valjci Koriste se za valjanje specifičnih proizvoda (profila, cijevi, tračnica, navoja i dr.)

1. Redukcija promjera cijevi valjanjem

11

Alati za valjanje F) Specijalni valjci 2. Valjci za valjanje okruglih cijevi u pravokutne

12

Alati za valjanje F) Specijalni valjci 3. Valjci za trokutni profil

13

Alati za valjanje F) Specijalni valjci 4. Kalibrirani valjci za valjanje profila

za šipke okruglog presjeka za tračnice (predobrada i završna obrada) za profile

14

Alati za valjanje F) Specijalni valjci

5. Proizvodnja bešavnih cijevi valjanjem a) Mannesmannov postupak Užareni okrugli profil se ukošenim valjcima navlači preko trna. Koristi se za izradu kraćih cijevi većeg promjera.

15

Alati za valjanje F) Specijalni valjci 5. Proizvodnja bešavnih cijevi valjanjem b) Pilger postupak Koristi se za izradu dužih cijevi manjih promjera i tankih stijenki. Valjci su hiperboličnog profila. Sastoje se od ravnog dijela (kalibra) i dijela za prazan hod. Postupak je diskontinuiran. Cijev se pomakne za jedan korak unatrag dok su valjci u praznom hodu, a zatim kalibrirani dio valjka izvalja zahvaćenu dužinu cijevi.
16

Alati za valjanje F) Specijalni valjci Proizvodnja bešavnih cijevi valjanjem

Mannesmann-ov postupak

Pilger postupak

17

Alati za valjanje F) Specijalni valjci 6. Proizvodnja šavnih cijevi valjanjem Valjanje šavnih cijevi traka cijev

Savijanje i zatvaranje trake u oblik cijevi (za cijevi do 100 mm) Plašt cijevi se oblikuje valjcima, provlači kroz matricu, a zatim se šav zavaruje.
18

Alati za valjanje F) Specijalni valjci cijev 6. Proizvodnja šavnih cijevi valjanjem Valjanje šavnih cijevi

traka

1 - plinska sapnica za zagrijavanje 2 - valjci za zatvaranje trake 3 - kalibrirane elektrode
19

Alati za valjanje F) Specijalni valjci 7. Valjanje (utiskivanje) navoja

Valjanje navoja pomoću ravnih čeljusti. Jedna čeljust (a) je nepomična, a druga (b) pomična

Dužina navoja ograničena je dužinom čeljusti
20

Alati za valjanje F) Specijalni valjci Valjanje (utiskivanje) navoja

Valjanje navoja pomoću kalibriranih valjaka

a, b - kalibrirani valjci c - vijak d - podložna letva

21

Alati za valjanje F) Specijalni valjci 8. Valjanje (utiskivanje) ozubljenja Primjenjuje se kod serijske izrade zupčanika.

22

Alati za valjanje F) Specijalni valjci Valjanje (utiskivanje) navoja i ozubljenja

Vijci i ozubljenja izrađeni valjanjem su čvršći jer nema otkidanja materijala i prekidanja linije strukture.

Navoj izrađen rezanjem

Navoj izrađen valjanjem (utiskivanjem)
23

Alati za valjanje Pitanja za ponavljanje 1. Što je valjaonički stan? Po čemu se međusobno razlikuju? 2. Navedi vrste valjaoničkih stanova? 3. Skiciraj i opiši duo, trio i kvatro valjke. 4. Čemu služe postrojenja s više valjaka? 5. Opiši Mannesmann-ov i Pilger postupak. 6. Opiši univerzalni valjaonički stan. 7. Kakav je alat za izradu navoja valjanjem? 8. Koja je prednost izrade navoja i ozubljenja valjanjem? 9. Opiši postupak izrade šavnih cijevi valjanjem. 10. Koja je uloga radnih, a koja podupornih valjaka?
24 11. Koji valjaonički stanovi mogu biti reverzibilni? Zašto se koriste?

Alati za valjanje

1

Alati za valjanje

2

Alati za valjanje

3

Alati za valjanje

4

Alati za valjanje

5

Alati za valjanje

6

Alati za valjanje Pitanja za ponavljanje 1. Što je valjaonički stan? Po čemu se međusobno razlikuju? 2. Navedi vrste valjaoničkih stanova? 3. Skiciraj i opiši duo, trio i kvatro valjke. 4. Čemu služe postrojenja s više valjaka? 5. Opiši Mannesmann-ov i Pilger postupak. 6. Opiši univerzalni valjaonički stan. 7. Kakav je alat za izradu navoja valjanjem? 8. Koja je prednost izrade navoja i ozubljenja valjanjem? 9. Opiši postupak izrade šavnih cijevi valjanjem. 10. Koja je uloga radnih, a koja podupornih valjaka?
7 11. Koji valjaonički stanovi mogu biti reverzibilni? Zašto se koriste?

Alati za isprešavanje Isprešavanje (ekstruzija, istiskivanje) se koristi za izradu raznih profila, šipki, traka i cijevi od obojenih metala i čelika. Prednost ovog postupka je što se mogu proizvoditi profili najsloženijih oblika. Primjeri profila proizvedenih isprešavanjem

1

Alati za isprešavanje Primjeri profila proizvedenih isprešavanjem

2

Alati za isprešavanje Postupak isprešavanja Zagrijani okrugli trupac metala se postavlja u spremnik (kontejner) hidrauličke preše i istiskuje žigom kroz otvor matrice.

A - matrica B - trupac metala C - tlačna ploča D - žig E - isprešani komad

Matrica ima otvor koji odgovara obliku profila.

3

Alati za isprešavanje Postupak isprešavanja Postoje dva osnovna postupka isprešavanja. A) Isprešavanje punih profila B) Isprešavanje šupljih profila i cijevi

4

Alati za isprešavanje Isprešavanje punih profila

5

Alati za isprešavanje Isprešavanje šupljih profila Kod šupljih profila unutrašnji otvor se oblikuje trnom koji je dio matrice.

6

Alati za isprešavanje Isprešavanje cijevi Kod isprešavanja cijevi unutrašnji otvor se oblikuje posebnim pomičnim trnom koji se nalazi na žigu.

7

Alati za isprešavanje Inverzno isprešavanje Materijal se isprešava u smjeru suprotnom od hoda žiga. Koristi se u velikoserijskoj proizvodnji.

- inverzno isprešavanje punog profila

8

Alati za isprešavanje Inverzno isprešavanje šupljeg profila Koristi se za izradu poklopaca , čahura, danca, cjevčica i sl.

9

Alati za isprešavanje Tlak isprešavanja u ovisnosti o hodu žiga Isprešavanje se dešava u 2 faze: 1. sabijanje trupca u kontejneru preše (tlak raste do maksimuma) 2. isprešavanje (tlak ostaje isti ili malo opada)

Najčešće se isprešava se do 90 % duljine trupca, a ostatak se uklanja iz preše. Rjeđe se koristi postupak kontinuiranog isprešavanja kad se slijedeći trupac nastavlja na slijedeći.
10

Alati za isprešavanje Pitanja za ponavljanje

1. Koja je prednost postupka ekstruzije? 2. Opiši postupak isprešavanja punih profila. 3. Opiši postupak isprešavanja šupljih profila. 4. Opiši postupak isprešavanja cijevi. 5. Opiši postupak inverznog isprešavanja. 6. Što se proizvodi inverznim isprešavanjem? 7. Koje su faze kod postupka isprešavanja? 8. Zašto se ne isprešava cijela dužina trupca? 9. Kakav je postupak kontinuiranog isprešavanja?
11

Alati za isprešavanje Matrica Matrica je mehanički i toplinski vrlo opterećen alat. Oblik i hrapavost površine matrice utječu na točnost i hrapavost izratka i na potrebnu silu isprešavanja. Postoje tri oblika matrice: a) cilindrični (ravni) - najčešće se koristi b) konični - koristi se za izradu cijevi c) oštri - rijetko se koristi Matrica se izrađuje od alatnih čelika legiranih s Cr, W, Mo,V i Ni, koji su otporni na visoke temperature, žilavi i otporni na trošenje. Npr. Č 5742 (56 NiCrMoV 7), Č 4751 (X38 CrMo 5 1), Č 6451 (X30 WCrV 9 3) i dr. Za isprešavanje žice koriste se matrice od tvrdih metala.
1

Alati za isprešavanje Kombinirane matrice Koriste se za isprešavanje šupljih profila. Šupljina u profilu se oblikuje ugrađenim trnom koji je s matricom spojen mostom.

Na mostu matrice metal se cijepa u dvije ili više pojedinačnih struja koje se u prostoru ispred ulaza u matricu ponovo spajaju. Stoga profil ima uzdužne šavove.

2

Alati za isprešavanje Matrica

3

Alati za isprešavanje Matrica

4

Alati za isprešavanje Matrica

5

Alati za isprešavanje Matrica Otvor matrice je uvijek nešto veći od isprešanog komada zbog različitih toplinskih dilatacija profila i matrice te da bi se profil odvojio od stijenke matrice nakon izlaza.

Da bi se izjednačila brzina istjecanja metala kroz matricu veći otvori imaju duži vrat da se poveća otpor istjecanja.

6

Alati za isprešavanje Matrice za višežilno isprešavanje Služe za istovremeno isprešavanje više profila.

Pošto je brzina istjecanja metala najveća u središtu matrice dio presjeka s najmanjom površinom se smješta bliže centru matrice da bi se brzina bila jednolika.

7

Alati za isprešavanje Linije tečenja pri isprešavanju

a) ravna matrica

b) konična matrica
8

Alati za isprešavanje Temperature i brzine isprešavanja Dopuštene brzine isprešavanja ovise o vrsti metala i o složenosti presjeka profila.

9

Alati za isprešavanje Temperature zagrijavanja metala Materijal Legirani čelici Al legure Nikal Mesing Bakar t [°C] 1300° 480° 1320° 800° 950° Tlak isprešavanja (za hladno istiskivanje) Materijal Meki čelici Al legure Mesing Bakar p [MPa] 2300 800 700 600

Isprešavanje se vrši na hidrauličkim (najčešće horizontalnim) prešama s tlačnom silom do 150 MN.

10

Alati za isprešavanje Pitanja za ponavljanje 1. Na što utječe oblik i hrapavost matrice? 2. Od čega se izrađuju matrice? 3. Navedi vrste matrica. 4. Što je kombinirana matrica, čemu služi? 5. Koja svojstva moraju imati čelici za matrice? 6. Zašto neki isprešani profili imaju uzdužne šavove? 7. Zašto je otvor matrice veći od dimenzija profila? 8. Kako se dobije jednolika brzina istjecanja kroz matricu? 9. O čemu sve ovisi brzina isprešavanja? 10. Na kojim strojevima se vrši isprešavanje? 11. Kojim postupcima obrade se izrađuju matrice?
11

Alati za provlačenje Postupak provlačenja se koristi u proizvodnji šipki, traka, cijevi, boca i žice. Uglavnom služi za promjenu promjera i debljine stijenke izratka, a rijetko za promjenu oblika.

1

Alati za provlačenje Provlačenje se primjenjuje kad su potrebne točnije dimenzije i glađa površina izratka ili kad je presjek proizvoda vrlo malen (žica, tankostijeni profili i sl.)

Provlačenje se najčešće izvodi u hladnom stanju.
2

Alati za provlačenje Ako se provlačenje izvodi u toplom stanju, matrica se hladi vodom.

3

Alati za provlačenje Alat za provlačenje je matrica.

Matrica se sastoji od: - ulaznog koničnog dijela - cilindričnog dijela koji služi za vođenje H - izlaznog dijela

D α - ulazni kut β - izlazni kut H - visina matrice D - vanjski promjer

4

Alati za provlačenje

5

Alati za provlačenje Matrice

Matrica od tvrdog metala (WC)
6

Alati za provlačenje Matrice

7

Alati za provlačenje Dijamantna matrica

8

Alati za provlačenje Matrice za ostale oblike

9

Alati za provlačenje Vrste matrica Ovisno o namjeni matrice imaju različitu geometriju.

a) za tanke šipke, α=10° b) za žicu, α=10° c) za deblje šipke, α=16° d) za cijevi, α=24°

10

Alati za provlačenje Vrste matrica Matrice mogu biti jednodijelne ili višedijelne. Višedijelne matrice se sastoje od više podesivih segmenata koji se mogu razmicati tako da se dobiju različite veličine presjeka profila.

11

Alati za provlačenje Naprezanje pri provlačenju

12

Alati za provlačenje Sile pri provlačenju

Potebna sila provlačenja je veća kod manjih kuteva zakošenja matrice.

Najveća sila u matrici je na ravnom kalibrirajućem dijelu.

Optimalni kut matrice je oko 5°do 8° (za puni presjek), a 10° do 13° za cijevi.

13

Alati za provlačenje Materijali za izradu matrica

Matrica se izrađuje od alatnih čelika legiranih s Cr, W, Mo i V koji su otporni na trošenje. Npr.: Č 6850 (142 WV 13) Č 4650 (X 210 CrW 12) Također, mogu se koristiti matrice od tvrdih metala.

14

Alati za provlačenje Strojevi za provlačenje žice

15

Alati za provlačenje Strojevi za provlačenje žice

16

Alati za provlačenje Strojevi za provlačenje žice

17

Alati za provlačenje Pitanja za ponavljanje

1. Gdje se primjenjuje provlačenje? 2. Kakvog je oblika matrica? Skiciraj? 3. O čemu ovise dimenzije matrice? 4. Koje vrste matrica postoje? 5. Kakva je raspodjela naprezanja pri provlačenju? 6. O čemu ovisi potrebna sila provlačenja? 7. Koji se materijali koriste za izradu matrica? 8. Kakva je raspodjela naprezanja kod provlačenja? 9. Što je optimalni kut provlačenja? Koliko iznosi?
18

Alati za kovanje Tehnologija kovanja je jedan od najstarijih i najraširenijih postupaka obrade metala deformiranjem.

Izvodi se najčešće u toplom stanju, iako se kod manjih dimenzija i manjih deformacija može izvoditi i u hladnom stanju. Rad pri povišenoj temperaturi omogućuje bolju plastičnost materijala pa su zbog toga potrebne i osjetno niže sile deformiranja.

1

Alati za kovanje Idealna temparatura za kovanje je ona pri kojoj materijal ima najveće svojstvo plastične deformacije.

2

Alati za kovanje Prednosti i nedostaci kovanja PREDNOSTI: • • • • • vrlo visoka efektivnost, velika točnost postignutih dimenzija, dobra kvaliteta površine mogućnost izrade relativno kompliciranih izradaka dobra čvrstoća, žilavost izradaka te dinamička izdržljivost NEDOSTACI: • utrošak energije potrebne za zagrijavanje materijala • stvaranje sloja oksida koji uzrokuje onečišćenje materijala • mogući maseni gubitak koji kod izradaka velikih dimenzija može biti značajan.

3

Alati za kovanje Proizvodi dobiveni kovanjem Kovanjem se u pravilu izrađuju proizvodi koji su izloženi dinamičkom naprezanju (klipnjače, poluge, koljenasta vratila i sl.) te proizvodi čija bi izrada bila skupa i komplicirana s drugim postupcima (ključevi za vijke, pribor za jelo, kuke, naplatci, kvake i sl.)

4

Alati za kovanje Proizvodi dobiveni kovanjem

5

Alati za kovanje

6

Alati za kovanje

7

Alati za kovanje Proizvodi dobiveni kovanjem

8

Alati za kovanje Proizvodi dobiveni kovanjem

9

Alati za kovanje

Kovanje dijelimo na: A) ručno kovanje B slobodno strojno kovanje C) strojno kovanje u ukovnjima (kalupima).

10

Alati za kovanje

A) Ručno kovanje

B) Slobodno strojno kovanje

11

Alati za kovanje

C) Strojno kovanje u kalupima

12

Alati za kovanje

Kalup (ukovanj) zatvorenog i otvorenog tipa

13

Alati za kovanje

14

Alati za kovanje

Proizvod dobiven kovanjem u kalupu

15

Alati za kovanje

C) Strojno kovanje u kalupima

16

Alati za kovanje Postupak kovanja u kalupima

17

Alati za kovanje Postupak kovanja u kalupima

18

Alati za kovanje

Postupak horizontalnog kovanja

19

Alati za kovanje Usporedba proizvoda dobivenih kovanjem i odvajanjem čestica Žilavost i dinamička izdržljivost materijala ovise o toku vlakana u materijalu. 1. kovanje - vlakna prate konturu predmeta pa se dobije veća čvrstoća, žilavost i dinam. izdržljivost

2. lijevanje - ne postoji vlaknasta struktura; odljevci su manje čvrstoće od otkivaka

3. obrada rezanjem - vlaknasta struktura se rezanjem prekida pa se smanjuje žilavost i čvrstoća izratka.
20

Alati za kovanje Pitanja za ponavljanje

1. Što se izrađuje kovanjem? 2. Koji postupci kovanja postoje? 3. Koje su prednosti kovanja prema drugim postupcima? 4. Koji su nedostaci kovanja? 5. Što je ukovanj? Kakav može biti? 6. Što je srh? 7. Zašto kovani proizvodi imaju dobra mehanička svojstva? 8. Pri kojoj temperaturi se vrši kovanje?
21

Alati za kovanje

1

Alati za kovanje

2

Alati za kovanje

3

Alati za kovanje

4

Alati za kovanje

5

Alati za kovanje

6

Alati za kovanje

7

Alati za kovanje Preša za kovanje

8

Alati za kovanje Preša za kovanje

9

Alati za kovanje Pitanja za ponavljanje

1. Gdje se primjenjuje provlačenje? 2. Kakvog je oblika matrica? Skiciraj? 3. O čemu ovise dimenzije matrice? 4. Koje vrste matrica postoje? 5. Kakva je raspodjela naprezanja pri provlačenju? 6. O čemu ovisi potrebna sila provlačenja? 7. Koji se materijali koriste za matrice? 8. Kakva je raspodjela naprezanja kod provlačenja? 9. Što je optimalni kut provlačenja? Koliko iznos?
10

Alati za obradu odnašanjem Najčešći postupci nekonvencionalnih obrada: Elektroerozijska obrada (EDM) Elektrokemijska obrada (ECM) Obrada plazmom (PJM) Obrada ultrazvukom (USM) Obarda laserom (LBM) Obrada vodenim mlazom (WJM) Postupci o odnašanja ne zahtijevaju silu utiskivanja alata, te alati ne moraju biti tvrđi od obradaka. Alat je samo nositelj dimenzija i oblika izratka, (tj. obradak poprima oblik alata), a rad obavlja električna energija, kinetička energija, kemijski proces ili njihova kombinacija. Prednost ovih postupaka je obrada vrlo čvrstih i tvrdih materijala koji se ne mogu obraditi klasičnim postupcima. Ovi postupci se često koriste za izradu alata (kalupa i matrica) za kovanje, izvlačenje, provlačenje, prešanje, i dr.

Alati za obradu odnašanjem Princip EDM (Electrical Discharging Machining) obrade (elektroerozijska obrada) EDM je najčešći postupak nekonvencionalnih obrada. Odnašanje se vrši djelovanjem kratkotrajne ponavljajuće iskre koja se javlja u zazoru između dviju elektroda. Iskra preskače s alata na obradak i na njemu (usljed visoke temperature) topi i isparava čestice materijala.

izgled obrađene površine

Alati za obradu odnašanjem Princip EDM (Electrical Discharging Machining) obrade (elektroerozijska obrada)

Elektroda (alat) ima oblik (negativa) obrađivane površine. Materijal alata je najčešće mjed, grafit, Al, Cu, W, čelik ili posebni sinterirani materijal. Obrada se vrši u posudi s dielektrikom. Dielektrik je sredstvo (tekućina) koje propušta el. struju pri određenom naponu, a inače se ponaša kao izolator. Čestice obrađenog materijala se odvode iz zazora prisilnom cirkulacijom u filter. Zazor se pri obradi povećava te je potrebno približavati elektrodu stalnim posmakom.

Alati za obradu odnašanjem Princip EDM (Electrical Discharging Machining) obrade (elektroerozijska obrada) Tehničke karakteristike obrade

Napon Radni zazor [μm] Najmanji provrt Hrapovost površine

40 - 200 V 5 - 400 μm d= 0,02 -0,04 mm N4 - N6

Snaga stroja [kW] gruba obrada srednja fina 3-30 0,3 -5 <1

f [Hz] 50-3000 1000-10000 > 3000

trajanje impulsa [μs] 100-10000 50-500 < 20

Q [mm3/min] 100-30000 30-500 < 30

Alati za obradu odnašanjem Elektroerozijski stroj

Alati za obradu odnašanjem Elektroerozijski stroj

Alati za obradu odnašanjem Elektrokemijska obrada (ECM - Electrochemical machining)

Alati za obradu odnašanjem Elektrokemijska mehanička obrada (Anodnomehanička obrada)

Alati za obradu odnašanjem Erozimat (Electrical Discharging Machine -EDM )
table size operating tank x-y travel table mounting plate head travel distance max. electrode weight max. workpiece weight dimensions (L x W x H) max. mean current removal rate min. electrode wear % connected load kVA generator size (L x W x H) weight dielectric reservoir 750 x 400 mm 1100 x 610 x 410 mm 420 - 380 mm 230 - 660 mm 250 mm 120 kg 1200 kg 1530x1500x2210 mm 60 A 480 mm³/min. <0,5 % 6 740x650x1920 mm 1600 kg 300 l

Alati za obradu odnašanjem CNC Electrical Discharging Machine EDM 460/60 CNC - Knuth

table size max. work piece size max. work piece weight x, y travel head travel max. electrode weight dimensions (LxWxH) weight of machine dielectric tank (LxWxH) capacity filter weight dielectric tank weight generator max. amperage max. removal rate connected load min. electrode wear µ / R max.

750 x 400 mm 1100 x 600 x 400 mm 1300 kg 420, 360 mm 300 mm 180 kg 1530x1500x2210 mm 1600 kg 920 x 800 x 700 mm 370 l 2 120 kg 260 kg 60 A 530 mm³/min. 7.5 kVA 0.3 % 0.3 (N5)

Alati za obradu odnašanjem Erozimat (Electrical Discharging Machine -EDM )

Alati za obradu odnašanjem Stroj za elektroerozijsko rezanje (EDM Wire Eroding)

Max. work piece size Max.work piece weight Main table traverse (X,Y) Auxiliary table traverse (U,V) Max. taper cutting angle Wire diameter Min.increment Interpolation function Data input/Output Dielectric fluid Tank capacity Connected load Machine dimensions Weight

350 x 450 x 200 mm 300 kg 250 x 350 mm 30 x 30 mm +/- 5º / 100 mm 0,25 mm 0,001 mm linear & zirkular RS-232 C seriell Disk.laufwerk Water 100 Ltrs. 3 kW, 400V 1825 x 1725 x 1900 mm 2000 kg

Alati za obradu odnašanjem EDM Wire Eroding

table dimensions max. workpiece dimensions max. workpiece thickness max. workpiece weight X,Y axis travel U,V axis Z axis smallest display increment positioning accuracy roughness max. removal speed max. cutting angle connected load machine dimensions machine weight X axis Y axis

900x610 mm 1000x630 mm 400 mm 500 kg 500x630 mm 35x35 (±17,5) 350 mm 0,001 mm 0,020 mm 0,023 mm Ra< 2,5 µm 80 mm²/min ±6°/ 50 mm 4,5 kW 2075x1730x2 120 4000 kg

Alati za obradu odnašanjem Obrada plazmom (PJM - Plasma Jet Machining)

Alati za obradu odnašanjem Stroj za rezanje plazmom (Plasma Cutting System)

max. travel speed cutting speed positioning accuracy repeatability

17 m/min 0.02 - 6000 mm/min. ±0.1 mm and better ±0.05 mm and better

Alati za obradu odnašanjem OBRADA ULTRAZVUKOM

Primjer izradaka

Alati za obradu odnašanjem STROJ ZA OBRADU ULTRAZVUKOM

Alati za obradu odnašanjem STROJ ZA OBRADU ULTRAZVUKOM

a

a - željezna jezgra b - navoji žice c - ležaj d - ultrazvučna glava e - nosač alata f - plašt za hlađenje g - mjesto prihvata alata h - alat i – predmet obrade

Alati za obradu odnašanjem OBRADA VODENIM MLAZOM (Water Jet Machining)

obrada s čistim vodenim mlazom

obrada s dodatkom abrazivnog sredstva

Alati za obradu odnašanjem Prmjeri obrade vodenim mlazom

Alati za obradu odnašanjem Stroj za rezanje vodenim mlazom

Alati za obradu odnašanjem Stroj za rezanje vodenim mlazom (3D Water-Jet Cutter)
machining area up to (W x D x H) positioning accuracy rapid feed: X / Y axis operating voltage 2000 x 1000 x 500 mm ±0.1 mm 17 m/min 24 V/48 V

Alati za obradu odnašanjem Stroj za rezanje vodenim mlazom
Operating pressure up to 3800 bar Flow rate HP water 2.3 - 7.6 l/min. Positioning accuracy Cutting speed ±0.1 mm and better 0.02 - 6,000 mm/min.

Examples (material thickness) Stainless steel Aluminum Marble Plastic foam Glass Titanium 100 mm 120 mm 120 mm 150 mm 120 mm 100 mm

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->