P. 1
17241309-OBRADA-METALA-REZANJEM

17241309-OBRADA-METALA-REZANJEM

|Views: 3,650|Likes:
Published by daca12345

More info:

Published by: daca12345 on Apr 18, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as TXT, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/06/2013

pdf

text

original

MAŠINSKI FAKULTET - KRAGUJEVAC BOGDAN NEDIĆ MIODRAG LAZIĆ PROIZVODNE TEHNOLOGIJE OBRADA METALA REZANJEM PREDAVANJA Kragujevac, 2007

.

PROIZVODNE TEHNOLOGIJE OBADA METALA REZANJEM skripta Autori: Dr Bogdan Nedić, vanredni profesor Mašinski fakultet, Kragujevac Dr Miodrag Lazi ć, redovni profesor Mašinski fakultet, Kragujevac Mašinski fakultet 34000 Kraguj evac Sestre Janjić 6 Višegodišnji rad autora skipte i ostalih saradnika Laboratorije za obradu metala rezanjem Mašinskog fakulteta u Kragujevcu, omogućio je izradu velikog broja pub likavija iz oblasti proizvodnih tehnologija, posebno obrade metala rezanjem. Mno gobrojne knjige, udžbenici i priručnici sadrže obilje saznanja i podataka do koj ih su saradnici došli kroz dogogodišnji stručni rad i istraživanja i veoma koris no služe kako studentima tako i inženjerima stručnjacima u praksi za svakodnevno rešavanje niza problema. Ova skripta je namenjena studentima osnovnih akademski h studija Mašinskog fakulteta u Kragujevcu i bazirana je na nastavnom planu i pr ogramu zajedničkog predmeta PROIZVODNE TEHNOLOGIJE (deo koji se odnosi tehnologi je obrade metala rezanjem). Skripta sadrži osnovne i neophodne podatke potrebne za razumevanje problematike definisanje tehnologija i tehnoloških postupaka, izb or i primenu alata, pribora, merne opreme, mašinai parametara režima obrade u ob radi metala rezanjem. Skripta sadrži i neophodne podatke potrebne za ovladavanje znanjima na laboratorijskim vežbama i izradu samostalnog rada. Autori

SADRŽAJ 1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA 1.1. Proizvodne tehnologije 1.2. Tehnologije m ašinogradnje 1.3. Tehnologije obrade 1.4. Obrada metala rezanjem 1.4.1. Postupci obrade metala rezanjem 1.4.2. Osnovi procesa rezanja 1.4.3. Osnovna kretanja al ata i predmeta obrade 1.4.4. Osnovna geometrija reznog alata 1.4.5. Tribomehanič ki sistem u obradi metala rezanjem 1.4.6. Naučne oblasti OMR 2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI 2.1. Obradni sistemi 2.2. Obradni procesi 2.3. Mašine u obradi metala rezanjem 2.3.1. Prenosnici alatnih mašina 2.4. Rezni alati 2.4.1. Klasifikacija reznih alata 2.4.2. Oblik i osnovni konstruktivni elementi reznih alata 2.4.3. A latni materijali 2.5. Pomoćni pribori 2.5.1. Uloga i klasifikacija pribora 2.5.2 . Univerzalni (stezni) pribori 2.5.3. Specijalni pribori 2.6. Merni pribori (mer ila) 2.6.1. Osnovi merenja i kontrole 2.6.2. Sredstva merenja i kontrole (merila ) 3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM 3.1. Obrazovanje strugotine 3.1.1. Me hanizam nastanka strugotine 3.1.2. Vrste i oblici strugotine 3.1.3. Naslaga na r eznom klinu alata 3.1.4. Faktor sabijanja strugotine 3.2. Mehanika rezanja 3.2.1 . Otpori rezanja pri ortogonalnom rezanju 3.2.2. Snaga rezanja i pogonska snaga mašine 3.3. Termodinamika rezanja 3.3.1. Toplota rezanja 3.3.2. Temperatura reza nja 3.4. Tribologija rezanja 3.4.1. Priroda triboloških procesa 3.4.2. Habanje r eznih elemenata alata 1 1 1 3 5 5 7 10 11 13 14 15 15 15 17 18 20 20 21 27 31 31 32 36 37 37 38 43 43 43 45 46 47 49 49 51 52 52 54 55 55 57

3.4.3. Obradljivost materijala 3.4.4. Sredstva za hladjenje i podmazivanje - SHP 3.5. Kvalitet obrade 3.5.1. Tačnost obrade 3.5.2. Kvalitet obradjene površine 3 .6. Ekonomika rezanja i režimi obrade 3.6.1. Struktura vremena obrade 3.6.2. Tro škovi obrade 3.6.3. Postojanost alata 4. OBRADA STRUGANJEM 4.1 Proizvodne operac ije i alati 4.1.1 Proizvodne operacije u obradi struganjem 4.1.2 Alati u obradi struganjem 4.2 Otpori i snaga rezanja 4.2.1 Otpori rezanja 4.2.2 Snaga mašine 4. 3 Režim obrade u obradi struganjem 4.3.1 Korak u obradi struganjem 4.3.2 Brzina rezanja u obradi struganjem 4.4 Mašine u obradi struganjem 4.4.1 Strugovi za poj edinačnu proizvodnju 4.4.2 Strugovi za serijsku proizvodnju 4.4.3 Strugovi za ma sovnu proizvodnju 5. OBRADA BUŠENJEM 5.1 Proizvodne operacije i alati 5.1.1 Osno vna kretanja 5.1.2 Proizvodne operacije u obradi bušenjem 5.1.3 Alati u obradi b ušenjem 5.2 Otpori i snaga rezanja 5.2.1 Obrada bušenjem 5.3 Režim obrade u obra di bušenjem 5.4 Mašine u obradi bušenjem 5.4.1 Jednovretene bušilice 5.4.2 Višev retene bušilice 6. OBRADA GLODANJEM 6.1 Proizvodne operacije i alati 6.1.1 Osnov na kretanja 6.1.2 Proizvodne operacije obrade glodanjem 6.1.3 Alati u obradi glo danjem 6.2 Otpori i snaga rezanja 6.2.1 Otpori rezanja 6.2.2 Snaga mašine 6.3 Re žim obrade u obradi glodanjem 6.3.1 Korak po zubu 6.3.2 Brzina rezanja u obradi glodanjem 6.4 Podeoni aparati 6.5 Mašine u obradi glodanjem 64 65 71 71 72 77 77 78 79 81 81 82 83 88 88 89 89 90 91 91 92 93 94 95 95 95 96 98 102 102 103 104 104 106 108 108 108 110 112 115 115 116 116 117 117 118 120

7. OBRADA TESTERISANJEM 7.1 Osnovne operacije i alati 7.1.1 Proizvodne operacije u obradi testerisanjem 7.1.2 Alati u obradi testerisanjem 7.2 Brzina rezanja 7. 3 Mašine u obradi testerisanjem 8. OBRADA RENDISANJEM 8.1 Proizvodne operacije 8 .2 Alati u obradi rendisanjem 8.3 Otpori i snaga rezanja 8.4 Režim obrade u obra di rendisanjem 8.5 Mašine u obradi rendisanjem 8.5.1 Kratkohode rendisaljke 8.5. 2 Dugohode rendisaljke 8.5.3 Vertikalne rendisaljke 9. OBRADA PROVLAČENJEM 9.1 P roizvodne operacije i alati 9.2 Otpori rezanja i snaga mašine 9.2.1 Otpori rezan ja i vučna sila mašine 9.3 Režim obrade u obradi provlačenjem 9.4 Mašine u obrad i provlačenjem 10. OBRADA BRUŠENJEM 10.1 Proizvodne operacije 10.2 Alati u obrad i brušenjem 10.3 Otpori i snaga rezanja 10.4 Režim obrade u obradi brušenjem 10. 5 Mašine u obradi brušenjem 11. IZRADA NAVOJA 11.1 Izrada navoja na strugu 11.2 Izrada navoja na bušilici 11.3 Izrada navoja na glodalici 11.4 Specijalni postup ci izrade navoja 12. IZRADA ZUPČANIKA 12.1 Izrada cilindričnih zupčanika glodanj em 12.1.1 Izrada zupčanika pojedinačnim rezanjem 12.1.2 Izrada zupčanika relativ nim kotrljanjem 12.2 Izrada cilindričnih zupčanika rendisanjem 12.2.1 Izrada zup čanika relativnim kotrljanjem 12.3 Izrada koničnih zupčanika 12.3.1 Izrada konič nih zupčanika glodanjem 12.3.2 Izrada koničnih zupčanika rendisanjem 12.4 Izrada zupčanika provlačenjem 12.5 Završna obrada zupčanika 12.5.1 Obrada zupčanika br ušenjem 12.5.2 Obrada zupčanika ljušenjem (brijanjem) 12.5.3 Obrada zupčanika gl ačanjem (poliranjem) – uparivanjem 125 125 125 126 127 127 129 129 131 132 133 134 135 136 136 137 137 142 142 142 143 145 145 149 151 151 153 155 155 157 157 158 159 159 159 160 161 161 162 162 163 163 164 164 164 164

13. NOVI POSTUPCI OBRADE 13.1 Visokoproduktivni postupci obrade 13.2 Nekonvencio nalni postupci obrade 13.2.1 ECM - Elektrohemijska obrada 13.2.2 EDM - Elektroer oziona obrada 13.2.3 EUS - Ultrazvučna obrada 13.2.4 LBM - Obrada laserom 13.2.5 PJM - Obrada plazmom 13.2.6 CM – Hemijska obrada 13.2.7 AJM i WJM obrada 13.2.8 Ostali NPO obrade 14. LITERATURA Prilig 1. Pitanja za kolokvijum iz PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA - OMR Prilog 2. Pitanja za završni ispit iz PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA - OMR 165 165 166 167 168 169 170 170 171 172 172 173

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA 1.1 PROIZVODNE TEHNOLOGIJE Tehnologija (od grčkih reči tehnos - zanat, logos - nauka) je nauka koja proučav a procese i postupke prerade sirovina (ruda i sl.) u polufabrikate i gotove proi zvode. Ona obuhvata materijalne i nematerijalne procese i deli se na: neproizv odnu ili nematerijalnu i proizvodnu ili materijalnu tehnologiju. Neproizvodne tehnologije proučavaju problematiku transformacije ili prerade energije i inform acija, transporta i organizacije transporta, skladištenja, čuvanja i ispitivanja materijala i proizvoda i sl. Proizvodne tehnologije su tehnologije prerade siro vina i izrade polufabrikata i proizvoda različitih tipova i namena (alatnih maši na, automobila, aviona, brodova ...). To su tehnologije kojima se menja: » sušti na materije (dobijanje gvožđa, čelika, bakra i drugih metala, granulata za izrad u sinterovanih delova i delova od plastike, drobljenje, mlevenje i rastvaranje s irovina ...), » oblik, dimenzije i karakteristike delova i proizvoda i » struktu ra materijala i estetski izgled proizvoda (termička i hemijskotermička obrada, p ovršinska zaštita, tehnologija modifikovanja površina ...). Razvoj tehnologija j e inicirao veliki broj postupaka izrade proizvoda u različitim oblastima života, tako da se prema nameni proizvodne tehnologije dele na: tehnologije mašinogra dnje, tehnologije prerade plastičnih masa, tehnologije prerade drveta, teh nologije prerade papira, tehnologije prehrambene industrije, tehnologije dob ijanja cementa itd. 1.2 TEHNOLOGIJE MAŠINOGRADNJE Prerada materijala (metala i nemetala) i oblikovanje različitih delova (vratila, zavrtnjeva, navrtki, zupčanika i sl.), podsklopova i sklopova (spojnica, kućišt a, menjača, prenosnika ...) i proizvoda (alatnih mašina, automobila itd.) se ost varuje primenom različitih tehnologija mašinogradnje. Izučava osobine metala, ne metala i legura i postupke njihove prerade u poluproizvode ili proizvode. Postoj i šest osnovnih tehnologija, to su tehnologije: materijala, obrade,

Proizvodne tehnologije

termičke i hemijsko-termičke obrade, montaže, površinske zaštite i modifikovanja površina. Tehnologija materijala proučava postupke prerade sirovina, problematiku dobijanj a materijala, osobine, namenu, sisteme označavanja i metode ispitivanja materija la. Tehnologija obrade proučava postupke izrade i obrade (oblikovanja) mašinskih delova željenog oblika i dimenzija od polufabrikata, dobijenih livenjem, kovanj em, valjanjem i sl. Pojednostavljeno rečeno obuhvata problematiku izrade i oblik ovanja gotovih delova (slika 1.1). Predmet obrade (obradak) tehnologija obrade rezanjem Polufabrikat - sirovina (pripremak) Gotov deo (izradak) TEHNOLOŠKA ZNANJA: * redovnim obrazovanjem * permanentnim usavršavanjem * kroz praktič an rad know-how SREDSTVA RADA: * alatna mašina * rezni alati, pribori * merila i drugi ure aji * upravljački si stem Slika 1.1. Ilustracija postupka obrade Tehnologija termičke obrade (žarenje, kal jenje, poboljšanje, normalizacija, otpuštanje...) obuhvata postupke promene stru kture, hemijskog sastava i mehaničkih osobina (tvrdoća, čvrstoća, žilavost itd.) materijala. Hemijskotermičkom obradom (cementacija, nitriranje, cijanizacija... ) menjaju se karakteristike površinskog sloja obrađenih delova. Postupcima monta že se, od delova, formiraju podsklopovi, sklopovi i proizvodi različite funkcion alnosti i namene. Tehnologija površinske zaštite obezbeđuje: » zaštite metalnih delova i konstrukcija od štetnog dejstva različitih hemijskih uticaja okoline (k iselina, baza, soli, gasova, kiseonika iz vazduha itd.) i » poboljšanje estetsko g izgleda delova i proizvoda Ostvaruje se: metalom: cinkovanje, kadmijumizacija, pobakrenje, kalaisanje, niklovanje, hromiranje, posrebrivanje, pozlaćivanje ... , nemetalom: emajliranje, bojenje, lakiranje, premazivanje sredstvima za konzerv iranje... i hemijskim i elektrohemijskim postupcima: bruniranje, fosfatiranje... 2

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA Tehnologijama modifikovanja površina se obezbeđuje poboljšanje karakteristika po vršinskih slojeva, veka trajanja i pouzdanosti mašinskih delova i tehničkih sist ema. Poznate su pod nazivom i površinske tehnologije. Dve osnovne tehnologije su tehnologije: nanošenja prevlaka i modifikovanja površinskih slojeva. Tehnologij ama nanošenja prevlaka nanose se ili deponuju anti-habajuće, zaštitne, dekorativ ne, optičke, regenerativne i druge prevlake na površinu mašinskog dela. Najčešće korišćene tehnologije su: CVD - hemijsko taloženje prevlaka, PVD - fizičko talo ženje prevlaka, termalni postupci (gasni, elektrolučni, plazma sprej, laserski), galvanizacija, elektroforeza (anaforeza i kataforeza), TD (difuzioni) postupci, nanošenja prevlaka čvrstih maziva (molibden disulfid...) , plastifikacija, nano šenja neorganskih prevlaka (oksidne prevlake, fosfatiranje, hromiranje, emajlira nje ...), nanošenja organskih prevlaka (gumiranje, bojenje i lakiranje). Tehnolo gijama modifikovanja površinskih slojeva se menja hemijsko, strukturno i fizičko metalurško stanje materijala u površinskim slojevima. Najčešće korišćene tehnolo gije modifikovanja su: a) Termička obrada Poboljšanje, Kaljenje itd. b) Termohem ijski i hemijski postupci nitriranje (klasično, plazma ...) cementacija karbonit riranje difuziona metalizacija (boriranje, siliciranje, alitiranje ...) bruniran je ... c) Jonska implantacija d) Deformaciono otvrdnjavanje .... 1.3 TEHNOLOGIJE OBRADE Tehnologija obrade proučava problematiku izrade i oblikovanja gotovih delova. Za visno od osnovnih principa uklanjanja viška materijala i oblikovanja gotovih del ova (korišćenjem mehaničke ili drugih vidova energije) tehnologije obrade se del e na: tehnologije mehaničke obrade i nekonvencionalne postupke obrade. U tehnolo gije obrade spadaju i novi postupci obrade kao što su postupci: visokoproduktivn e obrade, obrade na suvo, bez primene SHP, brze izrade prototipa, mikro obrade, nano obrade... 3

Proizvodne tehnologije Tehnologija mehaničke obrade proučava problematiku izrade i oblikovanja gotovih delova mehaničim putem (delovanjem alata na predmet obrade). Postupci mahaničke obrade se dele na postupke: sa uklanjenjem viška materijala (sa skidanjem strugo tine) i bez uklanjanja viška materijala (bez skidanja strugotine). Obrada bez sk idanja strugotine obezbeđuje obradu i oblikovanje bez ili sa neznatnim uklanjanj em viška materijala. To su postupci: Obrade livenjem, Obrade spajanjem, Obrade d eformisanjem. Obrada livenjem (slika 1.2.a) obuhvata livenje čelika, sivog liva, obojenih metala i nematala u pesku, kokili, pod pritiskom, u obliku košuljice, centrifugalno... 8 6 3 2 5 1 4 7 3 12345678jezgro gotov deo (izradak) gornji deo kalupa donji deo kalupa elementi za veziva nje opterećenje ulivni sistem ispusni otvor 1 5 4 12345kalup pogonski ure aj te~ni SL zidovi kalupa gotov deo (izradak) 2 Izgled kalupa za livenje u pesku a) Livenje Centrifugalno livenje u vertikalnom rotirajućem kalupu žičana elektroda Kotur sa žicom Zaštitni gas (Argon) Elektrootporno - ta čkasto zavarivanje MIG postupak Zavarivanje u zaš titi argona topljivom metalnom elektrodom F v oblikač gotov deo (izradak) b) Zavarivanje Gornji pokretni deo matrica F Donji nepokretni deo v Kovanje u kalupu duboko izvlač enje lima c) Obrada metala deformisanjem Slika 1.2. Postupci mehaničke obrade bez uklanjanja viška materijala Obrada spaj anjem (slika 1.2b) obuhvata postupke zakivanja, lemljenja, zavarivanja, lepljenj a ... Obrada deformisanjem (slika 1.2c) predstavlja postupke kovanja, prosecanja i

4

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA probijanja, dubokog izvlačenja, savijanja ... Obrada sa skidanjem strugotine (sl ika 1.3) podrazumeva postupke obrade kod kojih se oblikovanje ostvaruje uklanjan jem viška materijala. To su: Bravarski radovi - ručna obrada (sečenje, turpijanj e ...) i Obrada metala rezanjem. Obrada metala rezanjem (struganje, bušenje, glo danje ...) je postupak oblikovanja uklanjanjem viška materijala mehaničkim putem alatima najčešće znatno veće tvrdoće od tvrdoće materijala predmeta obrade. predmet obrade alat D d alat predmet obrade obrada struganjem obrada bu šenjem a) Obrada metala rezanjem A K alat elektrolit dielektrikum A - anoda - predmet obrade predmet obrade K - katod a - alat ECM - elektrohemijska obrada EDM - elektroeroziona obrada b) Nekonvenci onalni postupci obrade Slika 1.3. Ilustracija nekih postupaka obrade metala rezanjem Nekonvencionalni p ostupci obrade - NPO (elektrohemijska - ECM, elektroeroziona EDM, laserska obrad a ...) su postupci oblikovanja uklanjanjem viška materijala različitim fizičko-h emijskim mehanizmima, korišćenjem električne, hemijske, svetlosne, magnetne i dr ugih vidova energije. 1.4 OBRADA METALA REZANJEM 1.4.1 Postupci obrade metala rezanjem Postupci obrade metala rezanjem su postupci oblikovanja (promene oblika, dimenzi ja, hrapavosti obrađene površine i karakteristika površinskog sloja) uklanjanjem viška materijala mehaničkim dejstvom reznog alata na predmet obrade (slika 1.4) . Najčešće se razvrstavaju na postupke: prethodne - grube obrade i završne - fin e obrade Postupci prethodne obrade (struganje, bušenje, glodanje, rendisanje ... ) imaju, prvenstveni, cilj da uklone što veću količinu materijala. Postupcima z avršne obrade (razvrtanje, provlačenje, brušenje, honovanje, lepovanje ...) se o stvaruje zahtevani kvalitet obrade (tačnost i kvalitet obrađene površine). Osnov ni postupci OMR su: struganje, bušenje, glodanje, testerisanje (odsecanje), rend isanje, provlačenje, brušenje i glačanje (lepovanje, superfiniš, honovanje i pol iranje). 5

Proizvodne tehnologije POSTUPCI OBRADE M ETA LA REZANJEM alatima definisane g eometrije struganje alatima nedefinisane geometrije br u{enje spolja{nje kru`no uzdu` no bu{enje popre~ no r avno bu{enje glodanje pro{ irivanje razvrtanje lepovanje obimno pr ovla~ enje ~ eono superfini{ odsecanje honovanje rendisanje poliranje * ~etkama * obrtnim diskovima * elektr ohemijsko Slika 1.4. Postupci obrade metala rezanjem Postupci OMR se razvrstaju i prema ob liku obrađivanog dela na postupke (slika 1.5): obrade rotacionih delova (osovine , vratila ...) 6

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA obrade prizmatičnih površina (kućišta, blokovi motora ...) izrade navoja (spolja šnjeg, unutrašnjeg ...) izrade zupčanika (cilindričnih, koničnih ...) izrade ožl jebljenih vratila .... spoljaš nji izrada navoja vretenastim glodalima unutra šnji izrada navoja struganjem a) Izrada navoja izrada navoja buš enjem izrada zuba zup čanika pojedinač nim rezanjem izrada zupč anika relativnim kotrljanjem b) Izrada zupčanika c) Izrada ožljebljenih vratila Slika 1.5. Postupci izrade navoja, zupčanika i ožljebljenih vratila U postupke O MR se često ubrajaju i kombinovani postupci obrade kao što su postupci: vibracio nog rezanja, obrade u abrazivnoj sredini, obrade na povišenim temperaturama, oja čanja površinskih slojeva deformisanjem, nareckivanja i sl. To su različiti post upci kojima se obezbeđuje poboljšanje efekta obrade klasičnih postupaka. 1.4.2 Osnovi procesa rezanja Proces rezanja nastaje prodiranjem reznog klina alata (1), brzinom v, u materija l predmeta obrade (2), slika 1.6. Prodiranjem reznog klina alata, pod dejstvom s poljašnje 7

Proizvodne tehnologije sile (sile rezanja F), dolazi do pretvaranja viška materijala debljine a (dubina rezanja) u strugotinu (3) debljine as. 3 as 1 V 6 7 F a 2 obrada struganjem 4 5 7 6 obrada bušenjem Slika 1.6. Osnovi procesa rezanja U procesu rezanja se uočavaju tri osnovne povr šine: Obrađivana površina (4), Obrađena površina (5) i Površina rezanja (6) Obra đivana površina je površina koja prethodi obradi i nalazi se ispred reznog klina . To je površina koja se potpuno ili delimično uklanja u procesu rezanja. Obrađe na površina je površina nastala kao rezultat procesa rezanja. Nalazi se iza rezn og klina i karakteriše je tačnost oblika i dimanzija, površinska hrapavost i vel ičina i osobine površinskog sloja. Površina rezanja je površina predmeta obrade koja se nalazi u direktnom kontaktu sa reznim alatom. To je površina koju obrazu je rezna ivica alata u toku rezultujućeg kretanja. Dve grupe osnovnih parametara obrade su: Tehnološki parametri obrade i Geometrijski parametri obrade Tehnološ ki parametri obrade (slika 1.7) su: » » » a, mm - dubina rezanja, s, mm/o - kora k ili vp, mm/min - brzina pomoćnog kretanja i v, m/min - brzina rezanja ili n, o /min - broj obrta. 8

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA 1 V, n 2 D V, n D a d 1 h S struganje h1 a 2 Vp glodanje Slika 1.7. Tehnološki parametri obrade u obradi struganjem i glodanjem Dubina re zanja a, mm je vrednost debljine sloja materijala koji se uklanja u procesu reza nja, određena rastojanjem obrađivane (1) i obrađene površine (2): a= D−d , mm pri obradi rotacionih delova i 2 a = h − h1 , mm pri obradi prizmatičnih delova. Korak (posmak) s, mm/o je pomeranje alata ili predmeta obrade u pravcu pomoćnog kretanja za jedan obrt alata ili predmeta obrade, za jedan zub alata s1, mm/z (g lodanje), za jedan dupli hod alata ili predmeta obrade s, mm/dh (rendisanje) ili jedan hod alata s, mm/hod (ravno brušenje). Brzina pomoćnog kretanja vp, mm/min je pomeranje alata ili predmeta obrade u jedinici vremena. Brzina rezanja v, m/ min ili v, m/s (brušenje) je pređeni put glavne rezne ivice alata u jedinici vre mena. Osnovni geometrijski parametri obrade su: » širina reznog sloja b, » deblj ina reznog sloja h i » površina poprečnog preseka reznog sloja A. U obradi strug anjem (slika 1.8), na primer, širina i debljina reznog sloja su: b= a ; h = S ⋅ sin κ , sin κ

h A B b C S E D

 

gde je κ d

napadni ugao.

a D κ Sli a 1.8. Rezni sloj u obradi struganjem 9

¡

Proizvodne tehnologije U procesu rezanja veći deo viška materijala CE uklanja glavno sečivo i pretvara u strugotinu. Manji deo obrađivane površine BE, uz obrađenu površinu, koji obraz uje pomoćna rezna ivica AE, ostaje na obrađenoj površini kao sastavni deo mikrog eometrije obrađene površine. Zato je nominalna površina poprečnog preseka reznog sloja ograničena konturom ABCD i iznosi: A = a ⋅S ≈ b ⋅h . 1.4.3 Osnovna retanja alata i predmeta obrade Da bi se proces rezanja ostvario neophodno je da postoje relativna retanja alat a i predmeta obrade. Na mašinama za obradu metala rezanjem se realizuju osnovna i dopuns a retanja (sli a 1.9). Osnovna retanja se izvode u to u procesa obrad e, a dopuns a na početku i kraju procesa obrade ili u prekidima. Osnovna kretanj a se dele na: glavna i pomoćna. V, n (1) D V, n (2) S (2) D S (2) struganje bušenje D V, n (1) n L (1) Vr, Vp Vp (2) glodanje V, n (1) L S (2) rendisanje S (2) Sa (2) Vt , nt (1) Vr, nr (2) razvrtanje brušenje Slika 1.9. Glavna (1) i pomoćna kretanja (2, 3) u obradi metala rezanjem Glavna kretanja (kretanje 1, slika 1.9) su kretanja koja omogućavaju stvaranje s trugotine i nastanak procesa rezanja. Definisana su: • • • brzinom rezanja - v, m/min ili m/s (obrada brušenjem), 1000 ⋅ v brojem obrta n: n = , o/min D ⋅π brojem du lih hodova nL, dh/min (rendisanje) ili hodova nL, hod /min (ravno 1000 ⋅ v brušenje): nL = , dh/min (hod/min). L 10

¡

¡

¡

¢

¡

¡

¡ ¡ ¡

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA gde su, ored mm dužina hoda anja (kretanja kom - s, mm/o; oznatih veličina: D, mm - prečnik predmeta obrade ili alata i L, alata ili predmeta obrade u pravcu glavnog kretanja. Pomoćna kret 2 i 3) obezbeđuju nastavak procesa rezanja. Definisana su: » kora mm/dh; mm/hod, » »

korakom po zubu s1, mm/z: s1 = s / Z ili Vp = n ⋅ S , mm/min brzinom pomoćnog kretanja - sp, mm/min: gde je, pored poznatih veličina, Z - broj zuba alata. Glavna i pomoćna kretanja mogu biti: obrtna i/ili pravolinijska, a izvode ih: rezni alat, predmet obrade i li rezni alat i predmet obrade. Dopunska kretanja su kretanja kojima se alat i p redmet obrade dovode u tačan međusobni položaj (primicanje, odmicanje ili podeša vanje položaja alata i sl.). 1.4.4 Osnovna geometrija reznog alata Svi rezni alati (slika 1.10) se sastoji od najmanje dva dela: tela alata na kome se nalaze rezni elementi alata (rezni klin) i drške ili otvor a u telu alata, preko kojih se izvodi postavljanje i pričvršćivanje alata na nos ač alata i mašinu. Rezni klin alata ispunjava osnovnu ulogu reznih alata, obezbeđujući rezanje (ukl anjanje viška materijala). Rezni alati (slike 1.10 i 1.11) u svom osnovnom oblik u imaju zajednički geometrijski oblik - rezni klin (slika 1.12.b). γ 1 2 α α 2 1 β γ α β 2 1 γ β α β 2 1 γ α β 2 1 γ α β 2 1 γ α β 2 1 γ 1 2 γ

£

£ £

£

£ £ £

Slik 1.10. Neki od l t 11

u o r di met l rez njem

¤

¢

¢

£

Proizvodne tehnolo ije dršk telo rudn površin l vno sečivo leđ na površina leđ na površina grudna površina po moćno sečivo rub (fazeta) osnova strugarski nož telo otvor telo drška valjkasto glodalo JUS K.D2.020 spiralna burgija glavno popre čno se čivo sečivo rub (fazeta) Slika 1.11. Osnovni delovi reznih alata Na reznom klinu alata se uočavaju karakteristične površine, linije i tačke: » gr udna površina, GP - površina po kojoj klizi strugotina, » leđna površina, LP - p ovršina okrenuta prema površini rezanja i » pomoćna leđna površina, PLP - površi na reznog klina alata okrenuta prema obrađenoj površini predmeta obrade. Presek grudne i leđne površine reznog klina alata predstavlja glavno sečivo - GS ili gl avnu reznu ivicu alata - GRI, a presek grudne i pomoćne leđne površine pomoćno s ečivo - PS ili pomoćnu reznu ivicu - PRI. Presek glavnog i pomoćnog sečiva je re zni vrh alata - RV. Z γ Pn Ps Po GP β rezni klin

α X Y GS LP

) Tehnološki koordin tni sistem

Slik 1.12. Koordin tne r vni tehnološko koordin tno sistem i osnovn eometr ij rezno klin l t Osnovn eometrij rezno l t je eometrij rezno klin l t (slik 1.12. ). Prem st nd rdu JUS K.A2.010 definis nje i utvrđivanje geometrije se izvodi kor išćenjem dva koordinatna sistema: tehnološkog - definisanje geometrije reznih alata kao geometrijskog tela pri njegovoj izradi, oštrenju i kontroli (osnovna g eometrija alata) i 12

¤

¥ £

£

£ £ £ £

£

¥

¥

£

£

¥

£ £ £ £

£

¥

£ £ £ ¥ £ £ £ £ £ £

£

£

£

) Osnovn

eometrij rezno klin

¥

£

£ £ £ ¥ £ £ ¥ £

£ £ £ £

osnov

¥ £

£

Pr dršk

l t (nož ) l t

£ ¥ £

¥

£ £

£

£

¥ ¤

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA kinematskog - definisanje geometrije alata u procesu rezanja (kinematska geome trija alata). Tehnološki koordinatni sistem (slika 1.12.a) čine četiri ravni: » osnovna ravan Pr - ravan koja prolazi kroz posmatranu tačku na sečivu alata i paralelna je ili upravna na neku ravan ili osu alata od značaja za izradu i oštrenje alata ili k ontrolu geometrije alata. Može se definisati i kao ravan koja sadrži osu predmet a obrade ili alata i normalna je na vektor brzine u tački u kojoj se posmatra ge ometrija alata, » ravan rezanja Ps - ravan tangencijalna na glavnu reznu ivicu ( sadrži glavnu reznu ivicu alata) i normalna je na osnovnu ravan, » normalna rava n Po - ravan upravna na osnovnu i ravan rezanja i » normalna ravan na glavno seč ivo Pn - ravan normalna na glavnu reznu ivicu ili tangentu na sečivo u posmatran oj tački. Položaj grudne i leđne površine reznog klina alata određen je osnovnom geometrijom alata (slika 1.12.b), koja obuhvata tri ugla: leđni ugao α - u o između leđne površine reznog klina alata i ravni rezanja, grudni ugao γ - u o između grudne površine reznog klina alata i osnovne ravni i ugao klina β - u o između grudne i leđne površine reznog klina alata. Vrednosti uglova reznog k lina alata se definišu (mere), najčešće, u normalnoj ravni Po (osnovni uglovi re znog klina sa ili bez indeksa - αο, γο, βο). M u se definisati i n rmalni (αν, γν, βν - u ormal oj rav i a lav o sečivo Pn), radijalni i aksijalni uglovi re znog klina alata.

1.4.5 Tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem Proces rezanja u svim vrstama obrade metala rezanjem se ostvaruje u tribomehanič kom sistemu (TMS) čiju strukturu čine (slika 1.13): rezni klin alata, predmet ob rade i sredstvo za hlađenje i podmazivanje. Tribomehanički sistem predstavlja sk up međusobno povezanih elemenata u jednu celinu radi ostvarivanja postavljenog c ilja: uklanjanje viška materijala i oblikovanje delova uz minimalne troškove izr ade i maksimalnu proizvodnost, tačnost i kvalitet obrade. Materijal Energija Informacija 2 3 1 V Obra đena površina 1 - rezni alat 2 - pre dmet obrade 3 - sredstvo za hlađ enje i podmazivanje - SHP Slika 1.13. Tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem Pored strukture, TMS karakterišu ulazne i izlazne veličine. 13

£¥ £¥

¦

¥¦

§

¥ § §

§

§

£¥

Proizvodne tehnologije Ulazne veličine su: » materijal, energija i informacija. Materijal se odnosi na materijal predmeta obrade i pomoćni materijal (sredstva z a hlađenje i podmazivanje, ulja za podmazivanje prenosnika i vođica alatnih maši na itd.). Polazni materijal ili polufabrikat se naziva pripremak, materijal ili deo u toku obrade obradak (predmet obrade), a gotov deo izradak. Energija se tro ši na ostvarivanje procesa rezanja, savlađivanje otpora rezanja, otpora kretanju izvršnih organa obradnog sistema i ostvarivanje potrebnih kretanja alata i pred meta obrade. Informacija obezbeđuje upravljanje procesom rezanja. Predstavljaju skup podataka o mašinama, alatima, priborima, pripremku, mernim i kontrolnim sre dstvima, režimima obrade, sistemima upravljanja procesom itd. Izlazne veličine iz tribomehaničkog sistema su: informacija, energija i materijal. Izlazne informacije su transformisane ulazne informacije i obuhvataju skupove podataka o: kvalitetu obrade (tačnost oblika, p oložaja i ostvarenih mera i kvalitet obrađenih površina), proizvodnosti i ekonom ičnosti obrade. Izlazna energija je transformisana ulazna energija, toplotna i k inetička energija elastičnih deformacija i vibracija elemenata tehnološkog siste ma (mašina - rezni alat pribor - predmet obrade). » Izlazni materijal je izradak i otpadni materijal (strugotina, utrošeno sredstvo za hlađenje i podmazivanje, utrošeno ulje za podmazivanje i sl.). 1.4.6 Naučne oblasti OMR Proces rezanja prati pojava otpora kretanju reznog klina alata kroz materijal pr edmeta obrade, toplote i visokih temperatura u zoni rezanja, trenja u zonama kon takta alata i predmeta obrade i habanja alata. Mehanika procesa rezanja je deo n auke o obradi metala rezanjem posvećen problematici određivanja vrednosti otpora i brzina rezanja i dinamičkog ponašanja elemenata obradnog sistema. Termodinami ka procesa rezanja je posvećena problemima generisanja i odvođenja toplote iz zo ne rezanja (obrade), kao i određivanja temperatura rezanja. Tribologija rezanja obuhvata proučavanje procesa trenja u zonama kontakta alata i predmeta obrade i procesa habanja reznih elemenata alata. Ekonomika procesa rezanja je oblast nauk e o OMR posvećen problematici troškova obrade i obezbeđenja maksimalnih tehno ekonomskih efekata obrade (minimalne cene koštanja proizvoda, maksimalnog profit a i sl.). 14

2. 2.1 OBRADNI SISTEMI OBRADNI SISTEMI I PROCESI Sistemi za obradu rezanjem ili obradni sistem (slika 2.1) se sastoji od sredstav a rada i obradnih procesa, sa karakterističnim ulaznim i izlaznim veličinama, pr ikazanim na slici. SISTEM ZA OBRADU METALA Informacije Energija Pripremak (sirovina) SREDSTVA RADA Ma šina Rezni alat Pribor Merilo Predmet obrade - obradak OBRADNI PROCESI Proces i obrade Pomoć ni procesi Informacije Energija Izradak (gotov deo) Otpadni mater ijal Pomoćni materijal Slika 2.1. Struktura sistema za obradu rezanjem Sredstva rada obuhvataju pet pod sistema i to podsisteme: mašina, reznih alata, pribora, mernih instrumenata - me rila i predmeta obrade. Podsistem mašina čini jedna ili više alatnih mašina sa s vim instalacijama i agregatima. Podsistem alata se sastoji od jednog ili više re znih alata za izvođenje procesa obrade. Podsistem pribora obuhvata sve standardn e, univerzalne i specijalne pribore za pozicioniranje, vođenje i stezanje alata i obratka. Podsistem merila čine univerzalna i specijalna sredstva merenja i kon trole (prema standardima sistema upravljanja kvalitetom ISO 9001:2001 oprema za merenje, kontrolisanje i ispitivanje). Jedan ili više predmeta obrade čine podsi stem predmeta obrade. 2.2 OBRADNI PROCESI Obradni procesi se sastoje od: procesa obrade (direktnih ili efektivnih procesa) i pomoćnih ili dopunskih procesa. Procesi obrade su procesi direktne transforma cije predmeta obrade u gotov proizvod ili poluproizvod za dalju obradu (struganj e, bušenje, glodanje...). Pomoćni procesi omogućavaju izvođenje procesa obrade ( pozicioniranje i stezanje alata i predmeta obrade, odlaganje predmeta obrade, uk ljučivanje i isključivanje mašine...).

Proizvodne tehnologije Tehnološki ili obradni proces (proces izrade delova ili p roizvoda) se realizuje kroz tehnološke postupke obrade. Tehnološki postupak je s kup svih obrada na predmetu obrade u toku izrade na odgovarajućim mašinama, uz p rimenu reznog, steznog i mernog alata. Elementi tehnološkog postupka su tehnološ ke operacije ili jednostavno operacije. Operacija je obrada pripremka na jednoj mašini (jednom radnom mestu) uz jednu pripremu mašine. Broj operacija je broj pr iprema ili broj mašina (kada se operacija poklapa sa obradnim procesom) ili broj pozicija obrade. Dva osnovna principa projektovanja tehnoloških procesa (slika 2.2) su sa: diferencijacijom i koncentracijom operacija. DIFERENCIJACIJA OPERACIJA KONCENTRACIJA OPERACIJA Operacija 10: Operacija 50: Op eracija 10: Popreč na obrada Popreč na obrada Obrada jedne strane 3 1 Operacija 20: Operacija 60: Uzduž na obrada Uzduž na obrada 2 4 Zahvati: 1 - Popreč na obrada 2 - Uzdu žna obrada (2 prolaza) 3 - Buš enje otv ora 4 - Obaranje ivice Operacija 20: Obrada druge strane Operacija 30: Bušenje otvora Operacija 70: Oba ranje ivice 1 3 Zahvati: 1 - Popreč na obrada 2 - Uzdu žna obrada 3 - Obaranje ivice 2 Operacija 40: Obaranje ivice Gotov deo - izradak Slika 2.2. Diferencijacija i koncentracija operacija, podela operacija na zahvat e i prolaze Diferencijacija operacija podrazumeva tehnološki proces proizvodnje kod koga su proizvodne operacije svedene na najjednostavnije elemente (zahvate). Koncentracija operacija je objedinjavanje nekoliko različitih obrada (zahvata) na jednoj mašini i u isto vreme. 16

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI U okviru jedne operacije može da postoji više podoperacija. Podoperacija predsta vlja jedan položaj predmeta obrade u odnosu na mašinu i stezni alat ili pribor. Svaka operacija odnosno podoperacija se sastoji od: zahvata i prolaza. Zahvat je proces istovremene obrade jedne ili više površina predmeta obrade korišćenjem j ednog ili više alata, bez promene režima obrade. Razlikuje se elementarni, slože ni i grupni zahvat. Elementarni zahvat je obrada jedne površine jednim alatom. S loženi zahvat (slika 2.3.a) je proces oblikovanja složene površine jednim alatom (kopiranjem ili na NU mašinama). Grupni zahvat (slika 2.3.b) čini proces istovr emene obrade više površina većim brojem alata. Prolaz (slika 2.4) je deo zahvata u kome se jedan sloj materijala uklanja jednim alatom. Poslednjim prolazom zavr šava se zahvat i proces oblikovanja i obrade posmatrane površine. a) Elementarni zahvat b) Složeni zahvat c) Grupni zahvat Slika 2.3. Složeni (obrada kopiranjem) i grupni zahvat (obrada višesečnim alatom ) a) Jedan prolaz b) Dva prolaza Slika 2.4. Prolazi u obradi struganjem 2.3 MAŠINE U OBRADI METALA REZANJEM Alatne mašine obezbeđuju izradu i obradu delova različitih oblika i dimenzija, p očev od najjednostavnijih (vratila, osovine, osovinice i sl.) do najsloženijih ( lopatice turbina, bregovi i sl.). Alatne mašine se razlikuju po obliku, struktur i i konstrukciji, dimenzijama, eksploatacijskim karakteristikama i nameni. Klasi fikacija mašina se najčešće izvodi prema nameni, proizvodnoj operaciji, na: stru gove, bušilice, glodalice, rendisaljke, testere, brusilice, mašine za provlačenj e, obradne centre, fleksibilne tehnološke module, ćelije, centre i sisteme .... 17

Proizvodne tehnologije Strukturni elementi univerzalnih (na primer struga - slik a 2.5) i specijalnih alatnih mašina se razvrstavaju na glavne ili osnovne, eleme nte gradnje i montaže i elemente upravljanja. Glavni ili osnovni elementi su: no seći sistem, sistem vođenja i pogonski sistem. glavno vreteno ni=n1, n 2,..., nm no EM 1 izmenljiva grupa zup čanika 3 prenosni k pomoćnog kretanja 4 prenosnik glavnog kretanja 2 5 6 7 mehanizam pretvaranja o brtnog u pravolinijsko kretanje 8 10 si=s 1, s2,..., s m nosa~ alata zadnji oslo nac (konjić) 9 1 - pogonski elektromotor; 2 - prenosnik glavnog kretanja; 3 - izmenljiva grupa zupč anika; 4 - prenosnik pomoć nog kretanja; 5 - stezna glava; 6 - vuč no vrete no; 7 - vodeć e vreteno; 8 - suport; 9 - konji ć; 10 - predmet obrade Slika 2.5. Šematski prikaz univerzalnog struga Pogonski sistemi glavnog obrtnog i pravolinijskog kretanja obezbeđuju neophodne momente i brzine rezanja za nasta nak procesa rezanja datog spektra materijala i dimenzija predmeta obrade. Sastoj e se od pogonskog elektromotora, prenosnika i vreteništa kod glavnog obrtnog kre tanja, odnosno pogonskog elektromotora, prenosnika, mehanizma za pretvaranje obr tnog u pravolinijsko kretanje i izvršnog organa kod glavnog pravolinijskog kreta nja. Pogonski sistemi pomoćnog kretanja obezbeđuju neophodne momente i brzine kr etanja za nastavak procesa rezanja. Zavisno od koncepcijskog rešenja i vrste ala tne mašine mogu biti zavisni ili nezavisni, kontinualni ili periodični. Sastoje se od prenosnika pomoćnog kretanja, mehanizma pretvaranja obrtnog u pravolinijsk o kretanje i izvršnog organa. Kod zavisnih prenosnika pogon se obezbeđuje dopuns kim prenosnikom između prenosnika glavnog i pomoćnog kretanja, a kod nezavisnih posebnim elektromotorom. 2.3.2 Prenosnici alatnih mašina Mehanizmi koji obezbeđuju izmenu parametara kretanja izvršnih organa alatnih maš ina (broja obrta, broja duplih hodova, koraka, brzine pomoćnog kretanja i sl.) s u prenosnici alatnih mašina. Predstavljaju jedan od osnovnih elemenata konstrukc ije alatnih mašina (slika 2.5) i dele se na prenosnike: glavnog kretanja i pomoć nog kretanja. Prenosnici alatnih mašina prema principu gradnje mogu biti: mehani čki, električni, hidraulični i pneumatski, a prema vrednosti izlaznih parametara kretanja odnosno načinu regulisanja izlaznih parametara: kontinualni i stupnjev iti. Mehanički stupnjeviti prenosnici, izvedeni najčešće kao kaišni ili zupčasti prenosnici (slika 2.6), obezbeđuju diskretne vrednosti parametara kretanja unut ar oblasti izmene parametara kretanja (od minimalne do maksimalne vrednosti). 18

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI EM no EM no glavno vreteno n i=n 1, n2, n 3 kai šni prenosnik zupčasti prenosnik glavno vreteno n i= n1, n 2,..., n12 Slika 2.6. Mehanički stupnjeviti prenosnici Kontinualni prenosnici se izvode naj češće kao mehanički u vidu varijatora (slika 2.7 a), električni (slika 2.7 b), h idraulični ili kombinovani. Obezbeđuju bilo koju vrednost parametara kretanja un utar oblasti izmene parametara kretanja. no EM EM glavno vreteno ni=nmin - n max varijator - mehanički prenosnik ni=nmin - n max glavno vreteno ni=n min - n max električni prenosnik Slika 2.7. Mehanički i električni kontinualni prenosnici Prenosnici za glavno kr etanje se izvode najčešće kao stupnjeviti ili kombinovani (stupnjeviti i kontinu alni). Zakonitosti promene parametara kretanja Broj obrta alata ili predmeta obr ade: n= 1000 ⋅ V = f ( V , D ), D ⋅π o/mi

je fu kcija rzi e (V) i rečnika alata ili predmeta obrade (D). Jedna te ista v rednost brzine rezanja V, pri različitim vrednostima prečnika, se može ostvariti samo različitim brojevima obrta alata ili predmeta obrade. Kako se prečnik kont inualno menja u granicama Dmin - Dmax, to se utvrđena brzina rezanja može ostvar iti prenosnicima sa kontinualnom promenom broja obrta u granicama nmin - nmax. K ontinualnih (mehaničkih) prenosnika ima malo i sreću se najčešće u laboratorijsk im uslovima, jer je njihova konstrukcija i izrada veoma složena, a cena visoka. Međutim, pojavom frekventnih regulatora nove generacije primena električnih kont inualnih prenosnika postaje dominantna. 19

¢

§

¤

§

§

Proizvodne tehnologije Većina obradnih sistema (mašina) ima prenosnike sa stupnj evitom promenom broja obrta. Prenosnici sa stupnjevitom promenom mogu biti sa: a ritmetičkom, geometrijskom, dvostrukom geometrijskom i logaritamskom promenom. N ajčešće se koristi geometrijska promena. To je promena broja obrta koju karakter iše konstantan odnos dva susedna broja obrta: n n2 n3 = = ....... = m = = const . n1 n2 nm−1 Odn s r jeva rta (k raka ili rzina p m ćnog kretanja) se naziva geometrijski m faktorom promene prenosnika mašine . Za unifikaciju i standardizaciju mašina i prenosnika za glavno i pomoćno kretanje koriste se standardne vrednosti brojev a obrta i parametara pomoćnog kretanja. Standardne vrednosti se formiraju za geo metrijsku promenu korišćenjem osnovnog reda zasnovanog na geometrijskom faktoru promene prenosnika: R 20 ∴ = 20 10 = 1,12 . Pored osnovnog reda najčešće se koriste izvedeni redovi: R10 ∴ = 10 10 = 1,25 , i R 20 / 3 ∴ = 20 / 3 10 = 1,4 , R10 / 3 ∴ 10 = 2 . a ređe R 5 ∴ i Na osnovu navedenih vrednosti geometrijskih faktora promene formiraju se tabele standardnih vrednosti brojeva obrta i koraka (tabele P.20 i P.21 Priručnika). I osnovni i izvedeni redovi ukazuju na niz vrednosti brojeva obrta i koraka, formi ran tako da odnos dve susedne vrednosti bude konstantan i odgovara geometrijskom faktoru promene prenosnika. 2.4 REZNI ALATI 2.4.1 Klasifikacija reznih alata Osnovne oblici reznih alata, dimenzije, namena i tehnički zahtevi standardnih re znih alata su definisani odgovarajućim standardima, odnosno tehničkim uslovima k ojima je određen kvalitet i rezna sposobnost alata. U masovnoj i visokoserijskoj proizvodnji, posebno u uslovima visoke automatizacije i fleksibilne proizvodnje , racionalnije je koristiti tzv. specijalne rezne alate. To su alati specijalno projektovani i izrađeni za konkretne uslove obrade i konkretnu proizvodnu opremu . Klasifikacija reznih alata se može vršiti na različite načine. Opšta podela re znih alata je na: ručne i mašinske. Podela mašinskih alata se izvodi na bazi raz ličitih kriterijuma i to prema vrsti obrade, materijalu predmeta obrade, vrsti a latnog materijala, broju reznih ivica, obliku alata i položaju površina obrade, tipu alata, načinu postavljanja alata itd. Najčešća podela alata je prema vrsti obrade i to na rezni alati za: struganje, bušenje, proširivanje i razvrtanje, gl odanje, rendisanje, brušenje i glačanje, provlačenje, izradu zupčanika, ožljeblj enih vratila, navoja i sl. 20 = 5 10 = 1,6

¦ ¦

¤

¦

¦ ¤

¦

¤

¦

= 10 / 3

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI Prema vrsti materijala predmeta obrade razlikuju se rezni alati za obradu metala , drveta, plastičnih masa, nemetala (kamen, staklo, mermer, hartiju, grafit i sl .). Prema vrsti alatnog materijala alati se dele na alate od alatnog čelika, brz oreznog čelika, tvrdih metala, keramičkih materijala, dijamantske alate, alate o d supertvrdih materijala i sl. Pored ovim alata i alatnih materijala postoje ala ti od brzoreznih čelika i tvrdih metala sa tvrdim prevlakama. Prema broju reznih ivica razlikuju se jednosečni (noževi za rendisanje, struganje, bušenje, rezanj e navoja i sl.), dvosečni (spiralne i ravne burgije i sl.), višesečni (proširiva či, razvrtači, upuštači, glodala, ureznici, ...) i mnogosečni alati (alati za br ušenje - tocila). Prema obliku alata razlikuju se alati za obradu spoljašnjih po vršina, izradu otvora, izradu navoja, ožljebljenih vratila i zupčanika. Prema ti pu alati se razvrstavaju na alate izrađene izjedna od alatnog materijala (integr alni alati), sa umetnutim reznim elementima (zubima), alati sa lemljenim i mehan ički pričvršćenim pločicama. Prema načinu postavljanja na mašinu razlikuju se al ati sa drškom i nasadni alati ili alati sa otvorom. Najvažnije karakteristike re znih alata su: geometrijski oblik, koji je određen postupkom obrade kome je name njen, rezna geometrija, koju čine osnovna geometrija i geometrija specifična za pojedine alate i materijal alata, materijal od koga je rezni alat izrađen. 2.4.2 Oblik i osnovni konstruktivni elementi reznih alata Svi rezni alati se sastoji od najmanje dva osnovna dela (slika 2.8): tela alata na kome se nalaze rezni elementi alata (rezni klin) i drške ili otvora u telu al ata, preko kojih se izvodi postavljanje i stezanje alata na nosač alata i mašinu . drška telo grudna površina glavno sečivo leđna površina leđna površina grudna površina pomo ćno sečivo rub (fazeta) osnova strugarski nož telo otvor telo drška valjkasto glodalo JUS K.D2.020 spiralna burgija glavno poprečno sečivo sečivo rub (fazeta) Slika 2.8. Osnovni delovi reznih alata 21

Proizvodne tehnologije Rezni klin alata ispunjava osnovnu ulogu reznih alata, ob ezbeđujući rezanje odnosno uklanjanje viška materijala. Sastoji se od jedne ili više reznih ivica (glavnih i pomoćnih sečiva), utvrđene osnovne geometrije. Telo alata sa reznim klinom alata čini jedinstvenu konstruktivnu i funkcionalnu celi nu formiranu na različite načine i to kao alat: iz jednog komada (integralno) slika 2.8, sa umetnutim reznim elementima (zubima), lemljenom ili mehanički prič vršćenom pločicom (slika 2.9). boraks sredstvo za lemljenje - lem ploč ica izgled alata telo sa drškom `ica za vezivanje šema lemljenja pločica Strugarski nož sa lemljenom ploč icom Dva sistema vezivanja (stezanja) Strugarski nož sa okretnom pločicom Slike 2.9. Oblik alata sa lemljenim i mehanički pričvršćenim pločicama Drugi deo , drška odnosno prihvatni i stezni deo, obezbeđuje pravilno postavljanje baziran je, prihvatanje i pouzdano stezanje alata u odgovarajući pribor mašine. U nizu s lučajeva drška se koristi i za centriranje alata. Oblik drške zavisi od tipa ala ta. Kod strugarskih noževa drška je kružnog, pravougaonog ili kvadratnog poprečn og preseka (slika 2.10.a). Kod cilindričnih alata (burgije, razvrtači, vretenast a glodala i sl.) oblici drški (slika 2.10.b-d) se razvrstavaju na: cilindrične i sa Morze konusom i to: » sa ušicama i » bez ušica, pri čemu su završeci cilindr ičnih drški prikazani na slici 2.10.e-g. Nasadni alati imaju cilindrične ili kon ične otvore (slika 2.11), preko kojih se ostvaruje postavljanje, centriranje, ba ziranje i stezanje alata. Uzdužni ili poprečni klin sprečava proklizavanje alata i obezbeđuje prenošenje obrtnog momenta sa vratila mašine na alat. Oblici i kar akteristike reznih pločica Rezne pločice se izrađuju od brzoreznog čelika, tvrdo g metala, rezne keramike, dijamanta i kubnog nitrida bora, a za nosač alata se v ezuju: lemljenjem (lemljene pločice) ili mehaničkim pričvršćivanjem (okretne ili izmenjive pločice). 22

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI d b b h a) cx h b) D c) 120 o 60 D o l D1 l l1 l2 D2 L l1 d) b l1 l2 d 120 o 60 D d 60 o o 60 D o e) f) b g) Slika 2.10. Oblici drški strugarskih noževa i cilindričnih alata l1 L hk l1 f D h a) Cilindrični otvori b) Konični otvori

D bk L konus 1:30 Slika 2.11. Oblici otvora kod nasadnih alata 23

Proizvodne tehnologije Lemljenje pločice (slika 2.12) od brzoreznog čelika ili t vrdog metala se koriste za izradu strugarskih noževa, burgija, razvrtača, glodal a i sl. Retko se sreću u savremenim proizvodnim uslovima. za laku obradu - JUS K.C1.150 za kopirno struganje JUS K. C1. 152 za izradu kaiš nika JUS K. C1. 153 Tip G Tip H Tip J za mašinske noževe - JUS K. C1. 151 oblik A oblik B oblik C oblik D oblik E Slika 2.12. Neki oblici lemljenih pločica Okretne - izmenjive ili višesečne ploč ice (slika 2.13) se mehanički vezuju za nosač alata. Nakon habanja jednog sečiva menja se sečivo, a nakon habanja pločice menja se pločica. Pohabane pločice se skupljaju i vraćaju na reciklažu. trouglaste TNUN TNMA TNMM TNMG TPUN, TPGN TPMR, TPGR kvadratne TPAN TNMX SNUN, SNGN SNMA SNMM SNMG SPUN, SPGN SPGF

SPGX SNAN, SNCN romboidne, romb DNMM, DNMG, DNMA CNMA CNMG okrugle specijalne KNUX R 166G R 156.3 Slika 2.13. Neki oblici izmenjivih (okretnih) pločica 24

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI Okretne pločice su različitog oblika, dimenzija, geometrije, tačnosti izrade i s l. Prema JUS K.A9.030 oznaka pločica je usklađena sa ISO standardima (slika 2.14 ). SISTEM OBELEŽ AVANJA REZNIH PLOČICA ZA STRUGARSKE NOŽEVE PO ISO STANDARDU 1. OBLIK OKRETNE PLOČ ICE H C 80 O D 55 P E 75 M R V S 35 o o 30 G o 2. LEĐ NI UGAO 5. 6. DUŽ INA REZNE IVICE H L l l A B K C D E H V 7. 8. DEBLJINA PLOČ ICE S S S 9. 10. RADIJUS VRHA r L o 3 o A 5 o B O A 85 B o o 7 o o C 15 o D l P l l oznaka 01 03 04 06 07 09 11 oznaka r, mm okrug. 00 o{t. vr. 00 02 04 08 12 16 24 32 40 0,2 0,4 0,8 1,2 1,6 2 ,4 3,2 4,0 88 K o l

80 55o 20 o E 25 o F R l 0 o N S l s, mm 1,59 3,18 4,76 6,35 7,94 9,52 11,11 T 11 o T P l S 1 P 2 G R 3 4 12 04 08 E 5 6 7 8 9 10 11. OBLIK REZNE IVICE F E 11 12 R 3. TOLERANCIJE 4. VRSTA LOMAČ A I NAČ IN PRITEZANJA Tolerancija, mm T za m T za d Klasa d, kl. J, klasa s d m mm klasa klasa K,L, F A U U N M A +0,005 +0,025 +0 ,025 6,35 +0,08 +0,13 +0,03 +0,08 +0,005 +0,025 +0,013 B M 9,52 +0,08 +0,13 +0,0 3 +0,08 G C +0,013 +0,025 +0,025 2,7 +0,13 +0,20 +0,03 +0,13 H +0,013 +0,025 +0, 13 5,66 +0,15 +0,27 +0,10 +0,18 +0,025 +0,025 +0,025 E R N 9,05+0,15 +0,27 +0,10 +0,18 G +0,025 +0,13 +0,025 J K L M U +0,0051 +0,013 1

12. SMER REZANJA R T S L od+0,052 25,4 +0,18 +0,38 +0,13 +0,25 +0,025 do+0,132 T - tolerancija mere od+0, 052 +0,025 do+0,132 +0,025 od+0,052 do+0,132 od+0,052 do+0,132 od+0,08 do+0,252 2 X specijalni oblik +0,0251 od+0,082 +0,13 do+0,182 od+0,12 +0,13 do+0,382 2 1 2 Odnosi se na pločice sa brušenom ravnom fazetom Tolerancije zavise od veli čine pločice i date su u gornjoj tabeli N Slika 2.14. Sistem označavanja okretnih pločica Pločice od alatne keramike imaju iste oblike kao i pločice od tvrdog metala. Izrađuju se bez centralnog otvora, imaju veću debljinu i leđni ugao im je 0o. Često se izrađuju sa rubom - fazetom duž glavnog sečiva u cilju povećanja čvrstoće. 25

Proizvodne tehnologije Mehaničko pričvršćivanje pločica i nosači alata Mehaničko pričvršćivanje pločica za nosač pločica (alata) se ostvaruje na različ ite načine (preko poluge, klina i zavrtnja ili držača i zavrtnja itd.). Mehaničk o pričvršćivanje pločica predstavlja osnovu gradnje savremenih reznih alata, a s istem pričvršćivanje je standardizovan. Nosači alata su različite konstrukcije i izrađeni su od konstruktivnih materijala. Prema ISO standardu oznaka nosača (sl ika 2.15) ima 14 simbola (12 obaveznih i dva dopunska). SISTEM OBELEŽAVANJA DRŽAČA - NOSAČA ALATA ZA SPOLJAŠNJU OBRADU PO ISO STANDARDU 1. SISTEM STEZANJA 2. OBLIK OKRETNE PLOČ ICE 5. SMER REZANJA C H C 80 L o 6. 7. VISINA DRŽ AČA 8. 9. ŠIRINA DRŽ AČA Pritezanje odozgo M O D 55 o A 85 B o o R P Pritezanje odozgo i preko otvora P E 75 M R V S 35 88 K o o L 80 55o Pritezanje preko otvora S o N Pritezanje vijkom T P

1 90 o S 75 o 2 90 o B 3 N 4 4. LEĐ NI UGAO R 25 25 M* 12 __ 5 6 7 8 9 10 10. DUŽ INA DR ŽAČ A 11. 12. DUŽ INA REZNE IVICE 1 11 12 13 14 13. 14. OZNAKE PREMA IZBORU PROIZVOĐ AČA 3. NAPADNI UGAO 3 A o 45 B o 60 C o 90 90 o o A 5 o B 1 H l L l A B K C D E H V O 7 1 o C 15

o D D o 93 Eo 75 95 F o 95 o G 50 o l P l l 20 J o 63 K o 75 L o 45 M o 60 o E 25 o F R l 30 N o 93 R 72,5 o o G 0 o N l S l S T o o 60 85 11 U V W Y

o P T l Slika 2.15. Sistem označavanja nosača reznih pločica 26

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI 2.4.3 Alatni materijali Početkom XX veka brzina rezanja se kretala u granicama 10 - 20 m/min (slika 2.16 ), da bi u savremenim proizvodnim uslovima dostigla vrednost i do 1.000 m/min, p a i više, u proizvodnim operacijama struganja i čeonog glodanja. t g, min 100 V, m/min 1000 tg V 1 1903 ugljenič ni alatni čelici 1974 rezna keramika 10 godina Slika 2.16. Uticaj vrste alatnog materijala na brzinu i vreme obrade U skladu sa razvojem alatnih materijala i porastom brzine rezanja menjala se i konstrukcija reznih alata i alatnih mašina i obradnih sistema, čime su stvoreni uslovi za ko rišćenje raspoloživih mogućnosti savremenih alatnih materijala, kako u pogledu p ovećanja brzine rezanja, tako i u pogledu proizvodnosti, ekonomičnosti, tačnosti i kvaliteta obrade. Sve vrste savremenih alatnih materijala su nastale kao rezu ltat stalne težnje da se obezbedi alatni materijal što veće tvrdoće i žilavosti, odnosno otpornosti na: habanje i udarna opterećenja i vibracije, posebno u uslo vima visokih temperatura rezanja. Sa porastom temperature rezanja opadaju vredno sti mehaničkih karakteristika alatnih materijala (slika 2.17). Smanjenje tvrdoće alatnog materijala dovodi do smanjenja otpornosti na habanje i postojanosti ala ta. HRC rezna keramika T alat: valjkasto glodalo alatni čelik tvrdi metal - TM brzorezni čelik - BČ 400 600 1000 θ, K 64 HRC Slika 2.17. Uticaj temperature na mehaničke karakteristike alatnog materijala i uticaj promene tvrdoće alatnog materijala na postojanost glodala 27

Proizvodne tehnologije Istovremeno rešenje suprotnih zahteva, posebno zahteva za visokom tvrdoćom i žilavošću, dovelo je do razvoja spektra alatnih materijala k ao što su: ugljenični i legirani alatni čelici, brzorezni čelici, tvrdi me tali, alatna ili rezna keramika i super tvrdi materijali. Sem ovih alatnih m aterijala koriste se i materijali nedefinisane geometrije namenjeni izradi alata za brušenje, poliranje, honovanje i sl. To su različiti brusni materijali tipa korunda, silicijum karbida i sl. Danas se za izradu reznih alata najčešće korist e: brzorezni čelik i tvrdi metal. Pored alatnih materijala za izradu alata koris te i pomoćni materijali. To su materijali za izradu drške, tela, nosača, nastava ka i sl. Kao pomoćni materijali koriste se: konstruktivni čelici, sivi liv, čeli čni i aluminijumski liv itd. Ugljenični alatni čelici pripadaju grupi alatnih če lika istorijskog značaja. Koriste se za izradu alata namenjenih obradi metala ma lim brzinama rezanja (ručni ureznici, razvrtači i sl.) i obradi drveta. Legirani alatni čelici su čelici poboljšanih karakteristika, posebno u pogledu otpornost i na visokim temperaturama i otpornosti na habanje. Koriste se, uglavnom, za izr adu alata koji rade sa malim opterećenjima i malim brzinama rezanja. Češće se ko riste za izradu alata za isecanje i oblikovanje lima, kao i izradu mernih alata i pribora. Prema osnovnom legirajućem elementu dele se na: hrom, volfram, hrom volframove, hrom - silicijuumove i hrom - vanadijumove legirane alatne čelike. To su, na primer, čelici tipa Č4140, Č4141, Č4143, ..., Č4149, prokron čelici (Č 4170 ... Č4176), merilo čelici (Č3840, Č4840, Č6440, ...), OCR čelici (Č4150, Č4 650, Č4750 ...) ... Brzorezni čelik se pretežno koriste za izradu alata za bušen je, glodanje, rendisanje, provlačenje i sl., alata koji pretežno rade u uslovima prekidnog rezanja. Predstavljaju najvažniji i najčešće primenjivani visokolegir ani alatni čelik sa većim sadržajem legirajućih elemenata, pre svih: hroma, volf rama, molibdena, vanadijuma i kobalta. Variranjem sadržaja legirajućih elemenata menjaju se tvrdoća i otpornost na habanje, žilavost i otpornost na udarna - din amička opterećenja, otpornost na povišenim temperaturama i sl. Brzorezni čelici sa povećanim sadržajem volframa (18 % W, 4 % Cr i 1 % V) su klasični brzorezni č elici. U savremenim proizvodnim uslovima sve više se ko-riste molibdenski brzore zni čelici sa smanjenim sadržajem volframa (5 % Mo, 6 % W i 2 % V). Brzorezni če lici povećane postojanosti na visokim temperatrama sadrže veći procenat vanadiju ma (do 4 %), a brzorezni čelici visoke otpornosti na povišenim temperaturama sad rže veći procenat molibdena, vanadijuma i kobalta. To su tzv. super brzorezni če lici. Povećanjem sadržaja volframa povećava se i osetljivost brzoreznog čelika n a pojavu defekata pri brušenju - oštrenju. Povećanjem sadržaja kobalta smanjuje se žilavost brzoreznog čelika. Prema osnovnim legirajućim elementima brzorezni č elici se dele na: 28

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI volframove brzorezne čelike: Č6880, Č6881, Č6882, Č6883, Č9782 ... namenjene izr adi normalno opterećenih reznih alata, volfram - molibdenske brzorezne čelike: Č 7680, Č9780, Č9783... namenjene izradi alata povećanog opterećenja, molibdenske brzorezne čelike: Č7880, ... namenjene izradi alata za prekidno rezanje, jer se odlikuju povećanom žilavošću, vanadijumske brzorezne čelike: Č8780, Č9681, Č9683 , Č6981, Č9880, ... koje odlikuje povećana otpornost na habanje i visoke tempera ture, a namenjeni su izradi alata za završnu obradu i kobaltske brzorezne čelike : Č6980, Č9682, Č9780, ... koje karakteriše otpornost na visokim temperaturama i namenjeni su izradi jače opterećenih alata. Savremeni brzorezni čelici sa prevl akama, najčešće titan - nitrida (TiN) poskupljuju alat za 20 - 40 %, ali obezbeđ uju i povećanje postojanosti alata za 2 - 3 pa i nekoliko puta (slika 2.18). Pre vlake se izrađuju kao jednoslojne ili višeslojne od TiC, TiN, Al2O3, kubnog nitr ida bora ili dijamanta. h brzorezni č elik brzorezni č elik + TiN hk TiN T1 T2 T Slika 2.18. Uticaj prevlake na postojanost alata od brzoreznog čelika Tvrdi meta li se koriste za izradu strugarskih noževa, čeonih glodala i sl., alata koji pre težno rade u uslovima neprekidnog rezanja. Tvrdi metali su fizičko - metalurška smeša tvrdih (osnovni materijal tipa karbida WC, TiC, TaC, NbC, ...) i žilavih k omponenti - vezivnog materijala (metali Co, Ni, ...). Variranjem sadržaja osnovn og i vezivnog materijala prilagođavaju se tvrdoća i žilavost tvrdih metala širok om području primene. Tvrde metale odlikuju visoka postojanost i tvrdoća na poviš enim temperaturama (i do 1250oC), što obezbeđuje povećanje brzine rezanja i proi zvodnosti. Međutim, manja žilavost dovodi do smanjenja otpornosti na udarna, din amička opterećenja. Prema sadržaju volfram - karbida WC razlikuju se: tvrdi meta li sa velikim sadržajem WC i neznatnim dodatkom ostalih karbida TiC, TaC. Namenj eni su obradi tvrdih i krtih materijala, kada se formira kidana strugotina i tvr di metali na bazi WC, TiC i TaC (sa povećanim sadržajem TiC i TaC). Namenjeni su obradi žilavih materijala, kada se formira neprekidna strugotina. 29

Proizvodne tehnologije Prema ISO i JUS standardima oznaka tvrdog metala sadrži: slovni i brojni deo. Slovni deo oznake (slika 2.19) ukazuje na osnovnu grupu tvr dih metala. Prema slovnoj oznaci tvrdi metali se razvrstavaju u tri grupe: » gru pa P (plava) - namenjena obradi čelika, čeličnog i temper liva, » grupa M (žuta) - namenjena obradi čelika, čeličnog, temper i sivog liva i » grupa K (crvena) namenjena obradi krtih materijala. oć a d tv r tv r d P01 K01 P05 K05 P08 K10 P10 P20 K20 M10 P25 M20 K30 M30 P30 K40 M40 P40 K50 P50 ISO M a oć vo s t žila žila st vo ISO P ISO K Slika 2.19. Klasifikacija i označavanje tvrdih metala Brojni deo oznake određuje kvalitet tvrdog metala i sužava oblast njegove primen e. Tako, na primer, otpornost na habanje (tvrdoća) tvrdog metala raste sa porast om sadržaja karbida TiC i TaC (niža brojna oznaka). U tim slučajevima opada žila vost, raste osetljivost na mehanička i termička naprezanja. Otuda se, na primer, kvalitet P tvrdog metala sa većim sadržajem TiC i TaC (P01 - P10) koristi za iz radu alata namenjenih završnoj obradi, velikim brzinama rezanja i pri malim pres ecima strugotine. Kvalitet P tvrdog metala sa većim sadržajem WC i Co (P20 - P50 ) se koristi za izradu alata namenjenih gruboj obradi, manjim brzinama rezanja i pri većim presecima strugotine, jer se odlikuje povećanom žilavošću i otpornošć u na dinamička opterećenja. Tehnologijom nanošenja prevlaka (slika 2.20) nanose se: jednoslojne i višeslojne prevlake od TiC, TiN, Al2O3, kubnog nitrida bora, d ijamanta i sl. T tvrdi metal tvrdi metal + TiC TiC T V1 V2 V Slika 2.20. Prevlake i uticaj prevlake na postojanost alata od TM Nanošenjem pre vlaka se obezbeđuje povećanje tvrdoće površinskih slojeva (otpornosti na habanje ) pri nepromenjenoj žilavosti, koja zavisi od kvaliteta osnovnog materijala tvrd og metala. Time se obezbeđuje značajno povećanje brzine rezanja ili postojanosti alata. Nedostatci prevlaka se ogledaju u nemogućnosti preoštravanja alata i obr ade 30

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI malim dubinama i koracima zbog relativno većeg radijusa vrha. Zato se koriste al ati sa višesečnim izmenjivim okretnim pločicama. Rezna ili alatna keramika Rezna keramika se, najčešće, javlja u tri varijante - tipa kao: mineralna (čista il i oksidna) keramika, Al2O3 , mešana (oksidno - karbidna) keramika se sastoji o d 60 % Al2O3 i 40 % WC, Mo2C ili TiC. silicijumnitridna keramika Si3N4 . Preso vanjem i sinterovanjem na temperaturi od 1600 - 1800oC izrađuju se pločice razli čitog oblika, koje se isključivo mehanički prićvršćuju za nosač alata. Prednosti rezne keramike u odnosu na tvrde metale su veća tvrdoća, otpornost na habanje i otpornost na visokim temperaturama. Nedostatci su niska žilavost i visoka osetl jivost na dinamička opterećenja i promenu termičkih naprezanja. Rezna keramika s e koristi za izradu alata namenjenih neprekidnom rezanju na mašinama veće krutos ti i stabilnosti i to obradu konstruktivnih čelika (ugljeničnih i legiranih), vi sokokvalitetnih čelika, sivog i temper liva, legura obojenih metala i nemetala. Nije pogodna za obradu lakih metala i njihovih legura zbog porasta intenziteta d ifuzionog habanja. Supertvrdi alatni materijali Supertvrdi alatni materijali su: prirodni dijamant, kubni nitrid bora - CBN (borozan i elbor) i sintetički dijam ant - PKD. Odlikuju se vrlo visokom tvrdoćom i otpornošću na habanje, niskom žil avošću i otpornošću na dinamička opterećenja. 2.5 POMOĆNI PRIBORI 2.5.1 Uloga i klasifikacija pribora Pribori su dopunski uređaji koji se koriste pri obradi, montaži i kontroli delov a, sklopova i proizvoda. U toku izvođenja procesa obrade i realizacije pomoćnih operacija, pribori se koriste za pozicioniranje i stezanje predmeta obrade i ala ta. U mnogim slučajevima obezbeđuju i potrebno vođenje alata u odnosu na predmet obrade. Prema nameni dele se na: univerzalne i specijalne. Univerzalni pribori su namenjeni obradi različitih pripremaka. Predstavljaju standardni pribor svake alatne mašine. Specijalni pribori su namenjeni obradi određenih pripremaka ili izvođenju određenih operacija obrade na jednom ili više delova. Pravilno koncipi ranje pribora, projektovanje i konstrukcija, podrazumeva poznavanje i analizu ba znih površina dela koji se izrađuje. Pri projektovanju konstrukcije i tehnologij e obrade delova, posebno projektovanju tehnoloških procesa, najpre se vrši izbor baznih površina (baza). Baze su tačke, linije 31

Proizvodne tehnologije ili površine u odnosu na koje se orijentišu drugi delovi ili površine delova u procesu obrade, merenja ili montaže. Dele se na: konstrukc ione, tehnološke, merne i montažne. Grupu konstruktivnih baza čine: osnovne i po moćne baze, koje, pri konstruisanju (izboru oblika površina, njihovog položaja, utvrđivanju dimenzija i normi tačnosti i sl.), imaju suštinski značaj. U fazi ko nstrukcije se identifikuju i: funkcionalne i slobodne površine. Osnovne površine (baze) su površine u odnosu na koje se određuje položaj dela u proizvodu (sklop u). Po pravilu položaj dela u sklopu se određuje kompletom od dve ili tri baze. Osnovne baze vratila prikazanog na slici 2.21 su cilindrična površina čaura 2(2' ), osa vratila OO i stepenaste površine 1(1'), jer određuju položaj vratila u ku ćištu 6(6'). Stepenaste površine sprečavaju pomeranje vratila duž ose vratila. P omoćna površina (baza) određuje položaj montiranih delova podsklopova. Za vratil o, na primer, se javljaju dva kompleta pomoćnih površina za postavljanje zupčani ka, sa tri elementa: rukavac 3(3'), stepenica 5(5') i klin (slika 2.21). Funkcio nalne površine su površine preko kojih se ostvaruje funkcija zadatog sklopa. To su, u pomenutom slučaju, bočne površine zuba zupčanika. Slobodne površine su pov ršine povezuju osnovne i pomoćne površine. To je površina valjka (4). O 2 1 3 4 5' 3' 2' 1' O 5 6' 6 Slika 2.21. Karakteristične površine delova sklopa Tehnološka baza je površina k oja određuje položaj dela u procesu izrade (obrade) u odnosu na rezni alat i/ili pribor. Merne baze se koriste u procesu merenja i kontrole gotovog dela. Merna baza je površina koja određuje relativni položaj dela ili sklopa i sredstva mere nja. Montažne baze se koriste za orijentaciju i postavljanje delova pri montaži. To su baze koje lišavaju deo ili sklop tri stepena kretanja, na primer pomeranj a duž jedne ose i obrtanja oko druge dve ose. 2.5.2 Univerzalni (stezni) pribori Univerzalni pribori ili stezni pribori su namenjeni prvenstveno pojedinačnoj i m aloserijskoj proizvodnji za postavljanje i stezanje predmeta obrade i alata 32

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI različitih oblika i dimenzija. Kao univerzalni pribori koriste se: univerzalna g lave za stezanje, šiljci, univerzalni stezač za alate sa cilindričnom drškom, br zi stezač za alate sa cilindričnom drškom, mašinske stege, obrtni stolovi, trnov i (vratila), odstojni prstenovi, obrtni prstenovi, stezne čaure, elastične stezn e čaure, magnetne ploče i sl. Univerzalni pribori su najčešće i standardizovani, pa se nazivaju i standardnim priborima alatnih mašina (isporučuju se uz mašinu) . Univerzalna glava za stezanje (slika 2.22) sa tri (četiri, retko dve) čeljusti je standardni pribor strugova, glodalica i brusilica. Služi za stezanje okrugli h (često i prizmatičnih) delova ili alata sa drškom (burgije, vretenasta glodala ...). Razlikuju se po stepenu univerzalnosti, konstrukciji mehanizma za samocen triranje i stezanje. Postoje i druge konstrukcije univerzalnih glava, sa ručnim i mehanizovanim (pneumatskim, hidrauličnim ili elektromehaničkim) stezanjem. Slika 2.22. Univerzalna glava za stezanje Mašinske stege (slika 2.23) se koriste za ručno stezanje različitih delova na rendisaljkama, bušilicama, glodalicama i dr. Različite konstrukcije stega, okretne u ravni ili prostoru, omogućujući ori jentaciju dela za obradu površina pod uglom. Pored ručnih, postoje i stege sa me hanizovanim stezanjem, najčešće hidrauličnim. Slika 2.23. Neki tipovi mašinskih stega Šiljci (slika 2.24) se koriste za pozici oniranje i stezanje cilindričnih delova većih dužina (odnos dužine i prečnika L/ d iznad 4 do 10), najčešće na strugovima i brusilicama za okruglo brušenje. Delo vi se pozicioniraju i oslanjaju sa jedne ili obe strane (slika 2.25), primenom n epokretnih (neobrtnih) ili pokretnih (obtnih) šiljaka. Oslanjanju na šiljke pret hodi izrada središnjih gnezda na delovima. 33

Proizvodne tehnologije standardni zasečeni - popreč na obrada sa kuglicom - izrada konusa pokretni - obrtni sa središ njim gnezdom - obrada pripremaka malog pre čnika nep okretni - neobrtni Slika 2.24. Šiljci Slika 2.25. Pozicioniranje pomoću šiljaka Obrtači (srca) služe za prenos obrtnog kretanja sa glavnog vretena na predmet obrade, kod pozicioniranja pomoću šiljak a (slika 2.26). Slika 2.26. Osnovne konstrukcije obrtača (srca) Linete (slika 2.27) se koriste z a oslanjanje predmeta obrade u toku rezanja sa ciljem sprečavanja i smanjenja de formacija dužih delova, nastalih dejstvom spoljašnjih sila (sila i otpora rezanj a, sopstvene mase i sl.). Dva osnovna tipa lineta su: pokretne i nepokretne. Pok retne se postavljaju na uzdužni nosač alata, a nepokretne na vođice nosača alata odnosno nosača šiljka. 34

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI postolje maš ine (vođice) suport a) Nepokretna lineta b) Pokretna lineta Slika 2.27. Pokretne i nepokretne linete Trnovi (slika 2.28) se primenjuju za po stavljanje i stezanje predmeta sa centralnim otvorom većeg prečnika i manje debl jine zida, odnosno stezanje alata. predmet obrade Slika 2.28. Trnovi Magnetne ploče se koriste za postavljanje i stezanje predmeta od feromagnetnih materijala sa ravnim površinama, kod brusilica za ravno brušen je (slika 2.29). Mogu biti sa permanentnim magnetima ili elektromagnetima. Obezb eđuju ravnomernu silu stezanja po oslonoj, baznoj površini obratka, imaju visoku krutost i jednostavno i brzo stezanje (prebacivanjem ručica ili isključivanjem jednosmerne struje). N S N S N S N S Slika 2.29. Magnetna ploča Za stezanje alata sa drškom (burgije, upuštači, proši rivači, razvrtači, vretenasta glodala...) koriste se univerzalni stezači (slike 2.30 i 2.31). 35

Proizvodne tehnologije čaura za stezanje alata sa MK drš kom alat univerzalni stezač za alate sa cilind rič nom dr š kom Slika 2.30. Stezanje alata sa drškom brzi stezač za alate sa konič nom dr š kom za već e preč nike za manje preč nike elastič ne čaure elastič na čaura za male prečnike Slika 2.31. Brzi stezač i stezne čaure 2.5.3 Specijalni pribori Specijalni pribori ili pomoćni pribori se, prvenstveno, koriste u serijskoj i ma sovnoj proizvodnji. Sastoje se (slika 2.32) od: tela pribora, elemenata za posta vljanje (baziranje), mehanizama za pritezanje (stezanje) i elemenata za poveziva nje (čivije, zavrtnjevi i sl.). predmet obrade mehanizam za stezanje elementi za baziranje telo pribora elementi za povezivanje Slika 2.32. Šematski prikaz mogućeg rešenja pribora u obradi glodanjem 36

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI 2.6 MERNI PRIBORI (MERILA) 2.6.1 Osnovi merenja i kontrole Prema standardima sistema upravljanja kvalitetom serije ISO 9001: 2001 (standard ima QMS) tehnička kontrola kvaliteta izrade proizvoda (merenje, kontrolisanje i ispitivanje) obuhvata, između ostalog, i kontrolu: kvaliteta izrade proizvoda i sposobnosti tehnoloških procesa i proizvodne opreme. Kontrola kvaliteta izra de proizvoda je provera stepena bliskosti - ″poklapanja″ pokazatelja kvaliteta i zrade sa zahtevima definisanim konstruktivno - tehnološkom dokumentacijom. Kontr ola sposobnosti tehnoloških procesa (proizvodne opreme) podrazumeva identifikova nje: » indeksa potencijala (preciznosti): indeksa sposobnosti (tačnosti): Cp = T ≥ 1,33 Tp 2⋅Δ ≥ 1,33 Tp » C pk = gde su (slika 2.33): • • • T = Xg - Xd, mm - konstruktivnom dokumentacijom propi sana tolerancija izrade; Tp = 6 σ, mm - prirodna tolerancija koja e obezbeđuje datim procesom izrade; σ, mm - tandardna devijacija ra ipanja rezultata više truko ponovljene procedure merenja po matrane dimenzije: 1 n ∑ ( X i − X )2 n i =1 σ= •

X= 1 n ⋅ ∑ Xi n i =1 • • • • • Xi, mm - vrednosti pojedinačnih merenja; n - broj merenja; Δ, mm - minimalno rastojanje srednje aritmetičke vrednosti rezultata meranja i granica specifikacije (Xd, Xg); Δr = X − X s , mm veličina podešavanja; Xs, mm sredina tolerantnog polja: Xs = Xg − Xd 2 . K nt la sp s n sti, čigledno, predstavlja kontrolu: tačnosti i stabilnosti teh noloških procesa, prema unapred utvrđenim kriterijumima. 37

 

¦

¦

¦ ¦ ¤

¨

X , mm -

rednja aritmetična vrednost rezultata merenja:

¨

¨

¨

¨

¨

¦ ¦

Proizvodne tehnologije f f Xg Xd teorijska kriva stvarna kriva XS X X1=X-3 σ X 2=X+3σ Tp=6σ T Δ Δr X1 X2 X3 Xn X Slika 2.33. Ilustracija postupka kontrole sposobnosti procesa Osnovni strukturni elementi sistema kvaliteta u oblasti ispitivanja, kontrolisan ja i proveravanja kvaliteta (tehničke kontrole kvaliteta), prema standardima sis tema upravljanja kvalitetom serije ISO 9000, su: funkcija kvaliteta u proizvodnj i, kontrola proizvodnje i verifikacija kvaliteta proizvoda (klasična kontrola kv aliteta proizvoda: ulazna ili prijemna, međufazna ili operacijska i završna kont rola . Merenje je eksperimentalno određivanje numeričke vrednosti fizičke veliči ne. Vrednost se očitava na indikatorskoj jedinici mernog pribora (slika 2.34). 18.02 d Slika 2.34. Ilustracija postupka merenja a d=a Kontrola (slika 2.35) je postupak kojim se izvodi provera da li se kontrolisana dimenzija (veličina) nalazi unutar propisanih granica tolerancije (maksimalnog i minimalnog odstupanja). Vrednost kontrolisane veličine je određena atributima: u granicama, iznad gornje granice i ispod donje granice. Na osnovu rezultata kontrole delovi se razvrstavaju na usaglašene (u granicama) i neusaglašene (van granica). Neusaglašeni delovi se mogu doraditi ako je kontro lisana dimenzija iznad gornje granice kod spoljašnje odnosno ispod donje granice kod unutrašnje dimenzije. 2.6.2 Sredstva merenja i kontrole (merila) Sredstva merenja i kontrole ili merila (oprema za merenje, kontrolisanje i ispit ivanje prema QMS - standardima) predstavljaju tehničke uređaje namenjene formira nju merne informacije o izvršenim merenjima i kontrolama. Prema nameni merila se dele na: etalone, merke, kontrolnike ili tolerancijska merila, univerzalna mern a sredstva, merna sredstva specijalne namene, kontolne uređaje (poluautomate i a utomate) i merne sisteme. 38

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI diferencijalni - elementarni metod kontrole kompleksni - integralni metod kontrole Slika 2.35. Šematski prikaz operacija kontrole Etaloni (primarni, sekundarni i radni) su merila i merni pribori kojima se ident ifikuje (materijalizuje), čuva i reprodukuje jedinica mere neke fizičke veličine u odgovarajućem opsegu. Primarni etalon je nacionalni etalon jedinice mere i na lazi se u Saveznom zavodu za mere i dragocene metale. Merke su mehanička jednost ruka (granična merila, šabloni, kalibri i sl.) ili višestruka merila (merni lenj iri, pomična merila, mikrometarska merila i sl.) za merenje ili kontrolu jedne i li više vrednosti fizičkih veličina. Granična merila se razvrstavaju uglavnom na granična merila za dužine i uglove. Za merenje i kontrolu dužina najčešće se ko riste paralelna granična merila - PGM (slika 2.36), kod kojih rastojanje dve par alelne ravni predstavlja nominalnu vrednost. Formiranje slogova različite nomina lne vrednosti dužine se vrši slepljivanjem, odnosno slaganjem merki. 35 30 l>1 9 0 9 l<1 0 15 25 l 1,002 17,402 35 12 25 0,2 l l>100 25 0,2 l 9 Slika 2.36. Paralelna granična merila 39 10 5 1,4

Proizvodne tehnologije Granična merila za uglove (slika 2.37) po svom obliku mogu biti veoma različita (trougaona, četvorougaona i sl.). Obezbeđuju formiranje slogova različite nomina lne vrednosti ugla (slepljivanjem - slaganjem merki). α + β α + α + o 5 15 o o o o α 10 5' α γ δ α + 15 o 5 o o α = 47 20' + o 90 55' α = 15 - 5 = 10 o o o α = 149 55' o Slik 2.37. Gr nična merila za uglove Kontrolnici ili tolerancijska merila (slika 2.38) se koriste za kontrolu dimenzi

£

£

ja, jer obezbeđuju proveru da li se kontrolisana dimenzija nalazi u granicama do zvoljenih odstupanja. Najpoznatiji kontrolnici su kontrolni čepovi i kontrolne r ačve. C ne ide 59 β o α = 126 5' C ne ide ide d D 116 o o o α = 15 + 5 = 20 37 α 10 20' o o ide Kontrolnik z duž ine ide ne ide Kontrolnik z konus ide ne ide ne ide ide dvostr n z merenje prečnika jednostrana dvostrana za već e preč nike

£ £ £

£ £

Kontrolne rač ve za osovine ne ide ide za manje preč nike za ve će preč nike Kontronik za dubine Kontrolni čepovi za osovine Slika 2.38. Kontrolnici ili tolerancijska merila Univerzalna merna sredstva su instrumenti i pribori sa indikatorom za očitavanje vrednosti mernih veličina u obliku: skale, brojčanika, štampača, plotera (uređa ja za crtanje dijagramskih zavisnosti) ili signalizatora (uređaja za signalizaci ju usaglašenih i neusaglašenih proizvoda, kao i proizvoda koji se mogu doraditi) . Nezavisno od namene dele se na: instrumente sa nonijusom (kljunasta ili pomičn a merila, univerzalni uglomeri i sl.), mikrometarska merila, komparatore, merne mašine, merne projektore i mikroskope, interferometre, numerički upravljane mern e mašine, mernokontrolne robote itd. Pomična ili kljunasta merila (slika 2.39) s padaju u grupu najčešće korišćenih merila u industriji prerade metala, za merenj e spoljašnjih i unutrašnjih mera (prečnici, dužine, širine, dubine i sl.), visin a, međuosnih rastojanja itd. 40 D d

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI 0 10 0 20 5 10 30 40 Slika 2.39. Standardno pomično merilo Mikrometri za spoljašnja i unutrašnja merenja (slika 2.40) koriste za iste namen e kao i pomična merila. Obezbeđuju znatno tačnija merenja i najčešće se primenju ju u operacijama završne obrade. 6 4 1 2 3 5 0 - 25 1 - račva; 2 - nepokretni pipak; 3 - pokretni pipak; 4 - dobo š sa dopunskom sk alom; 5 - mehanizam sa skakavicom; 6 - k očnica Mikrometar za unutrašnja merenja Mikrometar za spoljašnja merenja Slika 2.40. Mikrometri za spoljašnja i unutrašnja merenja Komparatori (slika 2.41) ili merni pretvarači su merni instrumenti za merenje i identifikovanje odstupanja merene veličine. Mogu biti različitog tipa i konstruk cije, a najčešće korišćeni su sat komparatori i subito za kontrolisanje unutrašn jih dimenzija. Minimetar Ortotest Sat komparator Subito Slika 2.41. Neki tipovi komparatora Univerzalni mehanički uglomer (slika 2.42) se koristi za merenje uglova u raspon u od 0 - 360o sa tačnošću 5'. 41

©

Proizvodne tehnologije 6 3 1 2 0 5 123456osnovna skala dopunska sk ala nepokretni disk nepokretni lenjir pokretni disk po kretni lenjir 4 Slika 2.42. Univerzalni mehanički uglomer Merna sredstva specijalne namene su merila za merenje i kontrolu: dužina i uglov a (kalibri, šabloni, tolerancijska i granična merila, merni projektori i mikrosk opi, merila sa nonijusom i mikrometarska merila, interferometri, merne mašine i sl.), parametara hrapavosti površina (dvojni mikroskopi, profilografi, profilome tri, interferometri itd.), parametara navoja (šabloni, tolerancijska merila, mik rometri, merni mikroskopi, specijalni merni uređaji itd.), parametara zupčanika (šabloni, modulna merila, kompleksna merila, specijalni uređaji i sl.). Kontroln i uređaji su uređaji sa nizom funkcionalno povezanih mernih sredstava i pomoćnih pribora namenjenih merenju i kontroli objekata složene konfiguracije (blokovi m otora, kolenasta vratila itd.). Merni sistemi su skup tehničkih uređaja i/ili in strumenata međusobno povezanih u jednu konstruktivnu i funkcionalnu celinu (slik a 2.43). Sistem se povezuje sa objektom merenja, kontrole, analize, upravljanja, istraživanja ili drugim objektima radi generisanja, pretvaranja, memorisanja, p rikazivanje ili korišćenja mernih rezultata i informacija (mernih signala) za od govarajuće namene. OBJEKT UPRAVLJANJA POLAZNI PODACI UPRAVLJAČ KA JEDINICA 4 1234565 6 7 pojačivač izvršni organ merni pipak pretvara čki niz predajnik prijemnik signala memorija pretvara č sa pojačivačem 7 - upore đivač MERNI INSTRUMENT indikatorska jedinica dava čko-pretv. jed. pojačiva č 32 1 Slika 2.43. Tok informacija za obezbeđenje kvaliteta izrade proizvoda primenom a ktivnog mernog sistema Merni ili metrološki sistemi najviše klase tačnosti su fleksibilni metrološki si stemi kao što su fleksibilni metrološki moduli, ćelije, centri, stanice i inform acioni metrološki sistemi (CIQ, CAQ i sl.), računarom integrisani sistemi. Osnov u gradnje fleksibilnih mernih sistema čine numerički upravljane merne mašine i m ernokontrolni roboti. 42

3. 1 OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Pri prodiranju reznog klina alata (1 - slika 3.1) u materijal predmeta obrade (2 ) mogu da se pojave dva slučaja (principa) rezanja: ortogonalno i koso rezanje. 1 ω=90 GS o ω=90 V 2 GS o V 2 ortogonalno rezanje ko o rezanje Slika 3.1. O novni principi rezanja: ortogonalno (a) i ko o (b) Ortogonalno reza nje na taje u lučajevima kada je glavna rezna ivica alata (glavno sečivo) norma lna na pravac kretanja alata ili predmeta obrade (pravac relativnog kretanja). K od kosog rezanja pravac kretanja alata ili predmeta obrade i glavnog o sečiva za klapaju ugao različit od 90 . Principi kosog ili ortogonalnog rezanja zastupljen i su kod svih vrsta obrade metala rezanjem (slika 3.2), mada su uslovi pri kojim a se izvodi obrada različiti. Struganje je, u opštem slučaju, koso rezanje. Pri odsecanju (usecanju) i obradi kada je napadni ugao 90o nastaje ortogonalno rezan je. Pri obimnom glodanju koso rezanje nastaje pri obradi valjkastim glodalima sa zavojnim zubima, a ortogonalno pri glodanju glodalima sa pravim zubima. Rendisa nje je koso rezanje, osim usecanja žljebova kada nastaje ortogonalno rezanje. Pr i bušenju se javlja koso rezanje. Provlačenje je najčešće ortogonalno rezanje. O brada mnogosečnim alatima, na primer tocilima, je koso rezanje. 3.1 OBRAZOVANJE STRUGOTINE 3.1.1 Mehanizam nastanka strugotine Formiranje strugotine se odvija kroz tri sukcesivne faze: plastično deformisanje materijala predmeta obrade (stvaranja strugotine), odvođenje strugotine iz zone rezanja i savijanje i lomljenje strugotine. Ova faza se ne pojavljuje uvek. Pro ces formiranja strugotine ostvaruje se, u osnovi, lokalnim plastičnim deformisan jem materijala predmeta obrade. Pri prodiranju reznog klina alata u materijal pr edmeta obrade javljaju se, u materijalu ispred reznog klina, složena naprezanja. Ravan u kojoj su naprezanja na smicanje maksimalna (slika 3.3) se naziva ravan smicanja, a njen položaj je određen uglom smicanja φ. Većem uglu smicanja odgova ra manja debljina strugotine.

¨

¨

¨

¨

¨

Proizvodne tehnologije koso ortogonalno struganje koso ortogonalno rendisanje koso bušenje koso ortogonalno glodanje Slika 3.2. Primeri kosog i ortogonalnog rezanja γ rava smica ja φ A O V t β A B as FR V C O a α

Slik 3.3. R v n i zon smic nj U stv rnosti proces deformis nj se ne odvij u jednoj r vni (r vni smic nj ), već u jednom sloju materijala oko te ravni, koji se naziva zona smicanja ili zona deformisanja (zona rezanja). Deformacija zrna materijala predmeta obrade započinje u ravni AO, a završava u ravni OCB, u kojoj je struktura materijala potpuno deformisana (slika 3.3). Izgled zone deformisan ja prikazan je na slici 3.4. Pored primarne zone deformisanja (I) - zona ADOHB, javlja se i sekundarna zona deformacija (II) - zona OHC sa kočionim slojem deblj ine a1 ≈ 0,1 a . Relativna de ormacija u ekundarnoj zoni značajno (do 20 puta) prevazilazi srednju deformaciju slojeva strugotine. Ispred zone ODA metal je ela stično deformisan. Debljina deformisanog sloja a2 (tercijalne zone deformisanja) zavisi od osobina materijala predmeta obrade i opterećenja. Pravac u kome se vr ši deformisanje zrna materijala izduženjem ne poklapa se nikada sa pravcem ravni smicanja, već zaklapa neki ugao ψ (ugao teksture) u odnosu na ravan smicanja. U sled dejstva sile trenja ( FT ) i normalne sile ( FN ) dolazi do naknadnog defor misanja sabijanjem i povijanja linija tekstura u oblasti kočionog sloja. 44

£

£ £

¨

£

£ 

£ £ £ £

£ £

zon deformis nj - rez nj

£ £

£

£ £

¨

£ £

r v n smic nj

§

£

§

£

£ £

£

¨

£

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM γ stru oti a ψ as φ A B H D O E a1 C c1 c φ V O FT rezni klin ψ A a1 FN V t a a) Zona de ormi anja a2 b) Linije tek ture Slika 3.4. Zona micanja (zona rezanja) i linije tek ture Na debljinu zone mica nja (zone pla tičnog deformisanja) utiče vrsta materijala predmeta obrade i uslo vi pod kojima se proces rezanja ostvaruje. Pri visokim brzinama rezanja i korišć enju alata sa malim ili negativnim vrednostima grudnog ugla, debljina zone smica nja je relativno mala, tako da se može aproksimirati sa ravni smicanja. Međutim, pri rezanju malim brzinama rezanja i korišćenju alata sa velikim vrednostima gr udnog ugla debljina zone smicanja je znatna. 3.1.2 Vrste i oblici strugotine U zavisnosti od mehanizma i karaktera obrazovanja strugotine formira se strugoti na različitog oblika i tipa. Oblik i tip strugotine zavisi od vrste i fizičko-me haničkih osobina materijala predmeta obrade (pre svega plastičnosti) i uslova pl astičnog deformisanja reznog sloja: karaktera naprezanja (prekidno ili neprekidn o rezanje), vremena, stepena i brzine deformisanja. Šarolikost uslova obrade, po spektru obrađivanih materijala i njihovih osobina, metodama obrade itd., dovodi do velikog broja oblika i tipova strugotine, razvrstana u četiri osnovna tipa ( slika 3.5): prekidna ili diskontinualna, neprekidna ili kontinualna (trakasta), neprekidna u uslovima pojave naslage i lamelarna. Prekidna ili diskontinualna st rugotina (lomljena, segmentna itd.) nastaje pri obradi livenog gvožđa, livene br onze i drugih krtih materijala. Nastaje i pri obradi žilavih materijala malim br zinama rezanja i velikim koracima. Proces formiranja prekidne strugotine prate l omovi materijala nestacionarne prirode između kojih teče proces plastičnog defor misanja dela materijala koji se pretvara u strugotinu. p ( ) p ( ) prekidna (diskontinualna) neprekidna - trakasta (kontinualna) neprekidna (kontinualna) u uslovima pojave naslage lamelarna Slika 3.5. Osnovne vrste strugotine Neprekidna ili kontinualna (trakasta) strugo tina je najčešće željeni oblik strugotine pri obradi većine materijala. Njeno fo rmiranje je posledica uglavnom plastičnog deformisanja u zoni smicanja, odvajanj e materijala se vrši kontinualno u vidu traka 45

¨

¨

¨

¨

¨

¨

¨ 

§

¥

Proizvodne tehnologije određene debljine. Pri tome je kvalitet obrađene površine veoma dobar. Pri obradi na automatima ovaj oblik strugotine nije poželjan. Nepr ekidna strugotina u uslovima pojave naslage javlja se u uslovima rezanja pogodni m za stvaranje naslage na reznim elementima alata. Debljina strugotine zavisi od ugla smicanja. Pri manjim vrednostima ugla smicanja višak materijala se pretvar a u strugotinu veće debljine i obrnuto. 3.1.3 Naslaga na reznom klinu alata Visoka specifična toplotna i mehanička opterećenja dovode do visokih temperatura i do 1600 K i kontaktnih pritisaka i do 35000 MPa. To su idealni uslovi za poja vu zavarivanja dva materijala (materijala predmeta obrade i alata). Kako je kont akt grudne površine reznog klina alata i strugotine diskontinualne prirode, u po godnim uslovima obrade, dolazi do stvaranja zavarenih spojeva u nizu tačaka. Zav areni spojevi su dobra podloga za dalje nagomilavanje čestica materijala i stvar anje naslage (slika 3.6). Pod naslagom se podrazumeva klinasta manje ili više ne pokretna oblast materijala uz reznu ivicu alata. V st γ γf Δa a V O L H Slika 3.6. Šema nastanka i lokacija naslage Periodična pojava i lom naslage utiče na proces nastanka strugotine, oblik i vel ičinu zone rezanja, geometriju i postojanost alata, habanje alata, kvalitet obra de, sile i snagu rezanja, stabilnost procesa rezanja i sl. Uticaj naslage na hab anje alata je dvojak: zaštita i destrukcija. Naslaga štiti rezni klin od habanja , jer se kretanje strugotine ne odvija direktno po grudnoj površini reznog klina alata. Destruktivno dejstvo naslage nastaje kada se naslaga razara kada se odva jaju delići reznog klina alata. Delići se odnose strugotinom i pošto su tvrđi od osnovnog materijala izvode abrazivno habanje grudne površine i leđne površine r eznog klina. Pojava naslage ima negativan uticaj i na kvalitet obrade. Pojava lo ma naslage izaziva skraćenje reznog klina, smanjenje tačnosti obrade i pojavu ve ćih neravnina na obrađenoj površini (slika 3.7). Δa a formiranje naslage H1 H H2 posle loma naslage Slika 3.7. Posledice pojave i loma naslage 46 ΔH1 ΔH2

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Povećanjem naslage menja dni i ugao reznog klina, što značajno utiče na smanjenje otpora i Otpori se periodično povećavaju i smanjuju i zbog promene dubine dični nastanak i razaranje naslage, promena dubine rezanja i sl., mopobudne oscilacije u obradnom sistemu.

se stvarni gru snage rezanja. rezanja. Perio izazivaju i sa

3.1.4 Faktor sabijanja strugotine Kao parametri procesa deformisanja materijala strugotine koriste se faktori defo rmisanja strugotine, faktor sabijanja strugotine, relativno klizanje, brzina rel ativnog klizanja, kvadratno izduženje, relativna dilatacija i stvarni ili logari tamski stepen deformacije. Stepen deformacije materijala koji se pretvara u stru gotinu se izražava koeficijentima deformacije (faktorima deformisanja strugotine , slika 3.8): faktorima debljine, širine i dužine strugotine i faktorom površine preseka strugotine.

as bs as D B S ika 3.8. Osnovne ve ičine za određivanje parametara deformisanja strugotine Za identifikovanje stepena deformisanja strugotine najčešće se koristi faktor sabi janja strugotine koji predstavlja odnos debljine strugotine (as) i dubine rezanj a (a): λ= as = 2 − 5. a Vrednost faktora sabijanja strugotine se može definisati na bazi vrednosti grudn og ug a i ug a smicanja, matematičkom interpretacijom šeme prikazane na slici 3. 9.a. γ γ φ−γ as 90−(φ−γ) C O F Vs A φ V t A a φ B G V 90−γ O 90−φ+γ a) Geometrijske velič ine b) Brzine u zoni rezanja Slika 3.9. Faktor sabijanja strugotine definisan preko geometrijskih veličina i brzina Iz trouglova OAC i OAB sledi: as = OA ⋅ cos ( φ − γ ) i OA = a , si φ 

as ⋅ bs = λ a ⋅ λ b > 1 AS=bS aS a⋅ b a λ = λa = s > 1 A b a b a λb = s > 1 b λ = s < 1 A=b a λA =   

¨

§  



47

efi iciji faktor sa ija ja stru

što znači da je debljina strugotine: as = Faktor sabijanja strugotine se može definisati i preko brzine rezanja V i brzine klizanja strugotine po grudnoj površini Vst (slika 3.9.b). Naime, na bazi sinus ne teoreme primenjene na trougao OFG: Vst V cos ( φ − γ ) V V , sle i: = = λ. = = sin φ in [90 − ( φ − γ )] cos ( φ − γ ) Vst si φ Vredno t aktora abijanja trugotine: λ=

zavi i od brzine rezanja i trugotine, dubine rezanja, debljine trugotine, ugla micanja i grudnog ugla alata. Vredno t aktora abijanja trugotine ek perimen talno e određuje na tri načina: merenjem brzine rezanja i brzine strugotine, za preminskom metodom i masenom metodom. Najjednostavniji postupak određivanja fakt ora sabijanja strugotine se zasniva na jednakosti zapremina sloja materijala pre rezanja i strugotine (zapreminska metoda): V = Vs ; a ⋅ b ⋅ l = as ⋅ bs ⋅ l s , tako da za bs ≈ b s edi:

To znači da se postupak svodi na identifikovanje pređenog puta alata ili dužine mateD ⋅ π ⋅ 1 rija a re rezanja (s ika 3.10): = , i merenje dužine strugotin e nakon rezanja s. S 1 S S D S ika 3.10. Šema identifikovanja dužine strugotine re rezanja Masena metoda je nešto tačnija i bazira na jednakosti mase materijala i strugoti ne. Primenom analitičke vage za merenje mase ms i merila dužina za merenje dužin e odrezane strugotine ls stvaraju se uslovi za određivanje faktora. Masa strugot ine je: ms = Vs ⋅ ρ = as ⋅ bs ⋅ l s ⋅ ρ = as ⋅ b ⋅ l s ⋅ ρ , gde su: as, mm - debljina st ugotine; b, mm - ši ina ob ade i ρ, kg/mm3 - specif ična masa materijala predmeta obrade. 48 

¢    

¢     

as

= = λ. a s

¨

¨

¨ 

¨ 

¨

§

as V cos ( φ − γ ) , = = a Vst si

φ

§

¨

¤  

¨

§

§ 

Proizvodne tehnologije a ⋅ co ( φ − γ ) . si φ a co ( φ − γ ) Prema oti e je: λ = s = . a sin φ

¨

¨

§

¨

¨ ¨

¨

§ 



¨ 

¨

¥

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Za bs ≈ b debljina st ugotine je: dok j e fakto sabijanja st ugotine: as = ms , b ⋅ ls ⋅ ρ λ=

gde je: A, mm2 - pov šina pop ečnog preseka strugotine A = a b = a S. 3.2 MEHANIKA REZANJA 3.2.1 Otpori rezanja pri ortogonalnom rezanju Prodiranju reznog klina alata u materijal predmeta obrade (slika 3.11) suprotsta vljaju se otpori rezanja. Njihovo poznavanje ima značajnu ulogu u postupku defin isanja obradljivosti materijala, habanja reznih elemenata alata, dimenzionisanja elemenata mašina, pogonske snage mašine i sl. Kod ortogonalnog rezanja rezultuj uća sila rezanja FR se može razlažiti na: tangencijalnu silu (silu trenja) FT, k oja deluje u ravni grudne površine i normalnu FN, koja deluje u ravni normalnoj na grudnu površinu reznog klina, silu u ravni smicanja (silu smicanja) FS i norm alnu silu FSN, koja deluje u ravni normalnoj na ravan smicanja i glavnu silu (gl avni otpor rezanja) F1 i silu (otpor) prodiranja F2, koja deluje normalno na obr ađenu površinu predmeta obrade. γ A φ a b FS φ+ρ−γ a F1 F SN FR ρ FN ρ−γ FT γ ρ−γ 90−ρ F2 Slika 3.11. Komponente ezultujuće sile rezanja pri ortogonalnom rezanju U slučaju kosog rezanja javlja se i otpor pomoćnom kretanju F3 (slika 3.12). FS = μ s = tg ρ s , definiše FSN koeficijent unut ašnjeg t enja μs odnosno ugao unutrašnjeg trenja ρs. Za p aksu je F značajniji odnos sile trenja i normalne si le T = μ = tg ρ , kojim se utv đuje koeficijent FN Odnos sile smicanja i sile normalne na ravan smicanja 49      

as ms ms = = , a a ⋅ b ⋅

s ⋅ ρ A ⋅ ls ⋅ ρ     

n S F3 n F2 F3 F2 S F1 F1 a) uzdužna obrada b) poprečna obrada Slika 3.12. Komponente rezultujuće sile rezanja u obradi struganjem Glavna sila rezanja se najčešće i najlakše meri i eksperimentalno određuje. Na o snovu F1 rezultujućeg otpora rezanja: FR = , odnosno glavne sile rezanja ostale cos ( ρ − γ ) kom o e te rezultujuće sile rezanja mogu se definisati relacijama: sin ρ sila t enja ili tangencijalna sila: FT = FR ⋅ sin ρ = F1 ⋅ = μ ⋅ FN , cos ( ρ − γ ) ormal a sila:

FN = FR ⋅ cos ρ = F1 ⋅ cos ρ , cos ( ρ − γ )

F2 = F1 ⋅ t

( ρ − γ ) .

Je ačinama za proračun najčešće se utvrđuje zavisnost glavne sile rezanja. Na b azi glavne sile rezanja određuju se i ostale komponente. Najuticajnije veličine na glavnu silu rezanja su materijal predmeta obrade i parametri režima obrade, p re svih dubina rezanja (a) i korak (S), tako da je najčešće korišćeni izraz oblika: F1 = Ck1 ⋅ a x1 ⋅ S 1 , u kome su Ck1, x1 i 1 - konstanta i eksponenti uticaja materijala predmeta obra de, geometrije alata i uslova obrade. Za proračun glavne sile rezanja koriste se različiti izrazi F1 = K s ⋅ A = K s ⋅ a ⋅ S , zasnovani na specifičnom otporu r ezanja Ks. oblika: 2 gde su: KS, MPa/mm - specifični otpor rezanja čija vrednost zavisi od geometri je i materijala alata, materijala predmeta obrade, vrste obrade itd. i A = a S, mm2 površina poprečnog preseka strugotine. 50

§

§

§

§

§

§ 

¢

sila smica ja − γ ) = F1 ⋅ R ⋅ si ( φ + si ( φ + ρ −

ili sila u rav i smica ja: cos ( φ + ρ − γ ) FS = FR ⋅ cos ( φ + ρ = μs ⋅ FSN , cos ( ρ − γ ) sila ormal a a rava smica ja FSN = F ρ − γ ) = F1 ⋅ sila ro ira ja: γ ) i cos ( ρ − γ ) 

Proizvodne tehnologije trenja μ odnosno ugao trenja ρ, je je pojedinih komponenti rezultujućeg otpora rezanja.

omogućuje izračunavan

§

§

§ § ¢  

¥

§ 

§ §

§

§

§

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM h b κ S h = S⋅ sinκ a b= sinκ Od vrednosti ugla smicanja zavisi utroša energije ri rezanju, razvijena oliči na toplote, veličina deformacija i intenzitet razvoja triboloških procesa na ala tu i sl. Ugao smicanja se može odrediti na dva načina: preko faktora sabijanja strugotine i iz uslova maksimalnog naprezanja na smicanje u ravni smicanja. c os ( φ − γ ) Iz izraza za faktor sa ija ja stru oti e λ = , odgovarajućim matema tičkim sin φ co ( φ − γ ) cos φ ⋅ co γ + si φ ⋅ in γ cos γ tra sformacijama λ= = = + sin γ , sle i si φ in φ tg φ co γ t φ = ugao micanja . λ − sin γ O ređivanje ugla smicanja iz uslova maksimalnog naprezanja na smicanje u ravni sm icanja predstavlja Merčant (Merchant) - ov model analize ugla smicanja. γ a Slika 3.13. Geometrija A φ a b a FS φ+ρ−γ F1 F SN FR ρ FN ρ−γ FT γ ρ−γ 90−ρ F2 Slika 3.14. Šema od eđivanja ugla smicanja 3.2.2 Snaga rezanja i pogonska snaga mašine U procesu rezanja potrebno je savladati otpore rezanja i trenja u obradnom siste mu. To znači da se snaga pogonskog elektromotora obradnog sistema sastoji od sna ge praznog hoda Po i snage potrebne za savladavanje: glavnog otpora rezanja PF1 , otpora prodiranja PF2 i otpora pomoćnog kretanja PF 3. 51 reseka stru oti e u o ra i stru a jem

¡

§

¨

§ ¥

¨ §

¢ 

¤

¥

¥

§

¨

¡

§ §

¨

¤ ¥

¨

§

¢  

¨ 

Proizvodne tehnologije Snaga Po je snaga praznog hoda neopterećene mašine zajedn o sa dopunskim gubicima izazvanim opterećenjima pri radu (otpori trenja i drugi otpori u obradnom sistemu). Njena vrednost je promenljiva i zavisi od optrećenja , jer sa opterećenjem rastu pritisci u ležajevima, a usled zagrevanja menja se i koeficijent trenja. Snaga glavnog otpora rezanja: PF1 = 6 ⋅ 10 4 F1 ⋅ V , kW zavisi od vrednosti glavnog otpora rezanja (F1, N) i brzine rezanja (V, m/min). Snaga otpora prodiranja je snaga potrebna za savladavanje otpora prodiranja. Kak o je brzina prodiranja jednaka nuli ili približno jednaka nuli, to je i snaga PF 2 = 0 . Snaga pomoćnog kretanja: PF3 = F3 ⋅ Vp 6 ⋅ 107 , kW zavisi od otpora (F3, N) i brzine pomoćnog kretanja (Vp, mm/min). P Snaga pogonskog elektromotora: P = k = η 6 ⋅ 10 4 ⋅ η F1 ⋅ V , kW zavisi i od η - me aničkog stepena iskorišćenja snage mašine, koji uključuje i s nagu praznog hoda obradnog sistema Po. 3.4 TERMODINAMIKA REZANJA 3.4.1 Toplota rezanja Pojava toplote u zoni rezanja posledica je pretvaranja mehaničke energije u topl otnu. Toplota utiče na: proces obrazovanja strugotine, plastično deformisanje st rugotine i faktor sabijanja strugotine, otpore rezanja, pojavu naslage, intenzit et razvoja procesa habanja reznih elemenata alata i strukturu i debljinu defektn og sloja. Više od 99,5 % energije (mehaničkog rada) utrošene na deformisanje mat erijala predmeta obrade i savlađivanje sila trenja na kontaktnim površinama rezn og klina alata (grudnoj i leđnoj) pretvara se u toplotu, tako da je količina gen erisane toplote: Q = A = F1 ⋅ V , J. Generisana toplota (Q) je rezultat pojave četiri toplotna izvora (slika 3.15) u zonama: Q1 = (75 - 80) % Q - smicanja (primarna zona deformisanja), u kojoj se i zvodi plastično deformisanje materijala predmeta obrade i njegovo pretvaranje u strugotinu, Q2 = (19 - 22,5) % Q - kontakta grudne površine reznog klina alata i strugotine širine c, Q3 =(2 - 3,5) % Q - kontakta leđne površine reznog klina a lata i obrađene površine i Q4 = oko 0,5 % Q - zona elastičnih deformacija (ispod zone smicanja). Kratka analiza toplotnih izvora pokazuje da se najveća količina toplote generiše u zoni deformisanja i na kontaktu grudne površine reznog klina alata i strugotine. Upravo su to i oblasti kojima se, u analizi problematike pr 

ocesa rezanja i posvećuje najveća pažnja. 52

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Q1 Q 1=75 - 80 %Q a a Q4 Q2 Q3 Q 2=19 - 22,5 %Q Q 4=0,5 %Q Q 3=2 - 3,5 %Q

a a) Toplotni ponori 100 Q, % 80 60 40 20 0 50 100 150 strugotina predmet obrade rezni alat Srednja temperatura rezanja θsr, C a 2000 1500 1000 o ~elik sivi liv bronza 500 0 mesing alumin. 0 1000 2000 3000 4000 5000 Brzina rezanja V, m/min 200 V, m/min b) Procentualni udeo odvođenja toplote Slika 3.16. Toplotni ponori i procentualni udeo odvođenja toplote Karakter odvođenja (distribucije) toplote zavisi od postupka obrade, brzine reza nja, toplotne provodljivosti materijala predmeta obrade i alata, dimenzija predm eta obrade i alata i sl. Toplotni ponori (slika 3.16.a) su: 1 = (68 - 80) % strugotina; odvodi veći deo toplote generisane izvorom Q1 i deo toplote od izvo ra Q2 , 2 = (2 - 5) % - rezni alat; odvodi veći deo toplote generisane izvoro m Q2 i deo toplote od izvora Q3 , 3 = (2 - 10) % - predmet obrade; odvodi top lotu generisanu izvorom Q4 i deo toplote od izvora Q2 i Q3 , 4 = (8 - 25) % okolina (sredstvo za hlađenje i podmazivanje); odvodi deo ukupne generisane top lote. Pri obradi bez primene SHP toplota se odvodi vazdušnim strujanjem u okolin u, a pri obradi uz primenu SHP sredstvom i 5 =(1 - 6) % - površinski slojevi alata. Deo toplote se akumulira u površinskim slojevima i izaziva povećanje temp erature slojeva. Najveći deo generisane toplote se odvodi strugotinom (slika 3.1 6.b). Kod malih brzina rezanja količina generisane toplote koja se odvodi strugo tinom i predmetom obrade je približno ista. Sa povećanjem brzine rezanja smanjuj e se količina toplote koja se odvodi predmetom obrade i alatom. Pri primeni savr emenih postupaka obrade visokim 53   

    

  

 

Slika 3.15. Toplotni izvori 1=68 - 80 % 4 1 5 c 3 2 4=8 - 25 %

5=1 - 6 %

2=2 - 5 %

3=2 - 10 %   

  

    



Proizvodne tehnologije brzinama rezanja strugotina odvodi i do 95 % generisane t oplote, tako da su alat i predmet obrade praktično hladni. Poznavanjem toplotnih izvora i ponora može se formirati i jednačina toplotnog bilansa procesa rezanja oblika: Q = Q1 + Q2 + Q3 + Q4 = 1 + 2 + 3 + 4 + 5 . 3.4.2 Temperatura rezanja Generisana toplota u zoni rezanja dovodi do zagrevanja predmeta obrade, strugotine i reznog alata i pojave karakterističnih temperatur nih polja i temperatura (slika 3.17). Sa slike 3.17 je evidentno da se različite tačke strugotine i grudne površine reznog klina alata nalaze na različitim temp eraturama. 850 o 900 400 o o o 800 o o 350 o A 500 o 600 200o 700 o 600 o 500 o 400 o 300 o 250 o 900 30 o o o o A (x, , z) 50 o 100 150 o 850 o 800 o A 750 o 700 200 o 150 o 100 o 50 le đ na površ ina reznog klina grudna povr šina reznog klina Slika 3.17. Temperaturna polja pri obradi čelika U oba slučaja maksimalna temperatura je na sredini kontakta. Temperatura bilo ko je tačke u zoni rezanja zavisi od koordinata te tačke (x, , z) i vremena (t): θ = f ( x , , z , t ) , funkcija koordinata te tačke (na primer tačke A), za ra zliku od temperaturskih oblasti ograničenih karakterističnim temperaturnim polji ma, izotermama (krivama konstantne temperature). Pored temperature u bilo kojoj tački, za proučavanje procesa obrade rezanjem značajne su i: temperature u karak terističnim tačkama zone rezanja (slika 3.18.a) i srednja temperatura rezanja (s lika 3.18.b). Temperatura Θ1 nastaje kao posledica loma mate ijala odnosno aski danja st uktu e osnovnog mate ijala p edmeta ob ade. Kod žilaviji mate ijala p                  

ouz okovana je sabijanjem st ugotine i aste sa po astom b zine ezanja. Zato se često i naziva temperaturom brzine rezanja. Temperatura otpora rezanja Θ2 nasta je u ko enu st ugotine kao ezultat sabijanja i defo misanja st ugotine. Tempe a tu a Θ3 je tempe atu a kontakta pov šine st ugotine i g udne pov šine eznog kli na alata. Svoj maksimum dostiže na polovini kontakta. 54    

               

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Na kontaktnoj pov šini leđne površine r eznog klina alata i obrađene površi ne predmeta obrade javlja se kontaktna tempe ratura Θ4. Tempe atu a zone ezanja je s ednja tempe atu a ezanja Θs . θ θ θ3 θ2 θ1 a θ3 θ4 θ1 a) Tempe atu a u tački θ 80% 10% 800 600 10% θsr 400 brzina rezanja V, m/min θ3 a θ sr b) Srednja temperatura 200 0 200 400 V, m/min Slika 3.18. Temperatura u karakterističnim tačkama i srednja temperatura rezanja Za određivanje vrednosti temperature rezanja postoji veći broj manje ili više ta čnih, preciznih i pouzdanih metoda. Sve metode određivanja temperature rezanja s e dele u tri grupe i to na metode: proračuna temperature rezanja, analogije i merenja temperature rezanja. Metode merenja temperatura alata, strugotine i predmeta obrade se razvrstavaju u dve grupe, zavisno od toga da li se meri temperatura u zoni rezanja ili u tački , tačnije u uskom području alata, strugotine ili predmeta obrade, i to na metode merenja: srednje temperature rezanja i temperature u tački (na pojedinim mestim a). Za merenje srednje temperature rezanja najčešće se koriste metode: kalorimet arska, metod promene boje tankog sloja oksida, metod termoosetljivih boja ili pr emaza i metod prirodnih termoparova. Za merenje temperature rezanja u tački prim enjuju se: metod veštačkih termoparova, metod poluveštačkih termoparova, radijac ijski ili optički metod, metod mikroskopske analize, metod elektrotoplotne analo gije i sl. 3.5 TRIBOLOGIJA REZANJA 3.5.1 Priroda triboloških procesa Osnovni tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem (slika 3.21) čine: rezni alat (1), predmet obrade (2) i sredina, koju najčešće čini sredstvo za hlađenje i podmazivanje (3). Tribomehanički sistem ima dva kontaktna para (slika 3.19): 5 5  

        

Proizvodne tehnologije prvi - kontakt grudne površine reznog klina alata i strug otine i drugi - kontakt leđne površine reznog klina alata i obrađene površine pr edmeta obrade. 3 2 1 I - kontaktni par A A II - kontaktni par 1 - predmet obrade 2 - rezni alat 3 - sredstvo za hla đenje i podmazivanje - SHP FN strugotina grudna površina reznog klina alata Vst F r=F2 le na površina reznog klina alata obra ena povr{ina V F N - normalna sila; F r - radijalna sila; F2 - otpor prodiranja; Vst - brzina s trugotine; V - brzina rezanja Slika 3.19. Tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem i kontaktni parovi Tribološki procesi na kontaktnim površinama grudne površine alata i predmeta obr ade utiču na: karakter i intenzitet habanja alata, kvalitet obrađene površine, t ačnost obrade, sile rezanja itd. Kontakt strugotine i grudne površine odlikuje: promenljiv kvalitet površina kontakta, neravnomernost naprezanja (napona) i izme na temperature kontakta u širokim granicama od sobne do temperature topljenja. T o znači da se klizanje strugotine duž grudne površine odvija u različitim uslovi ma, od graničnog trenja (veoma retko, skoro nikada) do potpunog mikrozavarivanja kontaktnih površina. 3 1 - rezni alat 2 - predmet obrade 3 - SHP F t2 1 2 - čestica alatnog materijal a F t2 - sila trenja na leđnoj povr šini reznog klina alata F T - sila trenja na grudnoj površ ini reznog klina alata FT Slika 3.20. Kretanje masa u procesu ostvarivanja kontakta U uslovima visokih toplotnih i mehaničkih opterećenja dolazi do razvoja procesa formiranja i raskidanja frikcionih veza (zavarenih spojeva) između materijala al ata i 56

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM predmeta obrade. Otuda se priroda trenj a u procesu rezanja može razjasniti čestom pojavom i raskidanjem frikcionih veza - zavarenih spojeva. Posledica ovih pojava je gubitak energije, utrošak rada na raskidanje veza i generisanje toplote. Pored toga u procesu ostvarivanja kontak ta nastaje i kretanje masa između elemenata tribomehaničkog sistema (odlazak čes tica alatnog materijala sa strugotinom i obrađenom površinom predmeta obrade - s lika 3.20). Odlazak čestica alatnog materijala dovodi do habanja reznih elemenat a alata. 3.5.2 Habanje reznih elemenata alata Mehanizmi habanja reznih elemenata alata (slika 3.21) se mogu podeliti na: mehaničko habanje: abrazivno habanje i mikrorezanje fizičko-hemijsko habanje: tribohemijsko habanje, atheziono haba nje, difuziono habanje, oksidno habanje i habanje usled zamora. Abrazivno habanj e (2) je mikrorezanje površinskih slojeva reznog klina alata. Mikrorezanje se ja vlja u uslovima pojave tvrdih čestica (uključaka, karbida, oksida) u zoni rezanj a. Tvrde čestice mogu biti i: delići strugotine, produkti habanja, produkti sago revanja legirajućih elemenata u sredstvu za hlađenje i podmazivanje i sl. Triboh emijsko habanje je rezultat hemijskog dejstva sredstva za hlađenje i podmazivanj e, uticaja okoline, različitih procesa između materijala predmeta obrade i alata i sl. Aktivne komponente, u tečnom i gasovitom stanju, dovode do formiranja pre vlake na površinskim slojevima reznog klina alata. Razaranjem prevlake nastaje i habanje alata. Najčešći vid tribohemijskog habanja je oksidno habanje (4) nasta lo kao rezultat difuzije ili athezije kiseonika u površinske slojeve. Poseban vi d tribohemijskog habanja je koroziono habanje. Jedan od oblika tribohemijskog ha banja je i difuziono habanje (1) nastalo kao rezultat međusobne difuzije pojedin ih legirajućih elemenata materijala predmeta obrade i alata (ugljenika, volframa , kobalta). mikroelement predmet obrade rezni alat predmet obrade alat 2) abrazivno habanje Ukupno habanje SHP rezni alat predmet obrade SHP - frikcione veze 3) adhezivno habanje F predmet obrade 1 naponi promenljivi po znaku i intenzitetu _ 2 4 3 Brzina rezanja (Temperatura rezanja) Korak ... + rezni alat 1 - difuziono habanje 5) zamorno habanje 2 - abrazivno habanje 3 - ad hezivno habanje 4 - oksidno habanje Slika 3.21. Osnovni mehanizmi habanja reznog klina alata 57

Proizvodne tehnologije Atheziono habanje (3) je proces nastanka i razaranja frik cionih veza - zavarenih spojeva na površinama u kontaka alata i strugotine. Athe ziono habanje je prisutno na svim temperaturama, a njegov intenzitet raste sa po rastom temperature rezanja, posebno u uslovima pojave naslage. Zamorno habanje n astaje u uslovima dinamičkih opterećenja. Manifestuje se pojavom mikropukotina k oje prerastaju u makropukotine i dovode do odvajanja sitnih delića alatnog mater ijala. Odvajanjem delića stvaraju se karakteristične jamice i krateri ("pitting" ). Dinamička opterećenja su rezultat nedovoljne krutosti i stabilnosti elemenata tehnološkog sistema, neravnomernosti dubine rezanja, nehomogenosti strukture ma terijala predmeta obrade i sl. Habanje reznih elemenata alata predstavlja gubita k rezne sposobnosti alata (slika 3.22) i rezultat je: plastičnog deformisanja re znog vrha alata, krzanja, odlamanja ili razaranja reznog klina alata i habanja r eznog klina alata. H1 H2 a) Habanje b) Krzanje c) Deformisanje Slika 3.22. Osnovni oblici gubitka rezne sposobnosti alata Plastično deformisanje reznog klina nastaje pri visokim toplotnim i mehaničkim o pterećenjima i manifestuje se izmenom oblika kontaktnih površina alata (povijanj e grudne i pojava ispupčenja na leđnoj površini reznog klina alata). Krzanje, od lamanje i razaranje reznog klina je nepovoljan oblik trošenja alata, jer dovodi do brzog otkaza alata. Krzanje je odvajanje čestica dimenzija do 0,3 mm, odlaman je odvajanje čestica dimenzija 0,3 - 1 mm i razaranje odvajanje čestica dimenzij a iznad 1 mm. Javlja se, uglavnom, kod krtih alatnih materijala (rezna keramika, tvrdi metali na bazi TiC i sl.) i nije funkcija vremena rada. Odlazak čestica a latnog materijala sa strugotinom, obrađenom površinom i sredstvom za hlađenje i podmazivanje dovodi do promene oblika reznog klina alata (habanja alata - slika 3.23). Ta promena se manifestuje preko pojave: kratera na grudnoj i pojasa haban ja na leđnoj površini reznog klina alata. Tri osnovna oblika habanja reznih alat a (slika 3.23 i 3.24) su: habanje isključivo po grudnoj površini reznog klina alata u vidu kratera. Karakteristično je za obradu alatima od brzoreznog čelika bez primene sredstva za hlađenje i podmazivanje, habanje isključivo po leđnoj površini reznog klina alata u vidu pojasa habanja odgovarajuće širine. Karakteri stično je za završnu obradu i opšti oblik habanja (habanje i po leđnoj i po gr udnoj površini reznog klina alata). Karakteristično je za obradu krtih materijal a, čelika sklonih pojavi naslage, obradi većim dubinama rezanja i pri primeni sr edstva za hlađenje i podmazivanje i sl. 58

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM a GP GP - krater abehb LP - pojas habanja dubina kratera širina kratera polož aj kratera širina pojasa habanja e LP h a) Pojas habanja na leđnoj povr šini: Krti materijali, male vrednosti koraka i b rzine rezanja b) Krater na grudnoj povr š ini: žilavi materijali, već e vrednosti dubine i brz ine rezanja c) Op šti oblik habanja: srednje vrednosti koraka i brzine rezanja d) Opš ti oblik habanja: Abrazivni, obojeni i laki metali i legure e) Deformisanje: Vrlo velike vrednosti brzine rezanja f) Krzanje: Ploč ice od tvrdog metala i rezne keramike Slika 3.23. Oblici habanja reznih elemenata alata strugarski nož - op šti oblik habanja pro širiva č razvrtač valjkasta glodala spiralna burgija vretenasta glodala zup časti no ž odvalno glodalo Slika 3.24. Oblici habanja reznih alata 59

Proizvodne tehnologije Pored osnovnih javljaju se i drugi oblici habanja kao što su: zaobljenje reznog vrha, radijalno habanje, koncentrisano habanje na leđnoj površini reznog klina itd. Koncentrisano habanje (slika 3.25) se manifestuje poj avom niza žljebova, najčešće u zoni prelaza sa pomoćne na glavnu reznu ivicu. hL pomoć na rezna ivica glavna rezna ivica leđna povr š ina grudna povr šina h2 hr h3 a) Oblik habanja leđne površine S leđna povr š ina leđna povr š ina S S c) Radijalno habanje b) Koncentrisano habanje Slika 3.25. Koncentrisano i radijalno habanje reznog klina alata Proces habanja reznih elemenata alata može se pratiti brojnim parametrima koji s e dele na: direktne i indirektne parametre habanja. Direktni parametri habanja s u parametri kojima se prati promena oblika reznog klina alata. To su: » linijski ili jednodimenzionalni, » površinski ili dvodimenzionalni i » zapreminski ili t rodimenzionalni. Linijski parametri su osnovni parametri habanja. Njima se prate promene dimenzija kratera na grudnoj površini reznog klina alata (a, b) i/ili š irine pojasa habanja na leđnoj površini (h), slika 3.26. a Ag Vg h sr - srednja {iri na poj asa habanja i= n 1 hsr = hi n i=1 ∑ hsr b h Ap Vp a - dubina kratera b - {irina kratera e - polo`aj kratera h - {irina pojasa haba nja Slika 3.26. Linijski, površinski i zapreminski parametri habanja reznog klina al ata Površinski parametri habanja (slika 3.26) su: površina poprečnog preseka kratera na grudnoj površini Ag i površina poprečnog preseka pojasa habanja na leđnoj po vršini Ap. Zapreminski parametri habanja (slika 3.26) su zapremina pohabanog mat erijala sa: grudne (Vg) i leđne površine reznog klina (Vp). Parametar habanja mo že biti i masa pohabanog materijala: sa grudne površine reznog klina, sa leđne p ovršine ili ukupna masa pohabanog materijala. 60 e h max

h1 hL `ljebovi

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Indirektni parametri habanja (slika 3.2 7) su parametri koji se odnose na praćenje promena na predmetu obrade, promena u procesu rezanja i sl. kao što su promene: hrapavosti obrađene površine, dimenzi ja predmeta obrade (tačnosti obrade), otpora rezanja, temperature rezanja i sl. Rz ΔD

T (h) promena dimenzije - ta čnost glavni otpor rezanja T (h) T (h) temperatura rezanja Slika 3.27. Indirektni parametri habanja Za praćenje habanja reznih elemenata alata koriste se: direktne i indirektne met ode. Direktne metode praćenja habanja reznih elemenata alata su metode koje obez beđuju merenje parametera habanja reznih elemenata alata. To su: masene, mikrosk opske, metode otisaka i radioaktivne metode. Indirektne metode su metode praćenj a promene: parametara hrapavosti obrađene površine, dimenzija predmeta obrade, o tpora rezanja, temperature rezanja i sl., sa vremenom. To su metode praćenja pro mena na predmetu obrade i u procesu rezanja. Retko se primenjuju i ne mogu obezb editi praćenja procesa habanja, već samo mogu ukazati na momenat zatupljenja ala ta. Proces habanja se matematički modelira korišćenjem funkcionalnih zavisnosti promene parametra habanja sa vremenom. Tri osnovne zavisnosti su: krive habanja, intenziteta i otpornosti na habanje. Razvoj procesa habanja reznih elemenata al ata sa vremenom se prikazuje, najčešće, krivom promene širine pojasa habanja na leđnoj površini reznog klina alata, poznatom pod nazivom kriva habanja (slika 3. 28). Kriva habanja ukazuje na tri karakteristične zone habanja reznih elemenata alata i to zone: I. inicijalnog (početnog) ili ubrzanog habanja, II. ustaljenog ili normalnog habanja i III. naglog porasta širine pojasa habanja ili katastrofa lnog habanja. U zoni inicijalnog habanja intenzitet habanja je prouzrokovan viso kim specifičnim toplotnim i mehaničkim opterećenjima, nastalim kao posledica rel ativno male mase reznog klina alata, jer je alat potpuno oštar. U drugoj fazi al at poprima drugi oblik tako da je masa reznog klina veća. To prouzrokuje smanjen je specifičnih opterećenja, kako toplotnih tako i mehaničkih. Posledica je uspor avanje intenziteta razvoja procesa habanja i pojava zone ustaljenog ili normalno g habanja. 61 

T (h) srednja visina neravnina F1

Proizvodne tehnologije h h, mm I - zona inicijalnog habanja II - zona ustaljenog habanja III - zona kat astrofalnog habanja hk h1 I T1 II Tk III T, min h h T T h=0 h1 hk mogu ći oblici krivih T habanja Slika 3.28. Principijelni oblik krive habanja U trećoj fazi (katastrofalno habanje) dolazi do naglog porasta širine pojasa hab anja. Rezni klin alata se menja, pa može doći do pojave krzanja, međukristalnih promena i sl., odnosno do trajne neupotrebljivosti alata. Alat, zbog pojave krit ične vrednosti parametra habanja, gubi rezne sposobnosti i postaje neupotrebljiv , tako da bi dalji rad značio, po pravilu, i njegov lom. Krive habanja se analit ički mogu aproksimirati, u koordinatnom h - T sistemu (slika 3.28), sa dve parab ole oblika: I ∴ h = C1 ⋅ T z1 ; 0 ≤ T ≤ T1 ; z1 < 1 . II ∴ h = C2 ⋅T z2 + C3 ; T1 ≤ T ≤ T ; z2 > 1 . Krive habanja se mogu matematički prikazati i polinomima trećeg ili višeg reda: h = a1 ⋅ T + a2 ⋅ T 2 + a3 ⋅ T 3 . Primenom polinoma dobija se jedinstvena zavisnost u sve tri faze habanja, bez ob zira na izabrani parametar habanja. Izabrani parametar habanja može se prikazati u funkciji uslova obrade i elemenata režima obrade, funkcijom oblika: VB = C ⋅ a x ⋅ S ⋅V z ⋅T p , što znači da njegova vrednost zavisi od dubine rezanja, koraka, brzine i vremena rezanja (postojanosti alata) i sl. Promena širine pojasa habanja u jedinici vre mena predstavlja intenzitet habanja (slika 3.29). Na osnovu funkcionalne zavisno sti krive habanja h = f (T) proizilazi i intenzitet habanja reznih elemenata: ⎛ dh ⎞ z −1 I ∴ II = ⎜ ; 0 ≤ T ≤ T1 , ⎟ = C1 ⋅ z1 ⋅T 1 dT ⎠I ⎝ ⎛ dh ⎞ z −1 II ∴ III = ⎜ ; T1 ≤ T ≤ T . ⎟ = C2 ⋅ z2 ⋅T 2 ⎝ dT ⎠II 62 

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM h, mm h h1 II I T T1 T, min T1 T, min I, mm min h1 I=f(T) I II

⎛ dT ⎞ u −1 I ∴ RI = ⎜ ; 0 ≤ h ≤ h1 , ⎟ = K1 ⋅ u1 ⋅ hT 1 ⎝ dh ⎠I ⎛ dT ⎞ u −1 II ∴ RII = ⎜ ; h1 ≤ h ≤ h . ⎟ = K 2 ⋅ u2 ⋅ h 2 dh ⎠II ⎝ T, min T II R, min mm R1 I II R=f(T) T1 I h h1 h, mm h1 T hk h, mm S ika 3.30. Kriva habanja i ot ornosti na habanje reznih e emenata a ata Za dati kriterijum zatu jenja hk, na bazi krive ot ornosti na habanje, može se odrediti ostojanost a ata T, jer ista redstav ja ovršinu is od krive. Kriteri jum zatu jenja a ata definiše trenutak rekida rocesa rezanja i zamene a ata n ovim i i reoštrenim. Kod utvrđivanja kriterijuma zatupljenja alata treba: izbeg avati nepotrebna oštećenja alata - krzanje ili lom alata (nastaje pri visokom st epenu pohabanosti alata); obezbediti zahtevani kvalitet obrade (tačnost obrade i kvalitet obrađene površine); obezbediti maksimalnu ekonomičnost i proizvodnost obrade i sl. Izbor alata za konkretne uslove obrade rezanjem podrazumeva izbor: vrste, oblika, dimenzija, i materijala alata, uz poznavanje i triboloških karakt eristika (kvaliteta) alata. Ispitivanje triboloških karakteristika alata se zasn iva na primeni dve grupe metoda: kompleksnih i komparativnih metoda. Kompleksne metode su metode sistematskog ispitivanja alata i formiranja tehnoloških baza po dataka. Komparativne metode ili indeksne - relativne metode zasnovane su na upor eđivanju ispitivanog i referentnog alata, čiji je indeks kvaliteta 100. Za upore đivanje se koriste osnovni: postojanost alata, brzina rezanja i troškovi obrade i dopunski kriterijumi: otpori rezanja, temperature rezanja, kvalitet obrađene p ovršine, tačnost obrade i sl. 63 

¢   

¢  

¢ ¢

¢  

¢

¢ ¢

¢ 

¢ 

¢  

¢  ¢ ¢

¢

S ika Vreme av ja nosti

3.29. Kriva habanja i intenziteta habanja rezanja u toku koga se arametar habanja ot ornost na habanje (s ika 3.30). Proizi krive habanja ob ika T = f (h) i određena

reznih e emenata a ata romeni za jedinicu dužine redst azi na osnovu funkciona ne zavis je relacijom:  



Proizvodne tehnologije Osnovna veličina za utvrđivanje triboloških karakteristika alata je postojanost alata (T). Postojanost alata određena je oblikom krive habanja i kriterijumom za tupljenja alata (slika 3.31). Na osnovu krivih habanja za različite alate (alate od različitih alatnih materijala) identifikuju se odgovarajuće postojanosti ala ta i određuje indeks triboloških karakteristika alata: T T I aB = B ⋅100. TA Pri tome je jedan od alata etalon alat (npr. alat A), čiji je indeks triboloških ka rakteristika 100. Postojanosti alata (TA, i TB) su određene na bazi zadatog krit erijuma zatupljenja alata hk. h A B hk 100 T Ia T I aB = TB ⋅ 100 TA 100 A B TA TB T A lat Slika 3.31. Krive habanja pri primeni različitih alata 3.5.3 Obradljivost materijala Projektanti i konstruktori različitih delova i ele menata pri izboru materijala posebnu pažnju obraćaju samo na osobine materijala (tvrdoća, zatezna čvrstoća, žilavost, otpornost na koroziju, otpornost na habanj e i sl.). Međutim, cena i kvalitet projektovanih i konstruisanih elemenata zavis e i od obradljivosti materijala. Obradljivost materijala je relativna osobina ma terijala predmeta obrade, koja se definiše kao lakoća kojom se izvodi obrada. Po jam obradljivosti materijala je složen i razmatra se istovremeno sa više aspekat a i u različitim uslovima obrade. Tako, na primer, materijal dobre obradljivosti u obradi struganjem može da ima nisku obradljivost, na primer, u obradi provlač enjem i sl. Ispitivanje obradljivosti materijala se zasniva na primeni dve grupe metoda: komparativnih i kompleksnih metoda. Komparativne metode ili indeksn e - metode relativne obradljivosti su zasnovane na upoređivanju obradljivosti is pitivanog i referentnog (etalon) materijala, čiji je indeks obradljivosti 100. K ompleksne metode su metode sistematskog ispitivanja obradljivosti i formiranja t ehnoloških baza podataka. Kriterijumi za ocenu obradljivosti materijala predmeta obrade, pri komparativnim ispitivanjima, se formiraju na osnovu: postojanosti a lata, ekonomične brzine rezanja, troškova obrade, otpora rezanja, temperature re zanja, parametara hrapavosti obrađene površine i sl. 64

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Postojanost alata je jedan od osnovni p okazatelja za definisanje indeksa obradljivosti materijala. Na osnovu formiranih krivih habanja za različite materijale (slika 3.32) i utvrđenih kriterijuma zat upljenja alata identifikuju se vrednosti postojanosti alata (TE i TA) pri obradi različitih materijala. h A hk B 100 T T I m I mB = TBi ⋅ 100 TAi 100 A B TA TB T materijal Slika 3.32. Krive habanja i indeks obradljivosti materijala Ako se indeks obradljivosti materijala A (etalon materijala) označi sa 100 tada je indeks obradljivosti materijala B: T I T = B ⋅100 . mB TA Kompleksne metode su metode utvrđivanja skupova funkcija obradivosti, koje obezb eđuju kompleksna znanja o mehanici, termodinamici, tribologiji i ekonomici rezan ja, kao i kvalitetu obrade. Odlikuju ih kompleksna, dugotrajna i skupa ispitivan ja, uz veliki utrošak raspoloživih resursa. Zato se i koriste za sistematska i s istemska ispitivanja usmerena formiranju tehnoloških baza podataka (TB) neophodn ih za razvoj računarski podržanih sistema projektovanja tehnologija. 3.5.4 Sreds tva za hlađenje i podmazivanje - SHP Sredstva za hlađenje i podmazivanje predsta vljaju treći element tribomehaničkog sistema u obradi rezanjem (slika 1.13). Pri mena SHP počela je još u ranim fazama razvoja procesa obrade metala rezanjem sa ciljem da se oblivanjem prostora u kome se izvodi proces rezanja prvenstveno odv ede generisana toplota, a zatim smanji trenje na kontaktnim površinama alata, sl ika 3.33. p SHP p a) Poli vanjem preko strugoti ne SHP p c) Pod viskom pri tiskom kroz rezni alat SHP p SH P SHP p b) Pod pri tiskom u pravcu grudne i le ne povr{ine d) Unutra{nje hl a enje kroz dr{ku alata Slika 3.33. Dovođenje SHP i hlađenje alata i predmeta obrade 65

Proizvodne tehnologije Uklanjanje viška materijala sa predmeta obrade, bilo kojom vrstom obrade metala rezanjem, ostvaruje se u uslovima koje karakterišu visoke temperature rezanja i visoki pritisci na kontaktnim površinama alata i predmeta obrade. Tribološki pro cesi koji se u ovakvim uslovima razvijaju dovode do intenzivnog trošenja alata i pojave velikih neravnina na obrađenoj površini. Intenzitet razvoja triboloških procesa je funkcija, pored ostalog, i količine generisane toplote koja se razvij a u zoni rezanja i pritiska između kontaktnih površina. Zato su osnovni zadaci, mehanizmi dejstva i uloga (time i karakteristike) SHP: sposobnost hlađenja - t oplotna provodljivost, sposobnost podmazivanja - sposobnost smanjenja trenja i zaštitna sposobnost - sprečavanje neželjenih pojava u procesu obrade. U proce su rezanja prisutni su i drugi mehanizmi dejstva SHP (slika 3.59) kao što su: ma haničko dejstvo, difuziono dejstvo i spirajuće dejstvo. Oblivajući strugotinu, a lat i predmet obrade, SHP odvodi deo generisane toplote u zoni rezanja, smanjuju ći temperaturu rezanja. Efekat hlađenja zavisi od načina dovođenja (slika 3.33), vrste i kvaliteta SHP itd. Mehanizam podmazivanja kontaktnih površina alata, pr i primeni SHP, je još uvek nedovoljno razjašnjen. Smanjenje trenja formiranjem n osećeg (uljnog) filma nekog fluida između kontaktnih površina obezbeđuje se kod većine kliznih parova (slika 3.34). Eksperimentalna ispitivanja su pokazala da s e pri veoma malim brzinama rezanja može formirati noseći film SHP i da se u tim slučajevima intenzitet trenja smanjuje i do 80 %. Međutim, pri porastu brzine re zanja mogućnosti formiranja nosećeg filma su svedene na minimum, zbog pojave vis okih temperatura i kontaktnih pritisaka pri kojima se razara noseći film i ostva ruje direktni kontakt alata i predmeta obrade. FN element 1 element 2 kl izni par V uljni fil m predmet obrade rezni alat - pre dmet obrade FN rezni alat V SH P Slika 3.34. Noseći - uljni film u uslovima trenja klizanja i obrade rezanjem Sredstva za hlađenje i podmazivanje imaju i značajnu zaštitnu ulogu, koja zavisi od njihove zaštitne sposobnosti. SHP treba da: spreče pojavu korozije na elemen tima tehnološkog sistema, zadrže stabilnost u procesu obrade (ne smeju se razlag ati, obrazovati penu itd.), spreče stvaranje otrovnih para i negativne reakcije na koži radnika, ne poseduju neprijatan miris, ne rastvaraju sredstva za podmazi vanje (maziva) i ne dovode do drugih negativnih reakcija i sl. Vrste SHP Razvoj SHP zasniva se na stvaranju fluida koji može efikasno da hladi zonu rezanja (odv odi generisanu toplotu), efektivno da podmazuje kontaktne površine alata i predm eta obrade i da pri svemu tome ne utiče negativno na radnika, elemente tehnološk og sistema i okolinu. 66

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Efikasno hlađenje obezbeđuje voda, jer ima visoku termičku provodljivost i specifičnu toplotu. Ali, voda ima izuzetno s laba podmazujuća svojstva, ispira sredstva za podmazivanje elemenata i sklopova, izaziva koroziju i sl. Mineralna ulja imaju izvanredna podmazujuća svojstva, de luju antikoroziono na elemente tehnološkog sistema, podmazuju i klizne parove. M eđutim, njihova termička provodljivost i specifična toplota su izuzetno niske, t ako da je efekat hlađenja izuzetno mali. Rešavanje ova dva suprotna zahteva dove lo je do razvoja niza SHP, koja se mogu razvrstati u tri grupe: uljne emulzije, hemijska - sintetička sredstva i čista ulja za rezanje. Uljne emulzije su mešavi na mineralnih ulja, emulgatora i vode. Koriste se u proizvodnim operacijama koje se izvode velikim brzinama rezanja, pri relativno niskim vrednostima otpora rez anja. U ovim uslovima obrade primarna je sposobnost hlađenja (struganje, bušenje , glodanje...). Dele se na: » mlečne - neprozirne emulzije, » » čiste mlečne, prozirne ili transparentne emulzije i mlečne emulzije sa EP aditiv ima (aditivi visokog pritiska). Hemijska ili sintetička sredstva su rastvori neorganskih i organskih materija u vodi sa ili bez aditiva za poboljšanje triboloških i drugih karakteristika sreds tva. Dele se na: » hemijska - sintetička SHP za brušenje i » hemijska - sintetička SHP za struganje, bušenje i glodanje. Polusintetička sredstva sadrže manju količinu mineralnih ulja od uljnih emulzija i veću količinu emulgatora i površinski aktivnih molekula od hemijskih. Uljne e mulzije, hemijska - sintetička i polusintetička sredstva sadrže i odgovarajuće d odatke - aditive: » emulgatore (stvaranje kvalitetne emulzije), » inhibitore kor ozije (sprečavanje pojave korozije), » antipenušavce (sprečavanje penušanja sred stva), » baktericide (sprečavanje biološkog zagađenja sredstva) i » EP aditive ( obezbeđenje mogućnosti primene sredstva u uslovima obrade sa visokim kontaktnim pritiscima). Čista ulja za rezanje su mineralna ulja sa ili bez aditiva. U ovu g rupu spadaju i masna ulja. Koriste u proizvodnim operacijama u kojima je bitna s posobnost podmazivanja i antikoroziona stabilnost SHP (provlačenje, izrada zupča nika...). Dele se na: » aktivna sa EP aditivima i » neaktivna sa EP aditivima. I zbor SHP podrazumeva izbor pre svega: vrste SHP, koncentracije SHP, tipa aditiva , i zavisi od: vrste obrade, materijala alata, materijala predmeta obrade i sl. 67

Proizvodne tehnologije Osnovna veličina kojom se ocenjuju tribološke karakteristike SHP je postojanost alata (T). Postojanost alata određena je oblikom i položajem krive habanja i kri terijumom zatupljenja alata (slika 3.35). h SH P A SH P B hk 100 IT shp TB IT ⋅ 100 shpB = TA 100 SH P SH P A B TA TB T SH P Slika 3.35. Krive habanja pri primeni različitih SHP Ekološki aspekti primene SHP Proizvodne procese, pored izrade delova i proizvoda , prati i pojava različitih tipova otpada (slika 3.36) kao što su: otpadne vode, ulja i emulzije, hemikalije i drugi vidovi organskih i neorganskih zagađivača ž ivotne sredine. Sve vidove otpada treba evidentirati, odložiti i odstraniti, čim e se sprečava zagađenje životne sredine i stvaraju podloge za razvoj i izgradnju sistema zaštite životne sredine prema zahtevima standarda upravljanja kvaliteto m (standardi ISO 9000 i ISO 14000) i međunarodnih konvencija u oblasti zaštite ž ivotne sredine. osnovni i pomo} ni materij al energija voda znanje PRO IZ VOD NI PROCES proizvod i usluge strugotina otpadna SHP ostal i otpad - evidencija - odlaganje - regener acija (recikla` a) - odstranjivanje Slika 3.36. Strukturni elementi proizvodnog procesa Višestruko negativno delovanje SHP na čoveka, elemente tehnološkog sistema i rad nu i životni sredinu zahteva razradu ekološkog sistema primene SHP u cilju ekolo ške zaštite životne sredine (slika 3.37). To iz razloga što neorganska (strugoti na, produkti habanja, prašina i sl.), organska (papir, cigarete, kafa, hrana i s l.) i biološka (bakterije i gljvice) zagađenja SHP u toku pripreme i korišćenja dovode do velikog broja posledica. Posledice se ogledaju u pojavi neprijatnog mi risa i isparenja, promeni boje i stabilnosti SHP, pojavi korozije na elementima tehnološkog sistema, penušanja, infekcija, alergija i drugih štetnih dejstava SH P. Osnovu ekološkog sistema poslovanja sredstvima za hlađenje i podmazivanje čin i sistem održavanja propisanih osobina SHP sastavljen iz dva nivoa zaštite. Prvi nivo je smanjenje svih zagađenja SHP, a drugi prečišćavanje i regeneracija SHP. Smanjenje nivo zagađenja se postiže revitalizacijom sistema podmazivanja mašine (sprečavanje ili svođenje na minimum mogućnosti prodiranja SHP i drugih ulja u SHP), sprečavanjem zagađenja izborom SHP (vrsta, koncentracija i sl.), kvalitetn om pripremom SHP, stalnom kontrolom, prečišćavanjem i poštovanjem propisa, tehni čkih uslova i standarda. 68

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM obaveze preduzetnika zaš tita ljudi zaš tita životinjskog sveta zaš tita na radu za štita ž ivotne sredine za štita prirode EKOLO Š KA ZA ŠTITA ekološ ka zaš tita radne sredine - pokazatelji dermatološkog uticaja SHP - pokazatelji isparljivih gasova nastali h sagorevanjem SHP - pokazatelji sklonosti ka reagovanju sa neč istoćama - pokaz atelji aktivnosti EP aditiva - pokazatelji korozionog delovanja SHP ekološ ka zaš tita ž ivotne sredine ekolo ška za štita prirode - moguć nost razgradnje - moguć nost reciklaž e ekološ ka zaš tita ž ivotinjskog sveta - pokazatelji sadrž aja opasnih materija u SHP - sadrž aj mineralnog ulja u SHP - pokazatelji ekološ kih troškova Slika 3.37. Sistem ekološke zaštite životne sredine Poslovanje sa sredstvima za hlađenje i podmazivanje Savremeni sistem poslovanja sredstvima za hlađenje i podmazivanje zahteva poznavanje metodologije poslovanja SHP koja obuhvata: izbor SHP sa tribološkog i ekološkog aspekta, skladištenje, pripremu, praćenje i kontrolu SHP, primenu tehnologija prečišćavanja, razgradnje , regeneracije (reciklaže) SHP, primenu proizvodne opreme sa sistemima za razgra dnju i regeneraciju SHP, razradu novih postupaka projektovanja proizvodnih proce sa koji uključuju ekološki aspekt primene SHP i sl. Postupak i kvalitet pripreme SHP zadatog sastava i karakteristika određuje vek trajanja i tehnološku efektiv nosti SHP u procesu obrade. Emulzije se pripremaju od koncentrata rastvaranjem u vodi ili od vodenih rastvora različitih komponenata. Rezna ulja su najčešće već pripremljena za upotrebu. Osnovnu pripreme čini uvođenje komponenti SHP (koncen trata, emulgatora, aditiva) u vodu, primenom specijalnih uređaja - miksera (slik a 3.38) ili postupaka mešanja, homogenizacije, ultrazvučne disperzije, koloidnog mešanja i sl. 69

Proizvodne tehnologije 12 5 4 3 1 6 7 2 8 NE → 9 10 11 DA → Slike 3.38. SHP mikser razvijen u LOMT -u Mašinskog fakulteta u Kragujevcu Prečišćavanje, razgradnja i regeneracija (reciklaža) SHP se sastoje u primeni ra zličitih principa i postupaka: izdvajanje mehaničkih nečistoća, uništavanja mikr oorganizama, izdvajanja nerastvorljvih ulja iz emulzija i rastvora, izdvajanja v ode iz čistih reznih ulja i kompleksne razgradnje i regeneracije (reciklaže) SHP , slika 3.39. H EMI JSK E FLO TA CI JA CENTRI FU GI RA NJE SPA LJI VA NJE RAZ GRAD NJA SHP FI LTRI RA NJE DESTIL ACIJA EL EKTRO LI ZA Slika 3.39. Postupci razgradnje SHP 70

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM 3.6 KVALITET OBRADE Kvalitet proizvoda je kompleksan pokazatelj i funkcija je kvaliteta: konstrukcije dela, izrade i ob rade, obradnog sistema, obradnog procesa, pripremka i sl. Kvalitet izrade i obra de je jedan od uslova za postizanje visokog nivoa kvaliteta proizvoda i obuhvata : tačnost obrade i kvalitet obrađenih površina. Ova dva kompleksna pokazatelja k valiteta obrade su u međusobnoj zavisnosti, različito za svaki obradni sistem, i funkcije su velikog broja uticajnih faktora. 3.6.1 Tačnost obrade Tačnost obrad e je stepen podudarnosti (bliskosti) obrađenih delova i modela definisanog konst ruktivno-tehnološkom dokumentacijom. Uslovljena je zahtevima konstruktivne dokum entacije (oblik, dimenzije, klasa tačnosti, odstupanja i sl.), funkcionalnost, z amenljivost delova i sklopova itd. Osnovni cilj ekonomične proizvodnje, sa minim alnim troškovima obrade, je proizvoditi delove samo onoliko tačno koliko je potr ebno, a ne koliko je moguće. Greške obrade su slučajnog karaktera, retko sistema tskog, i ne mogu se unapred predvideti. Međutim, pravilnim izborom tehnologija i parametara obrade mogu se svesti na minimum, u granice dozvoljenih odstupanja. Pri obradi rezanjem se javljaju greške u mikrostrukturi - površinskom sloju i ge ometrijske greške obrade. Geometrijske greške obrade (slika 3.40) su: makrogeome trijske i mikrogeometrijske greške. M AK RO GEO MET RI JSKE GRE[ KE Gre{ka oblika Gre{ka mer e M IK ROG EO METRIJSKE GRE[ KE H r apavost Gre{ka polo` aja T T T T Slika 3.40. Geometrijske greške obrade Mikrogeometrijske greške se odnose na hrapavost obrađene površine, a makrogeomet rijske na tačnost - odstupanja: oblika, položaja i mera - dimenzija. Odstupanje oblika je odstupanje stvarnog oblika od idealnog. Dozvoljena odstupanja oblika s u pravost, ravnost, kružnost, cilindričnost, oblik linije i oblik površine. Neki primeri označavanja odstupanja oblika na crtežu, prema standardu JUS M. A1. 243 , 244 i 246, su prikazani na slici 3.41. Odstupanja položaja površina su odstupa nja međusobnog položaja u odnosu na idealni. Dozvoljena odstupanja položaja (sli ka 3.41) su odstupanja: pravca (paralelnost, upravnost i ugao nagiba), mesta (lo kacija, koncentričnost, koaksijalnost i simetričnost) i tačnosti obrtanja (tačno st, kružnost i ravnost obrtanja). 71

Proizvodne tehnologije 0,1 0,01 toler ancija za pravost 0,1 toler ancija za ravnost 0,1 tol erancija za kru` nost tolerancija obli ka povr{ ine 0,1 0,04 toler ancija oblika linije toler ancija cilindr i~nosti Slika 3.41. Primeri označavanja odstupanja oblika 3.6.2 Kvalitet obrađene površine Izlazna površina iz tribomehaničkog sistema u o bradi metala rezanjem je uvek obrađena površina, površina iza reznog alata. Pod obrađenom površinom se podrazumeva površinski sloj materijala ispod površine nas tale obradom (slika 3.42). To je tanak sloj materijala sastavljen, po Schmalz-u, od dva dela: spoljašnjeg graničnog sloja i unutrašnjeg graničnog sloja. Spo ljašnji granični sloj debljine oko 0,0001 - 0,001 mm je sloj koji razdvaja metal nu površinu predmeta obrade od atmosfere ili nekog naležućeg čvrstog tela. Sasta vljen je od apsorbovane vode, ulja, gasova i drugih organskih jedinjenja, kao i sloja oksida, nastalih nakon reakcije obrađene površine sa sredinom u kojoj se i zvodi proces obrade. SGS U GS 1 2 3 4 5 6 Ja{} erici n [ malc Slika 3.42. Obrađena površina prema Šmalzu i Jašćericinu Unutrašnji granični sloj debljine oko 0,01 - 0,05 mm je tanak strukturno izmenje n prelazni sloj materijala u odnosu na strukturu materijala pre obrade. Fizičke i hemijske osobine sloja se znatno razlikuju od osnovnog materijala, a promene s u rezultat ukupnih toplotnih i mehaničkih opterećenja, fizičko-hemijskih i drugi h međudejstava. Zbog strukturnih promena, promene hemijskog sastava, mehaničkih karakteristika, pojave zaostalih napona i drugih defekata sloj se često naziva i defektnim slojem. 72 R

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Osobine površinskog sloja su rezultat d ejstva složenog i međusobno uslovljenog kompleksa kinematskih i fizičkohemijskih faktora, među kojima odlučujuću ulogu ima plastično deformisanje, otvrdnjavanje i zagrevanje predmeta obrade. Dve grupe pokazatelja kvaliteta obrađenih površin a su: geometrijske (odstupanje oblika, valovitost i hrapavost) i fizičkomehaničk e karakteristike površinskog sloja (struktura, mikrotvrdoća, zaostali naponi). G eometrijski parametri podrazumevaju odstupanja od geometrijski pravilnog makro i mikro novoa. Fizičkohemijsko stanje površinskog sloja ocenjuje se parametrima k oji karakterišu strukturu, fazni i hemijski sastav, deformacije, naprezanja i sl . Hrapavost obrađene površine Osnovne karakteristike mikrogeometrije obrađene po vršine (slika 3.43) su: valovitost i hrapavost obrađene površine. Valovitost obr ađene površine je definisana neravninama kod kojih je odnos koraka (Sv) i visine neravnina (Hv) iznad 40 (Sv / Hv ≥ 40). Sv S Slika 3.43. Valovitost i hrapavost obrađene površine Hrapavost obrađene površine čine neravnine kod kojih je odnos koraka (S = 2 - 80 0 μm) i visine neravnina (H=0,03 - 400 μm) ispod 40. Hrapavost obrađene površine je skup svih neravnina koje obrazuju reljef površine u granicama odabranog iseč ka takve veličine da su eliminisane greške oblika i valovitosti. Hrapavost površ ine zavisi od uslova rezanja, posebno oblika alata, stanja reznih ivica alata, h abanja reznih elemenata alata, naslage, vibracija, krutosti elemenata tehnološko g sistema i sl. Razlikuje se poprečna i uzdužna hrapavost. S S V V Hv ra pa vo st popre~na hrapavost S popre~na hrapavost Slika 3.44. Poprečna i uzdužna hrapavost obrađene površine Parametri hrapavosti obrađene površine Za praćenje hrapavosti obrađene površine postoji više od 30 parametara. Prema JUS standardima (JUS M. A1. 020) parametri hrapavosti se dele na: osnovne i dopunske. uz du `n ah 73

Proizvodne tehnologije Tri osnovna parametra hrapavosti su: Ra - srednje aritmetičko odstupanje profila od srednje linije profila, Rz - srednja visina neravnina i Rmax - maksimalna vi sina neravnina.

..... n x m l Slika 3.45. Parametri hrapavosti površina Za njihovo definisanje koriste se dve osnovne veličine: » m - srednja linija pro fila i » l - referentna dužina. Srednja linija profila - m (osa x - slika 3.45) je linija koja seče profil obrađ ene površine tako da je, u granicama referentne dužine, zbir kvadrata odstupanja svih tačaka profila minimalan: i =1

n Referentna dužina - l je minimalna dužina isečka profila površine, neophodna za pouzdano definisanje paramatara hrapavosti, na kojoj su eliminisani uticaji drug ih vrsta nepravilnosti (valovitosti, greške oblika itd.). Srednje aritmetičko od stupanje profila od srednje linije profila - Ra (slika 3.45) je srednja aritmeti čka vrednost odstupanja svih tačaka efektivnog profila ( 1, 2, ...., n) od sre dnje linije profila u granicama referentne dužine:

l Maksimalna visina neravnina - Rmax (slika 3.45) je rastojanje dve paralelne prav e sa srednjom linijom profila, povučene tako da, u granicama referentne dužine p rofila, dodiruju najvišu i najnižu tačku profila. Srednja visina neravnina - Rz (slika 3.46) je razlika srednjih aritimetičkih vrednosti pet najviših i pet najn ižih tačaka profila u granicama referentne dužine: R + R3 + R5 + R7 + R9 R2 + R4 + R6 + R8 + R10 Rz = 1 . − 5 5 74 Rmax Ra 

1 Ra = ∫ 0

⋅ dx . l    

i2 → min .   

0 1 ....

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM R1 R7 Rz R3 R8 R5 R4 R10 R2 R6 R9 RR

S ika 3.46. Srednja visina neravnina Pored osnovnih ostoji i veći broj dopunskih parametara hrapavosti. Prema JUS st andardima to su: dužina nošenja profila, koeficijent nošenja profila, kriva noše nja profila i sl. Dužina nošenja profila - lc (slika 3.47) je zbir dužina svih e lementarnih odsečaka na profilu, u granicama referentne dužine, koje odseca prav a paralelna srednjoj liniji profila na rastojanju (c): l c1

l c = ∑ l ci . i =1 l ci l cn k 0 1 Rmax c 0 x l/Σlpi l c/Rmax pi 1 lika 3.47. Dužina n šenja pr fila i relativna kriva n šenja pr fila K eficijent n šenja pr fila pnc je dn s dužine n šenja pr fila i referentne d užine l pr fila: pnc = c ⋅100 , % . l Kriva n šenja pr fila, slika 3.47, naj lj e v ri rasp redu materijala u hrapav m sl ju rađene površine. Predstavlja

¦

¤

¦

¦

¦

¦

¦

¦ ¤

¦ ¦

¦ ¦

¦

¦

 

¦

¦

¦

¢

¦

¦

¦

¦ ¦¥ 

¦  



grafičku interpretaciju zavisnosti dužine nošenja profila od položaja ravni seče nja (rastojanja ravne površine od gornje granice AA - pi). Sve površine, od najg rubljih do najfinijih, prema standardu JUS M. A1. 020, razvrstane su u 12 klasa hrapavosti površina (tabela 3.3). Označavanje kvaliteta površina na crtežu je pr opisano standardom JUS M. A0. 065 (slika 3.52). 75

Proizvodne tehnologije O ZNA KE HRA PAVOSTI RA SPORED D ODATNI H OZNA KA H RA PAV OSTI b c ( f) d a - K lasa hrapavosti il i vrednost R a, μm b - Postupak obrade i li vrsta pr evl ake upi suje se j asno re~ima c - Referentna du`i na pr ema JUS M. A 1. 120 ili broj tal asnog fi ltra λs kada odstu a od standardnog broja d O z naka r avca rostiranja ner avni na e Dodatak za obradu, mm Z nak N9 N9 Tuma~enje Z na~enje znaka se unosi na crte` u, na rimer = Ozna~ena ovr {ina se obr a uj e bilo kojim postupkom obrade Ozna~ena povr {ina se obr a uj e postu pcima ski danja materijala Ozna~ena povr {ina se ne obra uje Ozna~ena povr {ina se obr a uj e postupcima bez skidanja materi jala a e f - D rugi parametr i hr apavosti , osi m R a, uz obavezno upi si vanj e oznake i vr ednosti parametra, μm, na pr imer R z 12 PRI ME RI O ZNA KA : z B z n N9 OZ NA KE PRAV CA PROSTIRA NJA NERAV NINA Znak Tuma~enje Opi sno Gr afi ~ko V EL I^ INA K UK ICE M M C C R R H 1 Oznaka 60 o 60 o H2 H 1 H 2 d' Upravno na Paralelno ravni pr ojekci je u ravan projekcije u kojoj je znak kojoj je znak postavljen postavljen Uk r{teno u dva kosa pravca relat ivno prema ravn i projekcije U vi {e pravaca Pri bli` no k ru`no prema sredi{tu povr{ina Pribli` no radijal no prema 5 7 14 0,5 sredi{tu 7 10 20 0,7 povr{ina 3,5 5 10 0,35 d' - debljina linija kukice Slika 3.48. Označavanje kvaliteta površina na radioničkim crtežima Tabela 3.1: P regled klasa hrapavosti površina pri pojedinim postupcima obrade GRA DACIJE KL ASA KVAL ITETA

 

¢

¢

¢

 

¢

¢

NA JFI NIJA O BRA DA FI NA OBRA DA PRETH ODNA OBRA DA GRU BA OBRA DA N1 N2 N3 N4 N5 N6 N7 N8 N9 N10 N11 N12 A ritmeti~ko odstupanje od sr ednje linije profila, R a, μm V RSTA 1,6 3,2 6,3 1 2,5 25 0,4 0,8 0,025 0,05 0,1 0,2 OBRA D E Grubo rendisanje Fino r endi sanje Gr ubo struganje Prethodno strug. Fino struganje N ajfinije struganje Bu{enje U pu{ tanje Razvrtanje Fino r azvrtanje N ajfinije razvrt. Grubo glodanje Prethodno gl od. Fino glodanje N ajfinije glodanje Provla~enje Fino pr ovla~ enje Grubo bru{e nje N ormalno bru{. Fino br u{enje N ajfinije bru{enje H onovanje Fino honovanje N ajfinije honov. Grubo lepovanje Prethodno lepov. Fino lepovanje N ajfinije le pov. 50 76

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM U površinskim slojevima obrađene površi ne, usled dejstva toplotnih i mehaničkih opterećenja, dolazi do pojave neželjeni h efekata kao što su: pojava mikropukotina i zaostalih napona, plastično deformi sanje i otvrdnjavanje, promena mikrostrukture i mikrotvrdoće, pojava mestimično nagorelih površina i sl. 3.7 EKONOMIKA REZANJA I REŽIMI OBRADE 3.7.1 Struktura vremena obrade Svi delovi se obrađuju na većem broju obradnih sistema ili jednom obradnom siste m sa većim brojem obradnih jedinica. Savremeni obradni sistemi namenjeni serijsk oj i masovnoj proizvodnji projektovani su i izgrađeni tako da izvrše potpunu obr adu predmeta određenog oblika. Ukupno vreme obrade serije od Z komada je [89, 12 6]: Tu = Tpz + Z ⋅ t k , min gde su: Tpz, min - pripremno - završnog vremene za seriju i tk, min - komadno vreme (vre me obrade po komadu). Pripremno - završno vreme je vreme potrebno za proučavanje tehnološke dokumentac ije, pripremu obradnog sistema (mašine, alata i pribora i sl.) i raspremanje obr adnog sistema (odlaganje pribora, alata, čišćenje i podmazivanje mašine i sl.) n akon završetka izrade serije od Z - komada. Broj komada u seriji obuhvata broj k omada koji se izradi u toku jedne ili više smena, jedne ili više nedelja/meseci. Komadno vreme ili vreme obrade po komadu se sastoji od osnovnog redoslednog (to r) i izgubljenog vremena (ti). Izgubljeno vreme obuhvata vremenske gubitke u pro cesu proizvodnje (organizaciono-tehnički i drugi razlozi), dok se osnovno redosl edno vreme sastoji od osnovnog vremena (to) i međuvremena (tm), uslovljenog tehn ološkim razlozima (prelaz sa jedne na drugu tehnološku operaciju). Osnovno vreme obuhvata glavno vreme obrade (tg) i pomoćno vreme (tp). Komadno vreme je vreme izvođenja jedne proizvodne operacije se može prikazati relacijom oblika: t k = t pz + t p + t g + t d , min . u kojoj su: tpz - pripremno završno vreme (tpz = Tpz / Z), tp - pomoćno vreme, t g - vreme efektivnog rezanja (glavno vreme obrade) i td - dodatno vreme. Pomoćno vreme je vreme koje se troši za realizaciju pomoćnih aktivnosti i kretanja u pr ocesu obrade kao što su: postavljanje i stezanje predmeta obrade, prazni hodovi, otpuštanje i skidanje predmeta obrade i sl. Snima se i određuje metodama studij e rada i vremena. Dodatno vreme je vreme koje se troši na kratke odmore i druge potrebe radnika. Određuje se najčešće u funkciji pomoćnog i glavnog vremena: td = p1 ⋅ ( t g + t p ) , min; p1 = ( 5 − 20 ) %. 100

77 

G avno vreme i i vreme efektivnog rezanja je vreme koje se troši na direktno ob ikovanje redmeta obrade (vreme kontakta a ata i redmeta obrade). Definisano je re acijama (s ika 3.49):

¢  



¢  

Proizvodne tehno ogije za mašine sa g avnim obrtnim kretanjem i za mašine sa g avnim ravo inijskim kre tanjem: tg = i ⋅ L , min, n ⋅S B tg = i ⋅ , min, nL ⋅ S

S mm/dh e2 b B e2 S L = + e a) Obrada struganj em d B= b+ 2 e2 b) Obrada rendisanjem S ika 3.49. Osnovni arametri za određivanje glavnog vremena obrade 3.7.2 Troškovi obrade Obradne sisteme u kojima se izvodi proces rezanja i obliko vanja predmeta obrade čine: alatna mašina na kojoj se vrši obrada, rezni alat ko jim se izvodi proces rezanja, sredstvo za hlađenje i podmazivanje kojim se pobol jšavaju uslovi obrade i radnik koji upravlja procesom obrade. Vrednost proizvodn je koja se stvara na obradnim sistemima sastoji se iz troškova obrade (Vo) i dod atnih troškova (Vd): V = Vo + Vd = Vo + ∑Vdi , i =1 n gde su: Vo, din - troškovi obrade proizvodne operacije i Vdi, din - dodatni troš kovi (kontrole, pripreme, doprinosi, energija, vode, pare i sl.) svedeni na proi zvodnu operaciju. Troškovi obrade koji nastaju u obradnom sistemu: Vo = R + A + M + SHP , din/operaciji se sastoje od: R - troškova rada, A - troškova alata, M - troškova mašine i SHP troškova sredstva za hlađenje i podmazivanje. Troškovi rada su direktno proporci onalni faktoru uticaja bruto ličnog dohotka stručnog radnika (n), bruto ličnom d ohotku radnika (k1) i komadnom (ukupnom) vremenu obrade (tk): R = n ⋅ k1 ⋅ t k , din , o znači da se mogu smanjiti smanjenjem komadnog vremena odnosno povećanje m produktivnosti rada. Faktor uticaja bruto ličnog dohotka k N stručnog radnika: n = 1 + 3 ⋅ 1 , zavisi od: k1, k3, din/min - bruto ličnog dohotka k1 N2 proizvo dnog i stručnog radnika i N1, N2 - broja mašina koje opslužuje jedan proizvodni odnosno jedan stručni radnik. 78

  

  

¢

¢

 

U izrazima su: i . L V, n e a

broj ro aza; L, mm

radni hod a ata i B, mm

širina obrade 

¢      

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Troškovi alata e sastoje od: A1 - trošk ova zamene pohabanog alata novim ili preoštrenim, A2 - troškova regeneracije odn osno održavanja alata i A3 - troškova amortizacije alata. U izrazu su: t1, min vreme zamene alata, k2, din/min - bruto lični dohodak oštrača, t2, min - vreme oštrenja alata, Ca, din - nabavna vrednost alata, i broj mogućih oštrenja alata i T, min - postojanost alata, vreme rada između dva oštrenja alata: C ⎞ tg ⎛ A = A1 + A2 + A3 = ⎜ n ⋅ k1 ⋅ t1 + k 2 ⋅ t 2 + a ⎟ ⋅ , din , i +1 ⎠ T ⎝ Troškovi mašine su definisani izrazom: M=

SHP = Qshp ⋅ Cshp 60 ⋅ t k , din Ukupni troškovi obrade se mogu prikazati kao na slici 3.50. Vo V o di o n R M A SH P0,1 0 20 10.5, % V , V o, % 0,3 60 48.7, % 0.220 0,2 40 0.180 40.8, % 0.370 R A M Te T 0 Slika 3.50. Struktura troškova obrade 3.7.3 Postojanost alata Postojanost alata (T) je vreme neprekidnog rezanja izmeđ u dva oštrenja ili dve zamene alata. Izražava se u vremenskim jedinicama, mada s e koriste i veličine kao što su: pređeni put alata, broj obrađenih komada, zapre mina skinute strugotine, površina obrađena u toku procesa rezanja i sl. Postojan ost alata zavisi od velikog broja parametara: režima rezanja, geometrije alata, materijala predmeta obrade i alata, vrste alata, vrste i načina dovođenja SHP, v rste proizvodne operacije, postupka obrade, vrste rezanja (prekidno ili neprekid no), dinamičkih pojava u procesu itd. Pri optimalnoj geometriji alata i konstant nim uslovima obrade osnovni parametri uticajni na postojanost alata su korak, br zina i dubina rezanja. 79 

u kome su: Cm, din - nabavna v ednost mašine (ob adnog sistema) sa p ibo om, na koju se p imenjuje amo tizaciona stopa, p = 7-12 % - amo tizaciona stopa, F, aspoloživi godišnji fond časova rada mašine i η - v emenski stepen isko išćenja mašine. Troškovi sredstva za hlađenje i podmazivanje zavise od: Qshp, l - količi ne utrošenog sredstva za hlađenje i podmazivanje, Cshp, din/l - nabavne cene SHP i tk, min komadnog vremena obrade:          

¢

Cm ⋅

⋅ t k , din , F ⋅η ⋅100 ⋅ 60

Proizvodne tehnologije Ekonomična postojanost alata je vreme neprekidnog rezanja između dva oštrenja al ata (dve zamene alata) pri kome su troškovi obrade minimalni ili je specifična p roizvodnost obrade maksimalna. Na osnovu definicije ekonomične postojanosti alat a proizilaze i metode proračuna. To znači da se ekonomična postojanost može pror ačunati na bazi: troškova obrade, proizvodnosti obrade, vremena izrade i sl. Eko nomični i merodavni režimi obrade su definisani parametrima: glavnog i pomoćnog kretanja. Ekonomični režim obrade je režim obrade određen na bazi troškova obrad e odnosno ekonomične postojanosti alata. Za izabrani režim obrade bira se mašina . Merodovani režim obrade se projektuje za poznatu mašinu relativno male snage. 80

4. OBRADA STRUGANJEM 4.1 PROIZVODNE OPERACIJE I ALATI Obrada struganjem je postupak obrade prvenstveno rotacionih delova (vijaka, navr tki, osovina, vratila, čaura, remenica, ...). Ostvaruje se tako što predmet obra de izvodi glavno obrtno kretanje, a alat pomoćno pravolinijsko kretanje (slika 4 .1). Relativna kretanja alata i predmeta obrade uslovljavaju i vrstu proizvodne operacije u obradi struganjem (uzdužna i poprečna obrada, izrada konusa i sl.). 1 1 2 3 Uzdu žna obrada 1 Poprečna obrada 1 2 usecanje - odsecanje 2 izrada konusa Slika 4.1. Osnovna kretanja alata i predmeta obrade u obradi struganjem Glavno k retanje (1) je definisano brzinom rezanja (V, m/min) - brojem obrta predmeta obr ade (n, o/min). Pomoćno kretanje (2) je određeno korakom (S, mm/o - aksijalno po meranje alata za jedan obrt predmeta obrade) i brzinom pomoćnog kretanja (Vp, mm /min). Osnovni geometrijski parametri obrade su širina i debljina reznog sloja ( slika 4.2): a i h = S ⋅ sin κ , b= sin κ ta o da je ovršina o rečnog preseka r eznog sloja: A = a ⋅ S = b ⋅ h . d h D a b κ S Sli a 4.2. Površina o rečnog preseka strugotine u obradi struganjem

¢ ¢

¢

¡

¢ ¢

¡

Proizvodne tehnologije Dubina rezanja (a) zavisi od dodatka za obradu i iznosi: a= D−d δ ili a = i 2 2 e su o aci za o ra u (slika 4.3, ta ele P.4 - P.10, Priručnik [79]): δ1 - o atak za ru u o ra u, δ2 - o atak za fi u o ra u i δ3 - o atak za ruše je. L δ3 δ3/2 D δ2/2 L Uz už a o ra a Po rečna obrada δ2 δ1

Slika 4.3. Do aci za o ra u u o ra i stru a jem 4.1.1 Proizvo e o eracije u o r a i stru a jem Proizvo e o eracije o ra e stru a jem se, rema kvalitetu o rađe ne površine, razvrstavaju na proizvodne operacije: grube i fine obrade, odnosno proizvodne operacije: prethodne i završne obrade, pri čemu su proizvodne ope racije prethodne obrade operacije grube obrade, a proizvodne operacije završne o brade operacije grube ili fine obrade. Obradom struganjem (slika 4.4) se realizu je veliki broj operacija kao što su: uzdužna obrada (spoljašnja i unutrašnja a), poprečna obrada (spoljašnja i unutrašnja, usecanje, prethodno i završno o dsecanje - b), izrada konusa (spoljašnjeg i unutrašnjeg - c), izrada profila (profilnim alatom i kopiranjem - d), nerotaciono struganje (prizmatičnih delo va i leđno struganje - e), izrada navoja (spoljašnjeg i unutrašnjeg - f), iz rada i obrada otvora i rupa itd. 82 D 

 ¤

¤

§

¤

¢

§ 

 ¢

§ ¥ 

¤ 

¤ § ¥  ¤

§

¤ 



¢ §  ¤ 

¤  ¤ 

¤ 

¤ ¥   § ¥

§ 

¢

¢

¢

¢ 

¥ 

4. OBRADA STRUGANJEM gruba Spoljašnja Spoljaš nja Završna obrada otvora obrada rupa Unutrašnja Unutra šnja a) Uzdužna obrada usecanje prethodno zavr{no odsecanje odsecanje Spoljaš nji c) Izrada konusa Unutraš nji b) Popre čna obrada profilnim nož evima kopiranjem d) Izrada profila Spolja šnji navoj Prizmati čni delovi Leđno struganje e) Nerotaciona obrada uz dopunsko oscilatorno radijalno kretanje alata Unutra šnji navoj f) Izrada navoja Slika 4.4. Proizvodne operacije u obradi struganjem 4.1.2 Alati u obradi strugan jem Strugarski noževi su raznovrsni po obliku, dimenzijama i vrsti alatnog mater ijala. Prema vrsti obrade razlikuju se strugarski noževi za spoljašnju obradu (u zdužnu i poprečnu), unutrašnju obradu, usecanje i odsecanje, izradu navoja i sl. Prema kvalitetu površine strugarski noževi se razvrstavaju na strugarske noževe za grubu (prethodnu) i završnu (finu) obradu. Prema obliku strugarski noževi mo gu biti pravi, savijeni i krstasti (slika 4.5), a prema obliku poprečnog preseka drške pravougaoni, kvadratni i kružni. pravi savijeni krstasti Slika 4.5. Oblici strugarskih noževa 83

Proizvodne tehnologije Prema smeru kretanja u toku obrade strugarski noževi se dele na leve, desne i če one (slika 4.6). Orijentacija se određuje položajem palca ruke. glavno sečivo levi desni glavno sečivo Poprečni desni levi Slika 4.6. Levi, desni i poprečni strugarski noževi Prema vrsti alatnog materija la razlikuju se strugarski noževi od brzoreznog čelika, sa lemljenim pločicama o d tvrdog metala i mehanički pričvršćenim pločicama savremenih alatnog materijala . Za izradu strugarskih noževa danas se uglavnom koriste tvrdi metali (sa ili be z prevlake), rezna keramika i super tvrdi materijali u vidu okretnih (izmenjivih ) pločica. Pločice se mehanički vezuju za nosače alata, tako da se formiraju raz ličiti tipovi strugarskih noževa (slika 4.7). Strugarski noževi sa okretnim ploč icama se ne oštre, već se pločica okreće sve dok se ne iskoriste sve rezne ivice . Iskorišćene i pohabane pločice se prikupljaju i upućuju na reciklažu. Strugars ki noževi sa lemljenim pločicama (slika 4.8) se retko koriste u savremenoj indus triji. To iz razloga što je njihova izrada skuplja, a i troškovi eksploatacije s u veći zbog potrebe preoštravanja alata (troškovi oštrenja i obrade). a) Strugarski noževi za spoljaš nju obradu b) Strugarski no ževi za unutra šnju obradu Slika 4.7. Strugarski noževi sa izmenjivim (okretnim) reznim pločicama 84

4. OBRADA STRUGANJEM a) Strugarski noževi za spolja šnju obradu b) Strugarski noževi za unutrašnju obradu Slika 4.8. Strugarski noževi za lemljenim pločicama Brzorezni čelici se koriste za izradu profilnih noževa namenjenih obradi složenih i profilisanih površina na jednovretenim i viševretenim automatskim strugovima (slika 4.9). γ γ α α Kruž ni Prizm ti čni paralelni paralelni nagnuti nagnuti Slika 4.9. Profilni strugarski noževi 85

£

Proizvodne tehnologije Osnovni oblici i dimenzije strugarskih noževa od brzoreznih čelika i sa lemljeni m pločicama su standardizovani. Istovremeno su standardizovane i drške strugarsk ih noževa i okretne pločice. Takvi strugarski noževi spadaju u grupu standardnih strugarskih noževa i proizvode ih visoko specijalizovane kompanije. U metalopre rađivačkoj industriji koriste se i specijalni strugarski noževi, koji se projekt uju i izrađuju od strane korisnika. Strugarski nož (slika 4.10) se sastoji od: t ela alata na kome se nalaze rezni elementi (rezni klin) i drške preko koje se iz vodi postavljanje i pričvršćivanje na nosač alata. Drš ka telo pomoć no sečivo pomoć na le đna povr šina rezni vrh glavno sečivo grudna povr ši na osnova le đna površina Slika 4.10. Osnovni delovi strugarskog noža Leđna i grudna površina reznog klina noža (pločice) se mogu izvoditi sa rubovima (fazetama) utvrđene širine, naročito kada je vrednost grudnog ugla, u oblasti r uba, negativna (slika 4.11). bγ γ o1 γ o2 α 0 ,8 -1 γ o1 γ o2 αo α 1= α o+ 2 o α o1 α o2 α1

α o1 α1 α o = 6 − 8o γ o = 0 − 25o λ s = −4o − 0 gruba obrada α o = 6 o − 8o γ o = −20o λ s = −8o − 0 S ika 4.11. Ob ikovanje grudne i eđne površine reznog klina Grudne površine okr etnih pločice su izrađene sa elementima za savijanje i lomljenje strugotine. To su kanali, stepenice (slika 4.12) ili specijalno oblikovani profili sa jedne (je dnostrane) ili obe strane (dvostrane pločice). Kanali su različitog oblika i dim enzija, polukružni (manji ili veći), dva kanala (prvi za savijanje kod manjih ko raka, a drugi kod većih koraka) i sl. Stepenici su manji i veći ili složene konf iguracije. manji polukrug  

£ £

fin o r d o

¤

¤

£ 

već i dva kanala manji stepenik već i Slika 4.12. Oblici grudne površine okretnih pločica 86

4. OBRADA STRUGANJEM ravan Pf f κo r Pr P γf rava Po Pr Ps αf βf αo βo γo r Pf r v n Pp βp αp κr εr κ' r oblici vrha r znog lina γ

rava Ps Pr rava Pr Pr β γ αn Pn Pr λs

κ − napadni ugao ugao izm đu projekcija glavne rezne ivice i pravca pomoćnog kretanja na osnovnu ravan, pravca pomoćnog kretanja na osnovnu ravan,

ε ugao vrha ugao izm đu projekcija glavne i pomoćne rezne ivice na osnovnu r avan, λ ugao nagiba rezne ivice (sečiva) - ugao koji zaklapa glavna rezna ivic a sa osnovnom ravni i r - radijus vrha noža. Rezni vrh strugarskog noža može biti izv eden sa radijusom r ili rubom (fazetom) širine f, pri čemu je napadni ugao fazet e κo. Vr dnosti grudnog i l đnog ugla reznog klina u procesu rezanja se menjaju u zavisnosti od položaja reznog vrha alata u odnosu na osu predmeta obrade, kora ka i ugla nagiba rezne ivice. Ukoliko se rezni vrh alata nalazi iznad ili ispod ose predmeta obrade dolazi do promene uglova u procesu rezanja za vrednost (slik a 4.14): sin Δγ = 2 ⋅e 2 ⋅e ; Δγ = arc si , D D

§  

 

  

 

κ1

pomoćni napadni ugao - ugao između projekcija pomoćne rezne ivice i

¥

S ika 4.13. Rezna geometrija strugarskog noža Reznu geometriju strugarskog noža (s ika 4.13), ored ug ova reznog k ina γ - ru i u ao, α - leđni ugao i β - u ao kli a, o ređuju:

¥

§

¥   

 

¢ 

§ 

  

¢

P

¡ 

§ § §

¢ § §

£ £

¢

e je e - o stu a je vrha rez o

kli a o ose

re meta o ra e.

87 

¤ 

¢ 

§

¥ §

§ ¢  

¥

Proizvo e teh olo ije γk = γ + Δγ α k = α − Δγ γk = γ − Δγ α k = α + Δγ γk γk D e Δγ γ Δγ α αk αk

4.2 OTPORI I SNAGA REZANJA 4.2.1 Otpori rez nj Rezultujući otpor rezanja FR se razlaže na tri komponente ( slika 4.15): F1 - glavni otpor rezanja, F2 - otpor prodiranja i F3 - otpor pomoćnom kretanju, tako da je: 2 2 FR = F12 + F2 + F3 . n S F3 n F2 F3 F2 F1 Kronenberg: F1 = K s ⋅ A K s = k ⋅ Rm Ks = ε S F1 C A b) popr čna obrada a) uzdužna obrada Slika 4.15. Komponente rezultujućeg otpora rezanja pri uzdužnoj i poprečnoj obra di Otpori rezanja zavise od uslova obrade, tehnoloških i geometrijskih parametar a rezanja, geometrije alata itd. Za orijentacioni proračun komponenti rezultujuć eg otpora rezanja u obradi struganjem najčešće se koriste izrazi oblika: Fi = Ck i ⋅ a xi ⋅ S i , N gde su: » Cki, xi i i - konstanta i eksponenti otpora reza nja (tabela 2.1, Priručnik [79]), » a, mm - dubina rezanja i S, mm/o - korak. 88

£

£

£

£ £ £ £ 

£ £

Slik 4.14. Utic j polož j

rezno vrh

l t

n vrednost u lov rezno klin

¥

¥

¥

£ £

¥

£

§ 

§ 

£

¡ ¡

4. OBRADA STRUGANJEM Za tačnije proračune otpora rezanja koriste se složeniji prošireni izrazi ili iz razi u funkciji debljine (h), širine reznog sloja (b) i specifičnog otpora rezan ja: Fi = K Si1,1 ⋅ b ⋅ h1− z ⋅ K γ ⋅ K λ ⋅ K a ⋅ KV ⋅ K PO ⋅ K h , N u kojima su : KSi1,1 g avne vrednosti s ecifičnih otpora rezanja, » Ki - korekcioni fakt ori uticaja: K - grudnog ugla, K - ugla nagiba rezne ivice, Ka materijala alata, KV - brzine rezanja, KPO - oblika obrađivane površine, Kh kriterijuma zatupljen ja alata, K - leđnog ugla i K - napadnog ugla na otpore rezanja (tabela P.24, P riručnik [79]). 4.2.2 Snaga mašine Snaga mašine u obradi struganjem je: P= F1 ⋅ V F1 ⋅ V , kW = 1000 ⋅ 60 ⋅ η 6 ⋅ 10 4 ⋅ η gde su: η - me anički stepen iskorišćenja snage mašine (tabela P.22, Priručnik [ 79]) i V, m/min - brzina rezanja. 4.3 REŽIM OBRADE U OBRADI STRUGANJEM Režim obrade u obradi struganjem (slika 4.16) je određen brzinom rezanja: V = D ⋅π ⋅ n D ⋅ n ≈ , m / min 1000 320 1000 ⋅ V 320 ⋅ V ≈ , o / min i D ⋅π D

korakom: S, mm/o omeranjem a ata za jedan obrt redmeta obrade, a ređe i brzi nom pomoćnog kretanja: V p = n ⋅ S , mm/min. L l e V, n S Slika 4.16. Osnovni elementi proračuna glavnog vremena obrade 89 d a

¢ 

¢

odnosno brojem obrta n=

redmeta obrade:

¢

¢   

   

Proizvodne tehnologije Na osnovu parametara režima obrade definiše se i glavno vreme obrade: L , min, t g = i ⋅ n ⋅S gde su, pored poznatih veličina: i = δ /(2 a) - roj rolaza; δ, mm - o atak za o ra u; a, mm - u i a reza ja; L = l +e, mm - ho alata; l, mm uži a o ra e i e = 2 - 5 mm rilaz alata. Po rečna obrada se izvodi na strugovi ma sa stupnjevitom ili kontinualnom promenom brojeva obrta. Pri poprečnoj obradi na strugovima sa stupnjevitom promenom (broj obrta predmeta obrade je konstanta n - slika 4.17) režim obrade je određen: korakom S, mm/o i brojem 2 obrta: n = f (De), gde je ekvivalentni prečnik približno: De ≈ D , 3 do su tačnije vrednost i definisane u tabeli 2.3, Priručnik [79]. V n D n=const V=f(r) De r e D/2 0 r Slika 4.17. Zavisnost brzine rezanja i broja obrta u toku obrade (n = const) Glavno vreme izrade u ovom slučaju je: tg = L , min n ⋅S gde su: L, mm - hod alata - L=0,5 D'=0,5(D+2 e) za slučaj potpune čeone obrade i n, o/min - broj obrta koji odgovara prečniku De. Pri poprečnoj obradi na specij alnim strugovima za poprečnu obradu, sa kontinualnom promenom brojeva obrta, brz ina rezanja je konstantna do prečnika d (slika 4.23). U tom slučaju režim obrade je određen: korakom S i rasponom brojeva obrta nmin − nmax , pri čemu je: nmin = f (D) i nmax = f (d). 4.3.1 Korak u obradi struganjem Izbor koraka u obradi st ruganjem obuhvata: proučavanje proizvodne operacije, izbor preporučene vredn osti koraka i proveru i konačni izbor koraka. Provera koraka se izvodi primeno m četiri kriterijuma i to obzirom na: otpornost drške strugarskog noža, uslo ve nastanka strugotine, kvalitet obrađene površine i stabilnost predmeta obr ade. 90

¢ 

¤

¡

¢

§

¢ § ¤  

¤ 

¤

§   

4. OBRADA STRUGANJEM 4.3.2 Brzina rezanja u obradi struganjem Brzina rezanja u obradi struganjem pred stavlja obimnu brzinu predmeta obrade. Definisana je za maksimalnu vrednost preč nika obrade D (slika 4.31): V D d V= D ⋅π ⋅ n , m/min. 1000 S S ika 4.31. Geometrija obrade u obradi struganjem Izbor brzine rezanja se ostvaruje na bazi: re oruka ( rib ižan izbor) i i rora čuna. Približan izbor brzine rezanja se izvodi na osnovu preporuka proizvođača a lata ili literaturnih podataka (tabela) datih u zavisnosti od vrste materijala p redmeta obrade i alata i drugih parametara obrade (dubine rezanja, koraka), rezn e geometrije alata i sl. Proračun (provera) brzine rezanja se izvodi s obzirom n a iskorišćenje: postojanosti alata i snage mašine. Uticaj dubine rezanja na brzi nu rezanja je jednoznačan (slika 4.32), jer sa porastom dubine rezanja vrednost brzine rezanja opada. V S3 S2 S1 V a3 a2 a1 S1> S2> S3 a a1> a 2> a3 0,25 S Slika 4.32. Uticaj dubine rezanja i koraka na brzinu rezanja Zavisnost brzine rezanja i koraka je diskontinualne prirode (slika 4.32), sa jed nim ili više diskontinuiteta. Sa porastom koraka vrednost brzine rezanja opada. Sa porastom postojanosti alata i tvrdoće materijala predmeta obrade vrednost brz ine rezanja opada. To znači da se tvrđi materijali mogu obrađivati pri manjim vr ednostima brzine rezanja i da se veća postojanost alata obezbeđuje smanjenjem br zine rezanja. 4.4 MAŠINE U OBRADI STRUGANJEM Mašine u obradi struganjem (strugov i) se, u zavisnosti od obima proizvodnje, razvrstavaju na strugove za: pojedinač nu proizvodnju, serijsku proizvodnju i masovnu proizvodnju. 91

¢  

¢

¢ ¢ 

Proizvodne tehnologije 4.4.1 Strugovi za pojedinačnu proizvodnju Strugovi za pojedinačnu proizvodnju su strugovi koji se lako mogu prilagoditi prelazu sa jedne konfiguracije predmeta obrade na drugu, sa jednih dimenzija na druge. To su: univerzalni strugovi, stru govi sa vučnim vretenom, strugovi sa vodećim vretenom, strugovi za leđno strugan je, strugovi za poprečnu obradu i sl. glavno vreteno ni=n1, n2,..., nm no EM 1 izmenljiva grupa zupčanika 3 prenosnik pomoćnog kretanja 4 prenosnik glavnog kretanja 2 5 6 7 mehanizam pretvaranja obr tnog u pravolinijsko kretanje 8 10 si=s 1, s2,..., s m nosač alata zadnji oslona c (konjic) 9 Slika 4.33. Šematski prikaz univerzalnog struga Univerzalni strugovi (slika 4.33) su strugovi namenjeni realizaciji različitih p roizvodnih operacija. Osnovu gradnje čine pogonski elektromotor (1), prenosnik g lavnog kretanja (2), izmenjiva grupa zupčanika (3), prenosnik pomoćnog kretanja (4), glavno vreteno (5), vučno vreteno (6), vodeće vreteno (7), nosač alata (8) i konjic (9). Obrtno kretanje se od elektromotora prenosi na glavno vreteno i pr edmet obrade (10), a preko izmenjive grupe zupčanika, prenosnika za pomoćno kret anje i mehanizma za pretvaranje obrtnog u pravolinijsko kretanje, nosač alata do bija pomoćno pravolinijsko kretanje. Na nosač alata se postavlja rezni alat. Vod eće vreteno se, umesto vučnog, uključuje pri izradi navoja na strugu. Strugovi z a leđno struganje se, najčešće, koriste za izradu glodala sa leđno struganim zub ima (1). Alat (2) izvodi dopunsko, periodično oscilatorno, radijalno kretanje za vreme obrtnog kretanja predmeta obrade (slika 4.34). 1 2 Slika 4.34. Princip rada struga za leđno struganje Strugovi za poprečnu obradu su namenjeni, isključivo, poprečnoj obradi (obrada č eonih površina, usecanje, odsecanje itd.). Osnovne eksploatacijske karakteristik e strugova za pojedinačnu proizvodnju (značajne i pri izboru i nabavci strugova) su: 92

4. OBRADA STRUGANJEM pogonska snaga mašine P i mehanički stepen iskorišćenja snage η, aspon b ojeva ob ta nmin - nmax i geomet ijski fakto p omene p enosnika glavnog k etanja n, » raspon koraka Smin - Smax i geometrijski faktor promene prenosnika pomoćnog kr etanja S, » koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk, » gabariti pred meta obrade (maksimalni prečnik obrade i raspon šiljaka maksimalna dužina) i sl. » » 4.4.2 Strugovi za serijsku proizvodnju Strugovi za serijsku proizvodnju se k oriste za izradu većeg broja istih delova ili izvođenje većeg broja operacija na istom predmetu obrade. To su: višesečni strugovi, kopirni strugovi, revolver st rugovi sa horizontalnom i vertikalnom revolver glavom i sl. Višesečni strugovi i maju nosač alata sa većim brojem reznih alata. Time je obezbeđena istovremena ob rada većeg broja površina (slika 4.35.a). Kod kopir strugova na nosaču alata se nalazi i šablon. Strugarski nož se, u procesu obrade, kreće u skladu sa kretanje m pipka šablona (slika 4.35.b) i kopira oblik šablona na predmetu obrade. šablon pipak šablona strugarski no` a) Princip višesečnog rezanja b) Princip kopiranja Slika 4.35. Princip rada višesečnog i kopir struga Osnovu konstrukcije revolver strugova čini revolver glava (1- slika 4.36) sa već im brojem alata poređanih prema redosledu izvođenja operacija - zahvata. Pored r evolver glave strugovi imaju i dodatne nosače alata (2). Time je obezbeđena komp letna izrada delova različite konfiguracije. Osnovne eksploatacijske karakterist ike strugova za serijsku proizvodnju obuhvataju, pored karakteristika strugova z a pojedinačnu proizvodnju, i broj nosača alata i broj alata koji prihvata revolv er glava. 93     

  

Proizvodne tehnologije 2 1 I III II III 6 1 5 4 3 III sa horizontalnom revolver glavom I II 2 III III 1-6 pozicije obrade I-III predmeti obrade Priprema revolver struga za grupnu obradu sa vertikalnom revolver glavom Slika 4.36. Šematski prikaz revolver strugova 4.4.3 Strugovi za masovnu proizvodnju Strugovi za masovnu proizvodnju su strugov i koji obezbeđuju smanjenje komadnog vremena i smanjenjem pomoćnog vremena. To s u strugovi namenski projektovani i izgrađeni za konkretne proizvode (slika 4.37) ili grupu sličnih proizvoda: automatski strugovi, automati za dugačke delove, r evolver - automatski strugovi i sl. 1 2 3 4 1 - 4 pozicije obrade Slika 4.37. Šematski prikaz izrade tela ventila na automatskom strugu 94

5. OBRADA BUŠENJEM 5.1 PROIZVODNE OPERACIJE I ALATI 5.1.1 Osnovna kretanja Bušenje je postupak izrade i obrade otvora i rupa. Glavno obrtno i pomoćno pravolinijsko kretanje izvodi alat (slika 5.1). Glavno kretanj e je definisano brzinom rezanja (V, m/min) ili brojem obrta (n, o/min), a pomoćn o korakom (S, mm/o - aksijalnim pomeranjem alata za jedan obrt alata) ili brzino m pomoćnog kretanja (Vp= n—S, mm/min). S V, n 2 b h V, n S b h S V, n h S1 S/2 S1 b a d a d D a) Bu šenje D b) Pro širivanje D c) Razvrtanje Slika 5.1. Osnovna kretanja i rezni sloj u obradi bušenjem Geometrijski parametr i obrade Širina i debljina reznog sloja pri bušenju (slika 5.1.a) su: b = tako d a je površina poprečnog preseka reznog sloja: A = b⋅h = D ⋅S , mm2. 4 D 2 ⋅ sin i h= S ⋅ sin , 2

Kod proširivanja i razvrtanja širina i debljina reznog sloja (slika 5.1.b, c) su : b= S a D−d = i h = S1 ⋅ sin = ⋅ sin , Z sin 2 ⋅ sin (D − d ) ⋅S , mm2 2 ⋅Z do j površina popr čnog preseka reznog sloja: A = b⋅h = gde je Z - broj zuba (reznih ivica) alata za proširivanje ili razvrtanje. Dubina  

¡

rezanja u obradi proširivanjem i razvrtanjem je: a= D−d , mm 2

do su dodaci za obradu (sli a 5.2, tab la P.11 Priručnik [79]): δ1 - o atak za o ra u roširiva jem, δ2 - o atak za o ra u ru im razvrta jem i δ3 - o ata k za o ra u fi im razvrta jem. D D3 D2 δ3/2 δ2/2 D1 δ1/2 Slika 5.2. Do aci za o ra u u o ra i uše jem 5.1.2 Proizvo e o eracije u o ra i uše jem Pore os ov ih o eracija ( uše ja, roširiva ja, u ušta ja i razvrta ja) uše jem se mo u realizovati i ru e o eracije izra e i o ra e otvora i ru a kao što su: za ušiva je, uše je u okih otvora ( u oko uše je) i izra a avoj a. Buše je otvora i ru a (slika 5.3) se izvo i u u om materijalu je im alatom ili, ko većih prečnika, stepenasto u nekoliko faza, burgijama različitog prečni ka. D1 D Buš enje ravnom burgijom D Bu šenje spiralnom burgijom prvo buš enje D1=0,6 D drugo bušenje Stepenasto buš enje Slika 5.3. Proizvodne operacije bušenja Bušenje otvora spiralnim burgijama je ef ikasno kod otvora manje dubine (odnosa dubine i prečnika otvora l/D ≤ 5). Za otv ore veće dubine primenjuje se postupak dubokog bušenja, korišćenjem burgija za d uboko bušenje (topovske burgije). Naknadna i konačna obrada otvora ostvaruje se operacijama proširivanja i razvrtanja (slika 5.4), koje obezbeđuju ostvarenje za datih dimenzija otvora i propisanog kvaliteta površina. Obrada krajeva otvora se izvodi upuštanjem (slika 5.5). Sve operacije upuštanja imaju za cilj obezbeđenj e pravilnog naleganja vijaka različitog tipa (poravnavanje čeone površine i upuš tanje glave vijaka). Ravno upuštanje se primenjuje za obradu čeone površine otvo ra kroz koji prolazi vijak sa ravnim sedištem (šestougaone glave i sl.), cilindr ično za imbus vijak, a konično za vijak sa konusnom glavom. 96

§ 

¢ 

   ¤ § 

§

§

¢

§  ¤ ¢

§

§

¤ 

§

§ ¢ ¤ 

¤ ¥  ¤    ¢  ¢ § §

¢ § ¤ § ¤  ¤ ¥  ¥ ¢ § §  ¤ ¤  ¤  ¤  



¡

§ 

§

§ 



Proizvodn

t hnologij 

¤ ¢  ¤ §  § § ¤

¡ ¤

5. OBRADA BUŠENJEM a D a D a D proširivanje prethodno razvrtanje završ no razvrtanje Slika 5.4. Proizvodne operacije proširivanja i razvrtanja ravno cilindri č no koni čno Slika 5.5. Proizvodne operacije upuštanja Zabušivanje pre bušenja otvora ili gne zda za centriranje (slika 5.6) se koristi pre bušenja ili pre obrade osovina i v ratila. Zabušivanje pre bušenja obezbeđuje centriranje i pravilno vođenje spiral ne burgije. Izvodi se zabušivačima sa jednostrukim konusom (slika 5.7.a). Zabuši vanje gnezda za centriranje, na vratilima i osovinama, obezbeđuje pravilno centr iranje i stezanje osovina i vratila u obradi struganjem i brušenjem. a) Zabu šivanje pre bu šenja 60 o b) Zabušivanje gnezda Slika 5.6. Proizvodne operacije zabušivanja Izrada unutrašnjeg navoja se ostvaru je korišćenjem jednostrukih ureznika (slika 5.7). Pre izrade navoja buši se otvo r čiji prečnik odgovara unutrašnjem prečniku navoja. do dM Slika 5.7. Izrada unutrašnjeg navoja na bušilici 97 120 60 o o

Proizvodne tehnologije 5.1.3 Alati u obradi bušenjem Za bušenje otvora i rupa koriste se burgije, zabuš ivači i burgije za duboko bušenje. Burgije (slika 5.8) su definisane standardima JUS K.D3.001 - 063. Prema obliku dele se na ravne i spiralne (sa cilindričnom i koničnom drškom), specijalne i sl. Prema vrsti alatnog materijala burgije se de le na burgije od brzoreznog čelika i sa pločicama od tvrdog metala, prema postup ku izrade na burgije izrađene glodanjem, valjanjem i brušenjem. 2 3 4 6 1 5 1-ravna burgija; 2-spiralna burgija sa koničnom drškom; 3-spiralna burgija sa ci lindričnom drškom; 4-specijalna spiralna burgija za dovod SHP; 5-zabušivač; 6-sp iralna burgija sa pločicom od tvrdog metala Slika 5.8. Alati za bušenje 1 2 3 4 5 6 1- sa cilindričnom drškom; 2- sa koničnom drškom; 3-vratni proširivači; 4-koničn i upuštač; 5-nasadni proširivač; 6-proširivač sa pločicom od tvrdog metala Slika 5.9. Alati za proširivanje i upuštanje otvora 98

5. OBRADA BUŠENJEM Za proširivanje i upuštanje otvora koriste se proširivači i upuštači (JUS K.D3.2 80 342, slika 5.9). Prema obliku razvrstavaju se na: spiralne proširivače sa cil indričnom i koničnom drškom, vratne, sa vođicama, nasadne, sa pločicom od tvrdog metala, specijalne i sl. odnosno cilindrične, konične, specijalne upuštače itd. Razvrtači (JUS K.D3.100 - 201) se dele na ručne i mašinske, prema konstrukciji na podešljive i nepodešljive, vrsti alatnog materijala na razvrtače od brzorezno g čelika i sa pločicama od tvrdog metala, prema obliku na cilindrične i konične (slika 5.10). 1 2 3 4 5 7 6 8 1-razvrtač sa koničnom drškom; 2-razvrtač sa zavojnim zubima; 3-ručni razvrtač; 4-ručni podešljivi razvrtači; 5 i 7-nasadni razvrtači; 6-konični razvrtač; 8-raz vrtač sa pločicom od tvrdog metala Slika 5.10. Alati za razvrtanje U savremenim proizvodnim uslovima sve češće se koriste burgije (alati) sa izmenjivim pločicam a od tvrdog metala, rezne keramike i super tvrdih materijala (slika 5.11) ili bu rgije (alati) poboljšanih karakteristika, sa prevlakama. Svi alati za obradu otv ora se od drške, vrata, tela i vrha (slika 5.11). Drška obezbeđuje pozicioniranj e, centriranje i stezanje burgije. Može biti cilindrična (za burgije prečnika do 20 mm) ili konična (za burgije prečnika preko 5 mm). Vrat se koristi za upisiva nje osnovnih karakteristika burgije (materijal i prečnik). Telo čini cilindrični deo, koji odgovara nominalnom prečniku burgije. Na telu se nalaze dva naspramna zavojna žljeba za odvođenje strugotine. Zavojni žljebovi su složenog profila iz rađeni tako da obrazuju konično centralno jezgro zamišljenog prečnika od oko 2/1 5 D na vrhu burgije, sa povećanjem prečnika ka vratu burgije. Vrh burgije se for mira pomoću dva konusa brušenjem na specijalnom uređaju za oštrenje burgija. Na reznom vrhu se uočavaju dve grudne i dve leđne površine. Grudne površine se pokl apaju sa površinama zavojnih žljebova. Leđne površine ne obrazuju centralni konu s sa uglom 2 , jer bi u tom slučaju došlo do direktnog kontakta sa materijalom. Zbog toga se leđne površine obrazuju pomoću dva konusa (slika 5.11.a), kao prese k konusa i tela burgije. Presekom leđnih i grudnih površina nastaju dva glavna s ečiva. Glavna sečiva su povezana pomoćnim sečivom nastalim presekom leđnih površ ina. 99

Proizvodne tehnologije D vrh telo D ≤ 20 vrat drš ka morze konus D≥5 leđna površina grudna površina telo uš ica čaura Osnovni elementi spiralne burgije drška pomoćno sečivo spiralna burgija poprečno rub sečivo glavno sečivo Slika 5.11. Osnovni konstruktivni elementi Reznu geometriju spiralne burgije (sl ika 5.12), kao dvosečnog alata, pored uglova reznog klina (α, β i γ), definišu i u lovi: 2 - ugao vrha spiralne burgije, ψ - ugao nagiba pomoćnog sečiva i ω ugao uspona spiral zavojnic . gM aM l do f y D g a x H ax m x in mats i uglovi 2j = 90 135 o = 10 45 o y < 60 o

o

o do ≈ 0 ,2 ⋅ D g x g x m x p dx S' a S S' statički uglovi 

 

  

 

 

a = 8 o

 

g= 18

30

14

na prif riji aM = 20

26

na popr čnom sečivu

 

  

 

¡   

¡ 

¡ ¡

¥

S' = S⋅ sin S' S tg μ x = = ⋅ sin dx ⋅ π d x ⋅ π γ kx = γ x + μ x α kx = α x − μ x dx 2j Slika 5.12. Rezna geometrija spiralne burgije 100

5. OBRADA BUŠENJEM Radni deo proširivača i razvrtača (slika 5.13 i 5.14) se sastoje od dva dela: re znog i kalibrirajućeg. Rezni deo, u vidu konusa sa uglom vrha 2 , obezbeđuje ukl anjanje viška materijala, a kalibrirajući vođenje alata, kalibrisanje otvora i o državanje dimenzija (prečnika) alata nakon oštrenja (pomeranjem reznog dela prem a dršci alata). α = 8o − 10o H = π ⋅ D ⋅ tgω do = ( 0 ,35 − 0 ,5 ) ⋅ D Z = 3− 4 f γ α ω 2 D kalibrirajuć i deo rezni deo Slika 5.13. Geometrija alata za proširivanje kalibrirajuć i deo rezni deo ν B

45 o D r f γ α=0 α Z = 6 - 12 r zličite vrednosti ugaonog koraka γ γ Slika 5.14. Geometrija alata za razvrta je 5.2 OTPORI I SNAGA REZANJA 5.2.1 O ra a uše jem Rezultujući otpor rezanja u obrdi bušenjem (slika 5.15) se razlaže na tri komponente: F1 - glavni otpor rezanja, F2 - otpor prodiranja i F 3 - otpor pomoćnom kretanju. f1 do D H

§

§

¤  ¤

£

101

Proizvodne tehnologije VR HR D D/4 F1 V S/2 F 3/2 Mo 2 F1 = K s ⋅ A F2 = ( 0 ,7 − 0 ,9) ⋅ F1 ≈ F1 F3 = 2 ⋅ F2 ⋅ sin D D2 ⋅ S M o = 2 ⋅ F1 ⋅ = K s ⋅ 4 8 F1 Slika 5.15. Otpori rezanja u obradi bušenjem Međutim, analiza uticaja glavnog ot pora rezanja i otpora prodiranja je pokazala da su osnovne komponente rezultujuć eg otpora rezanja (slika 5.15): otpor pomoćnom kretanju: obrtni moment (moment u vijanja): gde su: » Cf, Cm, x1, 1, x i - konstanta i eksponenti otpora (tabel a 3.1, Priručnik [79]), » D, mm - prečnik burgije i S, mm/o - korak. Snage mašin e Na osnovu obrtnog momenta u obradi bušenjem: M = Cm ⋅ D x ⋅ S = 9 ,55 ⋅ 10 6 ⋅ P ⋅η , Nmm n F3 = Cf ⋅ D x1 ⋅ S y1 , N i M = Cm ⋅ D x ⋅ S y , Nmm definiše se snaga mašine: P= Cm ⋅ D x ⋅ S y ⋅ n 9 ,55 ⋅ 10 6 ⋅ η , kW p i čemu su: η - me anički stepen iskorišćenja snage mašine (tabela P.22, Priruč nik [79]) i n, o/min - broj obrta alata. Snaga mašine se orijentaciono može prov eriti i na osnovu specifične snage rezanja ⋅p preko izraza: P = , kW η gde su, po ed poznati veličina: , cm3/min - specifična proizvodnost obrade i p , kW/cm3 min - prosečna specifična snaga rezanja (tabela P.25, Priručnik [79]). 5.3 REŽIM OBRADE U OBRADI BUŠENJEM Režim obrade u obradi bušenjem (slika 5.16) je određen brzinom rezanja: V = D ⋅π ⋅ n D ⋅ n ≈ , m/min 1000 320 102 F2         

5. OBRADA BUŠENJEM 1000 ⋅ V 320 ⋅ V ≈ , o/min i D ⋅π D korakom S, mm/o omeranjem a ata za jedan obrt a ata, a ređe i brzinom pomoćnog kretanja: Vp = n ⋅ S, mm/min odnosno brojem obrta alata: n= l L e D Na osnovu parametara režima obrade proračunava se i glavno vreme obrade: L tg = , min n ⋅S gde su, pored poznatih veličina: L = l + e + l1, mm - hod alata (slik a 5.17); l, mm - dubina obrade; e = 2 - 5 mm - prilaz alata i l1 ≈ D/3, mm izl az alata, Pr poručena vrednost koraka bira se u zavisnosti od prečnika burgije, materijala predmeta obrade i alata i drugih parametara, na osnovu preporuka proi zvođača alata za bušenje ili iz drugih literaturnih izvora (priručnici, fabrički normativi i sl.). Provera koraka se izvodi obzirom na: otpornost spiralne bur gije, mogućnost odvođenja strugotine i vrednost kinematskog leđnog ugla. Pod brzinom rezanja u obradi bušenjem podrazumeva se obimna brzina alata na spoljaš njem prečniku. Izbor brzine rezanja se vrši na bazi: preporuka ili proračunom. P roračun (provera) brzine rezanja se izvedi s obzirom na iskorišćenje: postojanos ti alata i snage mašine. 5.4 MAŠINE U OBRADI BUŠENJEM Mašine u obradi bušenjem - bušilice se mogu razvrstati na različite načine. Prem a položaju glavnog vretena na: horizontalne i vertikalne bušilice, a prema broju glavnih vretena na: jednovretene i viševretene bušilice. 5.4.1 Jednovretene buš ilice Jednovretene bušilice su namenjene pojedinačnoj i serijskoj proizvodnji. O voj grupi bušilica pripadaju: stone, stubne, radijalne, univerzalne radijalne i koordinatne bušilice. l1 Slika 5.16. Osnovni elementi proračuna glavnog vremena obrade 103

  

¢    

Proizvodne tehnologije Stona bušilica (slika 5.17) se sastoji od nosećeg stuba (1), konzole (2) sa pogo nskim agregatom (ektromotor - 3 i prenosnik za glavno kretanje) i radnog stola ( 5). Ručicom (4) se ostvarivanje ručno aksijalno pomoćno pravolinijsko kretanje r adnog vretena (7) sa reznim alatom. Predmet obrade (6) se postavlja na radni sto bušilice (5). 4 3 4 8 7 3 1 2 7 1 6 5 5 6 2 Slika 5.17. Šema stone bušilice Slika 5.18. Šema stubne bušilice Stubna bušilica (slika 5.18) je bušilica kod ko je se na nosećem stubu (1) nalaze konzola radnog stola (2) i konzola pogonskog a gregata (3), sastavljenog od elektromotora (4) i prenosnika za glavno i pomoćno kretanje. Posredstvom ručice (7) se obezbeđuje automatsko ili ručno pravolinijsk o pomoćno kretanje radnog vretena (8) sa alatom. Radni predmet (6) se postavlja na radni sto mašine (5). Radijalna bušilica (slika 5.19.a) se sastoji od nosećeg stuba (1) na kome se nalazi verikalno pomerljiva konzola (2) sa pogonskim agreg atom (elektromotorom, prenosnicima za glavno i pomoćno kretanje i radnim vreteno m - 3). Bušilica obezbeđuje zakretanje konzole u horizontalnoj ravni, vertikalno pomeranje konzole duž nosećeg stuba i horizontalno pomeranje pogonskog agregata duž konzole, čime je obezbeđeno dovođenje alata u radnu poziciju pri bušenju pr edmeta obrade (4) postavljenog na radni sto mašine (5). To je posebno značajno k od bušenja predmeta većih gabarita. Univerzalna radijalna bušilica (slika 5.19.b ) je slična radijalnoj bušilici, s tom razlikom što obezbeđuje i zakretanje konz ole oko svoje ose, čime je obezbeđeno bušenje otvora pod uglom. Koordinatna buši lica obezbeđuje bušenje odnosno obradu prema zadatim koordinatama centra otvora, u skladu sa programom utvrđenim koordinatama. Zahteva posebne uslove, u pogledu mikroklime, i obezbeđuje visok kvalitet obrade. 104

5. OBRADA BUŠENJEM 2 3 1 4 5 a) Radijalna bu šilica b) Univerzalna radijalna bu šilica Slika 5.19. Šematski prikaz radijalne i univerzalne radijalne bušilice Osnovne e ksploatacijske karakteristike jednovretenih bušilica (značajne i pri izboru i na bavci mašina) su: » koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk, » pogons ka snaga mašine P i mehanički stepen iskorišćenja snage , » raspon brojeva obrta nmin - nmax i geometrijski faktor promene prenosnika glavnog kretanja n, » ras pon koraka Smin - Smax i geometrijski faktor promene prenosnika pomoćnog kretanj a S, » gabariti predmeta obrade (maksimalni prečnik i dubina bušenja) i sl. 5.4 .2 Viševretene bušilice Viševretene bušilice su namenjene masovnoj proizvodnji. To su: redne, bušilice sa viševretenom glavom i viševretene bušilice. Redne buši lice (slika 5.20) su bušilice sa većim brojem radnih jedinica (pozicija) za isto vremenu obradu, u skladu sa tehnološkim postupkom izrade i obrade otvora (na pri mer, na prvoj bušenje otvora, drugoj proširivanje, trećoj razvrtanje, četvrtoj i zrada navoja itd.). Bušilice sa viševretenom glavom su bušilice koje obezbeđuju istovremenu izradu i/ili obradu većeg broja otvora. Na radno vreteno bušilice po stavlja se viševretena glava, sa većim brojem radnih vretena raspoređenih u skla du sa rasporedom otvora na predmetu obrade. Viševretene bušilice (slika 5.21) su bušilice sa većim brojem radnih vretena raspoređenih u zavisnosti od namene (ko nfiguracije predmeta obrade). Posebna grupa viševretenih bušilica su agregatne b ušilice sa većim brojem različito postavljenih agregata (jednovretenih i/ili viš evretenih - slika 5.22). U osnovne eksploatacijske karakteristike viševretenih b ušilica se, pored karakteristika jednovretenih bušilica, ubrajaju i broj radnih vretena, broj agregata itd. 105

Proizvodne tehnologije Slika 5.20. Šematski prikaz redne bušilice Slika 5.21. Šema viševretene bušilice Slika 5.22. Neke od šema agregatnih bušilica 106

6. OBRADA GLODANJEM 6.1 PROIZVODNE OPERACIJE I ALATI 6.1.1 Osnovna kretanja Obrada glodanjem je postupak obrade ravnih površina, žlje bova, profilisanih (fazonskih) kontura, površina specijalnog i složenog oblika. Glavno kretanje (slika 6.1) je obrtno kretanje alata definisano brzinom rezanja V, m/min. Pomoćno kretanje je pravolinijsko kretanje predmeta obrade i/ili alata i određeno je brzinom pomoćnog kretanja (Vp = n—S, mm/min - aksijalnim pomeranj em u jedinici vremena), a može biti definisano korakom po zubu (S1, mm/z - aksij alnim pomeranjem za jedan zub alata) i korakom (S, mm/o - aksijalnim pomeranjem za jedan obrt alata). V, m/min n, o/min V, m/min n, o/min S1 a Vp , mm/min a) obimno glodanje a Vp , mm/min b) č eono glodanje ax ax V h=0 Vp V m h a a h m h=0 Vp istosmerno glodanje suprotnosmerno glodanje Slika 6.1. Osnovni postupci obrade glodanjem Prema rasporedu reznih elemenata al ata (slika 6.1) razlikuju se dva postupka obrade glodanjem: obimno glodanje i če ono glodanje, pri čemu su zubi glodala za obimno glodanje raspoređeni po obimu c ilindra, a kod glodala za čeono glodanje na čeonoj strani diska.

Proizvodne tehnologije Prema smeru međusobnih kretanja alata i predmeta obrade razlikuju se dva postupk a obrade glodanjem (slika 6.1) i to obrada: istosmernim glodanjem i suprotnosmer nim glodanjem. Kod obrade istosmernim glodanjem smerovi glavnog i pomoćnog kreta nja se poklapaju, dok kod suprotnosmernog glodanja to nije slučaj. Pored toga ko d istosmernog glodanja debljina strugotine se menja od maksimalne vrednosti do n ule, a kod suprotnosmernog od nule do maksimalne vrednosti hmax. Osnovni geometr ijski parametri obrade glodanjem, pored dubine rezanja (a) i širine glodanja (B) , su: ugao kontakta ψ, ugao zahvata , širina (b) i debljina reznog sloja strugo tine (h), trenutna, srednja i maksimalna. Ugao kontakta ψ je centralni ugao koji odgovara luku (FD) dodira alata i predmeta obrade (slika 6.2), dok ugao zahvata definiše trenutni položaj zuba glodala u zahvatu. Kod obimnog glodanja širina reznog sloja (strugotine) je jednaka širini glodanja b, dok trenutna debljina s trugotine (slika 6.2) za proizvoljni ugao zahvata sledi iz trougla ABC: h = S1 ⋅ sin ,

gde je S1, mm/z - korak po zubu. O m ax h 2 D/ D C A ψ

D- a 2 C h E A S1 B a B F H1 Slika 6.2. Osnovni geometrijski parametri procesa rezanja pri obimnom glodanju D a G H h E E F b D H κ κ S1r h F C A b

B V C Vp ψ S1 A S1r B S1

Slika 6.3. Osnovni geometrijski parametri procesa rezanja pri čeonom glodanju 108

6. OBRADA GLODANJEM Maksimalna debljina strugotine odgovara uglu kontakta i iznosi: dok je trenutna površina poprečnog preseka reznog sloja: hmax = S1 ⋅ sinψ . A = h ⋅ b = S1 ⋅ b ⋅ sin , za obimno i A = h ⋅ b = S1 ⋅ a ⋅ sin , za čeono g lodanje. Kod čeonog glodanja širina reznog sloja (slika 6.3) sledi iz trougla GHD: b= a , sin κ

Dubina rezanja pri obradi ravnih površina glodanjem iznosi:

δ1 - o atak za ru u o ra u lo a jem, δ2 - o atak za fi u o ra u lo a jem i δ3 - o atak za ruše je. δ1 δ3 L Slika 6.4. Do aci za o ra u u o ra i lo a jem 6.1.2 Proizvo e o eracije o ra e lo a jem Os ov e o eracije u o ra i su o ra a:

rav ih ovrši a, krivoli ijskih ko tura, ovrši a s ecijal o o lika i ovrši a slože o o lika. O ra a rav ih ovrši a (slika 6.5) je o ra a horizo tal ih, vertikal ih ili a utih ovrši a, izra a ka ala i žlje ova a rav im i cili ričnim površinama (žlj ebova za klin), usecanje i odsecanje, obrada stepenastih površina i sl. Obrada k rivolinijskih kontura (slika 6.6) je obrada profilisanih povr-šina, ispupčenja, udubljenja, zaobljenja, zavojnih žljebova, složenih kontura i sl. Izrada i obrad a površina specijalnog oblika glodanjem (slika 6.7) je izrada T žljebova, profil a prizmi, žljebova u vidu ″lastinog repa″, površina sa većim brojem stepenica, p ravolinijskih i krivolinijskih žljebova itd. 109 H H3 H2 H1 H δ3 δ2 δ1 δ2

§¥ §

§

§  ¥

§ 

¢

¡

a = h1 − h , gd su h1 i h, mm dim nzij pr i na on obrad (sli 6.2 i 6.3), do i za obradu (sli a 6.3 i tab la P.12 i P.13, Priručnik [79]):

¥  ¤ 

¤

§

¤

¥ §

§ 

§ § 

¡

¢

¢

§

§ §  



§

§

§  ¥  §  ¥  ¤

§  ¤

¢

¡

¤

§  ¥  ¤

§  



¤ 

¤

§

§ 

§ ¤ ¤ ¥ 

§

 

¢

¡

§ 

§ ¢ ¢ §  ¤ ¤ ¥ § ¢ §

§

 

gd j κ

napadni ugao zuba čeonog glodala. 

¤ 

   

 

su dodac

¤

lo a jem

Proizvo e teh olo ije izra a žlje ova koturastim a a a

o ra a rav ih

ovrš i a valjkastim

o seca je testerastim lo alima

o ra a rav ih a

ovrš i a čeonim glodalima

obrada stepenastih površina vretenastim glodalima b a Slika 6.5. Neke proizvodne operacije obrade ravnih površina glodanjem izrada udubljenja obrada ispup čenja izrada zaobljenja obrada koni čnim glodalom obrada slo ženih površina garniturom glodala Slika 6.6. Neke proizvodne operacije obrade krivolinijskih kontura glodanjem T - `ljeb "lastin" rep prizma Slika 6.7. Neke proizvodne operacije obrade površina specijalnog oblika glodanje m Izrada i obrada površina složenog oblika glodanjem (slika 6.8) je izrada zupčani ka, navoja, ožljebljenih vratila, gravura alata za kovanje, livenje u kokilama, presovanje itd. 110 

¥ 

¥ 

¥

§

§

¥

§ ¢ ¢

¤

§

§

§

§ 

lo alima 

¤  ¤ 

¤
lo alima

¤ ¤

6. OBRADA GLODANJEM 2 1 3 izrada navoja vretenastim glodalima izrada zupčanika odvalnim glodalima izrada ožljebljenih vratila odvalnim glodalima Slika 6.8. Neke proizvodne operacije obrade površina složenog oblika glodanjem Proizvodne operacije obrade glodanjem se često razvrstavaju i prema vrsti i obli ku glodala koje se koristi pri obradi (slika 6.9) na glodanje: valjkastim glodal ima, čeonim glodalima, vretenastim glodalima, koturastim glodalima itd. d D d D a a b b D čeona glodala testerasta glodala a b B valjkasta glodala d D a a d D b b koturasta glodala b a=D vretenasta glodala a D d D d D a a b b b dvostrana ugaona glodala ispup čena polukružna glodala udubljena polukru ž na glodala Slika 6.9. Proizvodne operacije obrade glodanjem prema obliku alata Sa aspekta kvaliteta obrade razlikuju se proizvodne operacije: grube obrade glod anjem i fine obrade glodanjem. 6.1.3 Alati u obradi glodanjem Alati u obradi glo danjem - glodala pripadaju grupi višesečnih alati cilindričnog oblika sa reznim elementima raspoređenim po obimu i/ili čeonoj površini. Glodala se razvrstavaju primenom različitih kriterijuma. Prema konstrukciji glodala mogu biti: 111 a d D

b

Proizvodne tehnologije jednodelna (integralna) glodala - glodala iz punog materijala i višedelna gl odala i to sa: » umetnutim zubima, » lemljenim pločicama od tvrdog metala i » me hanički pričvršćenim pločicama alatnih materijala. Prema načinu postavljanja na mašinu (slika 6.10) glodala su: sa koničnom ili cilindiričnom drškom i otvorom nasadna glodala, a prema vrsti i obliku: valjkasta, čeona, koturasta, vretenast a, testerasta, profilna, vretenasta za T - žljebove, konična i sl., garniture gl odala različitog oblika i namene (slika 6.11) itd. koturasta glodala testerasta glodala JUS K.D2.151 JUS K.D2.043 polukruž na poluk ruž na četvrtkru žna ispup č ena udubljena udubljena glodala glodala glodala JUS K.D2.081 JUS K.D2.082 JUS K.D2.084 čeona glodala JUS K.D2.021 vretenasta glodala JUS K.D2.090 valjkasta glodala JUS K.D2.020 vretenasta glodal a JUS K.D2.091 jednostrana ugaona glodala JUS K.D2.070 simetrična ugaona glodala JUS K.D2.071 glodalo za T - ž ljebove JUS K.D2.138 vretenasta ugaona glodala JUS K.D2.145 Slika 6.10. Tipovi glodala prema obliku 112

6. OBRADA GLODANJEM garnitura sastavljena od valjkastog, koturastog i konič nog glodala garnitura sastavljena od dva valjkasta i tri koturasta glodala Slika 6.11. Garnitura glodala za obradu složenih površina Za obradu ravnih površina posebno su značajni alati sa lemljenim ili mehanički p ričvršćenim pločicama, poznati pod nazivom glodačke glave (slika 6.12). sa lemljenim plo čicama sa izmenjivim pločicama Slika 6.12. Glodačke glave Glodala spadaju u grupu višesečnih alata, što znači da imaju veći broj reznih el emenata (zuba), a time i veći broj reznih ivica. Geometriju alata u obradi gloda njem čine osnovne dimenzije (prečnik - D, širina - B, prečnik otvora ili drške d), broj zuba glodala i geometrija reznog klina (α, β i γ ), slik 13. αo βo γ β α kotur sto lod lo v ljk sto lod lo γo αN γN βN ω γ GP β γ α

f

α lod lo s leđnostruganim zubima f β α α K β β mo u ći oblici zuba

£

£

lod l s

lod nim zu im

£

LP eometrij rezno klin

£

£

¥

£

¤

£

¥

£

£

£

¥ £ £ £

¥

£

£

¥

¥ ¥

¥

γ γ γ Slika 6.13. Geometrija rez ih eleme ata lo ala za o im o lo a je 113 β α

§  ¥ §

¤ 

¥

§

§

Proizvodne tehnolo ije Kod čeonih glodala (slika 6.14) geometrija reznog klina je definisana napadnim ( κ) i pomoćnim napadnim uglom (κ1), uglom vrha zuba (ε), uglom nagiba s čiva (λ), radijusom vrha zuba (r) i geometrijom omoćnog reznog klina (α1, β1 i γ1). Pore d eometrije rezno klin eometrij ovih l t je određena i uglom uspona spira le glodala ω. γ γ β α α γο Čeono glodalo sa spiralnim zubima αο GP β ε κ1 r α κ α1 β1 γ1 desnohodo β γ αο βο βο

l da čka glava β γ ε α LP γ1 κo valj asto čeono glodalo

r Slika 6.14. Geometrija reznih elemenata glodala za čeono glodanje 6.2 OTPORI I SNAGA REZANJA 6.2.1 Otpori rezanja U opštem slučaju rezultujući otp or rezanja u obradi glodanjem se može, u koordinatnom sistemu glodala, razložiti na tri komponente: Fo - glavnu ili obimnu - tangencijalnu silu, koja deluje u pravcu brzine rezanja tangencijalno na glodalo, Fr - radijalnu ili silu prodiranja, koja deluje u rad ijalnom pravcu i Fa - aksijalnu silu, koja deluje u pravcu ose glodala. Obimna komponenta se koristi za definisanje snage mašine i deformacija predmeta obrade, alata i elemenata mašine. Radijalna komponenta ima važnu ulogu pri prora čunu elemenata mašine i alata, kao i identifikovanju vibracija u procesu rezanja . Obimna sila jednog zuba Fo1: Fo1 = K sm ⋅ A = K sm ⋅ b ⋅ h, N 2 je proizvod površine poprečnog preseka strugotine (A, mm ) i srednjeg specifič nog otpora rezanja (Ksm, MPa). Kako se debljina strugotine povećava od nule do s voje maksimalne vrednosti kod suprotnosmernog glodanja to glavni otpor rezanja r aste od nule do maksimalne vrednosti, odnosno smanjuje se od maksimalne vrednost

¦ ¦ ¦

γο=0 lev h d 

£ £ £

¢

£

¥ £

¥ ¥

 

¡

¦ ¥

¥

i do nule kod istosmernog glodanja to glavni otpor rezanja opada od maksimalne v rednosti do nule. 114 α1 κ1 f κ β 1

6. OBRADA GLODANJEM Za raksu roučavanje i izračunavanje obimne sile jednog zuba nema praktičnog zn ačaja. Zato se utvrđuje obimna sila nastala kao rezultat rezanja zuba glodala ko ji su istovremeno u zahvatu. To je srednja obimna sila ili kraće obimna sila. 6. 2.2 Snaga mašine Snaga mašine u obradi glodanjem proizilazi iz izraza za brzinu rezanja i glavni otpor Fo ⋅ V rezanja: P = , kW gde je η - me anički stepen isko rišćenja snage mašine. 6 ⋅ 10 4 ⋅ η 6.3 REŽIM OBRADE U OBRADI GLODANJEM Režim ob ade u ob adi glodanjem (slika 6.15) je od eđen brzinom rezanja: D/2 A a O D -a 2 B h L = l + e + l1 = l + e + a ⋅ ( D − a) l L l1 l1 = ( D 2 D ) − ( − a) 2 = 2 2

L = l + + l1 b A b/2 B l1 D/ 2 O l L D D b − ( )2 − ( )2 = 2 2 2 1 = ( D − D 2 − b2 ) 2 b) čeono glodanje l1 = Slika 6.15. Osnovni elementi proračuna glavnog vremena obrade Brzina pomoćnog kretanja je: Vp = n ⋅ S = n ⋅ S1 ⋅ z , mm/min. Pomoćno kretanje se može definisati i: S1, mm/z - korakom po zubu S, mm/o - korakom po obrtu: Gla vno vreme obrade: tg = i ⋅ L , min, n ⋅S S = S1 ⋅ z , mm/o gde su, pored poznatih veličina: i = δ / a - roj rolaza; δ, mm - o atak za o ra u; L = l + e + l1, mm - ho alata (slika 6.15); l, mm - uži a o ra e; e = 2 - 5, mm - rilaz alata i l1, mm - izlaz alata (slika 6.15). 6.3.1 Korak o zu u Pre oručena vrednost koraka po zubu se usvaja u zavisnosti od vrste glodanja, ma terijala predmeta obrade i alata, zahtevanog kvaliteta obrade itd., na bazi prep oruka, 115

¤

¤

¢ 

¤  

§ 

¢

¤ 

= a ⋅ ( D − a) a) obimno glodanj   

¢  ¢   

¢ ¢  

Proizvodne tehnologije prvenstveno proizvođača alata, ili preporuke definisanih u specijalizovanim prir učnicima, fabričkim normativima i drugoj literaturi. Korak po zubu se najčešće p roverava obzirom na: dozvoljeni ugib vratila glodalice ili alata i kvalitet obra đene površine, Provera koraka po zubu pri obradi valjkastim i koturastim glodali ma (slika 6.16.a) vrši se na osnovu maksimalno dozvoljene vrednosti ugiba vratil a glodalice na kome se 1 Fmax ⋅ l 3 glodalo nalazi: fmax = , ⋅ 110 E ⋅I gde su: l, mm - raspon ležišta vratila glodalice; I ≈ 0,05 d4, mm4 mom nt in rcij pop r čnog preseka vratila glodalice; d, mm - prečnik vratila glodalice; E, MPa - mo dul elastičnosti materijala vratila glodalice; fmax = 0,05 - 0,2 mm (do 0,2 mm z a grubu i do 0,05 za finu obradu) ili fmax = T/6 - maksimalno dozvoljena vrednos t ugiba vratila glodalice i T, mm - širina tolerantnog polja relevantne dimenzij e. l fmax l/2 d F max b) Čeono glodanje d a F max a b fmax b a) Obimno glodanje Slika 6.16. Ugib vratila glodalice i glodala usled dejstva otpora rezanja Pri obradi vretenastim i čeonim glodalima (slika 6.16.b) korak po zubu se prover ava ⋅ l3 1 F obzirom na dozvoljeni ugib alata - glodala: fmax = ⋅ max , 3 E ⋅I 4 4 gde su pored poznatih veličina: l, mm - prepust glodala, I ≈ 0,05 d , mm m om nt in rcij popr čnog preseka glodala na mestu uklještenja, E, MPa - modul el astičnosti materijala alata (glodala) i fmax, mm - dozvoljeni ugib alata. 6.3.2 Brzina rezanja u obradi glodanjem Brzina rezanja u obradi glodanjem predst avlja obimnu brzinu glodala: D ⋅π ⋅ n D ⋅ n V = ≈ , m / min, 1000 320 gde su: D, mm rečnik glodala i n, o/min - broj obrta glodala. Izbor preporučene brzine rezanja se vrši u funkciji vrste materijala predmeta obrade i alata, vrste gloda nja i sl., a najčešće u zavisnosti od koraka po zubu, na bazi podataka datih u l iteraturi i prospektnoj dokumentaciji proizvođača alata. 116 l

    

    

¢    

6. OBRADA GLODANJEM 6.4 PODEONI APARATI Podeoni aparati se koriste za ostvarivanje različitog broja podela u pojedinačno j i maloserijskoj proizvodnje, pri bušenju otvora, izradi zupčanika i sl. Dele s e na: proste i univerzalne, pri čemu univerzalni podeoni aparati mogu biti mehan ički i optički. Mehanički se izrađuju sa izmenjivom grupom zupčanika ili planeta rnim prenosnikom. Prema načinu ostvarivanja podele podeoni aparati se dele na po deone aparate sa: direktnim (neposrednim) deljenjem i indirektnim (posrednim) de ljenjem. Slika 6.17. Klasifikacija podeonih aparata Prosti podeoni aparati (slika 6.18) spadaju u grupu podeonih aparata sa direktni m deljenjem, što znači da je ugao zakretanja predmeta obrade (4) jednak uglu zak retanja podeone ploče (2). Stezna glava (1) prihvata stožer (3) sa predmetom obr ade (4). Slika 6.18. Prosti podeoni aparat Prosti podeoni aparati obezbeđuju ostvarivanje broja podela na predmetu obrade (Z′) Z Z' = , gde je k = koji odgovara broju po dela podeone ploče (Z) ili ispunjava uslov: k 1, 2, 3, ... - ceo broj. U cilju ostvarivanja željenog broja podela (Z′) utvrđivač podeone ploče (5) se o slobađa, podeona ploča zakreće za jednu ili k - rupa i ponovo fiksira utvrđivače m. Time je ostvarena jedna podela. Univerzalni podeoni aparati (slika 6.19) spad aju u grupu podeonih aparata sa indirektnim deljenjem. Zakretanje ručice podeono g aparata (1) se preko zupčanika Z3 i Z4 prenosi na puž Zg i pužni točak Zp. Puž ni točak je na istom vratilu (2) na kome se nalazi i stezna glava (3) koja prihv ata predmet obrade (4). To znači da se zakretanjem 117

Proizvodne tehnologije pužnog točka zakreće i predmet obrade u skladu sa prenosnim odnosom zupčanika Z3 i Z4 (uglavnom je prenosni odnos 1) i prenosnim odnosom prenosnika puž pužni to čak: Z= Zp Zg , koji predstavlja karakteristiku podeonog aparata (Z = 40, 60 ili 80). Podeona ploča podeonog aparata (5) ima dva niza podela, sa jedne i druge strane ploče, sa različitim brojem podela. Broj obrta ručice podeonog aparata za ostvar ivanje Z nr = . (Z′) podela se definiše relacijom: Z' Slika 6.19. Univerzalni podeoni aparat U zavisnosti od mogućnosti realizacije željenog broja podela univerzalni podeoni aparati obezbeđuju tri vrste deljenja: jednostruko, dvostruko i diferencijalno deljenje. Jednostruko deljenje je moguće primeniti kada se broj obrta ručice pod eonog Z a aparata: nr = = , može prikazati jednim razlomkom, što znači da je na krugu sa b Z' b podela podeone ploče potrebno ručicu podeonog aparata zaokrenuti za a podela. 118

6. OBRADA GLODANJEM Dvostruko deljenje se primenjuje kada se broj obrta ručice podeonog aparata može Z a c nr = = + . prikazati relacijom oblika: Z' b d Pri tome se prvi razlomak ( a/b), na primer, realizuje zakretanjem ručice za a podela po krugu sa b podela, a drugi (c/d) zakretanjem podeone ploče za c podela na krugu sa d podela. Difere ncijalno deljenje se primenjuje u slučajevima kada broj obrta ručice podeonog Z , nije moguće transformisati tako da se primeni jednostruko ili aparata: nr = Z' dvostruko deljenje. U tim slučajevima se usvaja fiktivni broj podela (Z″), prib ližan Z željenom broju podela. Broj obrta ručice podeonog aparata je sada: nr = . Z" Željeni broj obrta se dobija korekcijom zupčanika Z5 - Z8 (9 - slika 6.19.c ) sa Z izmenjive grupe zupčanika: k= 8 Z7 koja se izvodi povezivanjem izmenjive grupe vratilom pužnog točka izborom brojeve zuba Z Z ⋅ ( Z" −Z' ) ⋅ 6 = , Z5 Z" 6.5 MAŠINE U OBRADI GLODANJEM Mašin u obradi glodanj m ili glodalic s , pr ma onstru tivnom r š nju, d l n a: onzoln (horizontaln , v rti aln i univ rzaln (sli a 6.20), b z onzoln (p ost ljn ) horizontaln , v rti aln i univ rzaln i glodalic sp cijaln nam n (alatn , opirn , agr gatn , programs , odvaln , glodalic za navoj i sl.). U zavisnosti od sist ma upravljanja razli uju s : onv ncionaln i programsl glod alic . Pr ma položaju glavnog vr t na glodalic s d l na: horizontaln i v rti aln , a pr ma broju glavnih vr t na na: j dnovr t n i viš vr t n . Pos bnu gru pu čine univerzalne glodalice koje mogu raditi kao horizontalne i vertikalne. Ko d konzolnih glodalica kretanja u uzdužnom, poprečnom i vertikalnom pravcu (pravc u osa X, Y i Z) izvodi radni sto, tako da je krutost i stabilnost radnog stola, predmeta obrade relativno niska. Bezkonzolne (posteljne) glodalice obezbeđuju vi soku krutost i stabilnost radnog stola, jer isti izvodi dva kretanja (u uzdužnom i poprečnom ili vertikalnom pravcu, pravcu osa Y i X ili Z), dok nosač alata iz vodi jedno kretanja u vertikalnom ili poprečnom pravcu, pravcu ose Z ili X. Među tim, najnoviji tipovi glodalica se izrađuju sa jednim kretanjem radnog stola, uz dužnim kretanjem, dok ostala dva kretanja izvodi nosač alata. Horizontalne gloda lice (slika 6.21) se koriste za obradu ravnih površina, površina specijalnog obl ika, izradu zupčanika pojedinačnim rezanjem, izradu dugohodih zavojnica i sl. Os novni elementi horizontalnih glodalica su radno vreteno (1), radni sto (2), jedi nica za glavno kretanje (pogonski elektromotor i prenosnik glavnog kretanja - 3) , jedinica za pomoćno kretanje (pogonski elektromotor, prenosnik pomoćnog kretan ja i sistem prenosnika tipa navojno vreteno - navrtka, 4), postolje (5), sistem upravljanja (komandna tabla, ručice, poluge i sl.), sistem za podmazivanje, sist em za hlađenje i podmazivanje i sl. 119 

    ¡          

   

 

¡ ¡ 

        ¡  ¡  ¡  

¡  

 

 

¡  ¡     

        

¡        

 

¡

¡

Proizvodne tehnologije Slika 6.20. Konzolne glodalice 1 2 X 4 Y 3 3 1 X Y 2 Z Z 5 5 4 MTZ Konzolne glodalice 3 X REGIVA 1 Y 4 2 Bezkonzolna glodalica - HURON 5 Slika 6.21. Neki tipovi horizontalnih glodalica Osnovne eksploatacijske karakteristike glodalica su: » pogonska snaga mašine P i mehanički stepen iskorišćenja snage 120 Z ,

6. OBRADA GLODANJEM » » » » » » raspon brojeva obrta nmin - nmax i geometrijski faktor promene prenosnika glavno g kretanja n, raspon brzina pomoćnog kretanja Vpmin - Vpmax i geometrijski fakt or promene prenosnika pomoćnog kretanja S, maksimalna dužina hoda radnog stola u pravcu sve tri ose, koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk, gabari ti predmeta obrade, broj radnih vretena kod viševrtenih glodalica i sl. Kod vertikalnih glodalica (slika 6.23) položaj radnog vretena je vertikalan, mad a se sve češće izrađuju glodalice sa radnim vretenima koja se zakreću za odgovar ajući ugao. X Z Y Bezkonzolna glodalica - HURON Y Y X X OERLIKON Z Konzolne glodalice MTZ Slika 6.23. Neki tipovi vertikalnih glodalica Univerzalne glodalice su koncepcijski tako oblikovane da mogu raditi kao horizon talne ili vertikalne. Pored toga većina univerzalnih glodalica obezbeđuju i zakr etanje radnog stola. Time se stvaraju uslovi za realizaciju velikog broja proizv odnih operacija, pa i za izradu zavojnih žljebova i dugohodih zavojnica primenom podeonog aparata. Univerzalne alatne glodalice (slika 6.24), sa horizontalnim i vertikalnim radnim vretenom, se koriste za izradu reznih alata, alata za kovanj e, presovanje i sl. Konstruktivno su tako formirane da obezbeđuju obrtanje radno g stola oko jedne ili dve ose i obrtanje nosača alata (glavnog vretena) u cilju postavljanja vertikalnog radnog vretena pod određenim uglom. Snabdevene su i ure đajima za bušenje i rendisanje, tako da mogu raditi i kao bušilice ili rendisalj ke, što znatno proširuje nomenklaturu proizvodnih operacija. 121 Z

Proizvodne tehnologije kao horizontalna glodalica kao buš ilica kao vertikalna glodalica kao vertikalna rendisaljka Slika 6.24. Univerzalna alatna glodalica Kopirne glodalice su namenjene su za obradu krivolinijskih kontura i profilisani h površina. Poseduju (slika 6.25) dva paralelna vretena od kojih je vreteno (1) glavno vreteno sa glodalom, a vreteno (2) se koristi za smeštaj kopirnog šiljka. Kopirni uređaj radi na hidrauličnom ili električnom principu i obezbeđuje preno s kretanja od kopirnog šiljka do alata, tako da alat izvodi ista kretanja kao i kopirni šiljak. 2 1 2 1 Slika 6.25. Kopirna glodalica Suština programskog upravljanja se sastoji u automatskom upravljanju radnim orga nima mašine po unapred zadatom redosledu kretanja, bez učešća radnika. Redosled rada pojedinih organa mašine je definisan programom koji se unosi u upravljačku jedinicu glodalice. 122

7. OBRADA TESTERISANJEM 7.1 OSNOVNE OPERACIJE I ALATI 7.1.1 Proizvodne operacije u obradi testerisanjem Obrada testerisanjem (slika 7. 1) se koristi prvenstveno za realizaciju proizvodnih operacija odsecanja (sečenj a) materijala, mada se može koristiti i za izvođenje operacija isecanja i usecan ja. Prema osnovnim kretanjima alata i predmeta obrade, kao i tipu mašine za obra du testerisanjem, razlikuju se postupci obrade na: kružnim, trakastim i okvirnim testerama. Vp V V odsecanj e na kru`nim testerama V Vp odsecanje na trakastim testerama V Vp odsecanj e na okvirnim testerama Slika 7.1. Osnovni tipovi obrade na testerama Kod obrade na kružnim testerama al at izvodi glavno obrtno kretanje (brzina rezanja V, m/min ili broj obrta testere n, o/min) i pomoćno pravolinijsko kretanje (korak S, mm/o). Pri obradi na traka stim testerama alat izvodi glavno kretanje brzinom rezanja V, m/min, a predmet o brade pomoćno pravolinijsko kretanje brzinom Vp, mm/min. U

Proizvodne tehnologije obradi testerisanjem na okvirnim testerama alat izvodi glavno pravolinijsko osci latorno (brzinom V, m/min - brojem duplih hodova nL, dh/min) i pomoćno pravolini jsko kretanje brzinom Vp, mm/min ili korakom S, mm/dh. Posebnu grupu proizvodnih operacija obrade testerisanjem čine i operacije isecanja različitih kontura, ko pirnog sečenja i sl. (slika 7.2). predmet obrade testera predmet obrade testera isecanje profila predmet obrade isecanje rondela šablon kopirno sečenje testera Slika 7.2. Proizvodne operacije isecanja i kopirnog sečenja na testerama 7.1.2 A lati u obradi testerisanjem Osnovni alati u obradi testerisanjem su testerasta g lodala (kružne testere), trakaste testere i trakasti listovi (lisnate testere, s lika 7.3). kru žne testere lisnate testere trakaste testere Slika 7.3. Tri osnovna tipa alata u obradi testerisanjem Kružne testere se izrađ uju u vidu tankog diska sa zubima po obimu, tako da u suštini predstavljaju test erasta glodala. Na slici 7.4.a prikazana je geometrija zuba kružne testere. U ci lju smanjenja trenja između bočnih površina testere i površina predmeta obrade i zvodi se razmetanje, bočno povijanje zuba naizmenično na jednu i drugu stranu (s lika 7.4.b). Pri sečenju većih preseka reznog sloja, u cilju smanjenja preseka s trugotine po zubu, izvodi se naizmenično sasecanje zuba testere (slika 7.4.c). T ime se postiže i ravnomerniji rad mašine. Kružne testere velikih prečnika (iznad 250 mm) se retko izrađuju iz jednog komada, integralno. Umetnuti zubi ili zubi u vidu segmenata od brzoreznog čelika ili tvrdog metala mehanički se pričvršćuju za telo testere od konstruktivnog čelika, slika 7.4. U novije vreme se izrađuju testere sa izmenjivim pločicama od tvrdog metala, sa i bez prevlaka, keramike, kubnog nitrida bora ili super tvrdih materijala, naročito dijamanta. 124

7. OBRADA TESTERISANJEM B α β

γ

γ telo od konstruktivno č elika konstrukcija testere sa izmenjivim segmentima c) Sasecanje zuba testere sa segmentima sa umetnutim zubima Slika 7.4. Geometrija zuba testere Lisnate testere imaju sitne zube, obično trou glastog oblika. Novije konstrukcije lisnatih testera su bimetalne lisnate tester e, kod kojih je uska traka sa zubima izrađena od brzoreznog čelika, a ostali deo od konstruktivnog čelika. Spajanje se izvodi laserskim zavarivanjem, uz naknadn o minimalno doterivanje, poravnavanje, brušenjem. Lisnate testere se mogu opleme niti, presvlačenjem prevlakama od TiN. Kod trakastih testera oblik zuba je takođ e trouglast. Kod njih se posebna pažnja poklanja izboru materijala. Naime tester e treba da su elastične, jer su izložene neprekidnom savijanju i ispravljanju. 7 .2 BRZINA REZANJA Brzina rezanja u obradi testerisanjem je obimna brzina testere (kod kružnih), brzina pravolinijskog kretanja (kod trakastih) i brzina oscilato rnog kretanja (kod okvirnih testera). Brzina rezanja se najčešće definiše na baz i preporuka datih u prospektnoj dokumentaciji proizvođača alata i/ili literaturi : V = f ( S, b ) , i zavisi od koraka (S) i širine rezanja (b). 7.3 MAŠINE U OBRADI TESTERISANJEM Mašine u obradi testerisanjem (testere) se del e na: okvirne - lisnate, kružne i trakaste testere. Okvirne - lisnate testere (s lika 7.5.a) su testere kod kojih se alat (2) postavlja na nosač alata (1). Alat izvodi pravolinijsko oscilatorno glavno kretanje i istovremeno visinsko pomeranj e, kao i odizanje pri povratnom hodu, okretanjem oko osovine A. Time se ostvaruj e pomoćno kretanje alata ka predmetu obrade (3), uz istovremeno smanjenje trenja materijala i alata pri povratnom hodu. Kod kružnih testera (slika 7.5.b) alat ( 1) izvodi glavno obrtno i pomoćno pravolinijsko kretanje, čime se ostvaruje prim icanje alata predmetu obrade (2). 125

£

) Osnovn rezn

eometrij

inte r ln

£ £

£

£ £

£ £ ¥

¥

£

) R zmet nje zu

zu

levo zu desno se menti od

l tno m terij l

¥

¥

¤

¤

¥ £

¤

£ £

£

£

¤ ¤

α

Proizvodne tehnologije a) Okvirna - lisnata testera A 1 3 2 1 2 b) Kružna testera Slika 7.5. Okvirna - lisnata i kružna testera Trakasta testera (slika 7.6) ima p ogonski (3) i vođeni točak (4), preko kojih je prebačena testera (1) u vidu besk onačne trake. Pomoćno pravolinijsko kretanje se ostvaruje pomeranjem predmeta ob rade (2) prema tesreri. 4 V 3 1 2 V Vp Slika 7.6. Trakasta testera Osnovne eksploatacijske karakteristike mašina u obra di testerisanjem su: » pogonska snaga mašine P i stepen iskorišćenja snage mašin e η, b ojevi ob taja nmin - nmax, dupli odova nLmin - nLmax ili b zine k eta nja t ake Vmin - Vmax i geomet ijski fakto p omene p enosnika mašine za glavno k etanje n, » raspon koraka Smin - Smax ili brzina pomoćnog kretanja Vpmin - Vp max geometrijski faktor promene prenosnika za pomoćno kretanje s, » koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk, » maksimalni hod alata odnosno predmeta obrade, » gabariti predmeta obrade i sl. 126    

 

    

 

8. 8.1 PROIZVODNE OPERACIJE OBRADA RENDISANJEM Obrada rendisanjem (slika 8.1) se koristi za obradu horizontalnih, vertikalnih, nagnutih i profilisanih površina, izradu žljebova u glavčini i sl. Izvodi na maš inama sa glavnim i pomoćnim pravolinijskim kretanjem. Glavno kretanje je definis ano brzinom rezanja (Vr, m/min) ili brojem duplih hodova (nL, dh/min), a pomoćno korakom S, mm/dh (aksijalno pomeranje alata ili predmeta obrade za jedan dupli hod, nakon povratnog hoda). nL , dh/min Vr Vp B A S mm/dh a) Obrada na kratkohodim rendisaljkama S Vr Vp b) Obrada na dugohodim rendisaljkama Slika 8.1. Šema obrade rendisanjem na kratkohodoj i dugohodoj rendisaljci U proc esu obrade razlikuju se: radni i povratni hod alata ili predmeta obrade. Radni h od je hod alata ili predmeta obrade u toku koga se izvodi proces obrade (od tačk e A do tačke B - slika 8.1), dok se u toku povratnog hoda (od tačke B do tačke A ) proces rezanja ne odvija. U zavisnosti od toga da li alat ili predmet obrade i zvodi glavno kretanje (slika 8.1) dva osnovna postupka obrade su obrada na: krat kohodoj i dugohodoj rendisaljci. Obrada rendisanjem je analogna obradi struganje m, jer se ravna površina predmeta obrade može smatrati kružnom površinom beskona čno velikog poluprečnika krivine (slika 8.2). Površina poprečnog preseka strugot ine (slika 8.2) je: pri čemu su širina i debljina reznog sloja: b= A = a ⋅S = b ⋅h, 

 

 

a i h = S ⋅ sin κ , sin κ gd j κ m/dh ora .

napadnu ugao; a, mm

dubina r zanja i S, m 



¡

¡  

S h κ a b b a κ

Sli a 8.2. Površina popr čnog preseka strugotine u obradi rendisanjem Dubina rez anja je: h S rendisanje

δ1 - ru u o ra u re δ1 δ3 L

isa jem, δ2 - fi u o ra u re isa jem i δ3 -

ruše je.

Slika 8.3. Do aci u o ra i re isa jem U zavis osti o ti a maši e i ravca kreta ja razlikuju se ostu ci o ra e i ro izvo e o eracije o ra e re isa jem a: horizo tal oj (slika 8.4) i vertikal oj re isaljci (slika 8.5), a u zavis osti o kvaliteta o rađene površine operacij e grube i fine obrade rendisanjem. profilne površinekopirno rendisanje radni sto alatne maš ine vođice alatnih ma šina Slika 8.4. Proizvodne operacije obrade na horizontalnoj rendisaljci 128 H H3 H2 H1 H δ3 δ2 δ1 δ2

§ ¢

§ 

¤

¤

¢

 

a = H1 − H , do su dodaci za obradu r ndisanj m (sli a 8.3, tab la P.12 9]) dodatak za:

¢

§

¤  

§

§

§ 

¤

§ 

¡

§

§

§

§ 

§

¢ § 

§  ¤ § ¢  ¤ 

§  

§  



¤

¢ 

struganj 

P.14, Priručnik [7 



Proizvodn

t hnologij

¤ ¥

§ 

§ §

¡

¡

¤

8. OBRADA RENDISANJEM izra a žlje ova o ra a kosih ro šire ja izra a zu častog konusa Slika 8.5. Proizvodne operacije obrade na vertikalnoj rendisaljci Posebnu grupu proizvodnih operacija u obradi rendisanjem čine proizvodne operaci je izrade i obrade profilisanih površina - kopirno rendisanje (slika 8.6). šablon pipak predmet obrade šablon predmet obrade hidraulični cilindar Rendisanje na kratkohodoj rendisaljci primenom šablona Obrada profila na rendisaljci primeno uređ aja za rendisanje po š ablonu Slika 8.6. Kopirno rendisanje 8.2 ALATI U OBRADI RENDISANJEM Alati za rendisanje ili noževi za rendisanje (slika 8.7) su slični strugarskim n oževima, po obliku, geometriji i drugim karakteristikama. Noževi za rendisanje s u pri ulasku u zahvat izloženi jakim udarnim opterećenjima, da bi pri izlasku iz zahvata nastupilo njihovo rasterećenje. Takvo skokovito opterećenje mogu izdrža ti samo žilavi materijali. Zato se za izradu noževa za rendisanje koriste brzore zni čelici i neke žilave vrste tvrdog metala (P40, P50, M20, K10, K20 itd.). Kod noževa većih dimenzija drška alata se izrađuje od konstruktivnog čelika, a rezn i deo u vidu pločica od brzoreznog čelika ili tvrdog metala. Pločice se postavlj aju na dršku noža lemljenjem ili mehaničkim vezivanjem. 129

§

¢

¤

¢ 

 

¤

Proizvodne tehnologije pravi nož savijeni nož nož za završno rendisanje savijeni nož za usecanje pravi nož l l k pravi noževi a k savijeni no ževi r g 60 nož za izradu žljeba o nož sa izmenjivom pločicom od TM Slika 8.7. Alati u obradi rendisanjem (noževi za rendisanje) 8.3 OTPORI I SNAGA REZANJA Kao i u obradi struganjem, rezultujući otpor rezanja u obradi rendisanjem se može razložiti na tri komponente (slika 8.8): F1 - glavni otpor rezanja, F2 - otpor prodiranja i F3 - otpor pomoćnom kretanju.

u kome su: Ck, x i - konstanta i eksponenti otpora rezanja, a, mm - dubina rez anja i S, mm/dh - korak. S F2 F1 F3 V a S Slika 8.8. Komponente otpora rezanja 130 b h 



F1 = Ck ⋅ a x1 ⋅ S

1 , N

α β γ

8. OBRADA RENDISANJEM N osnovu rzine r dno hod (Vr, m/min) i l vno otpor rez nj (F1, N) sn m šine je: F1 ⋅ Vr 1 + k Ck ⋅ x1 ⋅ S y1 ⋅ nL ⋅ L = ⋅ P= , kW 1000 ⋅ 60 ⋅ η k 6 ⋅ 107 ⋅ η gde je, po ed p et odno definisani snage mašine. veličina: η - me anički stepen iskorišćenja

8.4 REŽIM OBRADE U OBRADI RENDISANJEM Režim obrade u obradi rendisanjem je određen: » » brojem duplih hodova alata ili predmeta obrade nL, dh/min i korakom S, mm/dh, slika 8.9. nL , dh/min Vr Vp a B A S mm/dh e1 l L e1 e2 b B e2 Slika 8.9. Osnovni elementi za proračun glavnog vremena izrade Na osnovu parametara režima obrade proračunava se i glavno vreme izrade korišćen jem relacije: B tg = i ⋅ , min S ⋅ nL u kojoj su, pored poznatih elemenata: i = δ / a - roj rolaza; δ, mm - o atak za o ra u; a, mm - u i a reza ja; B = +2 e2 - ho alata ili re meta o ra e u ravcu omoćnog kretanja; e2 = 2 - 5 mm prilaz i izlaz alata u pravcu pomoćnog kretanja i b širina obrade. Utvrđivanje k oraka u obradi rendisanjem obuhvata: proučavanje proizvodne operacije, izbor pre poručene vrednosti koraka, provera koraka i izbor merodavnog koraka. Preporučena vrednosti koraka se bira na osnovu preporuka datih u prospektima proizvođača al ata ili specijalizovanim priručnicina, literaturi i sl. u zavisnosti od dubine r ezanja, materijala alata i predmeta obrade i drugih uslova obrade. Provera korak a u obradi rendisanjem se izvodi korišćenjem tri osnovna kriterijuma: uslova nas tanka strugotine, otpornosti drške noža za rendisanje i kvaliteta obrađene površ ine. 131

£ ¥£ ¤

§

£ £

§ ¤ 

£ 

¥

£ ¥

¢  ¤

¢  

¤  

£ 

¥

¢

£

£  

¢ 

¤ 

¤

£ £

Proizvodne tehnologije Brzina rezanja u obradi rendisanjem je brzina pravolinijskog kretanja alata ili predmeta obrade u toku radnog hoda. Brzina rezanja se bira na osnovu preporuka i li proračunom s obzirom na iskorišćenje postojanosti alata i/ili snage mašine. U cilju definisanja broja duplih hodova polazi se od izraza za glavno vreme obrad e koje obuhvata vreme rezanja (td′) i vreme povrtanog hoda (td″), bez vremena po trebnog za promenu smera kretanja. To znači da je vreme trajanja jednog ciklusa (sastavljenog od radnog i povratnog hoda, slika 8.9) određeno izrazom: t d = t' d +t" d , pri čemu su vremena: L i 1000 ⋅ Vr radnog hoda: t' d = povratnog hoda: t" d = L , 1000 ⋅ Vp direktna funkcija: L, mm - hoda alata u pravcu glavnog kretanja; Vr, m/min - brz ine radnog hoda i Vp, m/min - brzine povratnog hoda. Kako je glavno vreme rezanj a za i - prolaza: a vreme trajanja jednog ciklusa: tg = i ⋅ B ⋅ td , L td = L 1000 ⋅ Vr

to je g avno vreme obrade: t g = i ⋅ B L ⋅ S 1000 ⋅ Vr

k= V Vr = 1,5 − 3 , redstav ja karakteristiku mašine. Imajući u vidu karakteristiku mašine glavno v reme obrade je: tg = i ⋅ B L 1+k B ⋅ ⋅ , =i⋅ S 1000 ⋅ Vr k S ⋅ nL nL = k 1000 ⋅ ⋅ Vr , 1+k L Vr = V = 1+k L ⋅ ⋅ nL . k 1000 što znači da je broj duplih hodova: odnosno da je brzina radnog hoda - brzina rezanja: 8.4 MAŠINE U OBRADI RENDISANJEM Mašine u obradi rendisanjem (rendisaljke) se prema dužini hoda (načinu ostvariva nja kretanja) dele na: 132

¢

Odnos brzina

ovratnog i radnog hoda:

¢

⎛ V ⎞ ⋅ ⎜1 + r ⎟ , ⎜ V ⎟ ⎝ ⎠ ⎛ V ⎞ ⋅ ⎜1 + r ⎟ . ⎜ V

⎟ ⎝ ⎠

¢  

¢

¢

8. OBRADA RENDISANJEM kratkohode i dugohode, a prema pravcu glavnog kretanja na: horizontalne i vertik alne. Posebnu grupu renisaljki čine rendisaljke za izradi zupčanika, specijalnih alata i sl. 8.4.1 Kratkohode rendisaljke Kod kratkohodih rendisaljki (slika 8.1 0) od pogonskog elektromotora (1) kretanje se, posredstvom prenosnika (2) i meha nizma za pretvaranje obrtnog u pravolinijsko kretanje, prenosi na noseću konzolu (3). Na konzoli se nalazi nosač alata (4) koji prihvata rezni alat (5). Time je obezbeđeno glavno pravolinijsko kretanje. Na radnom stolu (6), koji posredstvom mehanizma pomoćnog kretanja obezbeđuje izvođenje pomoćnog kretanja, nalazi se p redmet obrade (7). 4 3 5 7 S 6 2 1 V Šema rendisaljke Kratkohoda rendisaljka sa zakretnim stolom Kratkohoda rendisaljka sa već im brojem glava za rendisanje Slika 8.10. Šema kratkohode rendisaljke Osnovne eksploatacijske karakteristike rendisaljki su: » » » » » » pogonska snaga mašine P i stepen iskorišćenja snage mašine η, aspon b oja dupli odova nLmin - nLmax i geomet ijski fakto p omene p enosnika mašine za glavno k etanje n, raspon koraka Smin - Smax i geometrijski faktor promene prenosnika za pomoćno kretanje s, koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk, mak simalni hod alata odnosno predmeta obrade, gabariti predmeta obrade i sl. 133    

   



Proizvodne tehnologije 8.4.2 Dugohode rendisaljke Kod dugohodih rendisaljki (slika 8.11) princip rada j e sličan, s tom razlikom što glavno pravolinijsko kretnje izvodi radni sto (1) s a predmetom obrade (2), a pomoćno nosač alata (3). 3 2 1 Slika 8.11. Šema dugohode rendisaljke 8.4.3 Vertikalne rendisaljke Vertikalna rendisaljka (slika 8.12) spada u grupu k ratkohodih rendisaljki. Nosač alata (4) sa alatom se, posredstvom klizača (3), k reće naniže, pri radnom, i naviše pri povratnom hodu. Predmet obrade (1) se post avlja na radni sto (2), koji je najčešće izveden kao obrtni sto na klizaču sa mo gućnošću uzdužnog i poprečnog pomeranja. 3 V 4 1 2 S Slika 8.12. Šema vertikalne rendisaljke 134

9. OBRADA PROVLAČENJEM 9.1 PROIZVODNE OPERACIJE I ALATI Obrada provlačenjem predstavlja savremeni postupak obrade metala rezanjem visoke proizvodnosti, tačnosti i kvaliteta obrade. Koristi se samo u serijskoj i masov noj proizvodnji, jer su alati veoma skupi i strogo namenski projektovani i izrađ eni. 1 1 12344 3 4 provlaka č vođ ica radni sto predmet obrade 3 2 2 a) Unutra šnje provla čenje b) Spoljašnje provlačenje Slika 9.1. Principijelna šema obrade provlačenjem Proces rezanja ostvaruje se sa mo jednim kretanjem i to pravolinijskim glavnim kretanjem alata - provlakača (sl ika 9.1). Pravolinijskim povlačenjem alata (1), postavljenog u prednji prihvatni deo (2), obezbeđuje se uklanjanje viška materijala na predmetu obrade zahvaljuj ući postepenom povećanju dimenzija alata. Proces rezanja karakteriše: postepeno rezanje zadatog dodatka za obradu u obliku posebnih slojeva male debljine i veli ke širine, istovremeno rezanje većim brojem reznih elemenata alata, ne postoji p omoćno kretanje kao samostalno kinematsko kretanje, jer povećanje dimenzija nare dnog zuba u odnosu na prethodni određuje debljinu sloja meterijala (dubinu rezan ja po zubu az) koji uklanja rezni element (zub). Izuzetak su proizvodne operacij e izrade zavojnih žljebova (npr. kod cevi naoružanja) kada postoji pomoćno obrtn o kretanje u skladu sa korakom zavojnice, male brzine rezanja 15 - 18 m/min, a k od novijih konstrukcija mašina u obradi provlačenjem i do 30 m/min i sl.

Proizvodne tehnologije Geometrijski parametri obrade (šeme rezanja) Postepeno od vajanje strugotine pri provlačenju, u cilju pretvaranja polaznog kružnog u želje ni profil (slika 9.2), može biti profilno, slojevito i progresivno. az bi b3 b1 a) Profilno b) Slojevito (kombinovano c) Progresivno (kombinovana krug-profil) krug-profil s a preraspodelom dodatka) Slika 9.2. Šeme rezanja pri provlačenju Profilno provlačenje karakteriše uklanja nje zadatog dodatka za obradu δ u slojevima e lji e az, čija konfiguracija odgo vara konfiguraciji profila predmeta obrade. Slojevito provlačenje odlikuje uklan janje dodatka u ravnim slojevima debljine az ili koncentričnim krugovima lučnog oblika pri proizvoljnom profilu obratka. Progresivno provlačenje je provlačenje kod koga svaki zub uklanja deo dužine sloja b1, b2, ..., dok debljina strugotine po zubu raste az' > az. Proizvodne operacije obrade provlačenjem se razvrstavaj u na dve grupe i to proizvodne operacije: unutrašnjeg provlačenja i spoljašnje g provlačenja. U proizvodnim operacijama unutrašnjeg provlačenja (slika 9.3) pre thodno se izrađuje cilindrični otvor (bušenjem, struganjem i sl.), u cilju obezb eđenja pravilnog vođenja alata i stvaranja uslova za konačno oblikovanje otvora provlačenjem. Kretanjem provlakača kroz otvor obezbeđuje se oblikovanje otvora u skladu sa profilom reznih elemenata alata (formiranje otvora visoke tačnosti i kvaliteta, različitog oblika - kružni, trougaoni, kvadratni i sl.). Slika 9.3. Proizvodne operacije unutrašnjeg provlačenja 136 b2 a'z az

§

¤ 

9. OBRADA PROVLA^ENJEM Proizvodne operacije spoljašnjeg provlačenja su operacije obrade površina različite konfiguracije primenom višedelnih alata za provlačenj e (slika 9.4). Dva osnovna postupka provlačenja su sa: dubinskim primicanjem i b očnim primicanjem. Kod spoljašnjeg provlačenja sa dubinskim primicanjem alati ob ezbeđuju postepeno oblikovanje profila po dubini, dok kod bočnog primicanja obli kovanje se postepeno odvija po širini. spolja šnje provla čenje sa dubinskim primicanjem spolja šnje provla čenje sa bo čnim primicanjem Slika 9.4. Osnovni postupci obrade spoljašnjim provlačenjem Spoljašnjim provlače njem se mogu formirati profili površina različite konfiguracije i dimenzija (sli ka 9.5). Postupak se može primeniti i kao zamena za proizvodne operacije glodanj a i rendisanja, posebno u uslovima obrade površina složene konfiguracije, visoko g kvaliteta i tačnosti obrade. klipnjač a motora ožljebljena navrtka upravljač ka navrtka viljuš kasta poluga viljuš kasti ključ jezgro brave Slika 9.5. Proizvodne operacije spoljašnjeg provlačenja Alati za provlačenje (pr ovlakači) spadaju u grupu specijalnih alata, zbog svoje složenosti, tačnosti izr ade i drugih specifičnosti. Dele se na provlakače za: unutrašnje i spoljašnje pr ovlačenje. 137

Proizvodne tehnologije Provlakači za unutrašnje provlačenje (slika 9.6) se najče šće izrađuju kao integralni alati od brzoreznog čelika. Mogu biti oplemenjeni pr evlakama od TiN. Sastoje od pet karakterističnih delova: prednjeg prihvatnog del a, vodećeg dela, reznog dela, kalibrirajućeg dela i zadnjeg prihvatnog dela. Pre dnji prihvatni deo obezbeđje prihvatanje alata i prenos potrebne sile za provlač enje sa pogonskog sistema mašine na alat. Vodeći deo obezbeđuje vođenje alata na početku procesa rezanja. Reznim delom alata se uklanja višak materijala (dodata k za obradu) i vrši oblikovanje željenog profila u skladu sa profilom alata, dok se kalibrirajućim delom stvaraju uslovi za kalibrisanje profila odnosno postiza nje visokog kvaliteta i tačnosti oblika i dimenzija profila. Nakon završetka pro cesa provlačenja preko zadnjeg prihvatnog dela alat se prihvata i dovodi u počet nu poziciju, poziciju pre obrade (slika 9.1). Prednji i zadnji prihvatni delovi provlakača su standardizovani. Njihov oblik i dimenzije zavise od namene provlak ača i vrste provlačenja. Ostali delovi provlakača se izrađuju u zavisnosti od ob lika i dimenzija profila koji se izrađuje. Pri provlačenju zatvorenih kontura na staje zatvorena strugotina, koja se po izlasku zuba iz zahvata zadržava u međuzu blju. Da bi se olakšalo uklanjanje strugotine na zubima se izrađuju žljebovi za lomljenje (sitnjenje) strugotine. a b c d e a- prednji prihvatni deo; b- vodeć i deo; c- rezni deo; d- kalibrirajuć i deo; e - zadnji prihvatni deo Lk L Lg Lf vrat pred nji prihvatni deo vo ica zubi za grubu obradu e az sastavni elementi provlaka ča zubi za finu obradu kalibrirajuć i zubi zadnji prihvatni de o a l elementi rezanja 0,5-1 raspored lomač a strugotine Slika 9.6. Provlakač za unutrašnje provlačenje Provlakači za spoljašnje provlače nje (slika 9.7) se izrađuju od brzoreznog čelika ili sa segmentima od tvrdog met ala. Provlakači od brzoreznog čelika, izrađeni integralno ili sa segmentima, se

mogu oplemeniti i prevlakama od TiN. Po konstrukciji su znatno složeniji od prov lakača za unutrašnje provlačenje i sastoje se od više segmenata, namenjenih obra di pojedinih delova konture predmeta obrade. Segmenti se sastoje od reznog dela sa zubima za grubu i finu obradu i montiraju se na osnovnu ploču. 138 0,5-1,5

9. OBRADA PROVLA^ENJEM 3 3 3 2 1 4 4 2 3 1-4 segmenti provlakač a (rezni elementi) 2 1 2 OSNOVNA PLO ČA PREDMET OBRADE: klipnjač a motora 4 4 Slika 9.7. Provlakač za spoljašnje provlačenje Geometrija reznih elemenata alata za provlačenje (zuba) je određena oblikom i dimenzijama reznih elemenata (zuba) provlakača, geometrijom reznog klina (α, β i γ), kor kom zu provl k ča (e), v isinom (H) i širinom zuba (B), oblikom i radijusom međuzublja (r), porastom po z ubu (dubinom rezanja - az) i dužinom provlakača (L), koju čine dužine pojedinih delova provlakača - slika 9.8. e az B α H r β A

r1 γ az = 0 ,1 − 0 ,25 mm − za grubuobradu az = 0 ,02 − 0 ,1 mm − za finuobradu r zna ivica zub provla ač a f DETALJ A žljeb za sitnjenje strugotine me đuzublje Slika 9.8. Osnovni elementi geometrije provlakača i oblici međuzublja 139  



H = ( 0 ,35 − 0 ,4) r = ( 0 ,1 − 0 ,25)

= ( 1,5 − 2) l l − dubinar zanja

£ £

£

¤

£

¡  

Proizvodne tehnologije B Amax b d O a l A Slika 9.9. Osnovni elementi za proračun dužine reznog dela provlakača 9.2 OTPORI REZANJA I SNAGA MAŠINE 9.2.1 Otpori rezanja i vučna sila mašine Na svaki zub pr ovlakača deluje rezultujuća sila rezanja FR koja se, u opštem slučaju, razlaže n a: glavni otpor rezanja F1, otpor prodiranja F2, kod nesimetričnih alata (izrada žljeba za klin, alati za spoljašnje provlačenje) i aksijalni otpor rezanja F3 = Fa, kada su zubi provlakača sa uglom nagiba rezne ivice λ ≠ 0. G avni ot or rez anja definisan je re acijom: FR = C ⋅ K s ⋅ A ⋅ Z , N u kojoj su C = 1,1 1,3 koeficijent koji uzima u obzir trenje između zuba pro vlakača i zidova otvora; Ks, MPa - specifični otpor rezanja (tabela 6.2, Priručn ik); A, mm2 površina poprečnog preseka strugotine i Z - broj zuba u zahvatu. Vuč na sila mašine se određuje za maksimalnu vrednost površine strugotine po zubu (A max) i iznosi: Fm = C ⋅ K s ⋅ Amax ⋅ Z , N Vučna sila pri provlačenju je promenl jiva zbog periodičnog ulaska i izlaska zuba iz zahvata. Na početku procesa rezan ja dolazi do stepenaste, teorijski posmatrano, promene otpora rezanja do trenutk a kada prvi zub provlakača izađe iz zahvata sa materijalom predmeta obrade (nako d dostizanja hoda alata h koji odgovara dužini provlačenja l). Pogonska snaga ma šine je: P = Fm ⋅ V , kW 1000 ⋅ 60 ⋅ η gde su: η - me anički stepen iskorišćenja snage mašine i V, m/min - brzina rezan ja. 6.3 REŽIM OBRADE U OBRADI PROVLAČENJEM Režim obrade u obradi provlačenjem je određen brzinom kretanja provlakača brzinom rezanja V . Na osnovu brzine rezanj a definiše se glavno vreme izrade: 140 a z δ m ax

¢ 

  

  

9. OBRADA PROVLA^ENJEM t = L , mi 1000 ⋅ V e je L = LR + l +2 e, mm - ho alata; LR, mm - uži a rez o ela rovlakača; l, mm dubina provlačenja i e = 2 - 3 mm - prilaz i izlaz zuba provlakača iz zahv ata. Izbor brzine rezanja se može izvesti na bazi: preporuka i proračunom. Prepo ručena brzina rezanja se bira iz prospektne dokumentacije proizvođača alata u fu nkciji materijala predmeta obrade i alata, vrste provlačenja, dubine rezanja po zubu i sl. 9.4 MAŠINE U OBRADI PROVLAČENJEM Mašine u obradi provlačenjem - provl akačice se razvrstavaju, prema nameni (vrsti proizvodne operacije provlačenja) n a provlakačice za: unutrašnje i spoljašnje provlačenje. a prema pravcu kretanja alata i nameni na: horizontalne i vertikalne provlakačice. Vertikalne provlakači ce za unutrašnje provlačenje (slika 9.10) su najčešći vid konstrukcije mašina za unutrašnje provlačenje. Predmet obrade (7) se postavlja na radni sto mašine (2) , a alat se u početnoj fazi obrade, pre obrade, postavlja u zadnji vodeći deo ma šine (1). Alat se, posredstvom zadnjeg vodećeg dela, dovodi u radnu poziciju, ka da prednji prihvatni deo (4) prihvata alat. Zahvaljujući pogonskom sistemu mašin e (elektromotoru - 5, prenosnom sistemu - 6 i mehanizmu za pretvaranje obrtnog u pravolinijsko kretanje) prednji vodeći deo mašine dobija neophodna kretanja i v učnu silu mašine potrebnu za realizaciju procesa obrade. Po završetku procesa re zanja (dostizanju donje tačke hoda alata), predmet obrade se skida sa radnog sto la i alat vraća u početnu poziciju. 1 8 7 2 5 3 4 6 Slika 9.10. Šema vertikalne provlakačice za unutrašnje provlačenje 141

¢ 

¥ §

§  

§

¥ 

¥

Proizvodne tehnologije Horizontalne provlakačice za unutrašnje provlačenje (slik a 9.11) rade na sličnom principu, s tom razlikom što je kretnje alata (2) u hori zontalnom pravcu i što je neophodno obezbediti odgovarajući sistem za prihvatanj e i stezanje predmeta obrade (1). Horizontalne mašine za provlačenje obezbeđuju mogućnost kontinualnog rada nepokretnim alatom, ako se predmeti obrade postave n a obrtni sto ili beskonačnu traku. 1 2 Slika 9.11. Šema horizontalne provlakačice za unutrašnje provlačenje Osnovne eks ploatacijske karakteristike mašina u obradi provlačenjem su: koeficijent precizn osti Cmp i tačnosti mašine Cmpk; maksimalna vučna sila mašine; maksimalna brzina provlačenja; maksimalni hod alata; gabariti predmeta obrade i sl. 142

10. OBRADA BRUŠENJEM 10.1 PROIZVODNE OPERACIJE Brušenje (slika 10.1) je jedna od najznačajnijih proizvodnih operacija završne o brade, jer obezbeđuje: visoku tačnost mera i visok kvalitet obrađene površine. I zvodi se nakon termičke obrade tako da ostvaruje i uklanjanje grešaka nastalih u sled toplotnih deformacija pri termičkoj obradi. Raspored glavnog i pomoćnog kre tanja zavisi od vrste proizvodne operacije i alata. B V t, nt Sa V r, nr D d B l L a) spoljašnje kru ž no bru šenje Vt , m/s nt, o/min e B Sa, mm/hod a Vr, m/min n L, hod/min e1 l L e1 B b Bu e2 b) ravno bru šenje koturastim tocilom Slika 10.1. Proizvodne operacije kružnog i ravnog brušenja Glavno kretanje je ob rtno kretanje alata (brusne ploče) definisano brzinom rezanja 1000 ⋅ 60 ⋅ Vt D ⋅ π ⋅ nt Vt, m/s: Vt = , odnosno brojem obrta toci a nt, o/min: nt = . 1000 ⋅ 60 D ⋅π 

Proizvodne tehno ogije Pomoćno kretanje je obrtno i pravolinijsko (kod kružnog) ili pravolinijsko kretanje predmeta obrade (kod ravnog brušenja). Obrtno i pravo linijsko pomoćno kretanje je određeno brzinom Vr, m/min odnosno brojem obrta nr, o/min i brojem hodova nL, hod/min kod kružnog brušenja. Kod ravnog brušenja pom oćno pravolinijsko kretanje predmeta obrade ili alata određeno je aksijalnim i r adijalnim korakom (Sa ili Sr, mm/o). Rezni elementi tocila (zrna brusnog materij ala) su raspoređeni po obimu tocila i po unutrašnjosti mase tocila sa nejednakim rastojanjem (slika 10.2) t1 ≠ t2 ≠ ... ≠ tn. Raspored zrna brusnog materijala j e nepravilan što, pri konstantnim obimnim brzinama tocila Vt i predmeta obrade V r ima za posledicu različite dubine rezanja a1 ≠ a2 ≠... ≠ an i različite vredno sti koraka po reznom elementu S1i. D Vr Vt d Vt Vr a Vt Vr t1 t2 t3 t4 t5 S11 S12 S13 S14S strugotina u obliku zareza 15 segmentni oblik strugotine Slika 10.2. Osnovni oblici strugotine u obradi brušenjem Analizom procesa obrazo vanja strugotine kod brušenja, može se uočiti elementarna strugotina, nastala ka o posledica uklanjanja viška materijala jednim zrnom. Ukupni dodatak za obradu b rušenjem δ3 (slika 10.3, ta ele P.8 - P.10 i P14, Priručnik) se uklanja u više p rolaza razvrstanih na prolaze: » grubog brušenja, kada se uklanja 80 % dodatka ( δ = 0,8 δ3) i » fi o ruše ja ka a se ukla ja 20 % o atka (δf = 0,2 δ3). δ3 h δ3 L δ3 = 0,8 δ3 - ru o ru{e je δ3f = 0,2 δ3 - fi o ru{e je Slika 10.3. Do atak ri o ra i ruše jem Os ov e roizvo e o eracije ruše ja s u roizvo e o eracije: kruž o ruše ja, rav o ruše ja, ruše ja ez šiljaka i ruše ja slože ih ovrši a. 144 δ3f

§

¤

¤

§

¢

¤

§

§ 



§

¤ §

¤ ¥ § ¢ § §

§

§

§ 

§ ¤ ¥ § ¤  ¤

§

§

¤

¤ ¥ §

¤

¤ ¥

¢

¢ 

§

¢ 

§

§

¥

¥ ¤ ¢

¥

¤

10. OBRADA BRU[ENJEM Kruž o ruše je može iti s oljaš je, u utraš je i ruše je čeonih površina. Spoljašnje kružno brušenje je brušenje spoljašnjih površina na jčešće aksijalno nepomičnim tocilom (slika 10.4a) i spoljašnje radijalno brušenj e površina (slika 10.4b). Unutrašnje brušenje (slika 10.5.a) se izvodi tocilima sa drškom i može biti klasično ili planetarno. Planetarno brušenje se izvodi kod teških i velikih predmeta. Predmeti obrade, pričvršćeni na radni sto, ne izvode nikakva kretanja, dok tocilo izvodi sva potrebna kretanja u skladu sa šemom na slici 10.5.a. Čeono brušenje (slika 10.5.b) se najčešće ostvaruje lončastim toci lima. nt nt nr Sa a) b) Slika 10.4. Spoljašnje kružno aksijalno i radijalno brušenje nt nr Sa nt Vr nt Sa nr Sr klasi čno brušenje planetno brušenje a) Unutrašnje brušenje b) Čeono brušenje Slika 10.5. Unutrašnje i čeono brušenje nt nt nt nL nL Sa nL Sa Sa pravougaona povr{i na ukr{teno lu~no Slika 10.6. Ravno brušenje koturastim i lončasti tocilom Ravno brušenje se može izvesti koturastim tocilima ili lončastim tocilima (slika 10.6). Ravno brušenje lončastim tocilima može biti sa: ukrštenim ili lučnim tragovima. Kod ukrštenog b rušenja tocilo potpuno naleže na obrađivanu površinu, čime se tačnost 145

§

¤

§

§

§

¢

¤

§

¤ §

Proizvodne tehnologije obrade povećava, ali su toplotna opterećenja tocila i pre dmeta obrade veća. Lučno brušenje obezbeđuje manja opterećenja tocila i predmeta obrade, ali i manju tačnost obrade. Ostvaruje se perifernim površinama tocila. Brušenje bez šiljaka je brušenje kod koga je predmet obrade naslonjen na podupir ač i postavljen između radnog i vodećeg tocila (slika 10.7). Radno tocilo ostvar uje proces obrade, a vodeće vođenje (obrtanje) predmeta obrade. Aksijalno pomoćn o kretanje se ostvaruje naginjanjem vodećeg tocila za ugao α. r dno tocilo predmet o r de vode će tocilo p Dv nv sin α Dv podupir č brušenje bez š iljaka α Slik 10.7. Brušenje ez šilj k U proizvodne oper cije rušenj složenih površi n sp d ju proizvodne oper cije z vršne o r de (u novije vreme i izr de) n voj , zupčanika (slika 10.8), brušenja ožljebljenih vratila, oštrenja alata, sečenja materijala i sl. bru š enje o ž ljebljenog vratila oš trenje strugarskog no ža oš trenje spiralne burgije oš trenje glodala sečenje materijala Slika 10.8. Proizvodne operacije brušenja složenih površina Najfinija obrada bru šenjem, površina kvaliteta N1 - N3, se postiže specijalnim postupcima brušenja p oznatim pod nazivom glačanje. Postupci spoljašnjeg i unutrašnjeg glačanja se raz vrstavaju na: lepovanje, superfiniš, honovanje i poliranje. 146

£

£

£

£

¤

£

£

¤

£

£ £

£

£

¤

¤

£

£ £ £

£ £

10. OBRADA BRU[ENJEM 10.2 ALATI U OBRADI BRUŠENJEM Alati u obradi brušenjem - brusne ploče ili tocila se mogu razvrstati prema obli ku i nameni. Prema obliku (slika 10.9) tocila se dele na: koturasta, lončasta, k onična, tanjirasta, tocila sa drškom ili navrtkom i segmentna - višedelna. Prema nameni tocila se dele na tocila za: spoljašnje kružno brušenje (koturasta, lonč asta i sl.), unutrašnje brušenje (nasadna ili sa drškom), ravno brušenje (kotura sta ili lončasta), sečenje, oštrenje alata, brušenje glodala, brušenje navoja, b rušenje zupčanika itd. sa paralelnom sa jednim sa dva upust a povr{inom upustom JU S K.F1.020 JU S K.F1 .030 koturasta toci la obru~no val jkast o JU S K.F1.041 JU S K.F1.042 lon~asta t ocil a koni~no sa dr{kom sa navrtkom koni~no JU S K.F1.035 tanji rasto segmentno toci la sa dr{kom i navr tkom Slika 10.9. Osnovni oblici tocila Za izradu tocila koriste se dva osnovna materi jala: brusni i vezivni materijali. Brusni materijali su sitna zrnca, različitog oblika, prirodnog (kvarc SiO2, granit, prirodni korund Al2O3 , šmirgla, dijamant ) ili veštačkog porekla (elektrokorund, silicijum karbid, karbid bora, kubni nit rid bora, borozan, sintetički dijamant). Broj zrna brusnog materijala je ogroman tako da brusne ploče predstavljaju mnogosečne alate. Vezivni materijal obezbeđu je povezivanje zrna brusnog materijala u jednu kompaktnu i funkcionalnu celinu tocilo. Definiše čvrstoću i tvrdoću tocila, kao i oblast primene. Prema poreklu vezivni materijal se razvrstava na: organski (keramička, silikatna i magnezit na veziva), neorganski (gumena veziva, kaučuk, prirodna smola itd.) i metaln a (čelična i bronzana) - za dijamantska tocila. Osnovne karakteristike tocila su : oblik i dimenzije, vrsta brusnog i vezivnog materijala, 147

Proizvodne tehnologije finoća brusnog materijala, tvrdoća i struktura tocila. Fi noća (granulacija) brusnog materijala je merilo veličine (dimenzija) zrna brusno g materijala. Meri se brojem otvora na dužini jednog cola sita kroz koje zrna br usnog materijala još uvek propadaju. Broj otvora sita, po pravilu od 8 - 220, de finiše i oznaku finoće. Prema finoći brusnog materijala tocila se razvrstavaju u 6 klasa: vrlo gruba, gruba, srednje fina, fina, vrlo fina i naročito fina. Tvrd oća tocila predstavlja otpor vezivnog materijala prema ispadanju zrna brusnog ma terijala pod dejstvom spoljašnjih sila pri brušenju (centrifugalnih, otpora reza nja i sl.). Definisana je kvalitetom vezivnog materijala. Sa aspekta tvrdoće toc ila se dele na: vrlo meka, meka, srednje tvrda, tvrda, vrlo tvrda i naročito tvr da. Pod strukturom tocila podrazumeva se odnos zapremine brusnog i vezivnog mate rijala prema zapremini pora - šupljina u tocilu. To znači da se ukupna zapremina tocila sastoji od zapremine brusnog materijala (B), vezivnog materijala (V) i p ora šupljina (P). Prema strukturi tocila se dele na: zatvorena, otvorena i visok oporozna. Habanje tocila Kontakt tocila i predmeta obrade propraćen je veoma vis okim specifičnim toplotnim i mehaničkim opterećenjima reznih elemenata tocila. R ezultat toga (slika 10.10) je: istiranje vrha reznih elemenata tocila i pojava površine habanja i čestica obrađivanog materijala na površini habanja tocila, pojava mikro i makropukotina u zrnu brusnog materijala, kao posledica dinamičko g karaktera opterećenja zrna, uz postepeno odvajanje vrlo sitnih kristala i po java ispadanja kompletnog zrna brusnog materijala. a) b) c) d) a) površina habanja (gnječenje zrna); b) mikro i makropukotine u zrnu (krzanje z rna); c) odvajanje sitnih kristala (lom zrna); d) ispadanje kompletnog zrna Slik a 10.10. Habanje reznih elemenata tocila Ovakvi oblici habanja (pojava sitnih kr istala i ispadanje kompletnog zrna) dovode do pojave samooštrenja tocila, jer ob ezbeđuju pojavu novih oštrih reznih ivica (odvajanje sitnih kristala) i pojavu n ovih oštrih zrna brusnog materijala (ispadanje kompletnog 148

10. OBRADA BRU[ENJEM zrna). Pojavom samooštrenja tocila obezbeđena je visoka rez na sposobnost tocila u toku relativno dugog vremenskog perioda. 10.3 OTPORI I SNAGA REZANJA Rezultujući otpor rezanja u obradi brušenjem (slika 10.11) se razlože na tri kom ponente: Fz (Fo) - tangencijalnu (obimnu), F (Fr) - radijalnu i Fx (Fa) - aksij alnu komponentu. Tangencijalnim ili obimnim otporom rezanja određena je snaga ma šine, radijalnim veličina elastičnih deformacija predmeta obrade i tocila, a aks ijalnom snaga pogonskog sistema pomoćnog kretanja.

Vr FR Fr Fm Vt FR Vr Slika 10.11. Komponente rezultujućeg otpora rezanja u obradi brušenjem Na osnovu poznavanja rezultujućeg otpora rezanja Fo, N i brzine rezanja Vt, m/s može se i zračunati snaga mašine: P= Fo ⋅ Vt , kW 1000 ⋅ η gde je η - me anički stepen iskorišćenja snage mašine. 10.4 REŽIM OBRADE U OBRADI BRUŠENJEM Režim obrade (slike 10.12 i 10.13) je određen: brojem obrta tocila nt, o/min, aksijalnim (Sa, mm/o ili mm/hod) ili radijalnim korakom (Sr, mm/o) i brojem obrta (nr, o/min) ili brojem hodova predmeta obrade (nr, hod/min). Glavno vreme obrade za operacije kružnog brušenja (slika 10.12), u opštem slučaju, je određen o relacijom: tg = i ⋅ L⋅k , min n r ⋅ Sa u kojoj su: i - broj prolaza; k = 1,2 - 1,7 - koeficijent trošenja tocila; L = l + B + e - hod alata; l - dužina brušenja; B - širina tocila i e = 2 - 5 mm - pr ilaz alata. 149  

Vt Fx F

Fz 

Proizvodne tehnologije B V t, nt Sa V r, nr B l L e Slika 10.12. Osnovni parametri režima obrade kod kružnog brušenja Broj prolaza o buhvata prolaze grubog i finog brušenja (i = ig + if). Pri tome broj prolaza za pojedine zahvate iznosi: δ i i = i , e su δi i ai - o atak za o ra u i u i a ai lazu (i - ru a ili fi a o ra a). B V t, m/s t , o/mi Sa, mm/ho a V r, m/mi L , ho /mi ruše ja u je om

D e1 l L e1 B

Bu

e2 Slika 10.13. Os ov i arametri režima o ra e ko rav o ruše ja Za roizvo e o eracije rav o ruše ja koturastim tocilom (slika 10.34) lav o vreme o ra e je : t

= i ⋅

Bu ⋅ k , mi

L ⋅ Sa

e je, ore oz atih veličina, Bu = b + B + e2 - hod alata u poprečnom pravcu i b širina brušenja. Aksijalni korak se najčešće određuje u funkciji vrste proiz vodne operacije brušenja i širine tocila (B). Radijalni korak (mm/o - kod kružno g i mm/hod - kod ravnog brušenja) odgovara dubini rezanja u jednom prolazu i bir a se u zavisnosti od vrste proizvodne operacije, kvaliteta obrade i vrste materi jala predmeta obrade. Brzina predmeta obrade Vr se može odrediti na osnovu: prep oruka i proverom (proračunom) preko: proširenih izraza ili maksimalne debljine s trugotine. 150

¢ 

¤ §

§

¢

§

§ ¥ § ¤ ¥ §

¤

§ ¤   

¤ 

¤ 

¤   

§

§

§ ¤ ¥ § ¢ § §

§ 

§ ¢ 

¤ ¥ ¥ § §

ro

§ §

§

¢

¥ 

¥ 

¤ ¢

10. OBRADA BRU[ENJEM Broj obrta predmeta obrade za proizvodne operacije kružnog brušenja se određuje na 1000 ⋅ Vr osnovu brzine predmeta obrade iz izraza oblika : nr = , o / min . d ⋅π Broj hodova redmeta obrade kod roizvodnih o eracija ra vnog brušenja se određuje 1000 ⋅ Vr iz izraza oblika: nL = , hod / min u kome je L = l +2 e1 - hod predmeta L obrade u uzdužnom pravcu. 10.5 MAŠINE U OBRADI BRUŠENJEM Mašine u obradi brušenjem (brusilice) se najčešće dele prema nameni na brusilice za: spoljašnje i unutrašnje kružno brušenje, ravno brušenje, brušenje bez šiljaka i specijalna brušenja (oštrenje alata, i dr.). Kod brusilica za kružn o spoljašnje brušenje (slika 10.14) tocilo (1) se nalazi na nosaču glavnog vrete na. Tocilo izvodi glavno obrtno kretanje i ima mogućnost radijalnog primicanja k a predmetu obrade (2). Predmet obrade se steže između šiljaka, pri čemu nosač le vog šiljka ima ugrađen prenosnik za promenu broja obrta predmeta obrade. Nosači šiljaka se nalaze na uzdužnom klizaču radnog stola (3), koji ostvaruje aksijalno pomoćno kretanje. Uzdužni klizač ima mogućnost zakretanja u horizontalnoj ravni , čime je obezbeđeno brušenje i koničnih površina. Brusilice ovakvog tipa obezbe đuju kružno spoljašnje brušenje sa aksijalnim i radijalnim pomeranjem (korakom). predmet obrade (2) nr nt alat (1) radni sto Sa 3 Slika 10.14. Brusilice za spoljašnje kružno brušenje Kod brusilica za unutrašnje brušenje (slika 10.15) na nosaču (1) nalazi se glavn o vreteno sa tocilom (2), dok se predmet obrade (3) postavlja u steznu glavu (4) prenosnika za pomoćno kretanje (5). Kod ovog tipa brusilica predmet obrade izvo di pomoćno obrtno kretanje, a nosač glavnog vretena pomoćno pravolinijsko kretan je. Brusilica za brušenje bez šiljaka (slika 10.16) je brusilica za spoljašnje k ružno brušenje. Radno tocilo (1) obezbeđuje uklanjanje viška materijala, dok vod eće tocilo (2) obezbeđuje potrebnu brzinu (koči predmet obrade da se ne bi okret ao brzinom tocila) i aksijalno pomeranje predmeta obrade (3). Predmet obrade je postavljen između radnog i vodećeg tocila na podupirač (4). 151

¢

¢

¢

Proizvodne tehnologije vode će tocilo (1) nr predmet obrade (3) radno tocilo (2) predmet obrade (3) nr alat (2) nt 5 4 Sa 1 radni sto nv nt Sa podupirač (4) Slika 10.15. Brusilice za unutrašnje brušenje Slika 10.16. Brusilice za brušenje bez šiljaka Brusilica za ravno brušenje koturastim tocilom (slika 10.17) ima tocilo (1) post avljeno na nosač alata (2), koji obezbeđuje vertikalno pomeranje tocila radi pri micanja tocila predmetu obrade (3) i regulisanja dubine rezanja. Na uzdužnom kli začu (4) nalazi se radni sto sa predmetom obrade, postavljenim obično na elektro magnetni stezač. nt 2 alat - tocilo (1) predmet obrade (3) radni sto 4 nL Brtusilica za ravno brušenje koturastim tocilom Brusilica za ravno bru š enje lon častim tocilima Slika 10.17. Brusilice za ravno brušenje Brusilice za oštrenje alata - ošrilice spadaju u specijalne brusilice namenjene brušenju novih i oštrenju pohabanih alata. Kod univerzalne brusilice za oštrenje alata. Osnovne eksploatacijske karakteristike brusilica su: » koeficijent preci znosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk, » pogonska snaga mašine i mehanički stepen is korišćenja snage mašine η, b ojevi ob ta tocila nt, aspon aksijalnog ili a dijalnog ko aka Samin - Samax (S min - S max), aspon b ojeva ob ta (n min - n max) odnosno b oja odova p edmeta ob ade (nLmin - nLmax), gaba iti p edmeta ob ade itd. 152  

 

  

  

 

          

11. IZRADA NAVOJA Metode i postupci iz ade navoja se najčešće razvrstavaju prema tipu mašine koja se koristi za izradu navoja (izrada navoja na: strugu, bušilici, glodalici, brus ilici i specijalnim mašinama). Izbor metoda i postupaka izrade navoja zavisi od obima proizvodnje i vrste navoja (spoljašnji, unutrašnji, kratkohodi ili dugohod i itd.). 11.1 IZRADA NAVOJA NA STRUGU Izrada navoja na strugu se koristi u pojedinačnoj i maloserijskoj proizvodnji. O stvaruje se na univerzalnim strugovima ili strugovima sa vodećim vretenom (slika 11.1.a), strugovima koji obezbeđuju strogu zavisnost glavnog obrtnog i pomoćnog pravolinijskog kretanja. S n Z5 Z7 Z6 nv Z8 a) Šema postupka Sv tangencijalno primicanje no ža -gruba obrada radijalno primicanje no ža -fina obrada b) Primicanje noža Slika 11.1. Principijelna šema postupka izrade navoja na strugu Suština izrade n avoja na strugu je da se za jedan obrt predmeta obrade (n = 1) nosač alata, zaje dno sa alatom, aksijalno pomeri za korak jednak koraku navoja koji se izrađuje ( S). To znači da je osnovni uslov jednakost brzina pomoćnog kretanja: S ⋅ n = Sv ⋅ nv , gde su: n, o/min - broj obrta predmeta obrade; S, mm - korak navoja koji se izra đuje; nv, o/min - broj obrta vodećeg vretena i Sv, mm - korak vodećeg vretena. I z brzina pomoćnog kretanja proizilazi broj obrta vodećeg vretena: nv = gde je K - prenosni odnos izmenjive grupe zupčanika Z5 - Z8: Da bi se na strugu poznatog koraka navojnog vretena Sv uradio navoj koraka S potrebno je, na bazi prenosnog odnosa, izabrati i postaviti izmenjivu grupu zupčanika Z5 - Z8, koja obezbeđuje potrebnu zavisnost glavnog i pomoćnog kretanja. S ⋅n = K ⋅n , Sv 

Proizvodne tehnologije Izrada navoja se ostvaruje u više prolaza pri čemu se razlikuju prolazi: grube i zrade i završne obrade navoja. U prolazima grube obrade (slika 11.1.b) strugarsk i nož se primiče tangencijalno, paralelno bočnoj površini profila navoja, čime j e obezbeđeno odvajanje samo jedne strugotine. Pri završnoj obradi navoja primica nje noža je radijalno. Time se uklanja relativno mala količina materijala pa ne postoji opasnost od sabijanja strugotine i ometanja procesa rezanja. r α r δ1 ε δ2 β γ δ2 δ1>δ 2 s oljaš ji avoj ε δ1 δ1>δ 2 u utra š ji avoj Slika 11.2. Sta ar i stru arski oževi za avoj Kao alat za izra u avoja a stru u koriste se sta ar i stru arski oževi za s oljaš ji i u utraš ji avoj (slika 11.2), je o i više rofil i kruž i oževi, s ecijal i oževi za izra u tra ez o avoja, it . Režim izra e avoja a stru u je efi isa : korakom S, mm/o i rojem o rta re meta o ra e , o/mi . Korak je o ređen korakom navoja koji se izrađuje. 1000 ⋅ V , Broj obrta predmeta obrade s e definiše na bazi brzine rezanja V: n = d ⋅π gde je d, mm nomina ni rečnik n avoja koji se izrađuje. L tg = i ⋅ Z ⋅ Glavno vreme izrade (slika 11.3) je defin isano relacijom: , min n ⋅S u kojoj su: L = l + l1 + l2, mm - hod alata; l1 = (0 ,5 - 1) S - prilaz alata; l2 = ρ/2 - izlaz alata; i = iI + iII - ukupan b oj p o laza (tabela 8.6, P i učnik [79]); iI - broj prolaza grube obrade; iII - broj pr olaza završne obrade i Z - broj hodova navoja. L l1 l l2 ρ Slika 11.3. Osnovni elementi za p o ačun glavnog vremena obrade 154 

¥ 

§

¢

§

§

§

§ 

§

§ ¥

§  ¤ 

 

¢ § § 

¢  §

§

§

¤ ¤ § ¥ § ¢

§ 



§

¥

¢

§ ¥ 

§ 



§ § §  § §

§

§ § § §

§

§ 

§ 

¢ ¢

11. IZRADA NAVOJA 11.2 IZRADA NAVOJA NA BUŠILICI Na bušilici standardne ili specijalne konstrukcije je moguća izrada unutrašnjeg ili spoljašnjeg navoja primenom ureznika ili nareznica (slika 11.4). Mašine za i zradu navoja obezbeđuju pravolinijsko pomoćno kretanje i promenu smera obrtanja alata u cilju ostvarivanja brzog povratnog hoda alata. Izrada unutrašnjeg navoja , manjih nominalnih prečnika, ureznicima je jedan od najjednostavnijih, najtačni jih i najekonomičnijih postupaka. S V, n d b lx l1 l II Ai a) Princip rada ureznika I V IV III l do dM L b) Površine strugotina po pojedinim zubima Slika 11.4. Izrada navoja na bušilici Ureznik ima oblik zavojnice prekinute žljebovima za odvođenje strugotine i formi ranje reznog klina alata. Broj žljebova je obično 3 - 4, pri čemu se kod izrade navoja većeg prečnika koriste ureznici sa 4 žljeba. Ureznici se razlikuju po duž ini i koničnosti početnog dela. Za izradu navoja u rupama ili kod izrade navoja na tvrdim materijalama koristi se dva ureznika (prethodni i završni). Početni de o ureznika je konično sužen, što znači da su rezni elementi na početnom delu sa nepotpunim profilom. Time je obezbeđena ravnomernija raspodela ukupnog poprečnog preseka strugotine na pojednine rezne elemente ureznika. Režim izrade navoja na bušilici (slika 11.4) je definisan, kao i pri izradi navoja na strugu, korakom S, mm/o i brojem obrta alata n, o/min. Glavno vreme izrade je definisano relacij om: t g = i ⋅ Z ⋅ L , min n ⋅S u kojoj su: i - broj prolaza; L = l + l1 + l2 - hod alata; l1 - prilaz alata; l2 - izlaz alata i Z broj hodova navoja. 11.3 IZRADA NAVOJA NA GLODALICI Na glodalicama se mogu izrađivati kratkohodi i dugohodi navoji. Kratkohodi navoj i (slika 11.5) se izrađuju primenom vretenastih i valjkastih navojnih glodala. T

o su glodala u vidu zavojnice ispresecane žljebovima za formiranje reznog klina alata. Izrada kratkohodog navoja se izvodi na specijalnim glodalicama koje obezb eđuju odgovarajuća kretanja alata i predmeta obrade. Alat izvodi glavno obrtno k retanje i aksijalno pomoćno pravolinijsko kretanje uz prethodno primicanje alata , dok 155 l2 ri

Proizvodne tehnologije predmet obrade izvodi lagano obrtno kretanje. Jednom obrtu predmeta obrade odgov ara aksijalno pomeranje alata za jedan korak. Na specijalnim mašinama je moguća izrada i navoja na predmetima obrade koji zbog svog oblika nemaju mogućnost obrt nog kretanja. U tom slučaju alat izvodi sva neophodna kretanja, uključujući i pl anetarno kretanje oko predmeta obrade. S V, n dM nr Slika 11.5. Izrada kratkohodog navoja na glodalici Dugohodi navoji se izrađuju n a univerzalnim ili horizontalnim glodalicama (slika 11.6) korišćenjem podeonog a parata, čije se jedan zupčanik vezuje za vodeće vreteno radnog stola glodalice. Kao rezni alat najčešće se koristi koturasto profilno glodalo. Slika 11.6. Izrada dugohodog navoja na glodalici Z Z S ⋅Z Izmenjiva grupa zupčan ika se definiše iz prenosnog odnosa: K = 8 ⋅ 6 = v , Z7 Z5 S gde su: S, mm - korak navoja koji se izrađuje; Sv, mm- korak vodećeg vretena rad nog stola glodalice i Z - karakteristika podeonog aparata. Režim obrade je defin isan korakom S, mm/o i brojem obrta alata n, o/min. Princip izbora režim obrade je identičam kao i u obradi struganjem, (videti Priručnik [79]). 11.4 SPECIJALNI POSTUPCI IZRADE NAVOJA U specijalne postupke izrade navoja spada izrada i obrada navoja na brusilicama, izrada navoja češljastim noževima, ekscentrično rezanje navoja (tzv. Wirbelgewi nde), valjanje navoja navojnim valjcima i navojnim pločama i sl. postupci. 156

12. IZRADA ZUPČANIKA U zavisnosti od zahtevanog kvaliteta izrade zupčanika metode izrade se dele na d ve grupe i to metode: prethodne obrade - izrade i završne obrade zupčanika. Meto dama prethodne obrade (glodanjem, rendisanjem, provlačenjem i sl.) formira se ob lik zuba zupčanika rezanjem iz punog materijala. Metodama završne obrade (brušen jem, glačanjem - poliranjem, ljuštenjem - brijanjem i sl.) se otklanjaju defektn i sloj i toplotne deformacije nastale prethodnim obradom i obezbeđuje visoka tač nost i kvalitet obrađenih površina. Metode izrade i obrade zupčanika se mogu raz vrstati i prema vrsti zupčanika koji se izrađuju i osnovnim postupcima obrade, k ao na primer: izrada zupčanika glodanjem, izrada zupčanika rendisanjem, iz rada zupčanika provlačenjem, završna obrada zupčanika. 12.1 IZRADA CILINDRIČNIH ZUPČANIKA GLODANJEM Za izradu cilindričnih zupčanika glodanjem koriste se dve metode izrade: pojedin ačnim rezanjem (zub po zub) i relativnim kotrljanjem. 12.1.1 Izrada zupčanika po jedinačnim rezanjem Metode pojedinačne izrade zupčanika koriste se samo u nedost atku specijalnih mašina. Izrada cilindričnih zupčanika pojedinačnim rezanjem (sl ika 12.1) je moguća na univerzalnim, horizontalnim ili vertikalnim glodalicama u z primenu podeonog aparata (prostog ili univerzalnog). V, n V, n koturasto modulno glodalo vretenasto modulno glodalo a) Izrada zuba zup čanika koturastim modulnim glodalom b) Izrada zuba zup čanika vretenastim modulnim glodalom Slika 12.1. Pojedinačno rezanje zuba zupčanika modulnim glodalima

Proizvodne tehnologije Kao alat koriste se modulna vretenasta ili koturasta glodala. Profil alata odgov ara profilu međuzublja zuba zupčanika. Nakon izrade jednog međuzublja predmet ob rade se, posredstvom podeonog aparata, zakoreće za jedan korak. Kako se, pri ist oj vrednosti modula zupčanika, profil međuzublja menja sa brojem zuba zupčanika, teorijski bi bio potreban poseban alat za svaki modul i broj zuba. Međutim, u p raksi se za određeni dijapazon brojeva zuba zupčanika, pri istoj vrednosti modul a, koristi jedno glodalo. To znači da za svaku vrednost modula zupčanika postoji određena garnitura glodala, pri čemu se jedno glodalo iz garniture koristi za o dređeni dijapazon broja zuba zupčanika. 12.1.2 Izrada zupčanika relativnim kotrl janjem Za serijsku i masovnu proizvodnju zupčanika koriste se specijalne mašine, koje rade na principu relativnog kotrljanja između alata i predmeta obrade. Pri ncip relativnog kotrljanja obezbeđuje veću tačnosti izrade, bolji kvalitet i viš i nivo produktivnosti izrade zupčanika. Ostvaruje se na mašinama tipa Pfauter ko rišćenjem odvalnog glodala (slika 12.2) kao reznog alata. Odvalno glodalo je obl ika puža ispresecanog zavojnim žljebovima normalnim na zavojnicu - spiralu puža. β V, leđna povr šina grudna povr š ina seč ivo β α K γ jednodelno odv lno lod lo Slik 12.2. Odv ln lod l U procesu izr de zupčanika odvalno glodalo izvodi la gano glavno obrtno kretanje (slika 12.2), uz istovremeno pravolinijsko pomoćno k retanje paralelno osi zupčanika koji se izrađuje. Predmet obrade izvodi pomoćno obrtno kretanje, koje je u funkciji glavnog kretanja, kako bi se dobio željeni b roj zuba zupčanika. Odvalna glodala se izrađuju od brzoreznih čelika ili sa umet nutim segmentima sa zubima od brzoreznog čelika. Nanošenjem tvrdih TiN prevlaka postiže se višestruko povećanje postojanosti alata. Režim obrade pri izradi zupč anika odvalnim glodanjem je definisan korakom S, mm/o i brojem obrta alata n, o/ min, aksijalnim pomeranjem alata Sr, mm/o ili brojem hodova. Za izradu zupčanika glodanjem koriste se glodalice tipa Pfauter. Nosač alata sa alatom se vertikaln o pomera duž stuba (periodično ili kontinualno) i zakreće oko horizontalne ose u cilju zakretanja odvalnog glodala. Alat izvodi glavno obrtno i pomoćno aksijaln o pravolinijsko kretanje. Predmet obrade se postavlja na stožer i utvrđuje nosač em. Predmet obrade izvodi pomoćno obrtno, dopunsko obrtno (ukoliko je potrebno) i pomoćno pravolinijsko radijalno kretanje (periodično ili kontinualno). 158

£

£ £

£

¥ £ £

¥

£

§

£

12. IZRADA ZUPČANIKA 12.2 IZRADA CILINDRIČNIH ZUPČANIKA RENDISANJEM Izrada cilindričnih i koničnih zupčanika rendisanjem predstavlja postupak koji o dlikuje veća tačnost izrade u odnosu na glodanje, ali i manja produktivnost. 12. 2.1 Izrada zupčanika relativnim kotrljanjem U serijskoj i masovnoj proizvodnji s e koriste metode zasnovane na principu relativnog kotrljanja i to uglavnom: Felo uz i Mag metoda. Felouz (Fellows) postupak izrade cilindričnih zupčanika sa prav im zubima je postupak relativnog kotrljanja kod koga se kao alat koristi kružni zupčasti nož (slika 12.3.a), koji predstavlja višeprofilni alat u vidu zupčanika . A α β 3 o pr vo

γ a) Zu časti no ž α1 A-A 2 1

) Postup k izr de zup čanika

Slika 12.3. Alat i šema postupka izrade cilindričnih zupčanika (metod Fellows) A lat (1 - slika 12.3.b) izvodi glavno pravolinijsko kretanje u vertikalnom pravcu , uz istovremeno pomoćno obrtno kretanje. Predmet obrade (2) izvodi kontinualno pomoćno obrtno kretanje, uz periodično pravolinijsko radijalno kretanje sa cilje m primicanje predmeta obrade i ostvarivanja odgovarajuće dubine rezanja, pre poč etka radnog hoda, odnosno odmicanja predmeta obrade pre početka povratnog hoda ( eliminisanje mogućih oštećenja obrađene površine). Kod izrade cilindričnih zupča nika sa zavojnim zubima primenjuju se zupčasti noževi sa zavojnim zubima. U ovom slučaju alat, pored prikazanih kretanja (slika 12.3.b) izvodi i dopunsko obrtno kretanje. Zupčanici sa unutrašnjim ozubljenjem se izrađuju na analogan način ka o i zupčanici sa spoljašnjim ozubljenjem. Mag (Maag) metoda je metoda izrade cil indričnih zupčanika sa pravim zubima relativnim kotrljanjem primenom pravog zupč astog noža oblika zupčaste letve. Alat (1) izvodi vertikalno glavno pravolinijsk o kretanje, slika 12.4. Predmet obrade (2) izvodi pomoćno obrtno i pravolinijsko kretanje. Pomoćno obrtno kretanje je periodično, po 159

¥ £ £

£ £

¤

A O lik zu

¢

¤

zup častog noža

¤

Proizvodne tehnologije završenom povratnom pre radnog hoda alata. Pomoćno pravolinijsko kretanje se izv odi kontinualno od jednog do drugog kraja alata, uz vraćanje predmeta obrade u p očetni položaj, nakon dostizanja krajnjeg položaja. 1 2 zup časta letva Slika 12.4. Izrada cilindričnih zupčanika - metod Maag Režim obrade pri izradi z upčanika rendisanjem po metodi relativnog kotrljanja (odvalnim rendisanjem) je d efinisan: korakom S, mm/dh i brojem duplih hodova alata nL, dh/min, dok je siste mom prenosa kretanja od glavnog vretena do vretana sa predmetom obrade obezbeđen o odgovarajuće obrtno kretanje predmeta obrade. 12.3 IZRADA KONIČNIH ZUPČANIKA Dva osnovna postupka izrade koničnih zupčanika su postupci izrade koničnih zupča nika glodanjem i rendisanjem. 12.3.1 Izrada koničnih zupčanika glodanjem Konični zupčanici sa pravim zubima pojedinačnim rezanjem se izrađuju na horizontalnim g lodalicama primenom podeonog aparata. Profil zuba glodala, čija je širina jednak a minimalnoj širini međuzublja, odgovara srednjem preseku međuzublja zuba zupčan ika. Metode serijske izrade koničnih zupčanika relativnim kotrljanjem se dele pr ema tipu mašine na: Klingelnberg, Glizon, Fiat - Mamano, Oerlikon i sl. Klingeln berg metoda izrade koničnih zupčanika sa pravim i zavojnim zubima je tačnija met oda i bazira na principu relativnog kotrljanja. Kao alat se koriste dva glodala (1 i 2 slika 12.5) sa umetnutim zubima koji naizmenično izrađuju jednu i drugu b očnu površinu zuba zupčanika. Alat izvodi glavno obrtno kretanje i pravolinijsko pomeranje duž izvodnice konusa, dok predmet obrade (3) izvodi istovremeno obrtn o i pravolinijsko oscilatorno kretanje sa ciljem ostvarivanja relativnog kretanj a. Nakon izrade jednog zuba predmet obrade se, posredstvom podeonog aparata, zak reće za jedan korak. 1 2 3 Slika 12.5. Klingelnberg metoda izrade koničnih zupčanika sa pravim zubima 160

12. IZRADA ZUPČANIKA 12.3.2 Izrada koničnih zupčanika rendisanjem Metode izrade koničnih zupčanika re ndisanjem se najčešće razvrstavaju na metode: kopiranja po šablonu i relativno g kotrljanja, mada se mogu razvrstati i prema tipu mašine za izradu koničnih zup čanika na: Oerlikon, Bilgram, Glizon metode itd. Oerlikon metoda izrade koničnih zupčanika rendisanjem (slika 12.6) je metoda kopiranja. Profil šablona je uveća n u odnosu na profil zupčanika koji se izrađuje, srazmerno rastojanju od vrha ko nusa. Nož za rendisanje (4) izvodi glavno pravolinijsko kretanje u pravcu izvodn ice konusa, dok šiljak kopira (5) obezbeđuje naginjanje sistema priljubljivanjem uz šablon. 4 1 2 3 5 Slika 12.6. Oerlikon metoda izrade koničnih zupčanika - metod kopiranja Glizon ( Gleason) metoda izrade koničnih zupčanika sa pravim zubima (slika 12.7), je meto da kod koje se relativno kotrljanje ostvaruje zakretanjem u jednu ili drugu stra nu dva zupčasta segmenta (1) i (2). 1 3 4 2 Slika 12.7. Glizon metoda izrade koničnih zupčanika sa pravim zubima 12.4 IZRADA ZUPČANIKA PROVLAČENJEM Provlačenje je ređe primenjivani postupak izrade zupčanika, zbog složenosti alat a koji nemaju univerzalnu primenu, i koristi se eventualno kod velikih serija. P ošto međuzublje predstavlja otvorenu konturu to se pri izradi zupčanika primenju ju metode i postupci spoljašnjeg provlačenja. 161

Proizvodne tehnologije 12.5 ZAVRŠNA OBRADA ZUPČANIKA Završna obrada zupčanika se izvodi nakon izrade (glodanjem, rendisanjem ili prov lačenjem) i termičke obrade. Završnom obradom se obezbeđuje otklanjanje termički h deformacija, povećanje tačnosti izrade i kvaliteta bočnih površina zuba zupčan ika. Za završnu obradu zupčanika se primenjuju različite metode, kao što su meto de: brušenja, ljuštenja (brijanja), glačanja (poliranja) i sl. 12.5.1 Obrada zup čanika brušenjem Brušenje se, uglavnom, koristi kao metod završne obrade cilindr ičnih zupčanika sa pravim i kosim zubima, retko i koničnih zupčanika. Metode bru šenja zupčanika se razvrstavaju u dve grupe i to na metode: kopiranja i relativn og kotrljanja. Metode kopiranja su metode zasnovane na primeni dvostrano (metod Orkut) ili jednostrano profilisanih tocila (metod Minerva), a metode relativnog kotrljanja na primeni dvostranog koničnog tocila (metod Niles), jednostranog kon ičnog tocila (metod Maag) ili pužnog tocila (metod Rajshauer). 12.5.2 Obrada zup čanika ljušenjem (brijanjem) Ljuštenje zupčanika je visokoproduktivni metod zavr šne obrade zupčanika pre termičke obrade. Pri završnoj obradi ljuštenjem predmet obrade (zupčanik - 1) se spreže sa alatnim zupčanikom ili alatnom zupčastom let vom (2 - slika 12.33.b i c). Bočne površine alata su ožljebljene radi dobijanja reznih ivica (slika 12.33.a). Relativnim kretanjem predmeta obrade i alata uklan jaju se tanki slojevi materijala debljine oko 0,1 mm. 2 a) Zub alata za ljuštenje zup čanika 1 2 1 b) Međ usobni polož aj predmeta obrade i alatnog zupčanika c) Me đusobni položaj predmeta obrade i alatne zupčaste letve Slika 12.33. Izglad reznog alata i međusobni položaj alata i predmeta obrade pri ljuštenju zupčanika 12.5.3 Obrada zupčanika glačanjem (poliranjem) – uparivanje m Glačanje je postupak završne obrade zupčanika koji se ne obrađuju brušenjem na kon termičke obrade ili brušenih zupčanika, u cilju dobijanja visokog kvaliteta bočnih površina zuba zupčanika. Izvodi se relativnim kotrljanjem dva spregnuta z upčanika, uz neophodna dopunska kretanja i dodatak sredstva za glačanje (tečnost i sa abrazivom). Ovako upareni zupčanici se ugrađuju zajedno u sklop prenosnika (menjača vozila, prenosnika alatnih mašina i sl.). 162

13. NOVI POSTUPCI OBRADE Nove postupke obrade obuhvataju: visokoproduktivni i nekonvencionalni postupci o brade 13.1 VISOKOPRODUKTIVNI POSTUPCI OBRADE Savremene proizvodne uslove sve više karakteriše razvoj i uvođenje visokoprodukt ivnih postupaka obrade rezanjem (slika 13.1), kao što su postupci obrade: na pov išenim temperaturama, struganjem alatima za glodanje i visokim brzinama rezanja. Posebno su značajni postupci obrade visokim brzinama rezanja (visokobrzinski po stupci obrade). To su, uglavnom, postupci obrade struganjem i glodanjem sa brzin ama rezanja preko 1000 m/min (i do 10000 m/min). Razvoj avionske, raketne, nukle arne i drugih tehnika i industrija zahteva primenu novih materijala velike čvrst oće, tvrdoće i otpornosti na visokim temperaturama. Obrada ovih materijala je ot ežana, skoro nemoguća. To je i bio razlog za pojavu postupaka obrade rezanjem na povišenim temperaturama sa ciljem da se zagrevanjem materijala smanji čvrstoća i olakša proces obrade. Zagrevanjem predmeta obrade se, pored smanjenja čvrstoće i tvrdoće, postiže i smanjenje sklonosti ka otvrdnjavanju, koeficijenta trenja, abrazivnog delovanja, sile i snage rezanja i intenziteta habanja. Istovremeno s e obezbeđuje i povećanje plastičnosti materijala, debljine oksidnog sloja (sloja manje čvrstoće i koeficijenta trenja) i poboljšanje kvaliteta obrade. Obrada st ruganjem alatima za glodanje se odlikuje povoljnijim oblicima strugotine (zbog p rekidnog rezanja), malim brzinama predmeta obrade i mogućnošću optimizacije (zna čajnog povećanja) brzine rezanja. Alat (vretenasto ili čeono glodalo) izvodi gla vno obrtno i pomoćno pravolinijsko kretanje, a predmet obrade pomoćno obrtno kre tanje. Slika 13.1. Obrada struganjem alatom za glodanje

Proizvodne tehnologije Visokobrzinska obrada Istraživanja uticaja brzine rezanja na efekte procesa obra de metala rezanjem su pokazala da sa povećanjem brzine rezanja dolazi do značajn og smanjenja otpora rezanja i temperature predmeta obrade i alata. Naime, i do 9 8 % generisane količine toplote se odvodi strugotinom, tako da su i predmet obra de i alat skoro potpuno hladni. Istovremno se značajno poboljšava i kvalitet obr ađene površine (izuzetno sjajna površina) i tačnost obrade, jer se obrada odvija izvan oblasti pojave vibracija. Visokobrzinska obrada zahteva razvoj odgovaraju ćih alatnih mašina i reznih alata. Reč je o mašinama alatkama visoke krutosti i stabilnosti, kod kojih se posebna pažnja posvećuje podsistemima vreteništa (glav no kretanje sa vrlo velikim brojem obrta i do 100.000 o/min), pogona radnog stol a (sistema pomoćnog kretanja), upravljačke jedinice, sistema zaštite i sl. Kod r eznih alata osnovni zahtevi su u pogledu konstrukcije (velika krutost, malo radi jalno bacanje, maksimalna uravnoteženost ...), postavljanja i stezanja (tačno po zicioniranje i ponovljivost položaja, laka i brza izmena alata ...) i materijala i geometrije alata (tvrdi metali, rezna keramika, bornitrid ili polikristalni d ijamant, optimalna geometrija, najčešće pozitivan grudni ugao, velika vrednost l eđnog ugla itd.). Zavisno od vrednosti brzine rezanja visokobrzinski postupci ob rade se dele na postupke sa: visokim brzinama rezanja (600 - 1.800 m/min), vrlo visokim brzinama rezanja (1.800 - 18.000 m/min) i ultravisokim brzinama rezanja (preko 18.000 m/min). Obrada visokim brzinama, odnosno visokobrzinsko glodanje j e sve više prisutno, njime se obezbeđuje istovremeno visoka produktivnost i viso k kvalitet završne obrade, što je posebno značajno kod obrade složenih konfigura cija (gravure alata za kovanje, livenje i presovanje, matrice...). Izvodi se spe cijalnim glodalima za visokobrzinsku obradu. Zavisnosti postojanosti alata i par ametara obrade ukazuju na različit uticaj parametara obrade (koraka po zubu, šir ine glodanja, brzine rezanja i materijala alata) na smanjenje otpora rezanja, po boljšanje kvaliteta površina i tačnosti obrade, povećanje produktivnosti i ušted e u vremenu obrade. Zato je neophodno adekvatno proučavanje problematike i proje ktovanje optimalnih uslova kako bi se dostigli željeni efekti. 13.2 NEKONVENCIONALNI POSTUPCI OBRADE Obrada novih materijala klasičnim postupcima obrade je veoma otežana, često i ne moguća. Zbog toga se, paralelno sa razvojem novih materijala, razvijaju, usavrša vaju i uvode novi progresivni postupci obrade, veće produktivnosti i ekonomičnos ti prerade metala. Novi, nekonvencionalni postupci obrade (NPO), su postupci kod kojih se uklanjanje viška materijala, izmena oblika, dimenzija i strukture mate rijala ostvaruje korišćenjem električne, hemijske, svetlosne, magnetne, nuklearn e i drugih vidova energije dovedenih neposredno u proces - zonu rezanja. Klasifi kacija nekonvencionalnih postupaka obrade je moguća prema: vrsti energije i radn og (prenosnog medijuma), osnovnim mehanizmima uklanjanja viška materijala, tipu izvora energije i slično. 164

13. NOVI POSTUPCI OBRADE Najčešće se nekonvencoionalni postupci razvrstavaju prema vrsti energije i tipu uklanjanja viška materijala i to na postupke: - ECM - elektrohemijske obrade, EDM - elektroerozione obrade, - EUS - ultrazvučne obrade, - EBM - obrade elektro nskim snopom, - LBM - obrade laserom, - PJM - obrade plazmom, - CM - hemijske ob rade, - WJM - obrade vodenim mlazom, - AJM - obrade abrazivnim mlazom, - anodnom ehaničke obrade, - obrade u elektromagnetnom polju, - elektrohidraulične obrade, - obrade eksplozijom, - elektromehaničke obrade, - kombinovani postupci obrade i sl. 13.2.1 ECM - Elekrohemijska obrada ECM (Electrochemical Machining) obrada se zasniva na hemijskim procesima, koji nastaju pri prolasku jednosmerne struje kroz električno kolo između elektroda potopljenih u elektrolit. Prolaskom jednos merne struje na anodi (predmetu obrade slika 13.2) dolazi do anodnog rastvaranja metala i njegovog prelaska u elektrolit. Intenzivnim kretanjem elektrolita rast voreni metal se uklanja iz zone obrade, a predmet obrade poprima oblik alata - k atode. 2 R V 1 U A Kretanje alata δ 4 5 6 Nosač alata i mehanizam za povratni hod Elektrolit Izolacija Elektrolit + 3 4 7 5 12345radni zazor izvor napajanja potenciometar elektrolit alat - katoda anoda - predmet obrade 6 - kada 7 - radni zazor a) Princip obrade Profilni alat (katoda) Alat (katoda) Strugotina (pucna) Predmet obrade Izolacija + Elektrolit Predmet obrade (anoda) Protok elektrolita b) Elektrohemijsko čišćenje i brušenje Slika 13.2. Šematski prikaz postupka ECM obrade Osnovu procesa obrade čine proce si lokalnog anodnog rastvaranja pri prolasku jednosmerne struje visoke gustine (

od nekoliko desetina do nekoliko stotina A/cm2), kroz elektrolit (vodeni rastvor i kiselina, baza i soli, najčešće natrijum hlorida) koji 165

Proizvodne tehnologije cirkuliše. Anodno rastvaranje površinskih slojeva predmeta obrade dovodi do izme ne konfiguracije zazora (veličine 0,05 - 1 mm) između elektroda, preraspodele gu stine električne struje, izmene hidrodinamičkih i drugih parametara procesa. Int enzivnim kretanjem elektrolita obezbeđuje se odnošenje produkata anodnog rastvar anja iz zone obrade i kopiranje profila katode na površini anode, stabilnost i v isoka proizvodnost obrade, odvođenje toplote i odgovarajuća vrednost ostalih par ametara procesa. Elektrohemijska obrada se koristi za izradu delova složene konf iguracije i male krutosti, obradu nepristupačnih površina i visokokvalitetnih ma terijala sklonih obrazovanju pukotina (silicijum, germanijum, berilijum i sl.), kao i realizaciju drugih proizvodnih operacija. ECM postupcima obrade se realiza ciju operacije bušenja otvora različitih profila, izrade površina složenih konfi guracija (gravure alata za kovanje, livenje, probijanje, prosecanje, presovanje, kompresorske i turbinske lopatice) i sl. 13.2.2 EDM - Elekroeroziona obrada EDM (Electric Discharge Machining) obrada obuhvata postupke obrade metala kod kojih se uklanjanje viška materijala ostvaruje serijom električnih pražnjenja periodi čnog karaktera, nastalih između alata (katode 1 - slika 13.3) i predmeta obrade (anode 2). Pri odgovarajućem rastojanju alata i predmeta obrade (0,005 - 0,5 mm) uspostavlja se električni luk ili iskra (3). Pojava luka ili iskre dovodi do jo nizacije radne tečnosti (dielektrikuma 4), formiranja stuba pražnjenja (jonizuju ćeg stuba 5), topljenja i isparavanja čestica materijala predmeta obrade. impulsni generator L R A U V C 2 1 4 1 4 2 1 3 2 r Kretanje alata ALAT (elektr oda) 5 Dielektrikum Predmet obrade 4 b) Šema procesa žičana elektroda Predmet obrade Sistem za dovod zice Zazor Boč ni zazor Alat Jonizovani dielektrikum Habanje elektrode Elekt ri čno pražnjenje (mikro va rnica) Kavitaciono formiranje kratera nakon elekt ri čnog pra žnjenja Dielektrikum Rez } Protok elekt rolita Obradjena površina 

x Zatezanje i namotavanje `ice

Predmet obrade Pomeranje predmeta obrade a) Princip obrade c) Obrada žičanom elektrodom Slika 13.3. Osnovni elementi elektroerozione obrade Prekidom pražnjenja (prekido m strujnog kola) dolazi do pucanja jonizujućeg stuba, izbacivanja rastopljenog m aterijala i njegovog odnošenja iz zone obrade. Hlađenje rastopljenog materijala i odnošenje se ostvaruje dielektrikumom (dejonizovana voda, 166

13. NOVI POSTUPCI OBRADE petrolej, mineralno ulje,...) koji cirkuliše. Naizmenično impulsno pražnjenje ob ezbeđuje razaranje materijala, prodiranje alata i formiranje profila koji odgova ra profilu alata. Elektroerozionim postupcima obrade je moguće realizovati velik i broj proizvodnih operacija korišćenjem profilisanog ili neprofilisanog alata u vidu pune ili žičane elektrode (slika 13.3). Otuda se EDM postupci obrade dele na: EDM postupke obrade punim i EDM postupke obrade žičanim elektrodama. Obl ikovanje površina ostvaruje se kopiranjem oblika alata ili uzajamnim kretanjem a lata i predmeta obrade i neprofilisanog alata (žičane elektrode). EDM obrada se koristi u slučajevima kada je mehanička obrada nemoguća ili krajnje otežana, pri obradi tvrđih materijala (čelika otpornih na visoke temperature, koroziju i sl. ), izradi otvora malog prečnika (0,1 - 1 mm), otvora i proizvoda složene konfigu racije itd. 13.2.3 EUS - Ultrazvučna obrada Ultrazvučno oscilovanje alata se mož e iskoristiti za uklanjanje viška materijala (dimenzionalna obrada) ili poboljša nje efektivnosti konvencionalnih i nekonvencionalnih postupaka obrade (obrade re zanjem i deformisanjem, elektrohemijske, elektroerozione, hemijske i drugih post upaka obrade). U savremenim proizvodnim uslovima postupci ultrazvučne obrade (El ectric Ultrasonic Machining - EUS - slika 13.4) se koriste za izradu proizvoda b ilo koje konfiguracije, posebno proizvoda od tvrdih i super tvrdih materijala (i zolacioni materijali, elementi elektronike itd.), čišćenje, zavarivanje i lemlje nje, itd. princip razaranja alat predmet obrade Visoko frekventni oscilator Emulzija sa abrazivom Protok Predmet obrade sonotroda Alat predmet obrade alat Slika 13.4. Principijelna šema ultrazvučne obrade Ultrazvučna obrada je proces o brade kod kojeg se koriste zrna brusnog materijala (abraziva). Energija potrebna za proces obrade se formira preko izvora vibracija i prenosi na abrazivna zrna, koja udarom o predmet obrade, postavljen u kadu sa abrazivnom suspenzijom (najč ešće vodeni rastvor brusnog materijala), dovode do razaranja površinskih slojeva i formiranja konfiguracije predmeta obrade u skladu sa konfiguracijom alata. Re lativno visok intenzitet procesa obezbeđuje se visokom frekvencijom oscilovanja alata (18 - 25 kHz) i velikom količinom zrna brusnog materijala 2 koja se nalaze u procesu (30000 - 100000 zrna/cm ). Prodiranjem zrna abraziva, pod dejstvom ul trazvučnih vibracija, u materijal predmeta obrade dolazi do nastanka i širenja m ikro i makropukotina koje se međusobno presecaju formirajući mehanički oslabljen sloj koji se relativno lako razara, uz pojavu produkata obrade. Ultrazvučna obr ada se koristi pri realizaciji proizvodnih operacija kao što su: sečenje, glodan je, struganje, bušenje, brušenje, izrada navoja i obrada delova složenih 167

Proizvodne tehnologije konfiguracija (gravure alata za kovanje i presovanje) itd. Pored realizacije pom enutih operacija ultrazvuk se koristi i za povećanje efikasnosti drugih postupak a obrade i izvođenje drugih operacija kao što su zavarivanje, lemljenje, ispitiv anje materijala, identifikacija i defektoskopija različitih parametara i procesa itd. 13.2.4 LBM - Obrada laserom Razvojem lasera stvoreni su uslovi za razvoj r azličitih postupaka obrade laserom (Laser Beam Machining - LBM). Usmeravanjem la serskog snopa na predmet obrade (slika 13.5) moguće je izvesti veliki broj proiz vodnih operacija, kao što su bušenje, sečenje, otvrdnjavanje, nanošenje prevlaka , zavarivanje itd. Zahvaljujući isključivo visokom usmerenju - fokusiranju snopa (na površinu reda 10-6 mm2), visokoj gustini energije snopa (do 108 kW/mm2), mo gućnosti jednostavnog upravljanja laserskim snopom i obrade u različitim sredina ma, obrada laserom dobija sve veći značaj i ima niz prednosti. laserski snop Laser Laserska cev 100% nepropustno ogledalo Fleš lampa sočivo za fokusiranje radni gas O2 ili N 2 Propustno ogledalo Laserski snop Sočivo predmet obrade Vp Predmet obrade Slika 13.5. Principijelna šema formiranja laserskog snopa Za realizaciju proizvo dnih operacija obrade laserom najčešće se koriste čvrsti rubinski i gasoviti (CO 2) laserski uređaji. 13.2.5 PJM - Obrada plazmom Obrada plazmom (Plasma Jet Mach ining - PJM, slika 13.6) se koristi za realizaciju proizvodnih operacija koje za htevaju visoku koncentraciju toplotne energije. To su procesi topljenja, zavariv anja, sečenja metala i nemetala, nanošenja prevlaka, topljenje itd. Propuštanjem plazma gasova (radnih gasova kao što su argon, vodonik, kiseonik i sl.) preko e lektričnog luka, stvorenog između anode i katode, formira se buktinja - plazma. Plazma je, u suštini, svaka materija zagrejana na visoku temperaturu dovoljnu da se pretvori u jonizovano gasno stanje (četvrto agregatno stanje). U takvom stan ju materija se ponaša po zakonima karakterističnim za normalne gasove, a njene o snovne karakteristike su: veoma visoka temperatura pojedinih zona, energetska ne stabilnost, elektroprovodljivost, vrlo velika brzina kretanja čestica koje sačin javaju plazmu itd. Pri nanošenju prevlaka dodatni materijal (materijal prevlake) se, u vidu praha, dovodi u specijalno oblikovani gorionik ili u obliku žice na vrh mlaznice gorionika. Prah se, u struji plazme, pretvara u tečno stanje i pada u vidu kapljica na osnovni materijal, razliva po njemu i formira prevlaku koja može biti naneta na metale i nemetale. 168

13. NOVI POSTUPCI OBRADE plazma gas _ anoda + katoda Katoda Telo gorionika, anoda Gorionik Spolja šnji oklop Primarni gas Položaj mlaznice > 20000 K Plazmeni luk Sekundarni gas Predmet obrade Odstranjivanje rastopljenog metala Ši rina reza luk plazme 17000 - 20000 K 15000 - 17000 K 10000 - 15000 K predmet obrade Slika 13.6. Šematski prikaz luka plazme i temperaturnih zona 13.2.6 CM - Hemijsk a obrada Hemijske metode obrade materijala (Chemical Machining - CM) su metode z asnovane na uklanjanju viška materijala međudejstvima materijala predmeta obrade i radne tečnosti (vodeni rastvori sumporne, fosforne, azotne, sone i drugih kis elina, baza ili soli) unutar kupatila (slika 13.7). Predmet obrade NaOH ili H2SO 4 1. Predmet obrade 3. Negativ 2. Fotorezistentni sloj (za štitni sloj) 4. Ultraviolentno svetlo 6. Radna teč n ost 5. Za štitni sloj 7. Ispiranje 8. Proizvod Slika 13.7. Principijelna šema hemijske obrade Površine koje se ne obrađuju (nag rizaju) štite se zaštitnim slojem (različite vrste boja i lakova, specijalne lep ljive trake, gumene ili galvanske prevlake itd.). Očišćen i zaštićen predmet obr ade se stavlja u kadu sa radnom tečnošću. Na nezaštićenim delovima površine dola zi do rastvaranja materijala i njegovog uklanjanja. Hemijska obrada se koristi z a izvođenje proizvodnih operacija kao što su duboko konturno nagrizanje ili hemi jsko glodanje, hemijsko poliranje i olakšanje predmeta obrade na neopterećenim i li slabo opterećenim delovima, bez promene mehaničkih karakteristika (krutosti, stabilnosti i sl.), itd. 13.2.7 AJM i WJM obrada Hidromehaničke metode obrade, o brade abrazivnim (AJM) ili vodenim mlazom (WJM), se koriste za hidromehaničko re zanje i oblikovanje lima. Predstavljaju 169

Proizvodne tehnologije progesivne metode zasnovane na korišćenju energije razaranja koju poseduje mlaz tečnosti velike brzine i visokog pritiska. Primenom hidrauličnih instalacija sna ge 8 - 80 kW visokog pritiska (150 - 1000 MPa i više) i brzine strujanja tečnost i (vode sa ili bez abraziva) stvaraju se uslovi za sečenje i isecanje različitih konfiguracija na predmetima izrađenim od metala i nemetala (slika 13.8). p p p da pvode - oko 200 - 300 MPa dc > 0,25 mm Q vode - oko 2-6 l/min da = 0,8 - 2 mm Q abr az - oko 0,2 - 1,5 kg/min dc l pvode - oko 400 MPa dc < 0,3 mm Q vode - oko 2,8 l/min dc a) Obrada vodenim mlazom Slika 13.8. AJM i WJM obrada 13.2.8 Ostali NPO obrade U grupu ostalih nekonvenci onalnih postupaka se mogu ubrojati anodnomehanička obrada, obrada u elektromagne tnom polju, elektrohidraulična obrada, oblikovanje eksplozijom, elektromehanička obrada, vibraciona obrada, obrada rezanjem sa zagrevanjem, oblikovanje gumom, k ombinovani postupci obrade (hemijskomehanička, ultrazvučnoelektro-hemijska, elek troeroziono-hemijska, elektroerozionomehanička i sl.) itd. 170 l b) Obrada abrazivnim mlazom

LITERATURA 1. Lazić, M., Tehnologija obrade metala rezanje, Mašinski fakultet, Kragujevc, 2 002. 2. Lazić, M., Nedić, B., Mitrović, B. Tehnologija obrade metala rezanjem, I zbor režima obrade, Mašinski fakultet, Kragujevac, 2002. 3. Nedić, B., Tadić, B. , Obrada metala rezanjem, proračun elemenata režima obrade, Zbirka zadataka, skr ipta, Mašinski fakultet, Kragujevac, 2000. 4. Ivković B., Obrada metala rezanjem , Jugoslovensko društvo za tribologiju, Kragujevac, 1994.

PRILOG 1 PITANJA ZA KOLOKVIJUM IZ PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA - OMR 1. 2. 3. 4. Šta znači pojam tehnologija? Nabrojati osnovne tehnologije. Šta je tehnologija o brade? Obrada prosecanjem pripada tehnologijama obrade a. 1 - bez skidanja strug otine; 2 - sa skidanjem strugotine 5. Obrada otvora brušenjem pripada tehnologij ama obrade a. 1 - bez skidanja strugotine; 2 - sa skidanjem strugotine 6. Nabroj ati osnovne postupke obrade metala rezanjem 7. Šta je obrađivana a šta obrađena površina? 8. Navesti tehnološke parametre obrade. 9. Šta je dubina rezanja? 10. Šta je korak (posmak)? 11. Šta je brzina pomoćnog kretanja? 12. Šta je brzina re zanja? 13. Šta je glavno kretanje i kako se dešiniše? 14. Šta je pomoćno kretanj e i kako se definiše? 15. Šta je leđni a šta grudni ugao reznog alata? 16. Iz čega se sastoji obradi proces? 17. Šta je tehnološki postupak? 18. Šta je tehnološka operacija? 19. Šta je zahvat? 20. Izvršiti podelu alatnih mašina pre ma principu gradnje. 21. Izvršiti podelu alata prema vrsti obrade. 22. Navesti m aterijale koji se koriste za izradu reznih alata? 23. Da li se okretne - izmenlj ive pločice oštre? 24. Nacrtati dijagram uticaja temperature na mehaničke karakt eristike alatnog materijala. 25. Navesti osnovne karakteristike tvrdih metala. 2 6. Šta su pomoćni pribori i koja im je namena? 27. Šta su tehnološke a šta merne baze? 28. Objasniti mehanizam formiranja strugotine. 29. Kada nastaje prekidna a kada neprekidna strugotina? 30. Kada nastaje naslaga na reznom klinu i objasni ti njen uticaj na alat? 31. Navesti toplotne izvore u zoni rezanja, nacrtati. 32 . Navesti toplotne ponore u zoni rezanja, nacrtati. 33. Navesti mehanizme habanj a reznih alata. 34. Objasniti atheziono habanje alata 35. Nacrtati osnovni oblik habanja reznog klina alata. 36. Nacrtati krive habanja, intenziteta i otpornost i na habanje. 37. Šta je obradivost materijala? 38. Navesti osnovne zadatke sred stva za hlađenje i podmazivanje. 39. Navesti osnovne grupe sredstava za hlađenje i podmazivanje. 40. Šta je tačnost obrade i čime je uslovljena? 41. Navesti pok azatelje kvaliteta obrađene površine. 42. Šta je hrapavost obrađene površine? 43 . Šta je glavno vreme obrade i kako se određuje? 44. Šta je postojanost alata? 4 5. Navesti osnovna kretanja kod obrade struganjem i ko ih izvodi? 46. Navesti pr oizvodne operacije u obradi struganjem.

47. Izvršiti podelu alata za struganje na osnovu vrste obrade. 48. Šta čini rezn u geometriju alata u obradi struganjem? 49. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi struganjem? 50. Navesti parametre režima obrade kod struganja. 5 1. Kako se određuje glavno vreme obrade kod struganjem? 52. Navesti osnovne kara kteristike mašina u obradi struganjem. 53. Navesti osnovna kretanja kod obrade b ušenjem i ko ih izvodi? 54. Navesti proizvodne operacije u obradi bušenjem. 55. Izvršiti podelu alata za bušenje na osnovu vrste obrade. 56. Šta čini reznu geom etriju alata u obradi bušenjem? 57. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi bušenjem? 58. Navesti parametre režima obrade kod bušenja. 59. Kako se o dređuje glavno vreme obrade kod bušenja? 60. Navesti osnovne karakteristike maši na u obradi bušenja. 61. Navesti osnovna kretanja kod obrade glodanjem i ko ih i zvodi? 62. Navesti proizvodne operacije u obradi glodanjem. 63. Izvršiti podelu alata za glodanje na osnovu vrste obrade. 64. Šta čini reznu geometriju alata u obradi glodanjem? 65. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi glodan jem? 66. Navesti parametre režima obrade kod glodanja. 67. Kako se određuje glav no vreme obrade kod glodanja? 68. Navesti osnovne karakteristike mašina u obradi glodanjem. 69. Navesti osnovna kretanja kod obrade testerisanjem i ko ih izvodi ? 70. Navesti proizvodne operacije prema tipu mašine u obradi testerisanjem. 71. Izvršiti podelu alata za testerisanje. 72. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi testerisanjem? 73. Navesti osnovna kretanja kod obrade rendisanj em i ko ih izvodi? 74. Navesti proizvodne operacije u obradi rendisanjem. 75. Na vesti parametre režima obrade kod rendisanja. 76. Kako se određuje glavno vreme obrade kod rendisanja? 77. Izvršiti podelu mašina u obradi rendisanjem i navesti osnovne karakteristike mašina u obradi rendisanjem. 78. Navesti osnovna kretanja kod obrade provlačenjem i ko ih izvodi? 79. Navesti proizvodne operacije u obradi provlačenjem. 80. Koji materijali se koriste za i zradu alata u obradi provlačenjem? 81. Navesti parametre režima obrade kod provl ačenja. 82. Izvršiti podelu i navesti osnovne karakteristike mašina u obradi pro vlačenjem. 83. Navesti osnovna kretanja kod obrade brušenjem i ko ih izvodi? 84. Navesti proizvodne operacije u obradi brušenjem. 85. Izvršiti podelu alata za b rušenje na osnovu namene. 86. Šta čini rezni rezne elemente alata u obradi bruše njem? 87. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi brušenjem? 88. Nav esti parametre režima obrade kod brušenja. 89. Kako se određuje glavno vreme obr ade kod brušenja? 90. Navesti osnovne karakteristike mašina u obradi brušenjem. Student polaže jedan kolokvijum iz oblasti PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA - OMR, na kom e iz ove grupe pitanja dobija test sa 20 pitanja.

PRILOG 2 PITANJA ZA ZAVRŠNI ISPIT IZ PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA - OMR 1. Postupci obrade metala rezanjem 2. Navesti i objasniti tehnološke i geometrij ske parametre obrade 3. Osnovna geometrija reznog alata 4. Alatni materijali 5. Pomoćni pribori, uloga, klasifikacija, primeri (skicirati nekoliko pribora) 6. S redstva za merenje i kontrolu, primeri (skicirati nekoliko merila) 7. Objasniti mehanizam nastanka strugotine 8. Priroda triboloških procesa 9. Otpori rezanja p ri ortogonalnom rezanju 10. Toplotni izvori i toplotni ponori 11. Habanje reznih elemenata alata 12. Troškovi obrade 13. Izrada navoja 14. Ozubljenje 15. Nekonv encionalni postupci obrade Na završnom ispiti student izvlači jedno pitanje iz o ve grupe pitanja.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->