P. 1
Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu II - dr. Smail Čekić

Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu II - dr. Smail Čekić

|Views: 2,389|Likes:
Published by Bosnamuslim-media
U pogledu karaktera sukoba u Bosni, prisutne su, uglavnom, dvije teze:
a) da je na Bosnu i Hercegovinu izvršena agresija i nad Bošnjacima počinjen genocid i
b) da je riječ o građanskom ratu, unutrašnjem sukobu između tri strane, plemenskoj i historijskoj mržnji među jugoslovenskim narodima i neprekidnoj etničkoj i vjerskoj borbi. Pri tome se umjesto genocida koristi eufemizam “etničko čišćenje”.
Više godina istražujući te probleme, sabrali smo brojna dokumenta, podatke, činjenice, informacije, saznanja i druge dokaze, koji jasno ukazuju na porijeklo, uzroke, ciljeve i karakter sukoba na teritoriji SFRJ, a posebno u Bosni i Hercegovini, što nas je opredijelilo za izradu ove Studije. S obzirom na stanje i stepen dostupnosti, prije svega, relevantne arhivske građe, fokusirali smo se na planiranje, pripremu i izvođenje agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, što je predmet, cilj i sadržaj ove Studije. Aspekti i razmjere genocida i drugih oblika zločina i dalje ostaju otvoreni za istraživanje.
Studija je, uglavnom, rađena na osnovu relevantnih neobjavljenih dokumenata država agresorâ, do kojih smo u dosadašnjem istraživanju došli. Pored toga, značajne izvore podataka našli smo i u brojnim radovima memoarskog karaktera neposrednih učesnika događaja, zvaničnim izvještajima organa Ujedinjenih nacija, izvještajima nevladinih organizacija, podacima organa i ustanova Republike Bosne i Hercegovine, medijskim izvještajima, objavljenim radovima naučnog i stručnog karaktera i dr. Rezultati istraživanja potkrijepljeni su veoma obimnim naučnim aparatom.
Studija nema pretenzije da potpuno rekonstruiše događaje na zapadnom Balkanu sa kraja XX stoljeća. S obzirom na njen karakter i nedostupnost odgovarajuće dokumentacije, izostala je šira rekonstrukcija ratnih operacija i borbenih dejstava.
U Studiji je prisutan veliki broj različitih pojmova i subjekata različitog karaktera i nivoa, što je, pored ostalog, uslovljeno prirodom raspoložive dokumentacione osnove. To je razlog što su registri tako obimni i što obuhvataju veliki broj ličnih imena, geografskih naziva, te državnih, vojnih i ostalih relevantnih pojmova.
S obzirom na razmatrani problem i obiman sadržaj, izlaganja su, radi lakše upotrebe, podijeljena u dvije knjige. Bez obzira na to, Studija je koncipirana kao cjelina, pri čemu je sadržaj proporcionalan angažovanju državâ u agresiji. Sadržaj obje knjige se nalazi na njihovom početku, a izvori i literatura, te skraćenice i registri, na kraju Studije.
U pogledu karaktera sukoba u Bosni, prisutne su, uglavnom, dvije teze:
a) da je na Bosnu i Hercegovinu izvršena agresija i nad Bošnjacima počinjen genocid i
b) da je riječ o građanskom ratu, unutrašnjem sukobu između tri strane, plemenskoj i historijskoj mržnji među jugoslovenskim narodima i neprekidnoj etničkoj i vjerskoj borbi. Pri tome se umjesto genocida koristi eufemizam “etničko čišćenje”.
Više godina istražujući te probleme, sabrali smo brojna dokumenta, podatke, činjenice, informacije, saznanja i druge dokaze, koji jasno ukazuju na porijeklo, uzroke, ciljeve i karakter sukoba na teritoriji SFRJ, a posebno u Bosni i Hercegovini, što nas je opredijelilo za izradu ove Studije. S obzirom na stanje i stepen dostupnosti, prije svega, relevantne arhivske građe, fokusirali smo se na planiranje, pripremu i izvođenje agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, što je predmet, cilj i sadržaj ove Studije. Aspekti i razmjere genocida i drugih oblika zločina i dalje ostaju otvoreni za istraživanje.
Studija je, uglavnom, rađena na osnovu relevantnih neobjavljenih dokumenata država agresorâ, do kojih smo u dosadašnjem istraživanju došli. Pored toga, značajne izvore podataka našli smo i u brojnim radovima memoarskog karaktera neposrednih učesnika događaja, zvaničnim izvještajima organa Ujedinjenih nacija, izvještajima nevladinih organizacija, podacima organa i ustanova Republike Bosne i Hercegovine, medijskim izvještajima, objavljenim radovima naučnog i stručnog karaktera i dr. Rezultati istraživanja potkrijepljeni su veoma obimnim naučnim aparatom.
Studija nema pretenzije da potpuno rekonstruiše događaje na zapadnom Balkanu sa kraja XX stoljeća. S obzirom na njen karakter i nedostupnost odgovarajuće dokumentacije, izostala je šira rekonstrukcija ratnih operacija i borbenih dejstava.
U Studiji je prisutan veliki broj različitih pojmova i subjekata različitog karaktera i nivoa, što je, pored ostalog, uslovljeno prirodom raspoložive dokumentacione osnove. To je razlog što su registri tako obimni i što obuhvataju veliki broj ličnih imena, geografskih naziva, te državnih, vojnih i ostalih relevantnih pojmova.
S obzirom na razmatrani problem i obiman sadržaj, izlaganja su, radi lakše upotrebe, podijeljena u dvije knjige. Bez obzira na to, Studija je koncipirana kao cjelina, pri čemu je sadržaj proporcionalan angažovanju državâ u agresiji. Sadržaj obje knjige se nalazi na njihovom početku, a izvori i literatura, te skraćenice i registri, na kraju Studije.

More info:

Published by: Bosnamuslim-media on Jan 29, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/07/2013

pdf

text

original

Sections

Politi~ko i vojno rukovodstvo Savezne Republike Jugoslavije, na
~elu sa vo`dom Slobodanom Milo{evi}em, u uslovima nemogu}nosti
daljeg javnog zadr`avanja svojih trupa u suverenoj i od 6. aprila
me|unarodno priznatoj Republici Bosni i Hercegovini, te UNPA (United
Nations Protected Aeria) zonama u Hrvatskoj, iznalazilo je nova
organizaciona rje{enja, kako bi pogodnom formom maskirala kontinuitet
i apsolutnu kontrolu nad svim vojnim potencijalima u Bosni i Hercegovini
i Hrvatskoj. U tom je cilju odlu~iloda izvr{i jo{ jednu reorganizaciju
svojih oru`anih snaga.Tom reorganizacijom rukovodstvo Savezne
Republike Jugoslavije bi formalno izvr{ilo “transformaciju” JNA u “tri
srpske vojske” (Vojsku Jugoslavije, Vojsku Republike Srpska Krajina
i Vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovine). Su{tinski bi i
takve oru`ane snage ostale jedinstvena oru`ana sila novoprogla{ene
Savezne Republike Jugoslavije, pod komandom njenog General{taba
i krnjeg Predsjedni{tva kao Vrhovne komande Oru`anih snaga u Beogradu, i
zadr`ala se na do tada za Veliku Srbiju osvojenim teritorijama.219S tim

836

219AIIZ, inv. br. 2-2559; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 162-163; S. Biserko, OD
JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE DO SRPSKE VOJSKE
, u: RATOVI U
JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola,
Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 227; I. Radakovi}, nav. dj., str. 137-
138; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 395-396.
JNA je po Kadijevi}u, “predstavljala osnovu iz koje suformirane tri vojske —
Vojska SRJ, Vojska Republike Srpske i Vojska Republike Srpske Krajine
”. S tim
u vezi, general Kadijevi} navodi kako je to “ura|eno u skladu sa datim unutra{njim
i me|unarodnim okolnostima veoma organizovano
”. Taj je zadatak, po njemu, bio
vrlo bitan”, koga je “rukovodstvoJNA utvrdilo kao prioritetni”. Obrazlo`enje za
utvr|ivanje tog “prioritetnog” zadatka koje iznosi Veljko Kadijevi} je vi{e nego smije{no:

u vezi, zloupotrijebljena je i tradicija termina “vojska”, kako u zna~enju
oru`anih snaga dr`ave, tako i u zna~enju njenog operativnostrategijskog
tijela (na primjer, u Prvom svjetskom ratu: U`i~ka vojska Kraljevine
Srbije i Sand`a~ka vojska Kraljevine Crne Gore, kao i tradicija glavnih
{tabova
Narodnooslobodila~kih partizanskih odreda, odnosno glavnih
{tabova
Narodnooslobodila~ke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije,
iz Narodnooslobodila~kog rata 1941.-1945.). U tomokviru, na sastanku
u Beogradu 30. aprila 1992, gdje je, pored SlobodanaMilo{evi}a,
Borisava Jovi}a, dr Branka Kosti}a, Momira Bulatovi}a i generala
Milana Pani}a (na~elnik General{taba JNA), bilo i rukovodstvo
petokolona{ke SDS Bosne i Hercegovine i “Republike Srpske Bosne i
Hercegovine” (Radovan Karad`i}, Mom~ilo Kraji{nik i Nikola Koljevi}),
donesena je odluka o formiranju vojskeza Srbe u BiH”.220
Predmet navedenog sastanka je bilo i pitanje “povla~enja
gra|ana SRJ iz JNA” u Bosni i Hercegovini. S obzirom na to da je tada
Evropska zajednica ve} priznala Bosnu i Hercegovinu, od velikosrpskog
rukovodstva je tra`eno da povu~e JNA iz te dr`ave. To su Milo{evi} i
Jovi} “o~ekivali i predvideli”, te su se bojali da JNA ne dovedu “u
poziciju da je proglase stranom ili agresorskom vojskom
”.221

837

zato {to su drugi narodi u Jugoslaviji po~eli da na razne na~ine stvaraju svoje
vojske, a srpskii crnogorski narodi su JNA smatrali svojom vojskom, kao {to su
i Jugoslovensku dr`avu smatrali svojom dr`avom, pa je, shodno tome, i obaveza
JNA bila da novoj Jugoslaviji i cjelokupnom srpskom narodu obezbjedi njegovu
vojsku, bez koje na ovim prostorima i u uslovima koji su neprijatelji nametnuli,
nema ne samo slobode, ve} ni `ivota
” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 163-164).
Formalna “transformacija” JNA u “tri srpske vojske” napravljena je u III Upravi
General{tabaSFRJ/SRJ, za {to je trebalo malo organizacionih napora (radilo se samo o
izmjeni vojni~kih simbola i zastava (Isto; AIIZ, inv. br. 5339, Zapisnik, Dopuna izjave A. K.).
220B. Jovi}, nav. dj. POSLEDNJI DANI SFRJ, drugo izdanje, Kragujevac
1996, str. 448. Ta je, po Jovi}u, operacija, za rukovodstvo Velikosrpskog pokreta,
bila isuvi{e zna~ajna, a za Srbe u BiH, vjerujem, jo{ zna~ajnija”, jer su “dobili
svoju vojsku
” (Isto).

221Isto, str. 448. S tim u vezi, Jovi} navodi smije{nu ocjenu da povla~enje, po
njemu, “10-15% preostalih gra|ana SRJ iz JNA u BiH”, {to predstavlja “svega oko
10.000 ljudi
”, “nije ni tehni~ki ni saobra}ajni problem”, ve} je problem “{to je
Branko Kosti} nedavno neoprezno izjavio da on, kao ‘potpredsednik Predsedni{tva’
SFRJ, nikada ne}e potpisati nare|enje o povla~enje JNA iz Bosne i Hercegovine,
a tako|e, {to je Milan Pani} izjavio da se vojska iz Bosne i Hercegovine ne}e

U vezi sa povla~enjem “preostalihgra|ana SRJ iz JNA u
Bosni i Hercegovini
, iznesen je la`ni podatak da je tada u Bosni i
Hercegovini bilo oko 10-15 odsto gra|ana SRJ iz JNA u toj dr`avi,
{to je, po rukovodstvu Velikosrpskog pokreta, iznosilo ukupno oko
10.000 ljudi
. Ocijenjeno je da to ne prestavlja problem, jer, i bez njih,
u Bosni i Hercegovini “ostaje oko 90.000 vojnika JNA, uglavnom
srpske nacionalnosti, nad kojima mo`e preuzeti politi~ko rukovo|enje
srpsko rukovodstvo iz BiH
”.222
Srpski kolaboracionisti, na ~elu sa Karad`i}em, su se navodno
slo`ili.223Za sprovo|enje te obmane svjetske javnosti navodno je bio
dogovoren i rok (oko koga su se tobo`e dosta natezali) od 15 dana za
povla~enje”.224

Na tom sastanku u Beogradu, gdje je izvr{ena instrukta`a za
prikrivanje stvarnog stanja - da “tri srpske vojske” i dalje ostanu jedinstvene
oru`ane snage Savezne Republike Jugoslavije (sa tri operativnostrategijska
tijela), dogovoreno je, pored ostalog, da se na mjesto generala Milutina
Kukanjca postavi general Ratko Mladi}.225

838

povu}i za 5 do 7 godina, iako je ta republika me|unarodno priznata kao nezavisna
dr`ava. Javnost je to vrlo ozbiljno primila, a oni obojica uop{te nisu ozbiljno
razmi{ljali kad su takve izjave davali. Kako mi mo`emo na silu dr`ati svoju armiju
u nekoj drugoj nezavisnoj dr`avi mimo njene volje, a da ne bude progla{ena
nepo`eljnom
” (Isto).
222Isto.

223Isto. Mom~ilo Kraji{nik je, po Borisavu Jovi}u, postavljao “seriju pitanja:
kako }e se ta vojska finansirati, ko }e im davati plate, ko }e im obezbediti penzije, itd”,
{to, pi{e Jovi}, “sve kao problem postoji, ali nije opredeljuju}i za na{ razgovor
”.
224Isto.
225Isto. Borisav Jovi} pogre{no navodi (ili je u pitanju tehni~ki propust) da je
tada dogovoreno da se na mjesto generala Vukovi}apostavi general Ratko Mladi}.
Istoga je dana (tj. 30. aprila) general Blagoje Ad`i} u Banja Luci saslu{ao izvje{taje
o situaciji od generala Momira Tali}a (komandanta Banjalu~kog), Ratka Mladi}a
(Kninskog) i [pire Nikovi}a (Biha}kog) korpusa i dogovorio se oko obrazovanja
nove vojske srpske BiH.” Blagoje Ad`i} je izbjegao da ka`e bilo {ta o tome, ali su to
uradili lokalni srpski politi~ari (kao na primjer Radoslav Br|anin), koji su izjavili: “Mi
moramo ovdje odmah anga`ovati kraji{ko stanovni{tvo radi obrazovanja
jedinstvenih oru`anih snaga za za{titu Kninske krajine, Like, Korduna, Banije,

Naredbu o ustrojavanju “Vojske Srpske Republike BiH” 10. maja
1992. donio je SSNO, a potpisao je zastupnik saveznog sekretara za
narodnu odbranu (general Blagoje Ad`i}). Tom je naredbom formiran
“Glavni {tab” u sljede}em sastavu: komandant general potpukovnik
Ratko Mladi}; na~elnik {taba general major Manojlo Milovanovi};
pomo}nik za moral i informisanje general major Milan Gvero; pomo}nik
za pozadinu general major \or|e \uki}; na~elnik bezbjednosti
pukovnik Zdravko Tolimir i na~elnik za mobilizaciju pukovnik Mi}o
Grubor. Sljede}eg je dana (11. maja 1992.) general Kukanjac generalu
Mladi}u predao postrojenu Komandu 2. vojne oblasti.226
Izvr{avaju}i navedene “dogovore” iz Beograda, Skup{tina srpskog
naroda Bosne i Hercegovine
je 12. maja 1992, na sjednici u Banjoj
Luci, gdje su doneseni “strate{ki ciljevi” srpskog naroda,227 formalno

839

zapadne Slavonije i Bosanske krajine...”, a u “sastavu vojske na{le bi se snage
Kninskog, Biha}kog, Banjalu~kog, Tuzlanskog, Sarajevskog, Bile}kog i petog korpusa
RV i PVO, ~ija bi organizacijska struktura bila prilago|ena konkretnim uslovima....

(I. Radakovi}, nav. dj., str. 137-138).
226AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; D. Domazet, nav. dj., str.
14, nap. 22; Slobodna Bosna, 28. februar 1998. Odmah nakon {to je generalu Ratku
Mladi}u predao postrojenu Komandu 2. vojne oblasti, general Milutin Kukanjac je
sjeo u helikopter i oti{ao” (vjerovatno u Srbiju) — Slobodna Bosna, 28. februar 1998.
227AIIZ, inv. br. 3-1217, Odluka o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i
Hercegovine Broj: 03-234/92, 12. maj 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf
397. Tom su “odlukom”, po generalu Ratku Mladi}u, “stvoreni uslovi da se od
naoru`anog naroda i pripadnika srpskog naroda iz redova biv{e JNA i raspolo`ivih
sredstava i opreme izvr{i transformacija jedinica i formira Vojska Srpske Republike
koja se stvarala u jeku borbi od Grahova do Trebinja
” (AIIZ, inv. br. 2-2681,
Glavni {tab Vojske Srpske Republike, “Vojna tajna. Strogo povjerljivo”, EKSPOZE
komandanta Glavnog {taba, general-potpukovnika Ratka Mladi}a, o ostvarenim
rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u
narednom periodu, septembar 1992, str. 1). Ta je “odluka”, tvrdi general Ratko Mladi},
omogu}ila “naoru`anom narodu, Srbima u biv{oj JNA i raspolo`ivom materijalu
i opremi da transformi{e jedinice i formiraju Vojsku Republike Srpske
” (ICTY,
Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 399).
U “Odluci” o formiranju te vojske vje{to je izbjegnuta formulacija o tome da su
komande, jedinice i ustanove JNA ~inile ki~mu “Vojske Republike Srpske”(V.
Kadijevi}, nav. dj., str. 148). Umjesto toga, usvojena je konstatacija da se dotada{nje
jedinice i {tabovi teritorijalne odbrane preimenuju u komande i jedinice Vojske”,
~iju }e organizaciju i formaciju navodno utvrditi “Predsjednik Republike” (AIIZ, inv.

formirala Vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovinei generala
Ratka Mladi}a imenovala za komandanta “Glavnog {taba” te vojske.228
Tako se Vojska Jugoslavije nije povukla iz Bosne i Hercegovine. Samo
se izmjestila na “srpske” prostore i zauzela polazne polo`aje za operaciju
pacifikacije neefektivno okupiranog dijela Bosne i Hercegovine.
Novoformirani Glavni {tab Vojske Srpske Republike BiHod 19.
maja 1992. preuzeo je funkciju najvi{e komande Vojske Savezne
Republike Jugoslavije na teritoriji Bosne i Hercegovine, koju je do
tada, uglavnom, imala Komanda 2. vojne oblasti.229
Imenovanje Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiHje jo{ jedna
potvrda jedinstva oru`anih snaga i poku{aj obmane me|unarodne javnosti.
Inaugurisanje tog {taba upu}uje i na zaklju~ak da se, analogijom ustrojstva
oru`anih snaga Narodno-oslobodila~kog pokreta iz 1941. - 1945, namjeravalo
ista}i izvornu suverenost Srpske Republike Bosne i Hercegovinei
njenih oru`anih snaga, uz istovremenu u neupitnu pripadnost oru`anim
snagama Savezne Republike Jugoslavije.
General Ratko Mladi} je u takvoj konstelaciji 10. maja 1992.
postavljen za komandanta 2. vojne oblasti i od tada je do 19. maja imao
dvojnu funkciju: bio je na ~elu 2. vojne oblasti, uga{ene 19. maja, i
novoformirane Vojske Srpske Republike BiH, {to je dogovoreno 30.
aprila 1992. na pomenutom sastanku u Beogradu. Time je obezbije|en

840

br. 3-1217, Odluka o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine Broj:
03-234/92, 12. maj 1992.). Na taj su na~in srpski kolaboracionisti nastojali da prikriju
pravo ~injeni~no stanje.

“Odluka” o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovinestupila je na
snagu “danom dono{enja” i va`ila je “do progla{enja Zakona o vojsci Srpske
Republike Bosne i Hercegovine
” (Isto).
Vojska Srpske Republike BiHzvani~no je progla{ena 18. maja 1992. (AIIZ, inv.
br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 18. maj 1992, str. 205).
228I. Radakovi}, nav. dj., str. 137-138; S. Biserko, nav. dj., str. 227; D. Domazet,
nav. dj., str. 14; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika
JNA O. S., 5. juni 1996, str. 5.
229AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; D. Domazet, nav. dj., str.
14. Vidi {emu 2 kod D. Domazeta, nav. dj., str. 14. Komanda 2. vojne oblasti je, po
kazivanju generala \or|a \uki}a, uga{ena 19. maja 1992, nare|enjem General{taba
Oru`anih snaga SFRJ, kojim je konkretizovano njeno “transformisanje” u “Vojsku
Srpske Republike BiH” (AIIZ, inv. br. 5353, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.).

kontinuitet rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama Savezne
Republike Jugoslavije u Bosni i Hercegovini
.
U nadle`nost novoformiranog Glavnog {tabaulazila je glavnina 2.
vojne oblasti i manji dio 4. vojne oblasti. Od ostalih dijelova 2. vojne
oblasti formirana je Vojska Republike Srpska Krajina, a snage 1, 3. i
4. vojne oblasti, raspore|ene na teritoriji Srbije i Crne Gore, u{le su u
sastav “tre}e srpske vojske” (Vojska SR Jugoslavije). Na taj je na~in
organizacijska struktura JNA, ostavljaju}i mogu}nost dvostrukog
tuma~enja,“prilago|ena konkretnim uslovima...”.230
Prikrivaju}i dotada{nje vojne aktivnosti i u nastojanju da istakne
vlastiti subjektivitet, Predsjedni{tvo Srpske Republike BiHje 20. maja
1992. proglasilo op{tu mobilizaciju “svih gra|ana SR BiH, kako na
teritoriji Republike, tako i onih koji `ive van Republike”. Toj su
mobilizaciji podlijegali svi mu{karci od 18-60, a `ene od 18-55 godina
starosti, te materijalna sredstva koja su podlijegala mobilizaciji. Zavedena
je i op{ta radna obaveza.231
Predsjedni{tvo Srpske Republike BiHje juna 1992. donijelo “Odluku”
o formiranju, organizaciji i formaciji Vojske Srpske Republike BiH.232
U sastav te vojske u{le su snage 9. (Kninskog), 10.(Biha}kog),5.
(Banjalu~kog), 17. (Tuzlanskog), 4. (Sarajevskog), 13. (Bile}kog) i
Petog vazduhoplovnog(RV i PVO) korpusa JNA. Tako je ta vojska
(u po~etku) bila sastavljena od {est korpusa, zasnovanim na korpusima
2. vojne oblasti, ~ime je reorganizacija svedena na preimenovanje
korpusa JNA u korpuse Vojske Srpske Republike BiH:
- 1. kraji{ki korpus(od jedinica 5. korpusa JNA);
- 2. kraji{ki korpus(od jedinica 9. i 10. korpusa JNA);

841

230Isto. U cilju obmane javnosti 16. juna 1992. na teritoriji Srbije i Crne Gore
ukinute su vojne oblasti i armija postala najvi{a strategijska organizacijska cjelina Vojske
Jugoslavije, a ~inile su je tri armije: 1, 2. i 3. armija korpusnog i brigadnog sastava (D.
Domazet, nav. dj., str. 14, nap. 23.).
231AIIZ, inv. br. 2-2654, Komanda 1. kraji{kog korpusa, Op. str. pov. br. 467-2,
21. maja 1992. — Komandi 10. partizanske divizije i drugima.
232AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike(“Vojna tajna.
Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta Glavnog {taba, general-potpukovnika Ratka
Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike, problemima
i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 1-3.

- Isto~no-bosanski korpus(od jedinica 17. korpusa JNA);
- Sarajevsko-romanijski korpus(od jedinica 4. korpusa JNA);
- Hercegova~ki korpus(od jedinica 13. korpusa JNA);
- Vazduhoplovstvo i protiv-vazdu{na odbrana.233
Navedeni korpusi kopnene vojske su imali: komandu korpusa, sa
pri{tapskim jedinicama, 8-12 pje{adijskih brigada, po jednu-dvije
mehanizovane ili tenkovske brigade, po jedan ili dva artiljerijska
puka, po jedan protivoklopni artiljerijski puk, po jedan artiljerijsko-
raketni puk PVO, po jedan in`injerijski puk, po jedan sanitetski
bataljon, po jedan bataljon vojne policije, po jedan bataljon veze, po
jednu ili dvije automobilske ~ete, zatim ABHO i pozadinske jedinice,
te ustanove i po potrebi druge specijalizovane jedinice, u zavisnosti od
zone odgovornosti i topografsko-takti~ke konfiguracije zemlji{ta.234
Peti(Banjalu~ki), odnosno 1. kraji{ki korpusVojske Srpske
Republike BiH
, je bio izuzetno jak. On je 1. juna 1992. brojao (u
ratnom stanju) preko 78.000 ljudi.2352. kraji{ki korpus, sa sjedi{tem

842

233AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; I. Radakovi}, nav. dj., str.
137-138; S. Biserko, nav. dj., str. 227; D. Domazet, nav. dj., str. 14; ICTY, Predmet:
Br. IT-02-54-T, paragrafi 398 i 679; AIIZ, inv. br. 2-2870, Komanda Bile}kog korpusa,
Str. pov. br. 32, 19. april 1992, Bile}a — Svim artiljerijskim jedinicama, Zapovijest za
artiljerijska dejstva; Isto, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike (“Vojna
tajna. Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta G[, general-potpukovnika Ratka
Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike,
problemima i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 3.
Ratno vazduhoplovstvoje formirano od 2. i 5. korpusa ratnog vazduhoplovstva
i protiv-vazdu{ne odbrane JNA, koji je preuzeo mobilizacijsku i teritorijalnu
infrastrukturu, sa najva`nijim skladi{tima koja su i dalje popunjavana iz Srbije i Crne
Gore. Tako su njihove pri{tapske jedinice i jedinice korpusne podr{ke ostale u istoj
ulozi, sa novom oznakom.

234AIIZ, inv. br. 2-2663, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Str. pov. br. 32-1, 2.
juni 1992. — 11. brigadi; D. Domazet, nav. dj., str. 13, slika 6.
235ICTY, Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika
JNA O. S., 5. juni 1996, str. 24; AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA
O. S., 1. juni 1992, str. 237; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 17 i 19. Na hrani je 1.
juna 1992. bilo 78.800 ljudi, ne ra~unaju}i snage sa po 1.800 ljudi s podru~ja dvije
op{tine ([ipovo i Srbac), te 15.000 tzv. Dobojske grupe - AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna
zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 1. juni 1992, str. 237. — ICTY, Predmet: Br. IT-94-1-
T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 24.

u Drvaru, je brojao oko 22.000 ljudi. Snage oba korpusa, kao i 15.000
iz sastava tzv. Dobojske grupe, te po 1.800 ljudi s podru~ja op{tina
[ipovo i Srbac, tj ukupno oko 120.000 ljudi, logisti~ki je obezbje|ivala
993. pozadinska baza.236Tri dana kasnije 1. kraji{ki korpus je brojao
preko 100.000 ljudi.237Hercegova~ki korpusje, prema raspolo`ivim
podacima, brojao 22.000, Isto~no-bosanski23.000 i Sarajevsko-
romanijski
12.000 vojnika i starje{ina.238
Pod neposrednom komandom Glavnog {taba Vojske Srpske
Republike BiH
septembra 1992. bilo je {est operativnih sastava (pet
korpusa kopnene vojske i Vazduhoplovstvo i protiv-vazdu{na odbrana),
sa jasno razgrani~enim zonama odgovornosti, zadacima i
nadle`nostima
”. Stanje popunjenosti jedinicama bilo je razli~ito.
Jedinice i ustanove neposredno pot~injene “Glavnom {tabu” (tzv. pri{tapske
jedinice) i jedinice Vazduhoplovstva i Protiv-vazdu{ne odbrane bile su

843

236ICTY, Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika
JNA O. S., 5. juni 1996, str. 24; AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA
O. S. (sveska 2), 6. juni 1992, str. 26. Podatak o brojnom stanju 2. kraji{kog korpusa
(oko 22.000 ljudi) iznio je pukovnik Mini}, pomo}nik komandanta tog korpusa za
logistiku, na sastanku 6. juna 1992. (AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika
JNA O. S., sveska 2, 6. juni 1992, str. 26).
237AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 4. juni 1992,
str. 241. Taj je podatak 4. juna 1992. iznio pukovnik Vaso Tep{i}, pomo}nik komandanta
1. kraji{kog korpusa za logistiku, na sastanku u Komandi korpusa (Isto). Stoga nije
ta~an podatak kontra-admirala D. Domazeta o tome da je 1. kraji{ki korpusbrojao
55.000, a 2. kraji{ki korpus14.000 ljudi (D. Domazet, nav. dj., str. 13, slika 6).
238D. Domazet, nav. dj., str. 13, slika 6. Ta~an broj ukupnih snaga Vojske Republike
Srpske BiH
je, bez stavljanja na uvid cjelokupne dokumentacije svih njenih komandi,
jedinica i ustanova, te{ko utvrditi. Kontra-admiral D. Domazet tvrdi da se na podru~ju
Bosne i Hercegovine u prvoj polovini 1992. nalazilo 6 korpusa (1. i 2. kraji{ki, Sarajevsko-
romanijski, Isto~nobosanski, Hercegova~ki i Drinski), sa 135.000 ljudi, 550 tenkova,
vi{e od 1.300 topni~kih oru|a u 430 oklopnih prevo`njaka (Isto, str. 13, slika 6, i str. 14).
Navedeni broj korpusa u nazna~enom periodu nije ta~an, kao ni vrijeme njihovog
djelovanja niti njihove ukupne snage. Prije svega, tada nije postojao Drinski korpus.
Navedeni korpusi (pet, a ne {est) su djelovali od 19. maja 1992, kada je formirana Vojska
Srpske Republike BiH
, a ne “u prvoj polovini 1992.” (vjerovatno je Domazet mislio na
period od 19. maja 1992.). Pored toga, Domazet nije uzeo u obzir i snage Vazduhoplovstva
i protiv-vazdu{ne odbrane, kao ni druge snage iz Savezne Republike Jugoslavije.

najslabije popunjene (33-44%). Operativni sastavi bili su popunjeni
od 76-108%. Me|utim, pojedine zdru`ene takti~ke jedinice unutar
korpusa, “zbog pomanjkanja vojnih obveznika odre|enih specijalnosti”,
septembra 1992. ili jo{ nisu bile formirane ili su bile minimalno popunjene.
To se posebno odnosilo na jedinice tehni~kih rodova (artiljerija, protiv-
-vazdu{na odbrana, in`injerija i veza). Neke su brigade bile popunjene
i do 400% u odnosu na propisanu formaciju.239
Pojedine jedinice i ustanove tada (nepostoje}e JNA) su i poslije
19. maja zadr`ale dotada{nje nazive (kao, na primjer, 30. partizanska
divizija i 993. pozadinska baza 2. vojne oblasti), kao i sam naziv JNA,
te termine “vojna lica i gra|anska lica na slu`bi u JNA”.240
Krajem 1992. formiran je i {esti korpus kopnene vojske - Drinski

korpus.241

Vojska Srpske Republike BiHje nosila uniforme i ~inove koje su
nosili pripadnici JNA i Teritorijalne odbrane, s tim {to je promijenjena
oznaka na kapama. Ranije je bila zastava plavo-bijelo-crvena i pisalo
je “JNA”. Poslije 19. maja oznaka “JNA” je skinuta, a osnovnu oznaku
nakapama ~inila je “Srpska zastava, a na lijevoj nadlaktici srpska

844

239AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike (“Vojna tajna.
Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta G[, general-potpukovnika Ratka Mladi}a,
o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju Vojske Srpske Republike, problemima i
zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 1-3. To je bila posljedica negativnih
pojava, gdje su vojni obveznici, pa i ~itave jedinice bile vezane isklju~ivo za lokalna
op{tinska i seoska podru~ja i nije ih bilo mogu}e pomjeriti ~ak ni na teritoriju susjedne
op{tine (Isto).

240AIIZ, inv. br. 2-2549, Komanda 30. part/izanske d/ivizije/, Op. str. pov. br.
955-2, 2. juni 1992. — Komandi 1. part/izanske/ b/rigade/; AIIZ, inv. br. 2-2561, Komanda
993. pozadinske baze, br. 27-11/2, 19. maja 1992, Predlog za prestanak aktivne slu`be
u JNA pukovniku Osmanu Selaku.
241ICTY, Predmet: Br. IT-98-33, Tu`ilac suda protiv Radislava Krsti}a, Optu`nica,
Hag, 30. oktobar 1998, u: ZLO^INI NAD BO[NJACIMA U SREBRENICI ZA VRIJEME
AGRESIJE NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU 1991. - 1995, Dokumenti i
svjedo~enja, Sarajevo 1999, str. 550.
Drinski korpus je formiran, izme|u ostalog, izazovom razvu~enog lanca
isto~nobosanskih enklava: Gora`da, @epe, Srebrenice, te Konjevi} Polje — Cerska, na
prostoru koji je bio uvr{ten u prioritete velikosrpske osvaja~ke strategije.

zastava na kru`noj podlozi sa natpisom ‘Vojska Srpske Republike
Bosne i Hercegovine’
”.242
Nepopunjenost komadni i jedinica Vojske Srpske Republike BiH
sa aktivnim starje{inama je bio “svojevrstan problem”. Od ukupnog
broja oficira Srba porijeklom iz Bosne i Hercegovine “Vojsci
Republike Srpske” je do septembra 1992. “pristupilo svega 21,30%
(bilo 4.206, a do{lo 900)
”. To je bila jedna polovina od formacijskih
potreba te vojske.243

Komande, jedinicei ustanove JNAsu, u skladu sa odlukama
Velikosrpskog rukovodstva i li~no Milo{evi}a, “~inile ki~mu Vojske
Republike Srpske, sa kompletnim naoru`anjem i opremom
”. Ta je
vojska, “uz puni oslonac na srpski narod i njegovu svestranu
podr{ku
”, “preuzela front JNA” u Bosni i Hercegovini.244

845

242AIIZ, inv. br. 3-1217, Odluka o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i
Hercegovine Broj: 03-234/92, 12. maj 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni
materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 48-49.
243AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike (“Vojna tajna.
Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta G[, general-potpukovnika Ratka Mladi}a,
o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike, problemima i zadacima
u narednom periodu, septembar 1992, str. 1-3; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi
450-451. Tako je tih preko 21 odsto oficira JNA pristupilo “Vojsci Srpske Republike BiH”.
244V. Kadijevi}, nav. dj., str. 148; AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske
Srpske Republike (“Vojna tajna. Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta G[,
general-potpukovnika Ratka Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske
Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 1;
ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 62; AIIZ, inv. br. 2-2571, Informacija o
doga|ajima u Banja Luci od 10-17. septembra 1993, Izlaganje generala Milana Gvere
na sjednici Narodne Skup{tine Republike Srpske, Banja Luka, 29. septembar 1993.
Srbi u Bosni i Hercegovini su zadr`ali “sve {to se moglo od naoru`anja, ratne
tehnike, vazduhoplovstva, opreme i drugog od biv{e JNA. Uporedo sa intezivnim
borbenim dejstvima, vr{eno je organizaciono ustrojstvo Vojske, uz preuzimanje
svih i svega {to je moglo pomo}i ja~anju fronta.....
” (AIIZ, inv. br. 2-2571).
General Veljko Kadijevi} pi{e da je Vojska Republike Srpskeza{titila srpski
narod i stvorila vojni~ke pretpostavke za adekvatna politi~ka rje{enja koja }e
odgovarati njegovim nacionalnim interesima i ciljevima
” (V. Kadijevi}, nav. dj., str.
148), tj. srpskim velikodr`avnim interesima i ciljevima zlo~ina~kog karaktera. Tom
tvrdnjom on nastoji da prikrije odgovornost politi~kog i vojnog rukovodstva Velikosrpskog
pokreta, uklju~uju}i i njegovu, za agresiju, genocid i druge oblike zlo~ina u Bosni i

JNA je predavanjem fronta Vojsci Srpske Republike BiH, prema
generalu Milutinu Kukanjcu, predala efektivno okupiranu teritoriju
Bosne i Hercegovine. To je, po njemu iznosilo “najmanje 50 odsto
ukupne teritorije Bosne i Hercegovine.245
Starje{ine(srpski oficiri i podoficiri) porijeklom iz Srbije i Crne
Gore ni poslije 19. maja 1992. ni iz daleka nisu napustili Bosnu i
Hercegovinu. U Vojsci Republike Srpskeje maja 1992. bilo dosta starje{ina
koji nisu bili dr`avljani Bosne i Hercegovine. Jedan broj takvih se
izjasnio da bude premje{ten na teritoriju Savezne Republike
Jugoslavije. Me|utim, oni nisu mogli napustiti Bosnu i Hercegovinu,
jer je Glavni {tab Vojske Republike Srpske Bosne i Hercegovine
nare|enjem (Pov. br. 25/143-1) 19. maja 1992. to zabranio.246Bosnu
i Hercegovinu su napustili vojnici na odslu`enju kadrovskog roka
(oko 8.000: Srbi, Albanci, Crnogorci i Muslimani) i pitomci vojnih
{kola, porijekom iz Srbije i Crne Gore. Vojnici Srbi porijeklom iz Bosne

846

Hercegovini. Pored toga, on time poku{ava da tu odgovornost prebaci na politi~ko i
vojno rukovodstvo kolaboracionisti~ke Srpske Republike BiH, nastoje}i da ga prika`e kao
samostalan subjekt, navodno nezavisan od Savezne Republike Jugoslavije, {to nije ta~no.
245TV SRNA, Emisija MOJ GOST — MOJA ISTINA, autora Riste \oge, 12. juli
1994. U toj je emisiji general Milutin Kukanjac, pored ostalog, izrazio `aljenje {to su
neka podru~ja koja je JNA zauzela kasnije izgubljena, kao na primjer: lijeva obala
Neretve, @u~, Mojmilo, itd., {to on nikako nije mogao da “shvati” (Isto).
246AIIZ, inv. br. 2-2745, Komanda 1. kraji{kog korpusa, Pov. br. 12/1-291, 30. maj
1992. - Komandi 10. partd i drugima. Krajem maja 1992. starje{ine koji nisu bili dr`avljani
Bosne i Hercegovine, a izjasnili su se da budu premje{teni na teritoriju Savezne Republike
Jugoslavije, stalno su komandama, jedinicama i ustanovama Vojske Republike Srpske
postavljali pitanja o svom premje{taju. Zbog toga je Komanda 1. kraji{kog korpusa 30.
maja (Pov. br. 12/1-291) dala sljede}e obja{njenje, pozivaju}i se na akt Glavnog {taba
Vojske Republike Srpske Bosne i Hercegovine
, Pov. br. 25/143-1, od 19. maja 1992. :
1. — Zamjena preostalih pripadnika JNA, dr`avljana SRJ, koji su izrazili
`elju da odu u tu dr`avu izvr{i}e se kada se steknu uslovi za to i dobiju
odgovaraju}u zamjenu;

2. — njihov odlazak iz jedinice mogu} je samo po odobrenju komandanta
korpusa, organizovano i planski uz propisanu dozvolu i naredbu o premje{taju;
3. svako samovoljno napu{tanje jedinice i polo`aja predstavlja dezerterstvo
i bi}e na teritoriji Srpske Republike BiHspre~eno, a prema pojedincima }e se
preduzimati odgovaraju}e mere. Prema istim }e biti preduzimane mere i u Saveznoj
Republici Jugoslaviji i u JNA
” (Isto).

i Hercegovine koji su se nalazili van Bosne i Hercegovine vra}eni su
u Bosnu i Hercegovinu i u{li su u jedinice Vojske Republike Srpske.247
Kao {to su komande, jedinice i ustanove JNA ~inile “ki~mu
novoformirane Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine, to se,
pored ostalog, odnosilo i na njenu kadrovsku strukturu. Komande,
jedinice i ustanove Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovineu
osnovi je ~inio oficirski kadar komandi i jedinica JNA od kojih su
preimenovanjem nastale. To se, prije svega, odnosilo na oklopne i
mehanizovane brigade, te komande korpusa i njihovih pri{tapskih
jedinica i ustanova. Stotinjak lakih pje{dijskih brigada, nastalih od
istoimenih brigada, formiranih po op{tinama od “dobrovoljaca JNA
u koje su apsorbovani odredi dotada{nje Teritorijalne odbrane, mogao
se zadovoljiti manjim brojem aktivnih oficira i popunjene su,
uglavnom, rezervnim oficirima i podoficirima. Popuna je vr{ena i od
oficira srpske nacionalnosti koji su ro|eni u Bosni i Hercegovini, a
slu`bovali su na teritoriji Savezne Republike Jugoslavije.Popuna sa
oficirskim kadrom je vr{ena i sa drugim oficirima iz SavezneRepublike
Jugoslavije koji su se “dobrovoljno” javili za anga`ovanje u Bosni i

847

247AIIZ, inv. br. 2-2559; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal
svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 34 i 77-78. Na podru~ju Bosne i
Hercegovine su i poslije 19. maja 1992. ostale starje{ine, vojnici i gra|anska lica koji
su ro|eni na tom podru~ju, kao i na teritoriji Republike Srpska Krajina. Pored toga, na
tom su prostoru, prema planu Personalne uprave SSNO-a i Nare|enja (zamjenika)
na~elnika General{taba Oru`anih snaga SFRJ, generala @ivote Pani}a, od 11. maja 1992,
ostale i starje{ine, vojnici i gra|anska lica JNA, radi popune Teritorijalne odbrane i
milicije Srpske Republike Bosne i Hercegovine, kao i Republike Srpske Krajine(AIIZ,
inv. br. 2-1374, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga
SFRJ, I Uprava, Upravni centar, 31.53-3, 11. maj 1992. — Komandi 5, 10, 13. i 17.
korpusa i 4. vojne oblasti (2. vojnoj oblasti na znanje).
U 4. ozrenskoj lakoj pje{adijskoj brigadi nalazio se aprila 1994. i potporu~nik
Dragan (Petar) [trkalj iz Zrenjanina (ro|en 13. oktobra 1968. u Kni}aninu, op{tina
Zrenjanin, l. k. 159251, SUP Zrenjanin) — AIIZ, inv. br. 2-2856, Komanda 4. ozrenske
lake pje{adijske brigade, Broj: 407-1/94, 10. april 1994, OVLA[TENJE.
General Ratko Mladi} je 9. juna 1992. izdao naredbu o otpu{tanju Bo{njaka i
Hrvata iz JNA: “Starje{ine muslimanske i hrvatske nacionalnosti odmah uputiti na
godi{nji odmor. Pokrenite postupak za njihovo upu}ivanje u Vojsku SR Jugoslavije,
radi rje{avanja njihovog statusa u slu`bi
” (AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka
pukovnika JNA O. S., sveska 2, str. 59; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18).

Hercegovini. Ni`e formacijske du`nosti u komandama su bile popunjavane
sa rezervnim oficirima srpske i crnogorske nacionalnosti iz Bosne i
Hercegovine, kao i iz Savezne Republike Jugoslavije.248
General{tab Vojske Jugoslavije je, po ~l. 271, iz Vojske Jugoslavije
anga`ovao aktivne vojne starje{ine u komande, jedinice i ustanove
Vojske Republike Srpske.249Me|u njima su, u izvo|enju agresije na
Bosnu i Hercegovinu i drugim oblicima zlo~ina, pored ostalih, u~estvovali
i sljede}i :

- general-major Stanislav(Du{ana) Gali}(komandant Sarajevsko-

romanijskog korpusa);

- pukovnik Nikola(Nikole) Kajtez, iz Vojne po{te 3001 Beograd
(bio je komandant 6. sanske pje{adijske brigade u 1. kraji{kom korpusu);
- potpukovnik Vinko(Jovana) Pandurevi}(od 7. juna 1994. bio
je komandant 1. zvorni~ke pje{adijske brigade);

848

248AIIZ, inv. br. 2-1082 do 2-1104; F. He}o, nav. dj., str. 123. Komandna struktura
kolaboracionisti~ke Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovineje bila sljede}a:
komandant general-major Ratko Mladi}; na~elnik {taba general-major Manojlo
Milovanovi}; pomo}nik komandanta za moral i informisanje general-major Milan
Gvero; pomo}nik komandanta za logistiku general-major \or|e \uki}; pomo}nik
komandanta za bezbjednost pukovnik Zdravko Tolimir; pomo}nik komandanta za
mobilizaciju pukovnik Mi}o Grubor; komandant 1. kraji{kog korpusa general-major
Momir Tali}; komandant 2. kraji{kog korpusa general-major Grujo Bori}; komandant
Isto~no-bosanskog korpusa general-major Novica Simi}; komandant Sarajevsko-
romanijskog korpusa general-major Stanislav Gali}; komandant Drinskog korpusa
general-major Milenko @ivanovi} i komandant Hercegova~kog korpusa general-major
Radovan Gruba~ (F. He}o, nav. dj., str. 123, nap. 228).
Komandanti Sarajevsko-romanijskog korpusa bili su generali: Vojislav \ur|evac,
Tomislav [ip~i}, Stanislav Gali} (od septembra 1992. do avgusta 1994.) i pukovnik
Dragomir Milo{evi} (od avgusta 1994. do novembra 1995.) — ICTY, Predmet: Br. IT-
02-54-T, paragrafi 398 i 679; Kazivanja na~elnika [taba 216. brdske brigade
potpukovnika JNA Asima D`ambasovi}a data autoru.
249AIIZ, inv. br. 2-2749, Vojna po{ta 7421, Pov. br. 1652-2/3, 7. oktobar 1993.
- Komandi 1 KK /kraji{ki korpus/, Spisak AVS anga`ovanih po ~lanu 271. iz Vojske
Jugoslavije
; Isto, inv. br. 2-2748, Komanda 1. KK, Pov. br. 12/1-468, 19. septembar
1993. - Komandi 6. sanske lpbr /laka pje{adijska brigada/, na li~nost komandanta, Zahtev
za povratak u VJ
.

- potpukovnik Slobodan(Puni{e) Radonji};
- potpukovnik Ratko(Petra) [krbi}(iz Vojne po{te 2270 Kru{evac);
- major Gojko(Jove) Star~evi}(iz Vojne po{te 3001 Beograd);
- kapetan I klase Marko(Nedeljka) Mari~i}(OMJ, VES 31401);
- poru~nik Miomir(Novaka) Jasikovacimnogi drugi.250

849

250Isto; AIIZ, inv. br. 2-2753, Kajtez Nikola, pukovnik ARJ PVO, 7. decembar
1992. - Komandi 1. kraji{kog korpusa, IZVJE[TAJ O PRIJEMU DU@NOSTI; Isto, inv. br.
2-2752, Vojna po{ta 7421, Pov. br. 1778-2/20, 3. decembar 1993, Sanski Most, RJE[ENJE;
Isto, inv. br. 2-2754, Vojna po{ta 3001 Beograd, Pov. br. 6/8-59-12, 15. juli 1994, RJE[ENJE;
Isto, inv. br. 2-2751, General{tab Vojske Jugoslavije, Sektor za popunu, mobilizaciju i
sistemska pitanja, Personalna uprava, Pov. br. 14-2649-162, 30. avgust 1994, RJE[ENJE;
Isto, inv. br. 2-2750, /Iz/vod, Naredba br. 5-41, od 11. februara 1994. godine Na~elnika
G[ VJ /General{tab Vojske Jugoslavije/; Isto, inv. br. 2-2757, Komanda 15. Bpbr, Pov. br.
183-2, 5. mart 1994. - Komandi 2. KK Drvar; Isto, inv. br. 2-2747, Komanda 15. Bpbr,
Pov. broj 183-2, 5. mart 1994. - Komandi 2. KK Drvar; Isto, inv. br. 2-2876, UKAZ broj 1/2-
01-001/94-39 PREDSEDNIKA SAVEZNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE OD 30.
SEPTEMBRA 1994. GODINE; Isto, inv. br. 2-3046, VOJNA PO[TA Broj 7111, Int.
br. 05/2-112, 1. april 1995, Han Pijesak, RE[ENJE; Isto, inv. br. 2-3047, Naredba pov.
broj : 06-143 komandanta 1. Zvorni~ke pbr, od 6. septembra 1994.).
Predsjednik Savezne Republike Jugoslavije, Zoran Lili}, je 30. septembra 1994.
izdao UKAZ O PRESTANKU PROFESIONALNE VOJNE SLU@BE generalu Stanislavu
Gali}u. Izvod te odluke glasi :

UKAZ broj 1/2-01-001/94-39
PREDSEDNIKA SAVEZNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE
OD 30. SEPTEMBRA 1994. GODINE

Na osnovu ~lana 136. Ustava Savezne Republike Jugoslavije (“Slu`beni list
SRJ”, broj 1/92) i ~lana 151. ta~ka 3. Zakona o Vojsci Jugoslavije (“Slu`beni list
SRJ”, br. 67/93, 24/94 i 43/94), donosim ukaz

PRESTAJE PROFESIONALNA VOJNA SLU@BA Vrsta promene07

6.- GALI] Du{ana STANISLAVU,
general-majoru, ro|enom 12.
marta 1943. godine, na slu`bi
u 30. kadrovskom centru VJ.

Jedan broj starje{ina, kao {to su, na primjer, Marko Mari~i} i
Milovan Todorovi}, je tra`io povratak u Vojsku Jugoslavije. Me|utim,
njihovi su zahtjevi odbijeni, pri ~emu im je prije}eno vojnim sudom
ukoliko samostalno napuste jedinicu.251

850

Razlog prestanka: navr{io 30 godina
sta`a osiguranja a potrebe slu`be
zahtevaju prestanak profesionalne
vojne slu`be.
Ovaj ukaz dostaviti imenovanom
najkasije do 10. oktobra 1994. godine.

Nadle`ni stare{ina razre{i}e ga od profesionalne
vojne slu`be u skladu sa odredbama
~lana 113. stav 2. i 3. Zakona o Vojsci Jugoslavije.

Obrazlo`enje
Iz dokumenata slu`bene evidencije utvr|eno je da je imenovani u profesionalnoj
vojnoj slu`bi neprekidno od 23. jula 1961. godine, da ima vi{e od 30 godina sta`a
osiguranja i da je nadle`ni stare{ina ocenio da potrebe slu`be zahtevaju prestanak
njegove profesionalne vojne slu`be.
Na osnovu izlo`enog zaklju~eno je da je nastao razlog da imenovanom
prestane profesionalna vojna slu`ba po ~lanu 107. stav 2. Zakona o Vojsci
Jugoslavije, pa je odlu~eno kao u dispozitivu ovog ukaza.
Ovaj je ukaz kona~an te protiv njega nije dopu{tena `alba, ve} se mo`e
pokrenuti upravni spor kod Vrhovnog vojnog suda u Beogradu u roku od 30 dana
od dana dostavljanja. Tu`ba se predaje, u dva primerka, neposredno Sudu ili
po{tom preporu~eno,

PREDSEDNIK
Zoran Lili}, s. r.

(AIIZ, inv. br. 2-2876).
Potpukovnik Vinko Pandurevi}je, u skladu sa op{tom praksom, Naredbom
na~elnika Personalne uprave General{taba Vojske Jugoslavije, broj : 5-186, od 7. juna
1994. postavljen na du`nost komandanta 1. zvorni~ke pje{adijske brigade Vojske
Republike Srpske
(AIIZ, inv. br. 2-3046, Vojna po{ta Broj. 7111, Int. br. 05/2-112, 1.
april 1995, Han Pijesak, RJE[ENJE).
251AIIZ, inv. br. 2-2749, Vojna po{ta 7421, Pov. br. 1652-2/3, 7. oktobar 1993.
— Komandi 1. KK. Zahtjev kapetana I klase Marka Mari~i}a i vodnika I klase Milovana
Todorovi}a za povratak u Vojsku Jugoslavije je razmatran na sjednici kod komandanta

Vojska Srpske Republike BiHje, pored `ive sile, naro~ito aktivnih
oficira, dobila “cjelokupno naoru`anje, municiju...” i druga sredstva
(gorivo, opremu), s kojima je u Bosni i Hercegovini raspolagala JNA.
Sva pokretna i nepokretna imovina JNA je, preimenovanjem 2. vojne
oblasti, odlukom SSNO-a predata Vojsci Srpske Republike BiH. Istovremeno
su i savezne rezerve (oko 40.000 tona goriva, 3/4 dizela i 1/2 benzina,
te izme|u 1.000 i 1.200 tona kerozina, koje je bilo smje{teno u dva
civilna skladi{ta), predate odgovaraju}om odlukom u nadle`nost te
kolaboracionisti~ke tvorevine.252
Srbi u Bosni i Hercegovini su “dobili gotovo cjelokupno
naoru`anje, municiju…
” i druga sredstva s kojima su raspolagale
komande, jedinice i ustanove JNA na teritoriji Bosne i Hercegovine.
JNA je “vi{e od 90 odsto naoru`anja ubojnih sredstava svih vrsta
i druge opreme
” izmjestila na “sigurne” prostore i sve to predala
Srpskoj Republici BiH, “koja je time naoru`ala svoju vojsku”.253

851

1. kraji{kog korpusa. Tom prilikom “ocenjeno je, da shodno potrebama slu`be i
nare|enju komandanta G[ VRS
/Glavni {tab Vojske Republike Srpske/ da se
imenovani i dalje zadr`e u jedinici do zavr{etka rata. Za ona lica koja se pona{aju
samovoljno i nedisciplinovano, shodno nare|enju komandanta 1. KK
/kraji{ki
korpus/, treba preduzeti mere iz svoje nadle`nosti, kao i shodno potrebi pokretati
postupak za stavljanje pod Vojno-disciplinski sud
” (AIIZ, inv. br. 2-2748, Komanda
1. KK, Pov. br. 12/1-468, 19. septembar 1993. - Komandi 6. sanske lpbr /laka pje{adijska
brigada/, na li~nost komandanta).
252I. Radakovi}, nav. dj., str. 137; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 62,
398, 406 i 679; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja
pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 28-29 i 47-49; AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik,
Dopuna izjave \. \.; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Isto, inv. br. 5350,
Zapisnk, Dopuna izjave \. \.
253I. Radakovi}, nav. dj., str. 137; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 62,
398, 406 i 679; Isto, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika
JNA O. S., 5. juni 1996, str. 28-29 i 47-49. JNA je, po ocjeni genarala Ilije Radakovi}a,
oko 70% naoru`anjapredala Vojsci Srpske Republike BiH, osigurav{i joj na taj na~in
vi{estruku nadmo}nost i strate{ku prednost (Isto).
JNA je srpskim kolaboracionistima u Bosni i Hercegovini obezbijedila kompletno
naoru`anje i opremu. S tim u vezi, general Milutin Kukanjac (komandant 2. vojne
oblasti) je na TV “SRNI” 12. jula 1994. javno izjavio: “Mi smo vam dali oru`je. Sa
~ime bi vi ratovali da nije bilo nas, sa pra}kama
” (TV SRNA, Emisija MOJ GOST
— MOJA ISTINA, autora Riste \oge, 12. juli 1994.).

JNA je Vojsci Republike Srpske, pored otetog naoru`anja Teritorijalne
odbrane Bosne i Hercegovine i rezervnog sastava policije (milicije),
osigurala velika skladi{ta, vojnu opremu, pogonska goriva i maziva,
sanitetskimaterijal, artiljeriju, helikoptere, naoru`anje, municiju,zatim
sna`an vojno-industrijski potencijal, velike (savezne) ratne rezerve opreme
i dr. Vojska Srpske Republike BiHje od JNA i Vojske Jugoslavije
dobila i sve oklopne kapacitete, te podr{ku i u odr`avanju borbene
tehnike. Tako je, primjera radi, 1. kraji{ki korpus maja 1992. preuzeo
tenkove i oklopna borbena vozila, oru`je, municiju, gorivo i drugi
materijal, koji je bio uskladi{ten u 993. logisti~koj bazi JNA.254
Komande, jedinice i ustanove kolaboracionisti~ke Vojske Srpske
Republike BiH
i kasnije su u kontinuitetu preuzimale pogonsko gorivo,
sanitetski materijal, materijalno-tehni~ka sredstva i drugu robu na podru~ju
Savezne Republike Jugoslavije.255

852

General Milutin Kukanjac je u navednoj emisiji, pored ostalog, izjavio i sljede}e:
… {to vi ne ka`ete negde da sam vam ja dao kompletnu opremu i da ste s njom
po~eli emitovati Dnevnik
” (Isto).
254ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 415, 443-444, 686 i 967; I.
Radakovi}, nav. dj., str. 127.
Slobodan Milo{evi} je u svom obra}anju protiv Odluke Okru`nog suda u Beogradu
za njegovo dr`anje u zatvoru, nakon hap{enja 1. aprila 2001, izjavio da je pomo} srpskim
kolaboracionstima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini bila njegova ~vrstaorijentacija i
direktiva
. S tim u vezi, on je naveo da su ti tro{kovi predstavljali dr`avnutajnu, te da je
on obezbje|ivao opremuod igle do utvr|enja za bezbjedonosne snage i specijalne
antiteroristi~ke jedinice, posebno od lakog naoru`anja i opreme do helikoptera i
drugog oru`ja...
” (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 967).
JNA je otela i oru`je Teritorijalne odbrane Grada Sarajeva iz Faleti}a. O toj otima~ini
general Milutin Kukanjac, za koga su “od po~etka Muslimani i Hrvati i njihovo
vo|stvo i njihov narod
”, bili “pravi definisani neprijatelji” iznosi: “Mi smo vam
stvorili izvanredne uslove, da sada ne nabrajamo. Ja sam ~ak njima ispred nosa
oteo njihovo naoru`anje TO zajedno sa onim va{im teritorijalcem, vidio sam ga
na TV-u, onim nekim Koji}em, koji je sa mojim ljudima fantasti~no obavio posao
oko evakuacije Faleti}a. To su bila jedna stra{na sredstva…
” (TV SRNA, Emisija
MOJ GOST — MOJA ISTINA, autora Riste \oge, 12. juli 1994.).
Dok je general Milutin Kukanjac “komandovao ni jedan top ni tenk, ni
minobaca~ nije ostavljen Muslimanima, niti su ga dobili
” (Isto).
255AIIZ, inv. br. 2-2857, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj:
197-1/94, 8. februara 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2858, Komanda 4. ozrenske
lake pje{adijske brigade, Broj: 256-2/94, 23. februar 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv.

JNA je, a kasnije Vojska Jugoslavije, operativno planirala, pripremala,
koordinirala, usmjeravala i vodila borbene operacije protiv Bosne i
Hercegovine. Jedinice JNA i Vojske Jugoslavije su u~estvovale u ofanzivnim
dejstvima na teritoriji Bosne i Hercegovine, uklju~uju}i padobranske

853

br. 2-2859, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 394-1/94, 4. april 1994,
OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2860, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj:
407-1/94, 10. april 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2861, Komanda 4. ozrenske lake
pje{adijske brigade, Broj: 406-1/94, 10. april 1994, - “@IROSKOP BEOGRAD” Beograd;
Isto, inv. br. 2-2861, Vojna po{ta 7029, Br. 657/1/94, 6. juli 1994. Petrovo Selo, POTVRDA.
Kapetan I klase Novoslav Nikoli}, komandant 4. ozrenske lake pje{adijske brigade,
ovlastio je 8. februara 1994. Radenka (Berka) Luki}a “da mo`e izvr{iti uplatu i
preuzimanje pogonskog goriva (D2 i benzin) na podru~ju Republike Srpske
Krajine i Savezne Republike Jugoslavije
” (AIIZ, inv. br. 2-2857, Komanda 4. Ozrenske
lake pje{adijske brigade, Broj: 197-1/94, 8. februara 1994, OVLA[TENJE).
Kapetan Nikoli} je 23. februara 1994. “za dizanje goriva od Vojske Jugoslavije
zbog prevoza ranjenika i sanitetskog materijala
” za potrebe 4. ozrenske lake brigade
izdao ovla{tenje za tri vozila (TAM 130 I-II. reg. br. ZE 190-50; TAM 200 I-T 80, reg.
br. ZE 100-325; Golf, reg. br. ZE 103-002).
Kapetan Nikoli} je 4. aprila 1994. ovlastio Radu (Radisava) Todorovi}a (ro|en 8.
septembra 1962. u Vozu}oj, Zavidovi}i) “da mo`e u ime 4. ozrenske lake pje{adijske
brigde na podru~ju Savezne Republike Jugoslavije potra`ivati materijalna tehni~ka
sredstva, kao i druge robe potrebne za rad i `ivot jedinice kod nadle`nih ustanova,
institucija i privrednih organizacija
” (AIIZ, inv. br. 2-2859, Komanda 4. ozrenske
lake pje{adijske brigade, Broj: 393-1/94, 4. april 1994, OVLA[TENJE).
[est dana kasnije kapetan Nikoli} je izdao ovla{tenje potporu~niku Draganu
(Petar) [trkalju (iz Zrenjanina) “da mo`e u ime 4. lake pje{adijske Ozrenske brigade
na podru~ju SR Jugoslavije nabaviti materijalno-tehni~ka sredstva i druge robe
potrebne za rad i opstanak jedinice
” To ovla{tenje je va`ilo do 4. maja 1994. (AIIZ,
inv. br. 2-2860, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 407-1/94, 10.
april 1994, OVLA[TENJE).
Istoga je dana kapetan Nikoli} uputio “molbu za pomo}@iroskopu Beogradu
Beogradu, sa zahtjevom da im za potrebe 4. ozrenske lake pje{adijske brigade ustupe
sljede}a sredstva: 8 komada prigu{iva~a za snajper, 8 komada prigu{iva~aza AP i 1
prigu{iva~ za {korpion (AIIZ, inv. br. 2-2861, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske
brigade, Broj: 406-1/94, 10. april 1994. - @iroskop BeogradBeograd).
Novoslav Nikoli} je u svojstvu majora i komandanta Vojne po{te 7029 Petrovo
Selo 6. jula 1994. izdao POTVRDU, kojom je potvrdio da su akumulatori (12 komada
tip specijal od 143 Amper ~asa, 12 volti) “namjenjeni i da }e se koristiti isklju~ivo
za potrebe VP — 7029
”. Te akumulatore je iz tvornice akumulatora Trep~aSombor
trebalo da preuzme firma PO — Komerc[IDiz [ida i isporu~i za VP-7029 (AIIZ, inv.
br. 2-2862, Vojna po{ta 7029, Br. 657-1/94, 6. juli 1994. Petrovo Selo, POTVRDA).

i diverzantske snage. Svi strate{ki i operativni planovi upotrebe komandi
i jedinica Vojske Srpske Republike BiHsu izra|ivani u General{tabu Vojske
Savezne Republike Jugoslavije u Beogradu, a zatim su, po ve} razra|enoj
liniji rukovo|enja i komandovanja, dostavljani Glavnom {tabu Vojske
Srpske Republike BiH
, kao takti~kom nosiocu na realizacijui izvr{enje. Ta
je vojska (JNA/VJ) sve naredbe izdavala u Beogradu i dostavljala ih i
svojim snagama u Bosni i Hercegovini (Vojska SrpskeRepublike BiH),
koje su redovno izvje{tavale svoju vrhovnu komandu(u Beogradu). Te
su dvije vojske bile jedna armija
. Kadrovska politika je vo|ena preko
30. kadrovskog centra (V. P. 3001) u Beogradu, odakle je (preko Beograda),
pored ukupne logisti~ke podr{ke, planiranja i drugih potreba za vo|enje
agresije, i{la i redovna slu`bena korespondencija, kao i telefonske
veze.256Tim putem je nare|ivana i zabranjena upotrebahemijskih257i

854

256Isto, paragrafi 62, 415, 443-444, 686 i 976; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T,
Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 32; Slobodna
Bosna
, 19. juni 2003, str. 18; AIIZ, inv. br. 2-2559; Isto, inv. br. 5339, Zapisnik,
Dopuna izjave A. K.; Isto, inv. br. 5345, Zapisnik, Dopuna izjave A. K.
257AIIZ, inv. br. 5341 i 5344, Zapisnik, Dopuna izjave A. K. Vojska Srpske
Republike BiH
je koristila i minobaca~ke granate punjene hemijskom smjesom, proizvedene
u Rusiji i Saveznoj Republici Jugoslaviji. Tako je 27. pozadinska baza raspolagala sa tim
granatama (kalibra 60, 80 i 120 mm), sa natpisom na ruskom jeziku. Te su hemijske granate
upotrebljavane u toku operacije Lukavac - 93, Pancir 1, Pancir 2,Pancir 3i Brgule-94.
Operacija pod tajnim imenom Lukavac — 93je operacija koju je Vojska Srpske
Republike BiH
izvela u periodu od 28. juna 1993. - 18. avgusta 1993. na trnovskom
pravcu: na {irem podru~ju Jahorine, Bjela{nice, Treskavice i Igmana, ~iji je cilj bio
spajanje snaga Sarajevsko-romanijskog i Hercegova~kog korpusa, te zauzimanje putne
komunikacije Lukavica - Trnovo - Dobro Polje - Fo~a, odnosno razdvajanje jedinica iz
Gora`da sa glavninom snaga 1. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine.
U toj su operaciji hemijske granate upotrebljavale (protiv jedinica Armije Republike
Bosne i Hercegovine) sljede}e jedinice: Takti~ka grupa Fo~a, pod komandom pukovnika
Marka Kova~a; 1. gardijska motorizovana brigada, pod komandom pukovnika Lazi}a;
1. sarajevska mehanizovana brigada, pod komandom pukovnika Veljka Stojanovi}a; 1.
romanijska pje{adijska brigada, pod komandom potpukovnika Vlade Lizdeka, i 2.
sarajevska laka pje{adijska brigada, pod komandom potpukovnika Milorada [ehovca
(AIIZ, inv. br. 5341).

Operacija Pancir 1je na podru~ju Ni{i}ke visoravni i Crne Rijeke izvo|ena
oktobra 1993. (AIIZ, inv. br. 5341).
Operacija Pancir 2je na podru~ju Vogo{}a-Radava izvo|ena od 15. decembra
1993. — 25. februara 1994. U toj su operaciji u~estvovale i padobranske i diverzantske
jedinice Vojske Jugoslavije iz Ni{a (1.200 vojnika) - Isto.

drugih sredstava.258

Savezna Republika Jugoslavija je i preko preduze}a iz Srbije i Crne
Gore osiguravala logistiku (najsavremenije radarske centre, vazduhoplovne
baze, stru~nu pomo}, komunikacije, obavje{tajnu slu`bu, naoru`anje,
municiju, opremu) za Vojsku Srpske Republike BiH.259
Republika Srpska BiHje od preduze}a iz Savezne Republike
Jugoslavije nabavljala naoru`anje i vojnu opremu. Preduze}e Unis
Holding Pretis
iz Vogo{}e je 20. jula 1995. potpisalo ugovor sa Tehni~ko
remontnim zavodom u Kragujevcu o nabavci sljede}e vrste sredstava
naoru`anja i vojne opreme :
- mine 60 mm

5.000 komada

- mine 82 mm

5.000 komada

- FAB 100

100 komada

- FAB 250

100 komada

- metak 7,62 mm za automatsku
i poluatomatsku pu{ku

2.000.0000 komada

855

Operaciji Pancir 3je na podru~ju: Ni{i}ka visoravan - Krivajevi}i - Srednje
izvo|ena u periodu od 1. novembra 1993. - 25. februara 1994. (Isto).
Cilj Operacije Brgule-94, izvo|ene od 9. juna - 24. septembra 1994, je bio stabilizacija
fronta na Ni{i}koj visoravni.
258AIIZ, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Isto, inv. br. 5349, Zapisnik,
Dopuna izjave \. \. Vojska Srpske Republike BiHje koristila i modifikovane avio
bombe, koje su lansirane sa ugra|enim raketnim motorom (na avio bombu) te`ine od
100-250 kg. Ti motori su nabavljeni u inostranstvu, a u Srpsku Republiku Bosnu i
Hercegovinu
transportovani su preko Jugoslavije (avio bombe su ostale u skladi{tima
JNA koja su ustupljena Vojsci Srpske Republike BiH). Ugradnja raketnih motora je
vr{ena u Pretisuu Vogo{}i. Njihovu upotrebu je, na prijedlog komandanta korpusa,
odobravao li~no general Ratko Mladi} (Isto).
259ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 62 i 406; ICTY, Predmet: Br. IT-
94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 32;
Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18; AIIZ, inv. br. 5347-5354.
Municiju, minsko-eksplozivna i druga ubojita sredstva, uklju~uju}i i mine za
minobaca~e, Vojska Srpske Republike BiHje u kontinuitetu obezbje|ivala od proizvo|a~a
municije u Jugoslaviji, kao {to su: Prvi partizan(U`ice); Sloboda(^a~ak) i Kru{ik
(Valjevo) - AIIZ, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Isto, inv. br. 2-2733, Glavni {tab
Vojske Republike Srpske
, Sektor za pozadinu, Pov. br. 12/10-22, 23. januar 1994. —
Ministarstvu odbrane RS.

- okvir za automatsku pu{ku

2.000 komada

- osnovno punjenje M-74

5.000 komada.260
^etiri dana kasnije ponovo je izme|u navedenih preduze}a
sa~injen Kompenzacioni ugovor, po kome je Vojno tehni~ki zavod bio
obavezan da isporu~i sljede}u robu :
- FAB 100

100 komada

- FAB 250

100 komada

- mina 60 mm

5.000 komada

- mina 82 mm

5.000 komada

- metak 7,62 mm

2.000.000 komada

- osnovno punjenje M-74 za
minu 128 mm

18.835 komada.261
Vojska Srpske Republike BiHje gorivo i mazivo nabavljala u
Jugoslaviji i Republici Hrvatskoj. Vlada Srpske Republike BiHje u
vezi sa kupovinom i isporukom goriva i maziva direktno ugovarala sa
Vladom Republike Hrvatske. Ministarstvo odbrane Srpske Republike BiH
je bilo zadu`eno za realizaciju dopremanja goriva iz Republike
Hrvatske i to iz Splita (putnim pravcem preko Grahova) i iz Plo~a
(putnim pravcem preko Stoca). Gorivo (uglavnom D-2) je u periodu
od sredine 1993, a u najve}im koli~inama od po~etka 1995, dopremano
civilnim cisternama na podru~je Srpske Republike BiH.262

856

260AIIZ, inv. br. 2-2734, /Kompenzacioni/ ugovorzaklju~en dana 20. jula
1995. izme|u: 1) Tehni~ki remontni zavod Kragujevac koga zastupa direktor pukovnik
Todorovi} Borisav (kao prodavac) i 2) Unis Holding Pretis — Vogo{}a koga zastupa
direktor Motika Milorad, dipl. in`. (kao kupac).
261Isto, inv. br. 2-2735, Tehni~ko-remontni zavod \or|e Dimitrijevi} - \ura,
Pov. br. 819-1, 24. juli 1995, KOMPENZACIONI UGOVOR.
Tvornica Unis PretisVogo{}a je bila u obavezi da Tehni~ko remontnom zavodu

isporu~i sljede}u robu :
- rezana gra|a

500 m3

- banda`i za vagonske to~kove

100 komada

- gra|evinsko `eljezo

500 tona

- ~eli~ni profil 014

100 tona

- motor 1600 ccm golf benzinac

50 komada

- vagonski le`aj

250 komada (Isto).
262AIIZ, inv. br. 5347, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik,
Izjava \. \.; Isto, inv. br. 5350, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.

Srpski kolaboracionisti su gorivo od Hrvata dobili i prilikom
transporta hrvatskog stanovni{tva sa podru~ja centralne Bosne, a koje
je ispra}eno na podru~je op{tine Sokolac, gdje je za iseljavanje Hrvata,
u dogovoru izme|u politi~kog i vojnog rukovodstva Srpske Republike
BiH
i Hrvatske Republike Herceg-Bosne, formiran prihvatni centar.263
Pored toga, transakcija sa gorivom je ostvarivana i preko kontakata
koje su dogovarali i vojno obavje{tajni i drugi oficiri Vojske Srpske
Republike BiH
i Hrvatskog vije}a obrane.264
Srpski kolaboracionisti iz Bosne i Hercegovine su, radi obezbje|enja
municije i minsko-eksplozivnih sredstava, pored pomo}i iz Jugoslavijei
Republike Hrvatske odr`avali odre|ene kontakte i sa Rusijom. U tom
je cilju general Ratko Mladi} u martu 1995. boravio u Rusiji. Pored
toga, u Rusiju je 27. decembra 1995. i{ao i general \or|e \uki}, zajedno
sa pukovnikom Spasojem Uro{aninom (na~elnik Uprave za proizvodnju
Ministarstva odbrane Republike Srpske) i izvjesnim Sa{om (porijeklom
Rus, nastanjen u Beogradu), tra`e}i municiju, mine, granate, rezervne
dijelove za oru|a i drugu opremu.265

857

Kolaboracionisti~ka Srpska Republika BiH je u vezi sa nabavkom goriva 1993. sklopila
trgova~ke dogovore i sa kolaboracionisti~kom Hrvatskom Zajednicom (Republikom)
Herceg-Bosnom. Te su aran`mane ugovorili li~no predsjednici kolaboracionisti~kih
vlada Vladimir Luki} i Jadranko Prli}. Sastanci su na tom nivou odr`avani u selu Rujan
(na liniji dodira u op{tini Bosansko Grahovo) — Isto.
263AIIZ, inv. br. 5350, Zapisnik, Dopuna izjave \. \. “Vojska Srpske Republike
BiH
je, u dogovoru sa vladom Srpke Republike BiHosigurala prevozna sredstva za
iseljavanje Hrvata iz centralne Bosne u Mostar i Republiku Hrvatsku (preko Bosanske
Gradi{ke). Taj je zadatak realizovan, za {ta je Vojska Srpske Republike BiHdobila oko
60 tona goriva od Republike Hrvatske.
264Isto. Pukovnik Petar Salapura (na~elnik Obavje{tajne uprave Glavnog {taba
Vojske Srpske Republike BiH
) je bio zadu`en za kontakte sa Ivicom Raji}em iz Kiseljaka
(koji je, pored ostalog, bio aktivno uklju~en u izmje{tanje hrvatskog stanovni{tva iz
centralne Bosne).

Srbi su za transport goriva za potrebe Hrvatskog vije}a obrane Kiseljak, preko
podru~ja koja su kontrolisali, dobijali naknadu u gorivu koja je iznosila 50% koli~ina
goriva koja je transportovana. Na taj je na~in (samo po tom osnovu) Vojska Srpske
Republike BiH
dobila blizu 400 tona goriva, {to zna~i da su i jedinice HVO-a dobile istu
koli~inu. Taj je transport obavljen isklju~ivo preko Stoca, posebno u toku napada Hrvatske
vojske i Hrvatskog vije}a obrane na Armiju Republike Bosne i Hercegovine (Isto).
265Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.

Vojska Jugoslavije je od maja 1992. do kraja 1995. imala rukovode}u
ulogu u borbenim operacijama protiv Bosne i Hercegovine. Ona je
osiguravala `ivu silu(gdje je hiljade vojnih lica bilo na platnim listama
Vojske Jugoslavije) i time popunjavala Vojsku Srpske Republike BiH
starje{inskim sastavima iz Vojske Jugoslavije (te starje{ine su za svo
vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu dolazile iz
Beograda). Starje{ine te kolaboracionisti~ke vojske su postavljane i
unapre|ivane od strane predsjednika Savezne Republike Jugoslavije i
na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije.266

858

266ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 398, 407, 447, 452, 679, 687 i 967;
AIIZ, inv. br. 2-2559; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18. Tako su, primjera radi,
izme|u ostalih, postavljene i unapre|ene sljede}e starje{ine :

(AIIZ, inv. br. 7-53).

Obezbje|ivanje podr{ke i pomo}i za Vojsku Srpske Republike
BiH
izvo|eno je po planu logisti~kog obezbje|enja, odr`avanja
transporta, finansiranja kadrova, vazdu{nih i protiv-vazdu{nih
dejstava, medicinske podr{ke
i obavje{tajne slu`be Vojske Jugoslavije.
Kompletna logisti~ka podr{ka, posebno borbena sredstva (naoru`anje,
municija, rezervni dijelovi, gorivo), zatim hrana, vozila i drugo stizala
je iz Savezne Republike Jugoslavije, odakle su snabdjevane komande,
jedinice i ustanove Vojske Srpske Republike BiH. I vojnici i starje{ine
“Vojske Srpske Republike BiH” su lije~eni u bolnicama te dr`ave.
Popravka vojne opreme je vr{ena u Saveznoj Republici Jugoslaviji.267
Iz Savezne Republike Jugoslavije (Srbije, Vojvodine i Crne Gore)
su za potrebe Vojske Srpske Republike BiHu periodu od 1992. - 1995.
dopremana materijalno-tehni~ka i druga borbena sredstva (topografske
karte raznih razmjera, artiljerijske busole, snopari, tablice ga|anja za
minobaca~e, ma~ije oko za no}no artiljerijsko ga|anje, razmjernici, ru~ne
busole, izvi|a~ki dvogledi, ni{anske sprave i dr.), sanitetski materijal
i lijekovi (antibiotici oralni, analgetici oralni, sedativi oralni, kardiotonici:
Isoptin, Persantin, Lanikor, Lanitop; ampulirani lijekovi, dezinfekciona

859

267Isto. Sva je logistika, kao i starje{ine, za svo vrijeme agresije na Republiku
Bosnu i Hercegovinu stizala preko Beograda (te veze nisu nikako prekidane) —
Slobodna Bosna, 1. juni 2003. str. 18; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 446-
447, 452, 687 i 967. Tako je Operativna grupa Doboj u periodu od 5. avgusta do 14.
septembra 1992. iz Srbije i Crne Gore dobila velike koli~ine materijala, uklju~uju}i i
lako oru`je, artiljeriju, tenkovsku i raketnu municiju. Prvog janura 1993. je 29 teglja~a
bilo raspore|eno za transport materijala iz Savezne Republike Jugoslavije (za 1.
kraji{ki korpus) - ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 445-447 i 686.
Pripadnici Vojske Srpske Republike BiHsu slati na preglede i lije~enje na Vojno
medicinsku akademiju u Beogradu (AIIZ, inv. br. 2-2855, Komanda OG/Operativne
grupe/Doboj, Pov. br. 3524-1, Doboj, 21. juli 1994, - 4. ozrenskoj lakojpje{adijskoj
brigadi; Isto, inv. br. 2-2856, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 410-
1/94, 11. april 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2858, Komanda 4. ozrenske lake
pje{adijske brigade, Broj: 256-2/94, 23. februar 1994, OVLA[TENJE). Tako je,
primjera radi, komandant 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, kapetan I klase
Novoslav Nikoli}, 11. aprila 1994. izdao OVLA[TENJE vojniku Zlatku (Stojan) Jovi}u
(ro|en 2. januara 1959. u Vozu}oj, Zavidovi}i) “da preveze ranjene borce u Beograd
i nazad, sa vozilom marke Golf, registarski broj ZE 102-999, kao i to~enje goriva
za povratak
” (AIIZ, inv. br. 2-2856, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade,
Broj: 410-1/94, 11. april 1994, OVLA[TENJE).

sredstva, zavonji materijal, serumi i dr.), te oprema.268Vojna po{ta 4578
Beograd je 6. avgusta 1992. Vojnoj po{ti 2143 Beograd izdala nalog
da za potrebe Vojne po{te 4022 Banja Luka izda sljede}a sredstva :
- komplet KLK-2

1 komad

- Centrala TLCI-10

1 komad

- PKON-10A

1 komad

- Kabl Pk@P-12/250 m

1 komad.269
Vojna po{ta 4578 Beograd je 26. januara 1993. Vojnoj po{ti 4798
Beograd izdala nalog da, u vezi sa zahtjevom Komande 1. srpske
ozrenske brigade — Rudine, izda sredstva veze :
- telefonska centrala TLC1-10

1 komad

- telefon M-63

5 komada

- PKON-10

1 komad

- akumulatorske baterije 5TB-5,5

20 komada

- kabl PTK-56

6 komada.270
Skup{tina Vojvodine je krajem novembra 1994. osigurala 12 cisterni
motornog goriva D-2, kao i odre|ene koli~ine municije, za potrebe 1.
i 2. korpusa Vojske Srpske Republike BiH.271

860

268AIIZ, inv. br. 2-2710, 1. ozrenska laka pje{adijska brigada, Komanda brigade,
15. mart 1993. — Vojno-geografskom institutu Beograd; Isto, inv. br. 2-2711, 1. srpska
ozrenska brigada, 5. bataljon “Rudina” Bo~inja, Str. pov. broj: 01-791-1/92, 7. decembar
1992, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2712, 1. srpska ozrenska brigada, 5. bataljon “Rudina”
Bo~inja, SPISAK POTREBNIH SANITETSKIH MATERIJALA I LIJEKOVA.
269Isto, inv. br. 2-2713, Vojna po{ta Br. 4578, Pov. br. 46-452/1, 6. avgust 1992.
— Vojnoj po{ti 2143 Beograd; Isto, inv. br. 2-2715, Vojna po{ta 2143, Pov. br. 4-108, 7.
avgust 1992, SPROVODNI LIST — Trebovanje — Revers.
270AIIZ, inv. br. 2-2717, Vojna po{ta Br. 4578, Pov. br. 131-16/2, 26. januar
1993. Beograd — Vojnoj po{ti 4795 Beograd.
271Isto, inv. br. 2-2719, Ratno predsjedni{tvo Op{tine Petrovac, Str. pov. br.
534/94, 22. novembar 1994. - Komandantu zdru`enih snaga VRS Biha}ko-krupskog
rati{ta, n/r general pukovnika Manojla Milovanovi}a Jasenica. Predsjednik Ratnog
predsjedni{tva Op{tine Petrovac (Nikola Kecman) je, s tim u vezi, 22. novembra 1994.
obavijestio generala Milovanovi}a, komandanta Zdru`enih snaga Vojske Republike
Srpske
, da “iz Skup{tine Autonomne pokrajine Vojvodine, predsjednik doktor
Savo Stupar, javlja da je dana 21. 11. 1994. godine utovareno 12 cisterni motornog

Postoje indicije da je i Vlada Republike Crne Gore kolaboracio-
nisti~koj Republici Srpskoj neposredno osiguravala materijalno-tehni~ka
sredstva.272

861

goriva D-1 za potrebe 1. i 2. korpusa Vojske Republike Srpske. Isto tako javlja da
je utovarena tra`ena koli~ina municije za potrebe istog korisnika i da }e biti
upu}ena brzo
” (Isto).

Nikola Kecman se 23. maja 1995, u svojstvu predsjednika Skup{tine op{tine
Petrovac, obratio Skup{tini Vojvodine, sa zahtjevom za isporuku 90 tona motornog
goriva D-2. Taj zahtjev je obrazlo`en na sljede}i na~in :

“Molimo Vas da prihvatite istinu da se nalazimo u krajnje te{kom polo`aju,
kako u pogledu odbrane naroda i teritorija, tako i u pogledu funkcionisanja ratne
privrede.

Narod, materijalna dobra i teritorija ugro`eni su od na{eg neprijatelja.
Mobilisano je sve {to pu{ku nositi mo`e.
Mnogo {to nam nedostaje da bi odr`ali Vojsku u borbenoj gotovosti, da bi
ratna privreda mogla proizvoditi neophodna sredstva za vo|enje rata i za
pre`ivljavanje stanovni{tva. Ipak, najve}u oskudicu trpimo u energentima,
pogotovo nam nedostaje motorno gorivo.
Obra}amo Vam, se sa molbom da nam za potrebe Vojske i funkcionisanja
ratne privrede Petrovac isporu~ite 90 tona motornog goriva D-2
” (Isto).
272Isto, inv. br. 2-2731, Republika Srpska, Skup{tina Op{tine Petrovac, Izvr{ni
odbor, Broj: 01-110-1-83/94, 21. april 1994. — Vladi Republike Crne Gore, Ministarstvu
energetike, n/r gospodinu Bojovi}u Podgorica. Taj je zahtjev Bogdan Latinovi}
(predsjednik Izvr{nog odbora Skup{tine Op{tine Petrovac) obrazlo`io na sljede}i na~in:
Molimo Vas da izdate odobrenje za isporuku 32.000 litara motornog goriva D-2
za potrebe proljetne sjetve i funkcionisanje javnih slu`bi u op{tini Petrovac,
Republika Srpska.

Obzirom da direkcija za robne rezerve, zbog te{ko}a u snabdijevanju, nije
bila u mogu}nosti isporu~iti planirano motorno gorivo op{tini Petrovac za
proljetnu sjetvu i da, prema posljednjim informacijama, takve mogu}nosti ne}e ni
biti, molimo da hitno odobrite nazna~enu koli~inu motornog goriva za na{e potrebe.
Obavje{tavamo Vas da se skoro cjelukupno mu{ko stanvni{tvo op{tine Petrovac
nalazi na linijama fronta i da sjetvu mogu obaviti samo tokom nekoliko dana kada
se nalaze na odmoru, a to je nemogu}e obaviti u tako kratkom roku bez ma{ina.
Budu}i da je na{ imperativ da sebi obezbjedimo samodovoljnost u prehrani moramo
zasijati planirane povr{ine, pogotovo zbog toga {to smo nabavili i raspodjeli repro-
-materijal za sjetvu.

Tako|e bi izvjesnu manju koli~inu ovog goriva koristili za potrebe ratne
bolnice 2. K. K. u Petrovcu jer ovih dana o~ekujemo ozbiljnije neprijateljske
napade na biha~ko-petrova~kom rati{tu.

I raketni motori 122 mm GRADsu nabavljani u Saveznoj Republici

Jugoslaviji.273

Uprava za snabdijevanje Vojske Jugoslavije je Vojsci Republike
Srpske
obezbje|ivala i eksploziv.274I oru|a za operativnu podr{ku su
nabavljena u Vojnotehni~kom institutu u Beogradu, gdje je obu~avanai
posluga.275

Srpska Republikaje u Saveznoj Republici Jugoslaviji koristila
usluge i opremu ispitnih poligona za ispitivanje artiljerijske municije
i drugih sredstava naoru`anja i vojne opreme, za ~ija ispitivanja nije
imala poligona na podru~ju te kolaboracionisti~ke tvorevine.276

862

Motorno gorivo bi za Petrovac preuzeo preduze}e ‘Grme~produkt’ iz Petrovca,
a prevoz }e obaviti voza~ Zoran Grbi} sa {lepom reg. oznake TD-139-95 i
cisternom reg. oznake 13-70-TD.
Molimo za razumijevanje i hitnost isporuke
” (Isto).
273AIIZ, inv. br. 2-2737, “Pretis” Holding Vogo{}a, 10. maj 1994. — Glavni {tab
Vojske Republike Srpske, na li~nost generala Mladi}a. Motika Milorad (direktor Pretis
Holdinga u Vogo{}i) se 10. maja 1994. obratio Glavnom {tabu Vojske Republike Srpske,
“na li~nost generala Mladi}a”, sa molbom da urgira “kod na~elnika General{taba VJ,
gen. Peri{i}a. Va{ dopis na 1.000 kom. raketnih motora 122 mm ‘GRAD’ bude
upu}en pomo}niku ministra odbrane SRJ za Vojno-privredni sektor na
odobrenje, koje bi bilo upu}eno na HOLDING ‘Kru{ik’ Valjevo, a za potrebe
HOLDING ‘PRETIS’
” (Isto).
274AIIZ, inv. br. 2-2733, Glavni {tab Vojske Republike Srpske, Sektor za
pozadinu, Pov. br. 12/10-22, 23. januar 1994. — Ministarstvu odbrane RS.
275AIIZ, inv. br. 2-2736, “Pretis” Vogo{}a, Str. pov. br. 47, 19. februar 1994. —
Na~elniku [taba VRS general-majoru Manojlu Milovanovi}u.
276AIIZ, inv. br. 2-2728, NAREDBA predsjednika Vlade Srpske Republike Bosne
i Hercegovine
, Broj: 02-99, Pale, 20. avgust 1992. O tome je Ministarstvo odbrane
Srpske Republike Bosne i Hercegovinesa nadle`nim institucijama Savezne Republike
Jugoslavije potpisalo ugovor. Tako je, na primjer, sa TOC KoV — Poligon Nikinci,
postojao ugovor, gdje je vr{eno ispitivanje metka 105 mm sa TE granatom (ispitivanje
sigurnosti municije) - AIIZ, inv. br. 2-2729, TOC KoV — Poligon Nikinci, PROTOKOL
GA\ANJA, 17. septembar 1993, ISPITIVANJE METKA 105 mm sa TE GRANATOM.
UNIS- TVORNICA SARAJEVO — VOGO[]A je 22. avgusta 1993. TOC
/Tehni~ki opitni centar/ NIKINCI otpremila odre|ene koli~ine mina 120 mm i baruta
(AIIZ, inv. br. 2-2730, UNIS - TVORNICA SARAJEVO - VOGO[]A, NALOG —
OTPREMNICA br. 779/93, 22. avgust 1993. — TOC — NIKINCI).

Srpski kolaboracionisti su u Saveznoj Republici Jugoslaviji po
osnovu ugovora obezbje|ivali sredstva i robu, te nabavljali i ~elik,
bakar, barut, upalja~e, TNT, ~aure i ambala`u.277
Transport roba iz Savezne Republike Jugoslavije u Republiku
Srpsku
i obratno predstavljao je stalnu aktivnost za preduze}a namjenske
proizvodnje i remontne zavode u sastavu Vojske Republike Srpske.278
Obezbje|ivanje materijalno-tehni~kih sredstava i kompletne
logisti~ke podr{ke i pomo}i Vojsci Srpske Republike BiHod strane
Vojske Jugoslavije bilo je na najvi{em nivou utvr|eno i dobro razra|eno.
Od kraja 1993. komande jedinica Vojske Srpske Republike BiHsu, u
skladu sa zajedni~kim stavom i dogovorom na~elnika General{taba
Vojske Jugoslavije i komandanta Glavnog {taba Vojske Srpske
Republike BiH
, te nare|enja komandanta Glavnog {taba Vojske Srpske
Republike BiH
od 23. oktobra 1993,279sve zahtjeve za izuzimanje

863

Navedenom je naredbom prof. dr. Branko \eri} (predsjednik “Vlade”) naredio
Ministarstvu privrede “da se preduze}ima namjenske proizvodnje iz Srpske
Republike i organa iz SRJ izna|u zadovoljavaju}a rje{enja naplate potra`ivanja
po realizovanim doma}im i izvoznim poslovima
” (Isto).
277AIIZ, inv. br. 2-2732, “Unis Pretis” Vogo{}a, ecc. PS/]S, 4. april 1995. — EI
“Bira~” Zvornik Zvornik, Asignacioni nalog; Isto, inv. br. 2-2731, “Pretis” Vogo{}a,
Str. pov. br. 419/94, 20. decembar 1994. — Glavnom {tabu Vojske Republike Srpske,
Sektor za pozadinu; Isto, inv. br. 2-2733, Glavni {tab Vojske Republike Srpske, Sektor
za pozadinu, Pov. br. 12/10-22, 23. januar 1994. — Ministarstvu odbrane RS.
278AIIZ, inv. br. 2-2740, Ministarstvo odbrane, Str. pov. br. 05-21-2179/95, 22.
maj 1995. — Preduze}ima namjenske proizvodnje i remontnim zavodima.
279AIIZ, inv. br. 2-2811, Komanda 1. kraji{kog korpusa, str. pov. br. 18/1-15/1,
24. oktobar 1993. — Komandi 1. {ipovske lake pje{adijske brigade.
Na~elnik General{taba Vojske Jugoslavije i komandant Glavnog {taba Vojske
Srpske Republike BiH
su 1993. zajedni~ki zauzeli stav i dogovor o nabavci svih vrsta
materijalno-tehni~kih sredstava (municije, minsko-eksplozivnih sredstava, goriva, rezervnih
dijelova, hrane, lijekova i dr.) iz Vojske Jugoslavije. General Momir Tali} je, u skladu
sa tim i nare|enjem komandanta Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH, str. pov.
br. 02/2-860, od 23. oktobra 1993, izdao 24. oktobra 1993. nare|enje kojimje detaljno
regulisan postupak oko nabavke materijalno-tehni~kih sredstava iz Vojske Jugoslavije.
To je nare|enje komandant 1. kraji{kog korpusa (general Momir Tali}) obrazlo`io na
sljede}i na~in : “Naime, u dosada{njem toku rata, pored redovnog snadbevanja
jedinica i komandi VRS
/Vojska Republike Srpske- prim. S. ^./, po {emiPoOb-a
/pozadinsko obezbje|enje — prim. S. ^./,javili su se i paralelni kanali snadbevanja

bilo koje vrste materijalno-tehni~kih sredstava od Vojske Jugoslavije
dostavljale komandama korpusa (organi za pozadinu), koje su ih
objedinjavale i dostavljale Glavnom {tabu Vojske Srpske Republike
BiH
(Sektor pozadine). Uz zahtjev je navo|ena ta~na vrsta i koli~ina
materijalno-tehni~kih sredstava i izvor - vojna po{ta u Vojsci Jugoslavije
iz koje su materijalno-tehni~ka sredstva obezbje|ivana.280
Pozadinski sektor Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiHje
prispjele zahtjeve objedinjavao po granama i slu`bama i tri puta ih
mjese~no (10., 20. i 30. u mjesecu) podnosio komandantu (generalu
Mladi}u) na potpis, a zatim ih proslje|ivao na~elniku General{taba
Vojske Jugoslavije na odobrenje. Poslije odobravanja iz Beograda,
pozadinski sektor Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiHje
preko pozadinskih baza anga`ovao izuzimanje i distribuciju odobrenih
materijalno-tehni~kih sredstava jedinicama, uz propisanu materijalno
knjigovodstvenu dokumentaciju.281
Vojsku Srpske Republike BiHlogisti~ki su pomagali i podr`avali
UNHCR i UNPROFOR. Tako je 1. bratuna~ka laka pje{adijska brigada
za period januar - juni 1995. od UNHCR-a (Komesarijat za izbjeglice)
primila sljede}e artikle hrane :
- ulje

1.178 litara

- riba

2.535 kilograma

864

jedinica u koja su se pored ovla{}enih lica, uklju~ili razni snabdeva~i donatori i
sli~no. Ovakav dodatni na~in snadbevanja komandi i jedinica prouzrokovao je
nekontrolisano, neplansko i nenamensko odlivanje svih vrsta TMSi drugih MS
/materijalna sredstva — prim. S. ^../iz VJ/Vojska Jugoslavije — prim.S. ^./, a pojedine
komande i jedinice stavilo u neravnopravniji polo`aj, kao i to da su pojedina TMS
dolazila u ruke neprijatelja, a pojedinci su se na taj na~in sramno bogatili, {to je
kod pripadnika VJ i VRS izazivalo duboko nezadovoljstvo
” (Isto).
280Isto.
281Isto. Od tada nijedan zahtjev komandi i jedinica koji nije upu}ivan
navedenim putem i bez li~nog potpisa komandanta Glavnog {taba Vojske Srpske
Republike BiH
i na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije nije razmatran ni
odobravan. “Protiv lica koja podnose zaheve direktno jedinicama Vojske
Jugoslavije bez potpisa napred navedenih lica pokreta}e se krivi~ni postupak
”.
Od 23. oktobra 1993. “nijedna komanda i ustanova Vojske Jugoslavije ne}e
odobravati ni izdavati bilo koju vrstu materijalno-tehni~kih sredstava, bez
odobrenja i li~nog potpisa na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije
” (Isto).

- ~aj

18 kilograma

- narezak

4.667 kilograma

- pa{teta

75 kilograma

- suhi kvasac

200 kilograma

- krompir

1.500 kilograma

- meso

1.662 kilograma

- svinjska mast

50 kilograma

- sjemena

1.500 paketa.281a
Navedena bratuna~ka brigada je u periodu od 1. do 31. jula 1995,
u vrijeme genocida nad Bo{njacima u i oko Srebrenice, od UNHCR-a
dobila sljede}e koli~ine pogonskih goriva :
- D-2 (dizel-gorivo)

30.000 litara

- MB (motorni benzin)

400 litara.281b
Vojska Srpske Republike BiHje finansirana iz Beograda. Ta je
vojska naredbodavnu, izvr{nu i platnu funkciju obavljala preko Vojske
Jugoslavije. Aktivni sastav (oficiri, podoficiri i gra|anska lica u JNA)
te vojske redovno je primao plate i penzije iz Beograda, od Vojske
Jugoslavije, odnosno Savezne Republike Jugoslavije. Na platnom spisku
Vojske Jugoslavije u Saveznoj Republici Jugoslaviji nalazile su se sve
starje{ine JNA koje su raspore|ene ili kasnije upu}ene u Vojsku Srpske
Republike BiH
. General \or|e \uki} (pomo}nik komandanta Vojske
Srpske Republike BiH
za pozadinu) je na sastanku u Komandi 1. kraji{kog
korpusa u Banja Luci, 4. juna 1992, govorio o finasiranju Vojske
Srpske Republike BiH
. S tim u vezi, on je, pored ostalog, tada rekao:
Savezna vlada }e finansirati ovu vojsku sa brojnim stanjem od 19.
maja 1992. koje je bilo na njenom ra~unu
”, te da je “Vlada Srpske
BiH donijela odluku o finasiranju vojnih obveznika - razlika
”.282

865

281aAIIZ, inv. br. 2-3032, Komanda lpbr /laka pje{adijska brigada/ Bratunac,
Pov. br. 10-558/95, 4. juli 1995. — KDK /Komandi Drinskog korpusa/.
281bAIIZ, inv. br. 2-3031, Komanda 1. brlpbr /bratuna~ke lake pje{adijske
brigade/, Pov. br. 10-723/95, 2. juli 1995. — KDK.
282AIIZ. inv. br. 2-2556; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \., Isto, inv. br.
2-2743, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Pov. br. 23/35-273/1, 26. mart 1993. — 1. brigadi

To je zna~ilo da }e “vlada” kolaboracionisti~keSrpske Republike Bosne
i Hercegovine
finansirati samo razliku.283
Aktivna vojna lica (oficiri, podoficiri i vojnici po ugovoru) i
radnici u Vojsci Republike Srpskedobijali su li~ne dohotkeod Vojske
Jugoslavije (radne liste su dostavljane u Vojno ra~unski centar
General{taba Vojske Jugoslavije Beograd, radi isplate).284 I isplatu
naknada tro{kovaaktivnim vojnim licima i radnicima za trupno putovanje
za vrijeme provedeno na izvr{enju zadataka u komandama i jedinicama
Vojske Republike Srpskevr{io je Ra~unski centar Ministarstva odbrane
Vojske Jugoslavije u Beogradu.285Isplata ~ekovaPo{tanske {tedionice
Beograd aktivnim vojnim licima, vojnicima po ugovoru i radnicima u
toj kolaboracionisti~koj vojsci realizovana je preko Vojno-ra~unskog
centra General{taba Vojske Jugoslavije dva puta u toku mjeseca (za
teku}i mjesec).286

866

i drugima; Isto, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 4. juni 1992,
str. 243; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA
O. S., 5. juni 1996, str. 28-29, 49 i 62-64; Pukovnik Selak tvrdi da su rezervni oficiri i
vojni obveznici
Vojske Republike Srpskedobijali platu od “vlade” kolaboracionisti~ke
tvorevine Republike Srpske(Isto, str. 54 i 61). Naredbe o penzionisanju aktivnih vojnih
lica potpisivalo je Ministarstvo odbrane Savezne Republike Jugoslavije. Rje{enja o penziji
dobijana su od SSNO-a - Zavoda za socijalno osiguranje vojnih osiguranika Vojske
Jugoslavije u Beogradu (Isto).
Pla}anje oficirskog kadraVojske Srpske Republike BiHje od kraja 1993. vr{eno
preko 30. kadrovskog centra (ustanova Vojske Jugoslavije). To je ura|eno novembra
1993. odlukom Vrhovnog savjeta odbrane, zadu`enim za odbrambenu politikuSR
Jugoslavije (sastavljen od saveznog i predsjednika dvije republike), a kojim je upravljao
Slobodan Milo{evi}. Mjese~na davanja za taj centar iznosila su oko 1.600.000 DM. Na
platnom spisku Vojske Jugoslavije izme|u 1993. i 1997. nalazilo se oko 4.000 oficira
u Vojsci Srpske Republike BiH(Dani, 20. juni/lipanj 2003, br. 314, str. 14).
283AIIZ, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Slobodna Bosna, 19. juni 2003,

str. 17-18.

284AIIZ, inv. br. 2-2742, Komanda 30. lpd, Pov. br. 86-76, 6. mart 1993. —

Komandi 10. lpbr.

285Isto, inv. br. 2-2743, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Pov. br. 23/35-273/1, 26.
mart 1993. — 1. brigadi i drugima.
286Isto, inv. br. 2-2744, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Int. Br. 23/35-301, 5.
april 1993. — 1. brigadi i drugima.

Svim aktivnim vojnim licima u Vojsci Srpske Republike BiHupla}ivan
je li~ni dohodak iz Beograda preko po{tanskih teku}ih ra~una. O tome
je postignut sporazum izme|u Savezne Republike Jugoslavije i Srpske
Republike Bosne i Hercegovine
. Preko 30. Kadrovskog centra General{taba
Vojske Jugoslavije u Beogradu obra~unavana je plata i druge prinadle`nosti,
kao {to su: penzijski sta`, odvojeni `ivot, lije~enje, ovjera zdravstvenih
knji`ica, molbe za stanove, {kolovanje oficira, odmarali{ta i dr. Oficiri
i civilna lica u Vojsci Srpske Republike BiH, koji su vo|eni u 30.
Kadrovskom centru, u General{tabu Vojske Jugoslavije, primali su iste
plate kao i te kategorije vojnih lica u Saveznoj Republici Jugoslaviji.287
Profesionalnim vojnicima (profesionalni oficir, profesionalni
podoficir, oficir po ugovoru, podoficir po ugovoru i vojnik po ugovoru)
Vojske Jugoslavije na slu`bi u komandama, jedinicama i ustanovama
Vojske Republike Srpskeje, na osnovu ~lana 156. i 157. Zakona o
Vojsci Jugoslavije, priznavano pravo na sta` osiguranja u dvostrukom
trajanju
288i pravo na naknadu za slu`bu pod ote`anim (posebnim)

867

287AIIZ, inv. br. 2-1082 do 2-1104; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.;
Isto, inv. br. 5339, Zapisnik, Dopuna izjave A. K.; Isto, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka
pukovnika JNA O. S., 4. juni 1992, str. 243-244.
288AIIZ, inv. br. 2-2751, General{tab Vojske Jugoslavije, Sektor za popunu,
mobilizaciju i sistemska pitanja, Personalna uprava, Pov. br. 14-2649/162, 30. avgust
1994, RE[ENJE; Isto, inv. br. 2-2755, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Pov. br. 6/8-73,
6. avgust 1994. — Komandi 15. pbr /pje{adijska brigada/; Isto, inv. br. 2-3045, Pandurevi} Jovana
Vinko, major pje{adije, 18. juli 1994, Beograd, IZVE[TAJ O PRIJEMU DU@NOSTI
komandanta lake pe{adijske brigade, u Korpusu KoV, u 30. Kadrovskom centru, u
General{tabu Vojske Jugoslavije, dana 10. novembra 1993. Obja{njenja u vezi sa
regulisanjem sta`a osiguranja u dvostrukom trajanju za profesionalne vojnike (profesionalni
oficiri, oficiri i podoficiri po ugovoru i vojnici po ugovoru) davao je 30. Kadrovski centar
General{taba Vojske Jugoslavije. Tako je, primjera radi, General{tab Vojske Jugoslavije,
Sektor za popunu, mobilizaciju i sistemska pitanja, Personalna uprava, Pov. br. 14-
2649/162, 30. avgusta 1994, na osnovu ~lana 156. i 157. Zakona o Vojsci Jugoslavije
(“Slu`beni list SRJ”, broj 67/930, rje{avaju}i po zahtjevu pukovnika Nikole(Nikole)
Kajteza, koji je tra`io priznavanje prava na sta` osiguranja u dvostrukom trajanju, donio :

R E [ E NJ E

Priznaje se pravo KAJTEZ Nikole NIKOLI, pukovniku, iz Vojne po{te 3001
Beograd na sta` u dvostrukom trajanju u vremenu od 07. 12. 1992. godine i sada.

uslovimaod 34-38 odsto.289

868

O b r a z l o ` e nj e :

KAJTEZ Nikole NIKOLA, pukovnik, iz Vojne po{te 3001 Beograd, podneo
je dana 24. 07. 1994. godine zahtev za priznavanje prava na sta` osiguranja u
dvostrukom trajanju za period od 07. 12. 1992. godine i sada.
Uvidom u prilo`ena dokumenta slu`bene evidencije utvr|eno je da su
ispunjeni uslovi iz ~lana 264. stav 3. Zakona o Vojsci Jugoslavije za priznavanje
prava na sta` osiguranja u dvostrukom trajanju, pa je odlu~eno kao u dispozitivu
ovog re{enja.

Ovo re{enje je kona~no u upravnom postupku i protiv njega nije dopu{tena
`alba ve} se mo`e podneti tu`ba Vrhovnom Vojnom sudu — Beograd, u roku od 30
dana od dana uru~ivanja. Tu`ba se podnosi u dva primerka neposredno sudu ili
po{tom preporu~eno
” (AIIZ, inv. br. 2-2751).
289Isto, inv. br. 2-2752, Vojna po{ta 7421, Pov. br. 1778-2/20, 3. decembar 1993,
Sanski Most, RE[ENJE; Isto, inv. br. 2-2754, Vojna po{ta 3001 Beograd, Pov. br. 6/8-
59-12, 15. juli 1994, RE[ENJE. Starje{inama na slu`bi u “Vojsci Republike Srpske”,
koji su na osnovu odluka General{taba Vojske Jugoslavije, izvr{avali zadatke “na
kriznom podru~ju
”, pripadala je naknada pod ote`anim (posebnim) uslovima.
Tako je, primjera radi, Vojna po{ta 3001 Beograd 15. jula 1994. (Pov. broj. 6/8-59-12),
na osnovu ~lana 156. Zakona o Vojsci Jugoslavije (“Slu`beni list SRJ”, broj 67/93) i
~lana 71, stav 1. Pravilnika o naknadi putnih tro{kova u VJ (“Slu`beni vojni list”, broj
38/93), rje{avaju}i u predmetu priznavanja prava na naknadu za slu`bu pod ote`anim
(posebnim) uslovima, donijela :
R E [ E NJ E

1. PRIZNAJE SE PRAVO STAR^EVI] Jove GOJKU, majoru na slu`bi u
VP 3001 Beograd na naknadu za slu`bu pod ote`anim /posebnim/ uslovima i to :
a/ U visini od 30 % od osnovne plate /~lan 24. stav 1. i 2./ koje mu je priznato

ranijim re{enjem.

b/ Uve}anje naknade u visini od 4 % od osnovne plate /~lan 24. stav 3./ od 31.

10. 92. godine.

c/ Ukupna visina naknade po ovom re{enju iznosi 34 % od osnovne plate.
Uve}anje naknade u visini od 4 % od osnovne plate /~lan 24. stav 3./ vr{iti
analogno datumu navedenom u alineji pod b. kada se za to ispune uslovi.

O b r a z l o ` e nj e :

U postupku je utvr|eno da STAR^EVI] Jove GOJKO, major na slu`bi u
VP 3001 Beograd obavlja du`nost na teritoriji odre|enoj odlukom Na~elnika
General{taba Vojske Jugoslavije na kojoj se slu`ba vr{i pod ote`anim /posebnim/
uslovima od 31. 10. 1992. godine.

General \or|e \uki} je 5. jula 1992, na sastanku sa pomo}nicima
komandanata za logistiku 1. i 2. kraji{kog korpusa, zatimkomandanta
14. pozadinske baze, te komandanta Vazduhoplovstvai Protiv-vazdu{ne
odbrane “Vojske Srpske Republike BiH”, ponovo naglasio ~injenicu da
je “finansiranje aktivnih vojnih licai gra|anskihlica ostalo na
saveznom nivou
”, a “finansiranje vojnikasa brojnim stanjem do
20. maja 1992
, ostalo na saveznom nivou. Poslije toga i preko tog
broja ispla}uju DPZ iz koje je do{ao
”, tj. finansiranja su obavljale
dru{tveno-politi~ke zajednice iz kojih su vojnici dolazili.290
Za sva vojna lica koja su odlazila za Saveznu Republiku Jugoslaviju,
radi obilaska porodica, lije~enja u zdravstvenim ustanovama, prijevoza
po{te i “obavljanja slu`benih zadataka”, komande, jedinice i ustanove
Vojske Republike Srpskeorganizovale su centralizovani transport na
nivou te kolaboracionisti~ke tvorevine.291
Podru~je Republike Srpske BiHje bilo (fakti~ki) u istom privrednom
sistemu kao i Savezna Republika Jugoslavija. Narodna banka Jugoslavije
je obrazovala Narodnu banku Republike Srpske, koja je vr{ila funkciju
centralne banke za to podru~je.292Sredinom februara 1993. regulisan

869

Visina naknade navedene pod a/ i b/ u dizpozitivu ovog re{enja je odre|ena
na osnovu ~lana 24. stav 1, 2. i 3. Pravilnika.
Na osnovu napred iznetog stekli su se uslovi za priznavanje prava na
naknade propisane odredbama ~lana 24. stav 1, 2. i 3. Pravilnika.
Na osnovu napred iznetog stekli su se uslovi za priznavanje prava na
naknade propisane odredbama ~lana 24. stav 1, 2. i 3. Pravilnika o naknadi putnih
i drugih tro{kova u VJ/SVL broj 38/93 pa je re{eno kao u dispozitivu ovog re{enja.
PRAVNA POUKA O @ALBI: Protiv ovog re{enja dopu{tena je `alba u roku
od 15 /petnaest/ dana od dana uru~enja re{enja. @alba se podnosi redovnim
putem
” (AIIZ, inv. br. 2-2754, Vojna po{ta 3001 Beograd, Pov. br. 6/8-59-12, 15. juli
1994, RE[ENJE).

290AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., sveska 2, 5. juli
1992. str. 61; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18.
291AIIZ, inv. br. 2-2746, Komanda 2. KK /Kraji{ki korpus/, Pov. br. 21-70/1, 31.
maj 1993. — Komandi 1. lpbr i drugima. U tom je cilju Komanda 2. kraji{kog korpusa
i 31. maja 1993. izdala nare|enje o prijevozu vojnih lica za Beograd i obrnuto, u kome
je precizirano uvo|enje stalne autobusne linije, mjesto i vrijeme odlazaka za Beograd,
te povratak iz Beograda i dr.
292AIIZ, inv. br. 2-2759, Narodna banka Jugoslavije, IZVE[TAJ (“STROGO

POVERLJIVO”), str. 1-9.

je jedinstveni monetarni sistem i jedinstvena monetarna politika na
podru~ju Savezne Republike Jugoslavije, RepublikeSrpskei Republike
Srpske Krajine
. Narodne banke navedenih kolaboracionisti~kih dr`ava
usagla{avale su sve instrumente monetarno-kreditnog regulisanja sa
odgovaraju}im odlukama monetarno-kreditnog regulisanja Narodne
banke Jugoslavije. U tom su cilju kamatne politike, nivo eskontnih
stopa, zatim politika obavezne rezerve, odnosno stope obavezne rezerve
narodnih banaka Republike Srpskei Republike Srpske Krajinebile
potpuno usagla{ne sa odgovaraju}iminstrumentima Narodne banke SR
Jugoslavije. Devizne rezerve narodnih banaka navedenih “republika”
bile su sastavni dio deviznih rezervi Narodne banke SR Jugoslavije,
koje su knjigovodstveno vo|ene na posebnim ra~unima u inostranstvu
i podra~unima kod Narodne banke SR Jugoslavije. Naloge za
kori{tenje deviznih rezervi sa podru~ja narodnih banaka “srpskih
republika” davala je Narodna banka SR Jugoslavije.293
Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je sve pozadinske baze JNA
predalo Vojsci Srpske Republike BiH. Tako je 993. pozadinska baza
Banja Luka preimenovana u 14. pozadinsku bazu Banja Luka. Za
komandanta te baze je, u skladu sa naredbom ministra odbrane Srpske
Republike Bosne i Hercegovine
, od 15. juna 1992, imenovan pukovnik
Milan [kondri}, a razrije{en du`nosti pukovnik Osman Selak.294
Pored 14., na podru~ju Srpske Republike Bosne i Hercegovine
djelovale su jo{ tri pozadinske baze: 35. (u Bijeljini), 27. (na Sokocu)
i 30. (u Bile}i).295

870

Narodna banka Republike Srpskeje formirana 12. maja 1992. (donesen je Zakon
o Narodnoj banci, imenovan vr{ilac du`nosti guvernera i ~lanovi Savjeta). Bankaje
po~ela sa radom u prostorijama ekspoziture Narodne banke Bosne i Hercegovine u ul.
Marije Bursa}, br. 4 u Banja Luci, koriste}i i opremu te banke. Posebnu podr{ku u
po~etku rada Narodna banka Republike Srpskeje imala od Narodne banke Jugoslavije,
iz koje je, pored ostalog, kori{tena stru~na pomo} i metodologija rada, izrada
nov~anica i sl. (AIIZ, inv. br. 2-2760, Narodna banka Republike Srpske, GODI[NJI
IZVJE[TAJ za 1992. godinu, Banja Luka, maja 1993. godine).
293Isto.

294AIIZ, inv. br. 2-2555, Komanda 14. pozadinske baze, pov. br. 28-24, 10. juli
1992, ZAPISNIK...; AIIZ, inv. br. 2-2555, Naredba broj 2-18 Ministra odbrane Srpske
Republike Bosne i Hercegovine, od 15. juna 1992. — Komandi 14. pozadinske baze.
295AIIZ, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.

5.Ostale oru`ane formacije i grupe
iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske

U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu, uz regularne jedinice
JNA/Vojske Jugoslavije i srpske kolaboracionisiti~ke oru`ane formacije
iz Bosne i Hercegovine, u~estvovale su i razne druge oru`ane jedinice
i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske koje su, ustvari, predstavljale
otjelotvorenje hegemonisti~kih ciljeva stranaka i partija kojima su
pripadale, kao i jedan od instrumenata u realizaciji velikosrpske politike,
prije svega, vladaju}ih krugova u Srbiji i Crnoj Gori. Osnovna zajedni~ka
karakteristika svih tih formacija i grupa, koje su imale svoja sjedi{ta i
logistiku u Srbiji i Crnoj Gori, bila je ~etni~ka ideologija i ~etni{tvo, sa
svim svojim obilje`jima (genocid i drugi zlo~ini najstra{nijih razmjera).
Na osnovu raspolo`ivih podataka mo`e se utvrditi da su u agresiji
i drugim zlo~inima u Republici Bosni i Hercegovini sa teritorije Srbije
i Crne Gore u~estvovale sljede}e oru`ane formacije i grupe :
- Arkanovci(ili Srpska dobrovolja~ka garda), pod vo|stvom
@eljka Ra`natovi}a-Arkana;
- [e{eljevci(Srpski ~etni~ki pokret), pod vo|stvom Vojislava
[e{elja, predsjednika Srpske radikalne stranke;
- Beli orlovi, pod vo|stvom Mirka Jovi}a, predsjednika Srpske
(stranke) narodne odbrane;
- Rojalisti, pod vo|stvom Mihajla Mla|enovi}a, predsjednika
Srpskog rojalisti~kog bloka;
- Srpska garda, Srpskog pokreta obnove Vuka Dra{kovi}a, pod
vo|stvom S. Lajinovi}a;

871

- Vukovarci - pripadnici razli~itih oru`anih sastava koji su u~estvovali
i u agresiji i zlo~inima na podru~ju Vukovara i {ire;
- specijalciSaveznoga sekretarijata za unutra{nje poslove;
- specijalciMinistarstva unutra{njih poslova Republike Srbije;
- Marti}evci, jedinice Milana Marti}a iz Knina;
- dobrovoljcirazli~itih pro~etni~kih organizacija iz Srbije i Crne Gore;
- @ute osei dr.296
Od po~etka agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu postojao je
odnos pot~injenosti navedenih oru`anih formacija i grupa General{tabu
Oru`anih snaga SFRJ, odnosno visokim oficirima JNA i legalnim vlastima
u Jugoslaviji, te Srbiji i Crnoj Gori. To se, prije svega, ogledalo u
formiranju, jedinstvenom komandovanju, planiranju, pripremanju, vo|enju
i realizaciji globalnih i konkretnih ratnih dejstava i vojnih operacija,
finansiranju, materijalnom opremanju, naoru`avanju, obuci ljudstva,
itd. Raspolo`ivi podaci pokazuju da su sve te oru`ane formacije
naoru`avane i uvje`bavane na teritoriji Srbije, uz stru~nu, finansijsku,
logisti~ku i kadrovsku podr{ku JNA (Vojske Jugoslavije) i MUP-a
Srbije. To, pored ostalog, potvr|uju pripadnici tih formacija.297Tako
je general Mom~ilo Peri{i} [e{eljevcimadao uniforme, gorivo,
naoru`anje i vozila, a specijalci MUP-a su ih obu~avali i zajedno sa
njima u~estvovali u zlo~inima.298

872

296Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992.; Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992. i
br. 22, 22. juni 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 313-314 i 374; ICTY,
Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni
1996, str. 24-25; B. Maci}, ZLO^IN PROTIV MIRA, Sarajevo 2001, str. 235-236.
U toku agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, a ~esto i kasnije, u nekim
izvorima i literaturi navedene oru`ane formacije se tretirju kao “paravojne”, iako su
one, uglavnom, bile sastavni dio Jugoslovenske narodne armije/Vojske Jugoslavije i
pod neposrednom komandom General{taba Oru`anih snaga SFRJ/SRJ.
297Isto; Dnevni izvje{taj, br. 6, 30. april 1992, br. 16, 10. maj 1992, br. 19, 13.
maj 1992, br. 62, 25. juni 1992. i br. 80, 13. juli 1992.; AIIZ, inv. br. 3-317; ICTY,
Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 135, 139 i 374; AIIZ, inv. br. 2-2565, Republika
Bosna i Hercegovina, Armija Republike Bosne i Hercegovine, Vojna jedinica 5001/5,
Broj: 09/29-35, Sarajevo, 1. juli 1995. — Vladi Republike Bosne i Hercegovine.
298AIIZ, inv. br. 2-2565, Republika Bosna i Hercegovina, Armija Republike
Bosne i Hercegovine, Vojna jedinica 5001/5, Broj: 09/29-35, Sarajevo 1. juli 1995. —

Sve ove oru`ane formacije i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske
bile su, uglavnom, u sastavu i pod jedinstvenom komandom i kontrolom
vi{ih oficira JNA. Milo{evi} i Vlada Republike Srbije su rasporedile u
Bosni i Hercegovini razne oru`ane formacije i grupe, podr`avaju}i sve
njihove “paravojne” aktivnosti. Vo|a [e{eljevacaBranislav Gavrilovi}
je za “usluge” koje je u~inio JNA dobio ~in majora od te Armije. JNA
je sve srpske oru`ane formacije i grupe obezbje|ivala oru`jem, municijom,
vozilima, gorivom, hranom, vodom, pi}em, cigaretama, posteljinom,
ve{om i ostalom opremom. Srpski “dobrovoljci”, koji su u kasarnu
Lukavica dolazili “cijelo vrijeme bez prestanka, kako u grupama,
tako i pojedina~no
”, od JNA su dobijajali oru`je i druga materijalno-
tehni~ka sredstva, te opremu.299Pripadnici tih formacija su, zajedno

873

Vladi Republike Bosne i Hercegovine. S tim u vezi, Branislav Vaki}, ~etni~ki vojvoda
i poslanik [e{eljeve Srpske radikalne stranke u Skup{tini Srbije, je u septembru 1994,
pored ostalog, izjavio: “... po~etkom 92. godine smo krenuli u srpsku Hercegovinu,
i naoru`anje smo dobili od TO Trebinja, za {ta je izdato nare|enje od predsjednika
SAO Hercegovine gospodina Vu~urovi}a. Gorivo i uniforme smo dobili od
specijalnih jedinica vojne policije, od general-majora Bo`ovi}a koje su, kao i
tada{nja JNA bile smje{tene u Kumboru kod Herceg-Novog. Od generala Bo`ovi}a
smo dobili i vozila, ja sam li~no dobio jedno. Vi{e puta sam svojim vozilom, sa
~etnicima ulazio u kasarnu ‘Mar{al Tito‘ u Podgoricu, gdje sam sara|ivao sa
starje{inama i dobijao benzin. Vozila koja su bila u kvaru slao sam u Danilovgrad
na popravku, za {ta imam dokumenta. Tako|e mogu da dokumentujem da smo na
tom delu rati{ta, dakle u Hercegovini, sara|ivali sa jedinicama JNA iz Crne Gore.
Po~etkom 93. godine su poturice, da ih ne ~astim nazivom Muslimani,
krenuli u ofanzivu i tamo napali JNA. Ona tada nije reagovala, ve} su teritorijalci
Skelana pozvali ~etnike. Tada nas je, bar na po~etku, ne{to naoru`ala Jugoslovenska
armija, a kasnije MUP Srbije... Nije bilo dovoljno oru`ja i uniformi za sve nas. I
potra`ili smo pomo} li~no od generala Peri{i}a, sada{njeg, na~elnika General{taba
Vojske Jugoslavije, koji je tada bio komandant Tre}e armije u Ni{u. Iz Skelana
sam tri puta odlazio kod njega, obe}ao mi je i zaista dao uniforme za 80 boraca,
donji i gornji ve{, ne{to hrane, dvogled za no}no osmatranje koji mi je bio
potreban. Oru`je od njega nisam dobio, ali me je povezao za general-majorom
Ojdani}em, komandantom U`i~ke armije. General Ojdani} me je kasnije uputio
na generala Mileta Mrk{i}a, koji je bio skoncentrisan u Skelanima. U to vrijeme
smo bili potrebni jugoslovenskoj vojsci i saradnja je bila dobra...
“ (Isto).
299Dnevni izvje{taj, br. 6, 30. april 1992.; br. 7. 1. maj 1992.; br. 16, 10. maj
1992.; br. 19, 13. maj 1992.; br. 62, 25. juni 1992. i br. 80, 13. juli 1992.; AIIZ, inv. br.
3-317; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 135, 139 i 374. Pripadnici srpskih
oru`anih formacija stalno su dobijali oru`je i municiju iz Srbije, uglavnom, iz U`ica i
Kragujevca, gdje je vr{ena i njihova opravka i ~i{}enje.

sa oficirima i podoficirima JNA, u~estvovali u masovnim zlo~inima
nad Bo{njacima. Tako je, ilustracije radi, 6. brigada Banjalu~kog
korpusa, u ~ijem je sastavu bilo i oko sto Arkanovaca, [e{eljevacai
pripadnika Belih orlova, pod komandom kapetana JNA Dragana
Mijatovi}a, 1. juna 1992. izvr{ila napad na selo Hrustovo (na podru~ju
Sanskog Mosta), nastanjeno muslimanskim stanovni{tvom, te pobila i
zaklala oko 150 mje{tana.300
Navedene oru`ane formacije i grupe, posebno Arkanovi Tigrovi,su
odr`avale bliske veze sa Srbijanskim MUP-om, radile sa jedinicamaza
specijalne operacije Slu`be dr`avne bezbjednosti Srbije i bile klju~ni
u~esnici u oru`anim napadima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, te
brojnim zlo~inima. Srbijanski MUP je preko Stoj~i}a i Simatovi}a na
podru~ju Srbije organizovao centre za obuku te paravojske i dobrovoljaca
u specijalnim vojnim kasarnama (planina Tara, Bubanj Potok, Kula, Go~
i Erdut), prije nego su upu}ivane u Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu.301
Srbijanski MUP, Ministarstvo odbrane i Slobodan Milo{evi} su
bili neposredno uklju~eni u obuku, planiranje, raspored i operacije
pomenutih jedinica, grupa i dobrovoljaca, te obavije{teni o njihovim
aktivnostima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, uklju~uju}i i genocid
nad Bo{njacima.302

Pripadnici navedenih oru`anih formacija su obu~avani u “centrima
za obuku” u Han Pijesku, Bile}i, Bijeljini, Banjoj Luci i Sarajevu (Lukavica)

874

Vojislav [e{elj je, na primjer, posjedovao dokument kojim je bio ovla{ten da
prima isporuke oru`ja od JNA. On je posjedovao vozilo JNA, {to je potvr|ivalo da ga JNA
snabdjela transportnim sredstvom za oru`je. [e{elj je na podru~ju kolaboracionisti~ke
Republike Srpske imao “slobodu kretanja” (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 530).
U~estvuju}i u agresiji na Republiku Hrvatsku, posebno u Vukovaru, gdje je u
novembru 1991. bio i [e{elj, on je izjavio: “Mi smo svi jedna armija”, tj. svi su bili
pod jedinstvenom komandom JNA (Isto, paragraf 135).
300Isto; ∴RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; ICTY,
Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 127-132 i 144. Zanimljivo je ista}i da su gotovo sve
prisilno raseljene osobe i izbjeglice iz Bosne i Hercegovine koje su intervjuisali
predstavnici Helsinki Vo~a (Helsinki Watch) isticale da je JNA igrala klju~nu ulogu u
napadu na njihov grad ili selo, bilo direktnim u~e{}em u agresorskim napadima, bilo
prethodnim naoru`avanjem srpskih oru`anih formacija (Isto).
301ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 127-132, 135, 139 i 315.
302ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 125, 139 i 316.

na borbenim sredstvima JNA i uz pomo} njenih glavnih instruktora
(vi{i i ni`i oficiri u`ih specijalnosti). Oni su vr{ili smotre i dr`ali govore,
kao {to je to, primjera radi, u~inio [e{elj u Bijeljini i Arkanna Ilid`i, te
na drugim mjestima. Tako|e su rukovodili organizovanjem“srpskih
kriznih {tabova” i borbenom obukom, za {ta je, na primjer, Arkanov
zamjenik “Legija” na Ilid`i i u kasarni u Lukavici dobio priznanjeod
generala Ratka Mladi}a i pukovnika Milisava Gagovi}a.303
Zajedni~ka karakteristika navedenih oru`anih formacija bio je i
njihov sastav, kojim su, pored redovno mobilisanih “dobrovoljaca”,
bili obuhva}eni i problemati~ni tipovi, psihopate i poznati kriminalci
razli~itih profila. Podr`avani su od srbijanskih vlasti, posebno od
Ministarstva unutra{njih poslova i Ministarstva odbrane, a kojima je
u~e{}e u agresiji i drugim oblicima zlo~ina, prvenstveno, bila prilika za
zadovoljenje najni`ih poriva, kao {to su zvjerska ubijanja i maltretiranja
civilnog stanovni{tva, distribuiranje droge i falsifikovanje novca, ru{enje
raznih objekata i sli~no, kao i imovinska korist koju su ostvarivali
plja~kom dru{tvene i privatne imovine. Gotovo svim pripadnicima tih
formacija osnovni motiv za anga`ovanje bila je obe}ana i nesmetana
plja~ka i ugovorena isplata u gotovom novcu, {to su, u osnovi,
obilje`ja pla}eni~ke vojske. O tome ilustrativno govori niz ~injenica,
od odvo`enja velikog broja {lepera za odvoz oplja~kanih nekretnina, do
velike zainteresovanosti za “~i{}enje oslobo|enih sela i kvartova
gradova
”, {to je, pored ostalog, predstavljalo neograni~enu mogu}nost za
nezakonito oduzimanje novca, zlata i drugih vrijednosti od neza{ti}enog
stanovni{tva. Iz tih su razloga mnogi od njih, po samom dolasku na
teritoriju Republike Bosne i Hercegovine, sa ortacima i ~lanovima rodbine
izvan Bosne i Hercegovine, ugovarali distribuiranje oplja~kane robe,
kupovinu ku}a, vikendica i automobila, cijene}i pri tome, da }e “uskoro
do}i do velikog bogatstva
”. Potvrdu takve konstatacije nalazimo i u

875

303Dnevni izvje{taj, br. 6, 30. april 1992, br. 7, 1. maj 1992, br. 16, 10. maj 1992,
br. 19, 13. maj 1992, br. 62, 25. juni 1992. i br. 80, 13. juli 1992.; AIIZ, inv. br. 3-317;
ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 127-132, 135, 139, 144, 313-314 i 374; AIIZ,
inv. br. 2-2565, Republika Bosna i Hercegovina, Armija Republike Bosne i Hercegovine,
Vojna jedinica 5001/5, Broj: 09/29-35, Sarajevo, 1. juli 1995. — Vladi Republike Bosne
i Hercegovine; ∴RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; ICTY,
Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni
1996, str. 24-25; Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992. i br. 22, 22. juni 1992.

njihovim planovima da }e nakon “brzo obavljena posla” i napu{tanja
Sarajeva “oti}i na Kosovo gdje se zakuhava”.304
O profilu pripadnika navedenih oru`anih formacija govore i podaci
da su pokolje civila vr{ili radi “obuke” i “~eli~enja” novoprido{lih
istomi{ljenika, te da je jedan broj njih, uglavnom, specijaliziranih za
odre|ena dejstva, bio pla}en po “u~inku”, odnosno po broju ubijenih
lica, prije svega, civila.305
Arkanovi Tigrovisu bili me|u najbrutalnijim izvr{iocima zlo~ina
u Bosni i Hercegovini. Arkan je otvoreno podr`avao vr{enje zlo~ina i
za to obu~avao svoje pripadnike.306
Oru`ane “dobrovolja~ke” formacije sa ~etni~kim obilje`jima
(~etni~ke kokarde, kame i dr.) iz Srbije i Crne Gore prvi put su, prema
dostupnim podacima, upale u Bosnu i Hercegovinu krajem 1991. zajedno
sa regularnim jedinicama JNA, koje su izvr{ile agresiju na Bosnu i
Hercegovinu. Po~etkom marta 1992. iz Srbije (Priboj, U`ice i Valjevo) u
Bosnu i Hercegovinu je krenulo pet autobusa sa srpskim “dobrovoljcima”,
koji su se preko Vi{egrada uputili prema Sarajevu. Pripadnici navedenih
oru`anih formacija, prema raspolo`ivim podacima, ~ija je obuka
obavljena, uglavnom, na specijalnim vojnim poligonima u centralnome
dijelu Srbije, kao i u kasarnama JNA u Srbiji i Crnoj Gori, u ve}em
broju su, preba~eni iz navedenih republika na podru~je Republike Bosne
iHercegovine, krajem marta i po~etkom aprila 1992, odnosno u vrijeme
eskalacije agresije na isto~ne i unutra{nje dijelove Bosne i Hercegovine
i masovnih zlo~ina nad muslimanskim stanovni{tvom. Prve formacije
Arkanovacana podru~je Bosanske krajine i sjeveroisto~ne Bosne
stigle su, prema do sada prikupljenim podacima,krajem marta 1992. U
Banjoj Luci su 25. marta 1992. primije}ene grupeArkanovacai
[e{eljevaca, koje su bile raspore|ene i po grani~nim “kraji{kim
linijama” sa {ipova~ke strane. Iz grani~nog mjesta Stupna, koje samo
rijeka Pliva dijeli od jaja~ke op{tine, pucano je u no}i 24./25. marta po
jaja~kim selima ^erkazovi}i i Ljalji}i, gdje je `ivjelo oko ~etiristo
stanovnika muslimanske i srpske nacionalnosti. U toku 31. marta /1.

876

304Isto, ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 313-314.

305 ∴RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37.
306ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 127-130.

aprila 1992. u Bijeljinu je, rade}i blisko sa srbijanskim MUP-om, stigao
Arkan sa grupom uniformisanih i dobro opremljenih snaga i po~eo sa
ubijanjem bo{nja~kih civila, gdje se ~ula “eksplozija i pu{~ana paljba”.307
Grupe Arkanovacasu, zajedno sa [e{eljevcimai pripadnicima
JNA, 2. aprila 1992. nastavile sa zlo~inima nad Bo{njacima Bijeljine.
Tada su Arkanove oru`ane formacije, nakon izlaska muslimanskih
vjernika iz Sulejmanije d`amije, zaklale dva lica nao~igled prisutnih, a
kada su se ostali povukli u d`amiju za njima je ba~eno vi{e bombi, od
kojih su svi nastradali. Vo|a Arkanovaca@eljko Ra`natovi}-Arkan,
me|unarodni kriminalac, predao je raport komandantu bijeljinskog
garnizona, generalu Pra{~evi}u (koji je na Arkanov raport vojni~ki
uzvratio). Arkan se grlio sa Biljanom Plav{i} dok su sa strane - po ulicama
le`ali le{evi ubijenih Bo{njaka, {to su zabilje`ile i TV kamere.308
Po~etkom aprila 1992. Arkanovi Tigrovisu stigli u Zvornik,
me|u njima je bio i Arkan. On je 7. aprila bio na sastanku sa bo{nja~kim
politi~kim rukovodstvom u hotelu Jezerou Malom Zvorniku. Tom je
prilikom Arkan predao ultimatum bo{nja~kom rukovodstvu za predaju
ili }e Zvornik biti napadnut trupama koje su bile stacionirane sa druge
strane rijeke Drine.309

877

307 ∴RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; Slobodna
Bosna
, br. 21, 19. mart 1992, str. 4; Agresija..., str. 15; AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda
2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 01. april 1992. - General{tabu
Oru`anihsnaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2. vojne oblasti,
Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 02. april 1992. - General{tabu Oru`anih
snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni
de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 03. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga
SFRJ - Operativni centar; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 783 i 812.
U napadu na Bijeljinu u~estvovali su, pored JNA i drugih srpskih oru`anih grupa,
i snage Saveznog sekretarijata za unutra{nje poslove (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T,
paragraf 266).

308Isto; Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992. i br. 2, 28. april 1992.; Dnevni
izvje{taj
, br. 7, 1. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992, br. 22, 16. maj 1992. i dr.; Oslobo|enje,
25. mart 1992, str. 1; BILTEN MINISTARSTVA ZA NARODNU ODBRANU
REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE O AKTUELNIM ZBIVANJIMA NA
TERITORIJI REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE
(u daljem tekstu Bilten
MNO
), br. 35, 25. april 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 138.
309ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 660-661.

U zauzimanju Zvornika (8.-11. maja), zatim Br~kog (po~etkom
maja 1992.) i drugih mjesta, gdje Srbi nisu imali ve}inu, pored jedinica
JNA, srpske Teritorijalne odbrane i drugih srpskih formacija, uklju~uju}i
i [e{eljevce, u~estvovale su i Arkanove jedinice i ubile mnogo civila.310
Arkanovcisu aprila 1992. zauzeli fabriku “Alhos” u industrijskoj
zoni Karakaja, gdje su jedno vrijeme imali svoju komandu.311
U Bratunacsu u prvoj polovini aprila 1992, pored JNA, u{le i
Arkanove i [e{eljeve jedinice, kao i jedinica specijalne policije iz
Beograda. Te i druge srpske snage na tom podru~ju, posebno maja
1992, izvr{ile su brojne zlo~ine nad Bo{njacima.312
U napadu i zauzimanju Fo~e, Vlasenice, Rogaticei drugih
mjesta u~estvovale su snage JNA (posebno U`i~ki korpus), srpska
kolaboracionisti~ka Teritorijalna odbrana i policija, zatim Arkanovici,
[e{eljevcii Beli orlovi, te specijalne jedinice MUP-a Srbije, vr{e}i
brojne zlo~ine nad Bo{njacima.313
Prve grupe Arkanovacana podru~je Sarajeva, preciznije na lokalitet
Aerodroma, stigle su 10. aprila 1992, nakon po~injenih zlo~ina u Bijeljini,
Zvorniku i Skelanima (Srebrenica). Nakon {to je obi{la Arkanove
jedinice
u Bijeljini, Biljana Plav{i} je 23. aprila uputila poziv Arkanu
da sa svojim jedinicama do|e u Sarajevo. Me|utim, njihova ve}a
koncentracija (uz Arkanovceevidentno je prisustvo Belih orlovai
drugih dobrovoljaca, kao i velikog broja jedinica aktivnog i rezervnog
sastava JNA) zapa`ena je na Palama 15. aprila, odakle su se, vjerovatno,
rasporedili po Republici, nakon smotre dijela jedinica JNA i pripadnika
srpskog ~etni~kog pokreta iz Srbije i Crne Gore, uklju~uju}i i Arkanovce,
obavljenoj 18. aprila kod Spomen-parka Vraca. Otada zapo~inje
njihovo u~e{}e u borbenim dejstvima, odnosno masovnim zlo~inima i
plja~kama na podru~ju Sarajeva, posebnona Grbavici i Ilid`i, i drugim
mjestima. Kao rezultat bliske saradnje njihovog vo|e, pod nadimkom
Legija, sa generalom Mladi}em i komandom kasarne u Lukavici,

878

310Isto, paragrafi 138, 267, 390 i 664.

311Isto, paragraf 659.
312Isto, paragrafi 625-628. Tada su u Bratuncu bili i Arkan, Vojislav [e{elj i

Radmilo Bogdanovi}.
313Isto, paragrafi 410, 640-641, 652 i 725.

odnosno pukovnikom Milisavom Gagovi}em, jeste zaustavljanje i
zadr`avanje konvoja od 7.200 djece i `ena koji se uputio u Split, 19.
maja na Ilid`i. Nezadovoljan razvojem doga|aja oko toga, jer Mladi},
iako je prihvatio, nije mogao, zbog pritiska javnosti, da udovolji
njegovim zahtjevima da konvoj “zarobi i razmjeni za vojsku u
kasarnama
”, kao i “kukavi~lukom Srba na Ilid`i koji ne}e da se
bore
”, te “nesposobno{}u” i “neorganizovano{}ukomandnog sastava
i boraca na Ilid`i
”, vo|a “arkanovaca”, pomenutiLegija, dobio je od
Arkana podr{ku u zahtjevu da povu~e svoje ljude iz Bosne i
Hercegovine. Me|utim, intervencija i molbe Mladi}a i Gagovi}a
presudile su da Arkanovciostanu i pre|u u kasarnu u Lukavici, gdje su
obu~avali mobilisane ljude i dobrovoljcei u~estvovali u borbenim
dejstvima i zlo~inima.314
Razne srpske snage, uklju~uju}i aktivne i rezervne pripadnike
JNA, lokalnu srpsku TO i policiju, kao i Arkanove Tigrove, te pripadnike
specijalnih snaga MUP-a Srbije, pod komandom @ivojina Ivanovi}a,
izvele su 1. maja i narednih dana napad na Br~ko, gdje su izvr{ile
genocid nad Bo{njacima, posebno u logoru Luka.315
O “ugledu” Arkanovacau petokolona{koj SDS i JNA svjedo~e
neposredni kontakti i dogovori koje su sa Legijomtra`ili i ostvarili
Radovan Karad`i}, Ratko Mladi}, Milisav Gagovi}, te jedan broj ni`ih
rukovodilaca SDS-a, odnosno zlo~inaca u srpskim “kriznim {tabovima”
Ilid`e, Ned`ari}a i Lukavice (Kotorca). Arkanovcii Beli orlovisu, i
prije dolaska u Sarajevo, imali reputaciju ste~enu zlo~inima na podru~ju
Srpske autonomne oblasti Hercegovina, za {ta su, od “vlade” te oblasti i

879

314 ∴RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; Slobodna Bosna,
br. 21, 19. mart 1992, str. 4; Agresija..., str. 15, AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda 2. vojne
oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 1. april 1992. — General{tabu
Oru`anih snaga SFRJ — Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2. vojne oblasti,
Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 2. april 1992. — General{tabu
Oru`anih snaga SFRJ — Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2. vojne oblasti,
Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 3. april 1992. — General{tabu
Oru`anih snaga SFRJ — Operativni centar; Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992. i br.
2, 28. april 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992, br. 22, 16.
maj 1992, Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 1; Bilten MNO, br. 35, 25. april 1992.
Razli~ite srpske oru`ane grupe, uklju~uju}i i Arkanove Tigrove, bile su uklju~ene i u
zauzimanju Ilid`e (ICTY, Predmet : Br. IT-02-54-T, paragraf 702).
315ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 633-639.

Komande garnizona u Bile}i, 4. maja 1992, dobili i “posebno priznanje”.316
Arkanove jedinice su krajem septembra 1992. na podru~ju Sanskog
Mosta vr{ile zlo~ine. U avgustu 1994. Tigrovisu formalno stavljeni pod
komandu jedinica za specijalne operacije Slu`be dr`avne bezbjednosti
MUP-a Srbije, poznate kao Crvene beretke. Arkanove trupe su septembra
1995. u velikom broju ponovo stigle u Sanski Most, gdje su u~estvovale
u borbama i drugim oblicima zlo~ina u zapadnoj Bosni.317
Pripadnici Belih orlova318predvo|eni Milanom Luki}em do{lisu
na podru~je Bosne i Hercegovine, tako|e, po~etkom aprila, iz U`ica,

880

316 ∴RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; Slobodna
Bosna
, br. 21, 19. mart 1992, str. 4; Agresija..., str. 15; AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda
2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 01. april 1992. -
General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2.
vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 02. april 1992. -
General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2.
vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 03. april 1992. -
General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Posebno izdanje, br. 1, 25.
april 1992. i br. 2, 28. april 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992, br. 19, 13. maj
1992, br. 22, 16. maj 1992. i dr.; Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 1; Bilten MNO, br.
35, 25. april 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 138.
317ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 131 i 896-897; AIIZ, inv. br. 5352,
Zapisnik, dopuna izjave \. \.
318 ∴RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; Slobodna
Bosna
, br. 21, 19. mart 1992, str. 4; Agresija..., str. 15; AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda
2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 01. april 1992. -
General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2.
vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 02. april 1992. -
General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2.
vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 03. april 1992. -
General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Posebno izdanje, br. 1, 25.
april 1992. i br. 2, 28. april 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992, br. 19, 13. maj
1992, br. 22, 16. maj 1992. i dr.; Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 1; Bilten MNO, br.
35, 25. april 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 648-651.
Mirko Jovi}, predsjednik Stranke narodne obnove, po~etkom septembra 1991. u
Me|unarodnom press-centru u Beogradu je izjavio: “Ukoliko neka dr`ava prizna
suverenitet Bosne i Hercegovine i Hrvatske u njihovim administrativnim
granicama i time omogu}i okupaciju sada oslobo|enih srpskih teritorija Srpska
narodna obnova mora}e da pribegne nasilju ... hrvatske i bosanske ambasade u
tim zemljama lete}e u vazduh, a srpska narodna obnova posta}e srpska narodna
odbrana
” (Oslobo|enje, 21. januar 1992, str. 6).

preko Vi{egrada i Rogatice. Te su snage, u sadejstvu sa JNA i drugim
oru`anim formacijama, na podru~ju Vi{egrada i drugih mjesta isto~ne
Bosne, izvr{ile brojne zlo~ine, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima.
Beli orlovisu, zajedno sa JNA i zlo~incima SDS-a i drugim srpskim
oru`anim formacijama, 7. aprila 1992. zauzeli Fo~u i vr{ili svirepa ubistva,
plja~kanje ku}a i radnji Bo{njaka i paljenje ~itavihsela.Beli orlovisu
zajedno sa ostalim ~etni~kim formacijama u~estvovali u smotri na
Palama, 15. aprila 1992. Nakon toga, u~estvovali su u borbenim dejstvima,
zlo~inima, plja~kama i paljevinama u Bijeljini, gdje su 18. aprila
oplja~kali konvoj humanitarne pomo}i, zatim u Rogatici, 19. aprila, u
Sarajevu, na podru~ju Vraca i Grbavice, 21. aprila, te u Trebinju,
Bile}i, Mostaru, Gacku, Modri~i, Bratuncu i drugim dijelovima
Republike. Krajem aprila 1992, na zahtjev SAO Hercegovine, Mirko
Jovi} (predsjednik Srpske narodne obnove) je poslao oko 400 Belih
orlova
na podru~je Gacka, Bile}e i Trebinja, koji su se stavili “na
raspolaganje” Bo`idaru Vu~urevi}u i pridru`ili “ve} pristiglim
pripadnicima (petsto) ~etni~ke bande Vojislava [e{elja, me|u
kojima je ve}i broj pu{tenih zatvorenika iz Srbije i Crne Gore
”.
Ujedno je jedna njihova grupa uba~ena i na podru~je Mostara, radi
“sijanja straha” me|u stanovni{tvom, dok su drugi ve} ostavljali
tragove krvavih zlodjela po Gacku”. U Dobojsku kasarnu JNA je
23. aprila 1992. stiglo dvjestopedeset Belih orlova. Beli orlovisu,
zajedno sa pripadnicima JNA, zlo~ina~kim snagama SDS-a i drugim
~etni~kim formacijama, krajem aprila 1992. u~estvovaliu napadu i
ru{enju Bosanskog Broda. Tom su prilikom raketirali (vi{ecijevnim
raketnim baca~ima, tenkovskim granatama i haubicama od 155
milimetara) postrojenja Rafinerije u Bosanskom Brodu. Me|u
njihovim svirepim zlo~inima valja izdvojiti neposredno u~e{}e u
likvidacijama, maltretiranju i plja~kama bo{nja~kog stanovni{tva na
podru~ju Zvornika i Srebrenice tokom aprila, zatim u Bratuncu u
periodu od 10. do 13. maja 1992, te Vlasenici, Vi{egradu, Doboju i
drugim mjestima. Na podru~je sarajevskog naselja Grbavice dovedeno
je 4. maja 1992. oko 200 novih pripadnika Belih orlova. U selo Tilava
(na staru farmu za uzgoj koko{ki) 8. maja 1992. stiglo je oko 1.500
“dobrovoljaca” iz Srbije, me|u kojima i Beli orlovi.319

881

319Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992.; Bilten MNO, br. 30, 23. april 1992.;
Isto, inv. br. br. 40-41, 28. april 1992.; Agresija..., str. 38; ∴RATNI ZLO^INI U
BOSNI I HERCEGOVINI
, str. 224-225, 269, 272 i 274; AIIZ, inv. br. 3-317.
U selo Tilava je 5. maja 1992. iz Srbije stigla jedinica “arkanovaca” od oko 300 zlo~inaca.

Beli orlovisu u~estvovali i u napadu na Trnovo (1. juna 1992.),
zatim u zauzimanju Bile}e (10. juna 1992.), Fazlagi}a Kule (17. juna)
i drugih mjesta.320

I [e{eljevcisu do kraja aprila 1992. na podru~ju SAO Hercegovine,
zajedno sa drugim ~etni~kim jedinicama, “obezbje|ivali granicu” da
bi, povremeno, u civilnim odijelima, odlazili u neke djelove Mostara,
radi diverzija i oru`anih napada. Na podru~ju Bune (regija Mostar)
[e{eljevcisu stigli 12. aprila 1992, tra`e}i od pripadnika srpske stanice
milicije da im se priklju~e u napadima na bo{nja~ko stanovni{tvo na
lijevoj strani Neretve (u Rotimlju, Hodbini i Dubravama).321
Srpski ~etni~ki vojvoda i predsjednik Srpske radikalne stranke
Vojislav [e{elj je 29. februara 1992, na prvi dan referenduma za
nezavisnu i suverenu Bosnu i Hercegovinu, stigao u Bosnu i Hercegovinu.
U selu i manastiru Kne`ini, Naredbom 124, on je, “kao jedini srpski
~etni~ki vojvoda, koji je neposredno anga`ovan u sada{njoj oslobodila~koj
borbi srpskoga naroda, slede}i tradiciju srpskih ~etnika, za izvanredne
zasluge u ovom ratu, veliko juna{tvo i pokazanu ratnu ve{tinu
najistaknutijih ~etni~kih komandanata”, proglasio 18 novih ~etni~kih
vojvoda. Tako su u ~in ~etni~kog vojvode proizvedeni sljede}i “srpski
junaci iz svih krajeva srpstva”: Zdravko Abramovi}, Branislav Baki},
Sre}ko Radovanovi}, Slavko Crni}, Nedeljko Vidakovi}, Slavko Aleksi},
Mitar Maksimovi} - Manda, Miroslav Vukovi} - ^ele, Milisav Dakovi}
- ^eko, Tomislav Nikoli}, Milan Lan~u`anin — Kameni, Zoran
Dra`inovi} - ^i~a, Jovo Ostoji}, Ljubi{a Petkovi}, Todor Lazi}, Mirko
Blagojevi}, Dragan Cvetkovi} i Branislav Gavrilovi} — Brne.322

882

320ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 714, 716 i 737.

321Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992.; Agresija..., str 15; Bilten MNO, br. 9-
10, 13. april 1992.; Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 3.
322AIIZ, inv. br. 7-59, Transkript priloga emitovanog na Srpskoj televiziji. Tom
su prilikom ~etni~ke vojvode dale zakletvu, kojoj se “radovala” Romanija planina koja
razgovora sa du{manima nema”, a “koju nije ~ula pedeset godina”. Ta je zakletva
glasila: “Zaklinjem se kao srpski ~etni~ki vojvoda, zaklinjem se Bogom i svetim
Savom, da }u se svim svojim snagama boriti za slobodu srpskog naroda i obnovu
jedinstvene Srpske dr`ave na Balkanu, koja }e obuhvatiti sve srpske zemlje, tako
mi Bog pomogao. Amin
” (Isto).

Jedna grupa [e{eljevacapre{la je krajem marta 1992. iz Srbije u
Bratunac, Zvornik i Bijeljinu, gdje je Vojislav [e{elj izvr{io smotru i
u kasarni, sa oficirima JNA, dogovorio daljnje “borbene aktivnosti”.
Istovremeno su i na podru~je Bosanske krajine, posebno u banjalu~ku
regiju, stigle grupe [e{eljevaca. Nakon po~injenih zlo~ina u Bijeljini,
Zvorniku i Skelanima, [e{eljevcisu po~etkom aprila 1992. stigli na
Pale i podru~je Sarajeva. Na podru~ju Sarajeva oni su locirani,
uglavnom, na podru~ju Lukavice, Mojmila, Vraca i Grbavice. Grupa
“{e{eljevaca”, u sastavu od pribli`no 200 zlo~inaca, pod vo|stvom
Branislava Gavrilovi}a (poznat po zlo~inima izvr{enim nad hrvatskim
stanovni{tvom Vukovara, Borovog Sela i Borovog Naselja) prvi put je
dejstvovala po Sarajevu 14. i 15. aprila 1992. u artiljerijskom napadu
na terminal Grasa. Ta grupa je, zajedno sa drugim srpskim fa{isti~kim
formacijama, 21. aprila 1992. u~estvovala u zlo~ina~kom pje{adisjko-
artiljerijskom napadu na podru~je op{tina Novi Grad, NovoSarajevo i
Centar. Prije napada izvr{ena je smotra svih agresorskih jedinica na
lokalitetu Spomen-parka Vraca, me|u kojima su se nalazilei
Gavrilovi}eve jedinice u maskirnim uniformama i sa bijelom trakom
oko glave, radi raspoznavanja. Tim napadom, kao i njegovim operativnim
pripremama, rukovodio je major Dragomir Krstovi} zajedno sa
Gavrilovi}em, Mi{om Jovanovi}em i Radomirom Spahi}em.323JNA
im je, tako|e, pru`ila podr{ku, posebno oficir Krstovi}, koji je, pored
toga {to je imao glavnu komandu nad naoru`anim srpskim formacijama
i koordinaciju oru`anih dejstava sa komandama JNA, neprestano

883

323Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992, br. 2, 28. april 1992. i br. 19, 5. juni
1992.; Bilten MNO, br. 26, 21. april 1992.; Isto, br. 35, 21. april 1992.
Uo~i napada na Sarajevo (20. aprila 1992.) operativnom pripremom zlo~ina~kih
formacija SDS-a rukovodio je major JNA Dragomir Krstovi} “U [tabu SDS-a svi
planovi se detaljno razra|uju, izdaje se nare|enje za mobilizaciju terorista i
naoru`anih formacija SDS-a. Krstovi}, koji se 20. aprila kod pukovnika
Tomislava Tau{ana, na~elnika Vojne bolnice u Sarajevu interesuje o zdravlju
dvojice pogo|enih vojnika JNA, izjavljuje: ‘Osveti}emo to. [ta sad misli taj
Kukanjac? Znate li gdje je granica srpska. Ta granica je ~itav grad ~ove~e’ i
nastavlja: ‘Ma oni su ina~e u grotlu, to im nije jasno, bre. Pa kad im prekinem
struju i vodu, usmrdit }e se. Minirali smo im ovaj put gore iznad Sokolovi}
Kolonije, razru{ili sve. Ne mogu nigde ~ove~e, sve im je blokirano. Pa neka sad
mrdnu, sve to treba pobiti’. Pukovnik Tau{an odgovara ‘Ja se {to ka`u uzdam u
boga i ja odoh u brdo’
”.

otvarao vatru iz tenka.324 Pored njega, u tom napadu na Sarajevo, direktno
su u~estvovali i sljede}i oficiri JNA: pukovnici Gagovi}, Kova~evi} i
Tomislav Tau{an, zatim kapetani Petkovi}, Stojanovi} i drugi.
Zna~ajnu ulogu odigrali su i generalpukovnik Milutin Kukanjac,
komandant 2. vojne oblasti, generalmajor Vojislav \ur|evac, zatim
Dule Parezanovi} - a|utant generala Kukanjca i drugi.325
U napadu na Sarajevo Branislav Gavrilovi} je ranjen, a njegova
se grupa na{la u okru`enju branilaca Sarajeva. Vojislav [e{elj je,
interesuju}i se za njihov polo`aj iz Beograda, u kontaktu sa
Gavrilovi}em i zlo~ina~kim {tabom SDS-a na Palama, ultimativno
poru~io zlo~incu Radovanu Karad`i}u “da se njegovi ljudi moraju
izvu}i iz okru`enja sa Grbavice, ina~e }e u protivnom povu}i sve
svoje ljude sa svih frontova
”. [e{eljevcisu na podru~ju Sarajeva, uz
ve}e gubitke, pretrpjeli vi{e poraza od strane branilaca Republike
Bosne i Hercegovine. Na podru~ju Bosanske krajine [e{eljevcise u
ve}em broju pojavljuju krajem aprila 1992. Tako su u Banjoj Luci 24.
aprila stigle ve}e grupe srpskih oru`anih formacija — [e{eljevcii
Arkanovci. Arkanovci, Beli orlovii [e{eljevci, koji su na to podru~je
stigli u sastavu Novosadskog korpusa JNA, kao i pripadnici oru`anih
formacija SDS-a, po~etkom maja 1992., nakon uzurpacije vlasti u
Bratuncu, otpo~eli su sa hap{enjem, odvo|enjem i likvidacijom
Bo{njaka. Za svakog ubijenog Bo{njaka rukovodstvo Srpske demokratske
stranke im je ispla}ivalo po 100 DM. U lukavi~ke kasarne (kraj
Sarajeva) krajem maja 1992. stigla je grupa od tristo “{e{eljevaca”.326
Grupa [e{eljevaca, predvo|ena Slavkom Aleksi}em, bila je
uklju~ena i u snajperisanje Sarajeva sa Jevrejskog groblja na Grbavici.327

884

324Isto. Nakon {to su branioci i gra|ani Sarajeva odbili agresorski napad i pre{li
u ofanzivu na dojavu pukovnika Pere Simovi}a iz Odjeljenja bezbjednosti Komande 2.
vojne oblasti major Krstovi} bje`i na Pale. Srpski zlo~inci “uvidjev{i da Krstovi}
bje`i tra`e da ga likvidiraju vri{te}i kako je on to ‘zakuhao’. U ve~ernjim satima
21. aprila 1992. zapo~inje prava kanonada, bombardovanje artiljerijom
nedu`nog stanovni{tva Sarajeva koje to u dosada{njoj istoriji nije zapamtilo. Od
ispaljenih granata stradaju majke, djeca i nedu`ni gra|ani
”.
325Isto.
326Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992 i br. 19, 5. juni 1992.; Bilten MNO, br.

35, 25. april 1992.

327ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 687.

Krajem maja 1992. grupa [e{eljevacana ~elu sa Branislavom
Gavrilovi}em, je iz konclogora na Palama izvela 39 Bo{njaka i
masakrirala ih u jednoj pe}ini na Romaniji, {to je trebalo da predstavlja
“vatreno kr{tenje” i “obuku” za jedan broj novih zlo~inaca. @rtve su
tako unaka`ene da ~ak ni neki zlo~inci iz grupe to nisu mogli gledati,
zbog ~ega se Gavrilovi} naljutio i pod prijetnjom oru`jem primoravao
ih da i oni kolju nedu`ne ljude, pokazuju}i im li~no “kako se to radi”.328
Rojalistii pripadnici Srpske gardebili su locirani, uglavnom,na
podru~ju Fo~e, gdje su od po~etka agresije vr{ili svirepe zlo~ine nad
civilnim stanovni{tvom, ispoljavaju}i naro~itu agresivnost u odvo|enju
i fizi~kom maltretiranju gra|ana bo{nja~ke nacionalnosti u fo~anskim
koncentracionim logorima.329
Tzv. Vukovarcisu kao “iskusni borci”, prema raspolo`ivim podacima,
u agresiji na Bosnu i Hercegovinu i u borbenim dejstvima na podru~ju
Kalesije, Sarajeva (Hrasno, Grbavica, Vraca) i drugim mjestima, a u
sadejstvu sa JNA, aktivno u~estvovali u genocidu, plja~kama, paljevinama
i drugim zlo~inima. Tako je, primjera radi, jedna jedinica Vukovaraca
10. maja 1992. u selima: Bulatovci, Hajvazi, Memi}i i Brda izvr{ila brojne
zlo~ine nad Bo{njacima.330
U pripremi i izvo|enju agresije na Bosnu i Hercegovinu zna~ajnu
ulogu imao je Savezni sekretarijat za unutra{nje poslove, posebno njegov
sekretar Petar Gra~anin, koji je, pored materijalne pomo}i (“uspostavljanja
saradnje i svih vidova pomo}i, posebno u oru`ju i municiji”), na teritoriji
Bosne i Hercegovine upu}ivao i specijalne odrede milicije, koji su
anga`ovani u borbenim dejstvima, genocidu i drugim zlo~inima, kao i
obuci kadrova “Srpskog ministarstva unutra{njih poslova”. Tako su se
sredinom 1992. me|u 5.000 agresorskih vojnika na Kupre{kom platou
i me|u 300 vojnika na Komaru nalazili i pripadnici specijalne jedinice
Saveznog sekretarijata unutra{njih poslova (SSUP-a). Po nalogu Petra
Gra~anina u Bijeljinu su krajem jula iste godine stigle dvije ~ete
specijalaca SSUP-a.331

885

328Posebno izdanje, br. 22, 22. juni 1992.

329Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992.
330Isto; Bilten MNO, br. 57-58, 10. maj 1992.
331Dnevni izvje{taj, br. 16, 10. maj 1992, br. 74, 7. juli 1992. i br. 83, 16. juli
1992.; Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992.; AIIZ, inv. br. 3-385.

^injenice o u~e{}u u agresiji na Bosnu i Hercegovinu i
kontinuirani dolasci i upadi jedinica “Specijalne brigade” SSUP-a u
Bosnu i Hercegovinu, sa zadatkom da u~estvuju u “~i{}enju terena”,
nedvosmisleno govore o ulozi tog saveznog organa i njegovoj umije{anosti
u planove za osvajanje Bosne i Hercegovine i pripajanje “oslobo|enih
srpskih teritorija u Bosni i Hercegovini” Saveznoj Republici
Jugoslaviji. Gra~aninovo posredovanje kod “uspostavljanjasaradnje
isvih vidova pomo}i, posebno u oru`ju i municiji
”, izme|u “ministra”
Mi}e Stani{i}a i generala Ratka Mladi}a, u cilju sinhroniziranja borbenih
aktivnosti, dovoljno govori i o dugoro~nijim planovima Saveznog
sekretarijata za unutra{nje poslove na teritoriji Republike Bosne i
Hercegovine. Raspolo`ivi podaci, tako|e, otkrivaju i Gra~aninove
kontakte sa pojedinim pripadnicima ~etni~kih oru`anih formacija, lociranih
na Vracama u Sarajevu i drugim mjestima. Njegovesu specijalne
jedinice, u sadejstvu sa JNA i drugim srpskim oru`anim formacijama i
grupama, u~estvovale u agresiji, genocidu i drugim oblicima zlo~ina u
Bosni i Hercegovini (u Bijeljini, Zvorniku, Sarajevu i drugim mjestima).332
Ministarstvo unutra{njih poslova Srbije(javna i dr`avna
bezbjednost) imalo je zna~ajnu ulogu u planiranju i izvr{enju zlo~ina
u Bosni i Hercegovini. Slobodan Milo{evi} je u svojstvu predsjednika
Srbije, a preko ministara unutra{njih poslova (Radmila Bogdanovi}a i
Zorana Sokolovi}a), te {efa Slu`be dr`avne bezbjednosti (Jovice
Stani{i}a) i Slu`be javne bezbjednosti (Radovana Stoj~i}a), imao
neograni~enu vlast nad srbijanskim MUP-om.333

886

332Isto; Posebno izdanje, br. 22, 22. juni 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj
1992. i br. 19, 13. maj 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 268-269.
333ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 105 i 107. U MUP-u Srbije je 1991.
formiran “Vojni {tab”, sa Radmilom Bogdanovi}em na ~elu, a osnovu mu je ~inio
Kadrovski komitet na ~elu sa Zoranom Jana}kovi}em. ^lanovi tog komitetabili su jo{:
Jovica Stani{i}, Frenki Simatovi}, Radovan Stoj~i} i Radmilo Bogdanovi} (iz MUP-a
Srbije). Oni su uspostavili bliske veze sa visokim oficirima JNA, kao sa generalima
@ivotom Pani}em (komandant Prve vojne oblasti), Bo`idarom Stevanovi}em (komandant
Prvog vazduhoplovnog korpusa, a kasnije komandanta RV i PVO) i Slavoljubom
\uki}em (komandanta Teritorijalne odbrane Republike Srbije). Ti su oficiri JNA bili veoma
lojalni Slobodanu Milo{evi}u (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 279 i 283).
Navedeni oficiri organizovali su 29. septembra 1991. neuspje{an pu~ protiv
generala Kadijevi}a, jer jegeneral Ad`i} odbio da preuzme Kadijevi}evu poziciju u
SSNO-u (Isto, paragraf 284).

Jovica Stani{i} je u ime Milo{evi}a (pod njegovom kontrolom i
ovla{tenjem) kontaktirao sa rukovodstvom SDS-a Hrvatske i Bosne i
Hercegovine.334Sredstva i kadrovi srbijanskog MUP-a bili su direktno
uklju~eni kao sredstvo u rukama Milo{evi}a za u~e{}e u zauzimanju
Bosne i Hercegovine (i Hrvatske) i drugim oblicima zlo~ina.335
Srbijanski MUP je bio uklju~en u formiranje i podr{ku brojnih
oru`anih formacija, anga`ovanim u vr{enju zlo~ina, obezbje|uju}i
kompletno logisti~ku i drugu podr{ku.336To je ministarstvo u Bosnu
i Hercegovinu slalo oru`ane formacije i grupe, kao {to je to bilo i u
aprilu 1992, kada je u Bosanski [amac stigao jedan od vo|a Dragan
\or|evi} (Crni) sa svojim ljudima.337
Pripadnici MUP-a Srbije su, zajedno sa “paramilitarnim” formacijama,
u~estvovali u napadu na Bosnu i Hercegovinu, i drugim oblicima zlo~ina,
kao, na primjer, kao januara 1993. u Skelanima i protiv Srebrenice.338
Jedna od prvih grupa koja je sadr`avala te specijalne snage bila
ja iz Knina (Hrvatska) i bila je poslana u Fru{ku Goru (Srbija) na
obuku sa SDB. To obu~avanje je organizovano od strane Frenkija
Simatovi}a,339koji je obu~avao Srbe iz Hrvatske krajine u Bubanj
Potoku (u Nastavnom centru - vojnoj bazi JNA blizu Beograda).340

887

Reaktivirani su generali Ljubi~i}, Gra~anin i Mamula, kao i niz drugih oficira,
radi pru`anja podr{ke i oko formiranja specijalnih jedinica policije i vojnih struktura u
Hrvatskoj (Krajina) - Isto, paragraf 285.
334Isto, paragraf 108; Prislu{kivani razgovor Radovan Karad`i} - Novica Stani{i},
8. avgusta 1991.; 12. novembar 1991. i 21. decembar 1991.
335Isto, paragraf 114.
336Isto, paragraf 115, nap. 241. Najvi{e rukovodstvo MUP-a Srbije (Novica
Stani{i}, Frenki Simatovi} i Radovan Stoj~i}) je rukovodilo i organizovalo srpske snage
u (Hrvatskoj i) Bosni i Hercegovini, koje su u~estvovale u zlo~inima. To je ministarstvo,
u sadejstvu sa JNA i Ministarstvom odbrane podr`avalo, naoru`avalo i koordiniralo
razne paramilitarne formacije, uklju~uju}i i one pod komandom Arkana, te podr`avali
i olak{avali vr{enje zlo~ina i dr. (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 420 i 423).
337Isto, paragraf 117.
338Isto, paragraf 115, nap. 241.
339Isto, paragraf 119. Ta grupa je nakon obuke u potpunosti integrisana u Slu`bu
dr`avne bezbjednosti MUP-a Srbije.
340Isto, Vidi : D. Gaji}-Gli{i}, SRPSKA VOJSKA, Beograd 1992, str. 103.
Frenki Simatovi} je bio komandant jedinica za specijalne operacije (ICTY, Predmet:
Br. IT-02-54-T, paragraf 119).

Srbijanski MUP je povremeno pu{tao zatvorenike i hap{enike
pred su|enjem iz zatvora za zamjenu za njihovo u~lanjivanje u specijalne
jedinice. Oslobo|enim kriminalcima su bile izdate SDB knji`ice, koje su
im dozvoljavale prolaz kroz policijske kontrolne ta~ke i grani~ne prelaze.
Oficirima specijalnih snaga bile su izdate identifikacijske karte SDB u
Republici Srbiji, “Srpskoj Republici BiH” i “Republici Srpskoj Krajini”,
koje su im dozvoljavale putovanje {irom teritorije bez zaustavljanja.341
U Slu`bi dr`avne bezbjednosti su bile uklju~ene i jedinice kao
{to su: Sivi Vukovii Crvene beretke, Kajman, [korpije, Plavii druge.
Te jedinice postale su mo}ne oru`ane formacije u srbijanskom MUP-
u pod kontrolom Slobodana Milo{evi}a, ~ija je kontrola nad njima bila
provo|ena kroz napredovanje u ostvarenju ciljeva u zajedni~kom
zlo~ina~kom poduhvatu.342
Pripadnici specijalnih jedinica Slu`be dr`avne bezbjednosti MUP-a
Srbije (Crvene beretke) pod komandom Frenkija Simatovi}a su u toku
1991. tajno raspodijelili oru`je, ru~ne granate i drugu opremu upotrebljenu
za podsticanje zlo~ina na podru~ju Knina. Crvene beretkesu u sadejstvu
sa JNA, Belim orlovimai drugim formacijama,u Mostaru u maju i junu
1992. uzele u~e{}a u operacijama sa JNA. U toku tih operacija srpske
snage, uklju~uju}i i oficire Slu`be dr`avne bezbjednosti, bile su
anga`ovane u vr{enju brojnih zlo~ina, me|u kojima su i ubistva velikog
broja gra|ana ne-Srba.343
Specijalne snage srbijanskog MUP-a bile su uklju~ene u zlo~ine
u Bosni i Hercegovini. One su odr`avale prisustvo i aktivno
u~estvovale u ime Milo{evi}a u agresiji na Bosnu i Hercegovinu,
genocidu nad Bo{njacima i drugim oblicima zlo~ina. U toku 1994.

888

341 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 120. Te identifikacione karte
dozvoljavale su im skrivanje ~injenica da su bili iz Srbije (Isto).
342AIIZ, inv. br. 2-2126, MUP /Ministarstvo unutra{njih poslova/, Specijalna
brigada policije, IKM /Istureno komandno mjesto/ - Trnovo, Depe{a br. 113/95, 30.
juni 1995. — [tabu policije Pale i dr.; Isto, inv. br. 2-2125, MUP, Specijalna brigada policije,
IKM — Trnovo, broj: 118/95 — MUP- i drugima; Isto, inv. br. 2-2127, [tab policijskih
snaga, IKM — Trnovo, broj: 150/95, 24. jula 1995. — Ministarstvu unutra{njih poslova
RS /Republike Srpske/ i dr.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 121 i 420.
343ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 122.

Crvene beretkesu se borile u Bosni i Hercegovini pod komandom
Frenkija Simatovi}a. Oni koji su ranije bili ~lanovi Arkanovih Tigrova,
jo{ su primali pla}u od Arkana, mada je njihov novac za `ivotne
potrebe bio ispla}ivan od Crvenih beretki. Oni su bili instruirani da
nikada javno ne priznaju da su bili iz Srbije.344
Specijalne snage Srbijanskog MUP-a kolaborirale su sa JNA u
mjestima, kao {to su Plitvice - Hrvatska i isto~na Slavonija, sa Vojskom
Republike Srpska Krajina
i sa pristalicama Fikreta Abdi}a.345Crvene
beretke
su obu~avale srpsku miliciju iz Bosne i Hercegovine i Hrvatske
i sara|ivale sa SDS-om. Jedinice specijalnih snaga tako|e su sara|ivale sa
srpskim oru`anim grupama, kao {to su Beli orlovii grupom Branislava
Vaki}a. Ta saradnja je uklju~ivala i uvje`bavanje i stvarnu borbu.346
Specijalne jedinice MUP-a Srbije su i u toku 1994. i 1995. u~estvovale
u borbenim operacijama u Bosni i Hercegovini, izvode}i ofanzivna
dejstva (primjera radi: novembra 1994. protiv 5. korpusa Armije Republike
Bosne i Hercegovine i juna 1995. u zoni Sarajevo — Trnovo).347
Specijalne snage srbijanskog MUP-a snadbijevao je Milo{evi} u
svemu {to je jedinica zahtjevala, jer su oni bili ovla{teni da operiraju
u ime interesa Srbije, “bilo gdje u biv{oj Jugoslaviji ili ako je potrebno
u svijetu”.348

889

344Isto, paragrafi 21, 123, 268-269, 687 i dr. Pripadnici specijalnih snaga
Dr`avne bezbjednosti Srbije upali su no}u 7. maja 1992. u zgradu Poljoprivredne
kooperative u Crkvini (Bosanki [amac), gdje je bilo zato~eno 52 ~ovjeka, i ubili
najmanje 16 zato~enika (Isto, paragraf 613. Pre`ivjeli zato~enici su morali utovaravati
tijela na kamion i po~istiti krv i dijelove tijela u skladi{tu).
Jedinice specijalaca iz Ni{a su, tako|e, dejstvovale po Sarajevu i drugim
mjestima, ubijaju}i nedu`ne civile (Agresija..., str. 56).
345 Isto, paragraf 124. Pristalice Fikreta Abdi}a su pomagani od raznih jedinica
za specijalne namjene, kao i od Arkanovih Tigrova(Isto, nap. 258).
346Isto.
347Isto, paragrafi 420 i 423; AIIZ, inv. br. 2-1653, Republika Srpska,
Ministarstvo unutra{njih poslova, [tab policijskih snaga — Pale, Broj: 56/95, 6. juli
1995. — CJB /Centru javne bezbjednosti/ [tab policijskih snaga Vogo{}a.
348ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 125. Slobodan Milo{evi} je u aprilu
2001. priznao da je obezbje|ivao finansije za, kako je on rekao, “snage sigurnosti i
antiteroristi~ke snage” (Isto).

Snage Ministarstva unutra{njih poslova Republike Srbije (po dva
voda iz odreda policije Kajman, Plavii [korpija) su, u sadejstvu sa drugim
jedinicama, krajem juna 1995, u~estvovala u borbenim operacijama
protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine na objektu Lu~evik (na
komunikaciji Trnovo-Sarajevo).349
Jedinice MUP-a Srbije su sa zdru`enim snagama Ministarstva
unutra{njih poslova Republike Srpska Krajina
i Republike Srpske, i
tokom mjeseca jula u~estvovale u ofanzivnim borbenim dejstvima na
trnovskom” i “sarajevskom rati{tu”.350
Snage MUP-a Srbije su u~estvovale i u zlo~inima u i oko Srebrenice,
“sigurne zone” Ujedinjenih nacija (od poslijepodnevnih sati 11. jula
1995. i kasnije).351

890

349AIIZ, inv. br. 2-2722, MUP /Ministarstvo unutra{njih poslova Srpske
Republike BiH/ Specijalna brigada policije, IKM Trnovo, Depe{a br. 113/95, 30. juni
1995 — [tabu policije Pale i drugima; Isto, inv. br. 2-2723, MUP, Specijalna brigada
policije, IKM-Trnovo, Broj: 118/95, 1. juli 1995.
350AIIZ, inv. br. 2-2871, Republika Srpska, Ministarstvo unutra{njih poslova,
Kabinet ministra, Broj: 64/95, 10. juli 1995. — Komandantu Specijalne brigade policije
i drugima; Isto, inv. br. 2-2127 i 2723, [tab policijskih snaga, IKM — Trnovo, Broj :
150/95, 24. juli 1995. — Ministarstvu unutra{njih poslova RS i drugima.
351AIIZ, inv. br. 2-2871, Republika Srpska, Ministarstvo unutra{njih poslova,
Kabinet ministra, Broj: 64/95, 10. juli 1995. - Komandantu specijalne brigade policije i
drugima. Ministarstvo unutra{njih poslova Republike Srpske je 10. jula 1995, “na osnovu
nare|enja vrhovnog komandanta Oru`anih snaga Republike Srpske, a u cilju slamanja
neprijateljske ofanzive iz za{ti}ene zone Srebrenice
”, izdalo sljede}e nare|enje :
1. izdvojiti dio snaga MUP-a RSkoji u~estvuje u borbenim dejstvima na
sarajevskom rati{tu i uputiti kao samostalnu jedinicu u rejonu Srebrenice u toku
sutra{njeg dana 11. 07. 1995. g.
2. u sastav jedinica ulaze drugi specijalni odred policije iz [ekovi}a, prva
~eta pjp cjb Zvornik, mje{ovita ~eta zdru`enih snaga MUP-a RSK-a, Srbije i
Republike Srpske i ~eta iz kampa Centra za obuku na Jahorini.
3. za komandanta jedinice MUP-a odre|ujem Ljubi{u Borov~anina
zamjenika komandanta Specijalne brigade policije.
4. izvla~enje ~ete zdru`enih snaga MUP-a RSK-a, Srbije i Republike Srpske
sa trnovskog rati{ta izvr{iti u toku no}i. Okupljanje jedinice izvr{iti 11. 07. 1995.
godine u popodnevnim satima.
5. komandant jedinice je du`an po dolasku na odredi{te stupiti u vezu sa
na~elnikom {taba korpusa generalom Krsti}em
” (Isto).

Jedna oru`ana jedinica bliska Slu`bi dr`avne bezbjednosti
Ministarstva unutra{njih poslova Srbije koordinirala je na podru~ju
Kiseljaka i Kre{eva veoma uspje{no sa snagama HVO-a, pod komandom
Ivice Raji}a, u vr{enju zlo~ina nad Bo{njacima.352
Fa{isti Milana Marti}aiz Hrvatske (Knina), tako|e su, u~estvovali
u agresiji na Bosnu i Hercegovinu. Marti}evi specijalci su jo{ 8. juna
1991. prvi put upali u Bosnu i Hercegovinu (Titov Drvar i Bosansko
Grahovo), gdje su u Drvaru odr`ali smotru svojih pristalica (oko
~etiristo pripadnika, me|u kojima je bio i jedan vod `ena).353
Njegove pristalice su ~inili i dr`avljani Bosne i Hercegovine -
pripadnici SDS-a, demonstriraju}i na taj na~in silu, radi daljeg {irenja
Milo{evi}eve nacisti~ke tvorevine u kojoj }e “svi Srbi `iveti u jednoj
dr`avi”. Marti}eva formacija je bila dobro naoru`ana razli~itim
tipovima naoru`anja (automatsko, poluautomatsko, mitraljezi, ru~ni
baca~i, pa ~ak i topovi od 120 mm).354
Tokom druge polovine 1991. Milan Marti} je, uz podr{ku i
znanje najvi{eg vojnog i policijskog rukovodstva SFRJ, kao i politi~kog
rukovodstva Srbije, u cilju priprema agresije vi{e puta upadao u Bosnui
Hercegovinu. Grupa Marti}evaca(15 do 20 uniformisanih lica u

891

352M. Vasi} — Filip [varm, ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE
FORMACIJE 1990. — 2000
, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik
saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 2002, str. 245. U centralnoj Bosni i
drugim mjestima srpske i hrvatske oru`ane formacije su sara|ivale, vr{e}i brojne
zlo~ine nad Bo{njacima (Isto).
353AIIZ, inv. br. 2-551, Informacija Ministarstva unutra{njih poslova
Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine o nekim pojavama i doga|ajima koji su
posebno uticali na uslo`njavanje bezbjednosne situacije u Republici, od 11. juna 1991.;
Borba, 11. juni 1991. Prilikom smotre jedinica na Sportsko-rekreativnom centru u
Drvaru, Marti} se na improvizovanoj govornici obratio jedinici i prisutnim gra|anima
rije~ima: “Mi smo ovdje do{li kod bratskog naroda u posjetu, a ovom fazom
zavr{avamo i vje`bu koju smo uspje{no zavr{ili ovdje u Titovom Drvaru, i da ovo
ne}e biti posljednja vje`ba na ovom podru~ju i da se ovom prilikom ukida
vje{ta~ka granica izme|u srpskog stanovni{tva Titovog Drvara i Kninske krajine
”.
Poslije Milana Marti}a govorili su predsjednici skup{tina op{tina Titov Drvar
(Dragan Kne`evi}) i Donji Lapac (David Rastovi}).
354Isto.

maskirnim uniformama) 8. septembra 1991. izvr{ila je napad na
Stanicu javne bezbjednosti i oslobodila trojicu maskiranih i naoru`anih
pripadnika TO Banja Luka koji su uhap{eni i privedeni. Istog dana
milicija je u vojnom vozilu uhapsila Marti}a, prilikom njegovog
dolaska u Bosansku Krupu. To je pove}alo uznemirenost gra|ana i dovelo
do blokade puteva. Po nare|enju Petra Gra~anina Marti} je 9. septembra,
nakon “dramati~ne no}i” u Bosanskoj Krupi, pu{ten i isporu~en Komisiji
SSUP-a i SSNO-a na ~elu sa generalom Aleksandrom Vasiljevi}em
(na~elnik bezbjednosti JNA), koji su ga vojnim helikopterima ispratili
za Knin, iako je za njim bila raspisana potjernica.355
U toku marta 1992. na podru~je Bosanske krajine, posebno na
prostor {ipova~ke i jaja~ke op{tine, upadale su grupe vojnih lica u
{arenim maskirnim uniformama, sa `utim petokrakama koje su jedni
zvali “vojna policija”, drugi “crvene beretke”, dok su ih tre}i nazivali
Marti}evci. Njihov dolazak donio je nemir na pomenutim podru~jima
s obzirom da su otpo~eli sa zlo~inima nad bo{nja~kim i hrvatskim
stanovni{tvom. U [ipovo se u drugoj polovini marta 1992. vojnim
helikopterom spustio i Milan Marti}.356
Iz Knina je krajem marta 1992. u Ilija{ stiglo oko pedeset policajaca
SAO Krajine. “Oni ve} danima obilaze ku}e i stanove ~lanova i
simpatizera SDA, ali i SDP i ostalih nesrpskih stranaka, te neovla{teno
legitimiraju, pretresaju i prijete...
”.357
Agresorske jedinice, u ~ijim su se redovima, uglavnom, nalazili
Marti}evci, krajem maja 1992. u Bosanskoj Otoci, poru{ili su 70%
stambenih objekata. Tom prilikom agresor je koristio i tenkove, a
Marti}evcisu, ispred pje{adije, postavili “`ivi zid” od ~etrdeset zarobljenih
Bo{njaka iz Bosanske Krupe.358

892

355Vreme, 16. septembar 1991, str. 24-25; Oslobo|enje, 31. decembar 1991.-1.
i 2. januar 1992, str. 4. Tako se Milan Marti} u Knin vratio uz pomo} vojnog i
policijskog rukovodstva SFRJ.
356Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 4; Oslobo|enje, 24. mart 1993,
str. 3; Isto, 25. mart 1993, str. 5; Isto, 29. mart 1992, str. 3.
357Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 5.
358Dnevni izvje{taj, br. 38, 1. juni 1992.

Tzv. Marti}eva srpska milicijaiz Kninske krajine je juna 1992,
zajedno sa pripadnicima JNA i drugim zlo~incima, u~estvovala u
barbarskom pohodu na Br~ko, vr{e}i masovne zlo~ine. Pripadnici
kninskih crvenih beretkisu u~estvovali i u zlo~inima nad Bo{njacimana
podru~ju Prijedora i Kozarca, posebno u selu Hambarine, gdje su
srpski fa{isti poklali na hiljade civila, uglavnom Bo{njaka.359
Marti}eve jedinice su u~estvovale i u osvaja~kim napadima i
zlo~inima na podru~ju sjeverne Bosne. Poslije okupacije Dervente u
Doboj je 12. jula 1992. do{lo oko 2.000 “marti}evaca”, koji su “plja~kali
i otimali sve na {to su nai{li i tukli i ubijali one koji bi se tome
suprotstavili, a u Celjskoj ulici br. 19. silovali su dvije djevojke pred
njihovom majkom
”. Sredinom jula Marti}evcisu anga`ovani i u
pohodu na Od`ak. Grupa Marti}evacaiz Srbije je, nakon zavr{ene
obuke u Kninu, zajedno sa specijalcima SSUP-a, sredinom 1992.
u~estvovala u zlo~inima na podru~ju Donjeg Vakufa, vr{e}i “ubistva,
uzimanje talaca i odvo|enje civilnog stanovni{tva u koncentracione
logore
”. Avgusta 1992. u Han-Pijesak su, pored srpskih kolaboracionista
iz Bosne i Hercegovine (tzv. doma}i ~etnici) i znatnog broja agresorskih
vojnika iz Srbije i Crne Gore (me|u kojima su bili i [e{eljevci,
Arkanovci, Beli orlovii drugi), stigli i Marti}evci.360
Tzv. dobrovoljciiz Srbije i Crne Gore (kao posebne grupe oru`anih
formacija, odnosno ~etnika) bili su locirani na svim privremeno okupiranim
dijelovima Republike Bosne i Hercegovine, u~estvuju}i, zajedno sa
ostalim agresorskim jedinicama, u borbenim dejstvima i zlo~inima
nad civilnim, uglavnom, bo{nja~kim stanovni{tvom.361
Na Pale je u no}i izme|u 12. i 13. aprila 1992. helikopterima
JNA stigla nova grupa srpskih dobrovoljacaiz Srbije i Crne Gore.
Sljede}ega dana JNA je otpo~ela sa mobilizacijom srpskog stanovni{tva
u op{tini Rudo, a mobilisani su krenuli u pravcu Vi{egrada i Kalinovika.362

893

359Agresija..., str. 59; Dnevni izvje{taj, br. 118, 20. avgust 1992.

360AIIZ, Informacija MUP-a, br. 2-1346/24 od 29. jula 1992.; Dnevni izvje{taj,
br. 82, 15. juli 1992, br. 83, 16. juli 1992. i br. 127, 29. avgust 1992.
361Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992.
362Agresija..., str. 25.

Me|u dobrovoljcimaiz Srbije i Crne Gore posebno mjesto je
pripadalo Srpskim sokolovimaSini{e Vu~ini}a, milicijiDragoslava
Bokana, zatim ~etni~kom Gvozdenom puku Pavle \uri{i}i ~etni~kim
odredima Vuk Kalajit, Jankovi}, Dragan Nikoli}, Zaga, i dr., kaoi tzv.
vikenda{ima, veteranimaiz agresije na Hrvatsku, licima kojasu bila u
Legiji stranacai drugim ~etni~kim formacijama neutvr|enih naziva.
Ti dobrovoljciu svojoj ekstremnosti nisu nimalo zaostajali za
pripadnicima naprijed spomenutih oru`anih formacija, mada im je
“u`a specijalnost” bilo klanje Bo{njaka, ubijanje bo{nja~kih `ena i
plja~kanje dru{tvenih i privatnih dobara koje su organizovano u
kolonama teretnih kamiona-{lepera odvozili u Srbiju i Crnu Goru.363
Velikosrpski agresor je, u saradnji sa rukovodstvom SDS-a, krajem
juna 1992. intenzivirao dovo|enje “svje`ih ~etni~kih jedinica” iz Srbije
i Crne Gore na podru~je Bosne i Hercegovine, posebno Sarajeva.
Nakon {to je general Mladi} sredinom 1992. ocijenio da su “srpske
snage” nedovoljne za realizaciju njegovog fa{isti~kog plana za zauzimanje
Dobrinje i zadr`avanje kontrole nad Aerodromom, izvr{ena je dodatna
mobilizacija oru`anih formacija na podru~ju Lukavice, Ned`ari}a,
Ilid`e i Rajlovca. Me|utim, zbog katastrofalnih rezultata, zlo~inac Ratko
Mladi} je tra`io hitan sastanak sa Karad`i}em i ostalim ~elnicima
Srpske demokratske stranke. Na tom sastanku, koji je odr`an u “sjedi{tu
srpskog MUP-a i pravosu|a
” u prostorijama biv{eg zatvora na Kuli
(kome su prisustvovali Radovan Karad`i}, Nikola Koljevi}, Mom~ilo
Mandi} i general Ratko Mladi} sa saradnicima), Mladi} je detaljnije
izlo`io “te{ku situaciju” i nagovijestio neuspjeh “operacije Dobrinja”,
ukoliko se hitno ne dobave nove snage i borbena sredstva, prije svega,
granate za artiljeriju, kao i “iskusni oficiri”, ~iji se “nedostatak osjetio
u odlu~uju}im borbama, {to je bio slu~aj sa Pofali}ima i brdom
@u~
”. Ocijenjeno je, tako|e, da, zbog sve ja~eg pritiska svjetske
javnosti kao i, kako su zaklju~ili, “okretanja UNPROFOR-a na
njihovu {tetu
”, najdalje do 28. juna moraju zauzeti Dobrinju i dio
Ned`ari}a {to bi, kako su smatrali, omogu}ilo da Aerodrom ostane pod
srpskom kontrolom. Ina~e, na sastanku su iznesene brojne optu`be na

894

363Dnevni izvje{taj, br. 18, 12. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992. i br. 74, 7. juli
1992.; Posebno izdanje, br. 22, 22. juni 1992.; Bilten MNO, br.15, 16. april 1992., br.
18, 21. april 1992., br. 35, 25. april 1992.; Oslobo|enje, 9. oktobar 1993, str. 8; Press-
centar Armije Republike Bosne i Hercegovine
, 102/02-795, 24. januar 1993.

ra~un UNPROFOR-a u tonu otvorenog neprijateljstva, iz ~ega se,
nedvosmisleno moglo zaklju~iti da su srpski fa{isti bili spremni i na
oru`ane incidente i sukobe sa pripadnicima UNPROFOR-a.364
Nakon toga, po~elo je pregrupisavanje raspolo`ivih “srpskih
snaga
” na lokalitetu Lukavice, Kasindola, dijela Dobrinje, Ilid`e, Rajlovca
i Aerodroma, a Ratko Mladi} i Mom~ilo Kraji{nik su bili zadu`eni da
istog dana iz Srbije i Crne Gore obezbijede hitan dolazak novih
jedinica, municije i hrane, prije svega, bra{na.365
Poslije toga 24. i 25. juna 1992. uslijedio je dolazak 300 [e{eljevaca
u kasarnu Lukavica. Da bi im se obezbjedio smje{taj, odlu~eno je da
se jedan broj logora{a sprovede do Vrbanje mosta i pusti, {to je i
u~injeno. Dr`e}i se preciziranog roka (28. juna) i zahvaljuju}i
novoprido{lim fa{istima, general Mladi} je odmah organizovao
ofanzivu prema “neosvojenom” dijelu Dobrinje. Pored toga, iz Stare
Pazove je u kasarnu Lukavica stiglo obavje{tenje da sa Starog sajmi{ta
27. juna 1992. polaze ~etiri autobusa dobrovoljaca, odnosno Belih
orlova
, te je zatra`en njihov prihvat na Palama, uz napomenu da su
“odmah spremni za borbu”. Zbog nedostatka prostora u kasarni,
Mladi} je preko Karad`i}a izdejstvovao da se jo{ jedan broj logora{a
(`ene i djeca) iz Dobrinje i Had`i}a premjesti u zatvor na Butmiru, {to
Mom~ilo Mandi} nije rado prihvatio zbog “pretrpanosti prostora”, dok
bi se ostatak logora{a u kasarni, vjerojatno, koristio kao `ivi {tit u
slu~aju napada na kasarnu.366
Sa druge strane, Mom~ilo Kraji{nik je, preko “prijatelja”, bez
problema uspostavio kontakt sa {tabom Arkanovacai obezbjedio
veliku grupu ~etnika, uz napomenu da }e ih, “ako treba, do}i i vi{e
hiljada
”. Po nare|enju Mom~ilovog brata Mirka Kraji{nika ta grupa
mora kako god zna da bude u Sarajevu u subotu 27. juna 1992.
do 10.00 sati
”. Kraji{nik je, tako|e, obavije{ten da je u garnizonu
JNA u Kremnima kod U`ica jedan {leper natovaren granatama, uz
zahtjev da se po{alje jo{ jedan kamion, jer “toga ima dosta”, dok su
{leperi koji su oti{li u Kragujevac po municiju i granate spremni za

895

364Posebno izdanje, br. 24, 28. juni 1992.

365Isto.

366Isto.

polazak u Sarajevo. U vezi sa tim, u poruci je nazna~eno da u
Kragujevcu, za sada, ne mogu isporu~ivati ovu “robu” zbog “doma}ih
potreba”, kao i ~injenice da je prije nekoliko dana jedan {leper upu}en
u kasarnu Lukavica, stigao na odredi{te. Istovremeno, vi{e {lepera
bra{na, ulja i {e}era pristiglo je u Rajlovac i Lukavicu i istovareno u
UPI-jevom distributivnom centru, odnosno zgradi Klimamonta.367
Raspolo`ivi podaci potvr|uju upu}ivanje ~etni~kih jedinica iz
Srbije i Crne Gore i na podru~je isto~ne Hercegovine gdje je, po
mi{ljenju Karad`i}a i Mladi}a, “situacija kriti~na” i “mo`e da ugrozi
kompletnu teritoriju Srpske republike BiH i ~itavu koncepciju
stvaranja zajedni~ke srpske dr`ave
”. U kasarni Lukavica, tako|e,
bilo je i novih oficira JNA, koji su, vjerojatno, uz veliku nov~anu
nadoknadu, stigli iz Srbije i odmah raspore|eni na polo`aje, posebno
artiljerijske, oko Sarajeva. Pored toga, 25. i 26. juna 1992. zapa`eno
je pregrupisavanje i poja~avanje artiljerijskih polo`aja oko Sarajeva.
To je potvr|eno i tokom 27. juna, intenziviranjem agresorskih napada
na lokalitetu Aerodroma i obli`njih naselja, posebno Dobrinje,
Ned`ari}a i Butmira, a u sklopu Karad`i}evog zahtjeva da u krugu od
5 km od Aerodroma svi lokaliteti moraju biti “etni~ki ~isti”.368
Krajem juna i po~etkom jula 1992. oko 300 pripadnika “specijalnih
snaga” iz Srbije je preba~eno na podru~je sjeveroisto~ne Bosne, 200-
300 Arkanovaca, te 100-150 tzv. knind`i, dok je na podru~je Hre{e,
Crepoljskog i Vu~je Luke pristiglo oko 5.000 ~etnika. U isto vrijeme
su na polo`aje srpskih oru`anih formacija, koje su ru{ile Gora`de, iz
Crne Gore sletjeli helikopteri dovla~e}i nove dobrovoljce, a koji su od
8. do 10. jula spalili vi{e gora`danskih sela protjerav{i, po ve}
ustaljenom scenariju, cjelokupno bo{nja~ko stanovni{tvo.369
U prvoj polovini jula 1992. srpske oru`ane formacije na Palama
brojale su oko 10.000 vojno sposobnih lica. U Vogo{}i se tada nalazila
ve}a grupa oru`anih formacija: Arkanovci, [e{eljevcii Beli orlovi,
kojima su komandovali vi{i oficiri JNA, a koji su bili naoru`ani

896

367Isto.

368Isto.

369Dnevni izvje{taj, br. 68, 1. juli 1992. i br. 77, 10. juli 1992.

savremenim pje{adijskim naoru`anjem (svi su nosili i duge no`eve)
brojnosti oko 300 pripadnika.370
Ratko Ad`i} je svakodnevno vr{io smotru ~etni~kih formacija
brojnosti oko 500-600 ljudi, koje je upu}ivao na borbene polo`aje oko
Ilija{a, odakle su vr{ili neprekidne napade na podru~ja Breze i Visokog.
U to vrijeme na Pale su svakodnevno autobusima i kamionima stizali
dobrovoljciiz Beograda, ^a~ka, Valjeva i drugih gradova Srbije, koji
su, uglavnom, smje{teni zajedno sa Arkanovcimai [e{eljevcima, po
hotelima na Jahorini, u ugostiteljskim objektima i motelima na podru~ju
Pala, Korana, Renovice, u Kalovitim brdima, u domu na Majdanima,
Carevim Vodama i u Mokrom. Na tom podru~ju nalazili su se i {tabovi
i centri za obuku (u Mokrom je bio smje{ten regrutni centar srpskih
oru`anih snaga
).371

Upu}ivanjem ljudstva i tehnike iz Srbije i Crne Gore u Bosnu i
Hercegovinu rukovodio je SSNO. To potvr|uje i ~injenica da je
potpukovnik Stevan Nikoli}, zvani “Kriger”, krajem juna 1992. obavijestio
Sre}ka Radovanovi}a (rezervnog majora) kako je general Deli} iz
Beograda, uz saglasnost generala Mladi}a odobrio poja~anje agresorskih
jedinica u Pelagi}evu.372
O u~e{}u oru`anih formacija i grupa iz SR Jugoslavije u agresiji
na Bosnu i Hercegovinu govore brojni dokumenti. Me|u njima ukazujemo
i na dokumenta koja su prona|ena kod agresorskog vojnika Petra
Zelena, iz Ba~ke Palanke, a koji je poginuo na rati{tu u Br~kom.
Naime, kod njega je prona|ena potvrda Vojne po{te 9840 Br~ko, u
kojoj stoji da se pomenuti “vojni obveznik” nalazi na rati{tu u sastavu
dobrovolja~ke ~eteiz Novog Sada, kojom je komandovao Mirko @ugi},
koji je tu potvrdu i potpisao. Pored toga, kod Zelena je prona|en i
bed` s natpisom Ba~ka Palanka — Gerila.373

897

370Dnevni izvje{taj, br. 72, 5. juli 1992, br. 77, 10. juli 1992, br. 79, 12. juli
1992. i br. 80, 13. juli 1992. Me|u pripadnicima Belih orlovaje bio i Vasilije Popovi},
koji je u~estvovao i u agresiji na Republiku Hrvatsku (oko Knina).
371Isto.

372Dnevni izvje{taj, br. 68, 1. juli 1992.
373Dnevni izvje{taj, br. 107, 9. avgust 1992.

Srpske oru`ane formacije i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske,
rangirane od jedinica specijalnih snaga srbijanskog Ministarstva unutra{njih
poslova do ve}ih organizovanih grupa i manjih jedinica, uglavnom su
u~estvovale u zlo~inima u Bosni i Hercegovini i borile se u sadejstvu
sa JNA i kasnije Vojskom Jugoslavije, te kolaboracionisti~kom Vojskom
Republike Srpske, ponekad i nezavisno. Slobodan Milo{evi} je podr`avao
i ostvarivao uticaj nad tim formacijama i grupama, znaju}i da su vr{ile
brojne zlo~ine.374

Jedna formacija dobrovoljaca iz Srbije pod komandom izvjesnog
“Peki”-a izvr{ila je ve}i broj egzekucija Bo{njaka iz “sigurne zone”
Ujedinjenih nacija Srebrenica jula 1995.374a
Broj srpskih oru`anih formacija i grupa iz Srbije i Crne Gore,
kao i Republike Hrvatske, koje su u~estvovale u agresiji na Republiku
Bosnu i Hercegovinu i genocidu nad Bo{njacima, te drugim oblicima
zlo~ina, te{ko je utvrditi. Milo{ Mini} tvrdi da je samo do 14. avgusta
1992. oko 100.000 ljudi iz Srbije ratovalo na “rati{tima u Hrvatskoj
i Bosni i Hercegovini
”. Od tog broja samo je iz Vojvodine bilo 40.000
ljudi “u tim ratovima i na tim rati{tima”.375
Vojislav [e{elj je, po njegovom iskazu, poslao “oko 30.000
dobrovoljaca gde god su se Srbi borili
”, a Milo{evi} ih opremao
oru`jem, municijom, davao im na raspolaganje kasarnu u Bubanj
Potoku, prijevoz do frontova i dr.376

898

374ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 21.

374aAIIZ, inv. br. 2-3042, Republika Srpska, Ministarstvo unutra{njih poslova,
Policijska stanica Bratunac, 9. aprila 2004, SLU@BENA ZABILJE[KA.
375M. Mini}, RATOVI U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI1991. -
1995,
Sarajevo — Minhen - Novi Sad - Zagreb 2002, str. 101.
376M. Boji}, JNA JE RADILA NA RU[ENJU REPUBLIKE BOSNE I
HERCEGOVINE
, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 87, nap. 3.

6. Oru`ane formacije Saveza komunista
- Pokreta za Jugoslaviju

Jedan od koordinatora i neposrednih organizatora formiranja i
naoru`avanja srpskih oru`anih formacija na teritoriji Bosne i
Hercegovine bio je i Savez komunista - Pokret za Jugoslaviju (SK - PJ)
i njegov Narodni front. Naime, rije~ je o politi~koj partiji, koja je, nakon
propasti jugoslavenske komunisti~ke organizacije, linijom komandovanja
okupila sve oficire i gra|anska lica na slu`bi u JNA, kao i zna~ajan broj
bora~kih organizacija, Saveza rezervnih vojnih starje{ina, deklarisanih
Jugoslavena i sve one koji su, uglavnom, podr`avali Milo{evi}evu
politiku i bili spremni da se za “spas” Jugoslavije i vojno anga`uju.377
S obzirom na to da je SK - PJ okupljao, uglavnom, pripadnike JNA
i time, ustvari, ~inio poluvojnu organizaciju pod okriljem JNA, odnosno
produ`enu ruku JNA, ta partija je, u neposrednoj saradnji sa najvi{im
vojnim rukovodstvom SFRJ i politi~kim i vojnim vo|stvom Srbije i
Crne Gore, zna~ajnu aktivnost usmjerila na formiranje posebnihvojnih
jedinica, koje su se “odmah stavile pod rukovodstvo prve nadle`ne
komande JNA
”. Ta ~injenica pokazuje da je SK - PJ direktno u~estvovao
u planiranju, pripremanju i izvo|enju agresije na Bosnu i Hercegovinu.
U tim aktivnostima posebno su bili anga`ovani general Stevan
Mirkovi}, zatim penzionisani pukovnik Budimir \or|i} i drugi.378
Djelatnost SK - PJ na formiranju i naoru`avanju vojnih formacija,
posebno je bila evidentna na podru~ju Bosanske krajine, dijela Semberije
i Posavine, te Dobojske regije.

899

377N. Durakovi}, nav. dj., str. 245-246. U redovima te partije bilo je 99 posto Srba.
378Isto; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992.

Regionalni odbor SK - PJ je, na podru~ju Bosanske krajine, u saradnji
sa pojedinim ~lanovima Saveza udru`enja boraca narodnooslobodila~kog
rata — SUBNOR-a, zatim biv{im logora{ima i penzioniranim oficirima
JNA, u te jedinice anga`ovao oko 5.150 lica. Specificiraju}i po
op{tinama jedinice i njihove pripadnike, taj odbor je 15. januara 1992.
dostavio dopis Jugoslavenskom odboru SK - PJ, tra`e}i da im obezbjedi
isto toliko komada cijevi.379
Op{tinski odbor SK - PJ za Modri~u, sa svojim predsjednikom Vojom
Radi{kovi}em (komercijalni direktor PP Hemija), koji se aktivno uklju~io
u pripremu agresije na Bosnu i Hercegovinu, u svoje spiskove je uveo
445 lica, za koje je 20. marta 1992. na~inio specifikaciju potrebnog
naoru`anja i opreme. Tom je prilikom zatra`eno 300 automatskih i 100
poluautomatskih pu{aka, 40 pu{komitraljeza, 10 pu{aka M-48, 50
komada automata “{korpion” i dr, kao i odgovaraju}a municija.380
I na podru~ju Doboja i Tesli}a pravljeni su spiskovi lica koja su
se prijavila kao dobrovoljciza popunu ratnih jedinica JNA, u ~emu je
svoj “doprinos” dao i SK - PJ.381
JNA je naoru`avala pripadnike i simpatizere SK - PJ. Oni su to
naoru`anje, koje im je obezbje|ivala i izda{no dijelila njihova “mati”,
koristili u agresiji na Bosnu i Hercegovinu i zlo~inima nad nenaoru`anim
civilnim stanovni{tvom. Me|u pripadnicima SK - PJ je bio izvjestan broj
neposrednih izvr{ilaca “razularenog velikosrpskog nacionalizma i
fa{izma”. Tako su, primjera radi, pripadnici SK - PJ iz sela Vranjak, Dugo
Polje, Botajica i Milo{evac, zajedno sa JNA i drugim srpskim zlo~incima,
3. maja 1992. u~estvovali u osvaja~kom pohodu na Modri~u. Gavro
Drini} iz rukovodstva SK - PJ, raniji na~elnik policijeu Modri~i, u{ao
je u grad sa {est transportera i zauzeo Radio, zgradu Skup{tine op{tine,
Stanicu milicije i dr. Predrag Lasica, ~elnik paljanskogodbora SK - PJ,
u~estvovao je u zlo~inima nad Bo{njacima Pala.382

900

379Dnevni izvje{taj, br. 110, 12. avgust 1992.

380Isto; Dnevni izvje{taj, br. 184/185, 26. oktobar 1992.
381Isto.
382Dnevni izvje{taj, br. 9-11, 5. maj 1992. i br. 75, 8. juli 1992.; S. i B. [ator,
RAT U OD@A^KOJ POSAVINI (rukopis), Zenica, 1993, str. 4.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->