P. 1
SOJA (Glycine hispida)

SOJA (Glycine hispida)

|Views: 8,157|Likes:
Published by snjezana

More info:

Published by: snjezana on Oct 30, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/22/2013

pdf

text

original

SOJA (Glycine hispida

)
-Seminarski rad-

SADRŽAJ: 1. UVOD................................................................................................................................3 2. ZNAČAJ SOJE..................................................................................................................4 2.1. Privredni značaj soje................................................................................................4 2.2. Agrotehnički značaj..................................................................................................5 3. PORIJEKLO I RASPROSTRANJENOST SOJE...............................................................6 4. BOTANIČKA KLASIFIKACIJA......................................................................................8 5. MORFOLOŠKE OSOBINE...............................................................................................9 5.1. Faze razvoja soje......................................................................................................17 6. AGROEKOLOŠKI USLOVI GAJENJA SOJE...............................................................18 6.1. Odnos soje prema toploti.........................................................................................18 6.2. Odnos soje prema vodi............................................................................................19 6.3. Odnos soje prema svijetlosti...................................................................................19 6.4. Odnos soje prema zemljištu....................................................................................19 7. AGROTEHNIČKE MJERE PROIZVODNJE SOJE.......................................................20 7.1. Plodored....................................................................................................................20 7.2. Obrada zemljišta......................................................................................................20 7.3. Đubrenje...................................................................................................................21 7.4. Sjetva soje.................................................................................................................22 7.5. Njega usjeva..............................................................................................................24 7.6 Žetva soje...................................................................................................................27 8. PRERADA SOJE I PROIZVODI OD SOJE....................................................................28 2

9. LITERATURA.................................................................................................................29

1. UVOD Soja vodi porijeklo iz Azije. Pretkom kulturne forme soje smatra se divlja soja (Glycine ussurienssis). U Kini se gajila još prije 4000-5000 godina. U Evropu je prenesena krajem XVII vijeka, a njeno značajnije širenje počinje tek početkom XX vijeka. Na prostorima bivše Jugoslavije prvi put je donešena početkom XX vijeka, a njena značajnija proizvodnja počinje 1934 god. Soja ima veliki agrotehnički značaj. Privredni značaj soje ogleda se prije svega u hemijskom sastavu zrna, što se vidi iz tabele br. 1.

Tabela br. 1. hemijski sastav soje PROTEINI ULJA UGLJENI HIDRATI PEPEO 35-50% 13-24% 34% 5%

To je bjelančevinasto-uljna biljka sa visokim sadržajem minerali i vitamina u zrnu. Sadržaj vitamina u zrnu soje je značajan ne samo po velikom procentu nego i zbog aminokiselina (lizin, triptofan, metionin itd). Zbog svega toga soja ima veliku primjenu u ishrani ljudi i životinja, kao i u industriji boja i lakova, te farmaceutskoj, tekstilnoj i drugim industrijama. Agrotehnički značaj soje je takođe višestruk zbog toga što: - svojim dobro razvijenim korjenovim sistemom popravlja strukturu zemljišta dajući mu povoljne fizičko-hemijske osobine, - dobar je predusjev ,skoro za sve, ratarske kulture, - obogaćuje zemljište azotom ( ostavlja 60-200 kg/ha N), - može se koristiti kao zelenišno đubrivo ( siderat) jer stvara relativno veliku nadzemnu masu. Trenutne površine pod sojom u Evropi iznose 392 000 ha, a u RS 4330 ha, odnosno 1,3% zasijanih površina sa prosječnim prinosom 2,6 t/ha.

3

2. ZNAČAJ SOJE 2.1. Privredni značaj Soja prestavlja najvažniju proteinsko-uljnu biljku. Za veliki privredni značaj soje zaslužan je hemijski sastav zrna: - 30-50% proteina - 18-24% ulja - 34% ugljenih hidrata - 5% pepela ( minerala K, P, S, Ca, Fe, Mg, Na.) Sjeme soje sadrži značajnije vitamine: A1, B1, B3, B6, C, D, E, K. Pored toga proteini soje imaju visoku biološku vrijednost i sadrže 12 esencijalnih aminokiselina, neophodnih za ishranu ljudi i životinja od kojih su najznačajnije: lizin, triptofan, metionin, cistin...itd. Soja je značajna kao i uljana kultura. Sojino ulje spada u grupu polusušivih ulja, a dobija se hladnim cijeđenjem sjemena. Sojino ulje sadrži oko: 95% triglicerida i 5% fosfolipida od kojih su najvažniji lecitin (4%). Ulje soje se koristi za ljudsku ishranu, ali i u tehničke svrhe i u farmaceutskoj industriji. No, i pored visokovrijednih sastojaka, zrno soje sadrži i štetne materije kao što su: ureaza, tripsin. Te štetne materije smanjuju biološku vrijednost. Glavne metode za odstranjivanje ovih štetnih materija su: - vlažno zagrijavanje ( kuvanje i autoklaviranje) - suvo zagrijavanje i prženje - ekstrudiranje i infracrveno zagrijavanje - mikroniziranje Soja ima veliki značaj i u ishrani domaćih životinja. Sojina sačma nakon izdvajanja ulja i posno sojino brašno su veoma kvalitetna bjelančevinasta komponenta stočne hrane. Sojina sačma sadrži 44-48%, a brašno 38-52% proteina. Zelena masa soje predstavlja kvalitetno voluminozno hranjivo u stočarstvu. Ono sadrži oko 15,1% bjelančevina, 45,5% bezazotnih ekstraktivnih materija, 11,1% mineralnih materija. Prinos zelene mase soje se kreće 30-50 t/ha što obezbjeđuje 1000-1500 kg proteina i 800-1000 kg mineralnih materija. Čak i slama soje koja sadrži 4-8% proteina je dobra za ishranu ovaca. Po hranjivoj vrednostima sojino zrno je nezamjenjivo u intezivnoj stočnoj ishrani. Međutim da bi se ono koristilo u stočnoj ishrani mora se prethodno doraditi, tj.moraju se odstraniti štetni sastojci iz zrna kao što su tripsin inhibitor, ureaza, 4

hipooksidaza i drugi koji kod životinja dovode do poremećaja metabolizma, ugljenih hidrata i

aminokiselina, apsorpcije masti i hipertrofije pankreasa. 2.2. Agrotehnički značaj Soja ima veliki agrotehnički značaj. Dobar je predusjev skoro za sve ratarske kulture. Svojim dobro razvijenim korijenovim sistemom popravlja strukturu zemljišta, dajući mu povoljne fizičko-hemijske osobine. Zahvaljujući simbiozi soje sa bakterijama na korijenu (azotofiksatori) ona ne samo da podmiruje svoje potrebe za azotom več i obogaćuje zemljište sa 60-120 kg organskog azota, što je po vrijednosti ravno 600-1200 kg ili 20% azotnog đubriva. Soja rano stasava pa se poslije žetve soje zemljište za naredni usjev može kvalitetno i pravovremeno obraditi. Soja se može koristiti i kao zelenišno đubrivo (siderat), jer stvara relativno veliku nadzemnzu masu. Kod jednofazne žetve, žetveni ostaci se zaoru i na taj način se zemljište obogaćuje organskom materijom, što u velikoj mjeri utiče na popravku fizičkih, bioloških i hemijskih osobina.

ISHRANA LJUDI BJELANČEVINE SJEME ULJE ISHRANA LJUDI INDUSTRIJSKI PROIZVODI SOJA VEGETATIVNA MASA STOČNA HRANA
-SVJEŽA -ANSILIRANA

ISHRANA STOKE

-SJEME
AGROTEHNIČKI

ZNAČAJ

ZELENIŠNO ĐUBRENJE

5

3. PORIJEKLO I RASPROSTRANJENOST SOJE Soja vodi porijeklo iz Azije. Kao pretkom kulturne forme soje smatra se divlja soja Glycine ussurienssis. Veoma je stara kulturna biljka i na orijentu ima dugu istoriju za ishranu ljudi i domaćih životinja. Iako je bila poznata u Kini i Mandžuriji, sporo se širila po svijetu. U Evropu je donesena 1692. god. zahvaljujući botaničaru Engelbertu Kaemferu. Njeno gajenje u Evropi počinje u 19 vijeku. U Francuskoj je prvi put zasijana 1840 godine. Do tada se gajila samo u botaničkim vrtovima. Njena masovna proizvodnja i prerada počinje tek nakon izgradnje prve fabrike za preradu zrna soje 1908. godine u Engleskoj. U SSSR-u njeno značajno širenje počinje tek 1932. godine. Na naše prostore soja je donesena početkom XX vijeka, a prvi ogledi sa sojom obavljeni su 1873. kod Dubrovnika. Značajna proizvodnja počinje 1934. godine izgradnjom tvornice ulja u Zagrebu. Danas se soja gaji u svim dijelovima svijeta. Na sjevernoj zemljinoj polulopti rasprostranjena je od Ekvatora pa skoro do 56º geografske širine, a na južnoj polulopti od 0-45º geografske širine. Soja po proizvodnji zauzima peto mjesto u svijetu, odmah poslije riže, pšenice, ječma i kukuruza. U 2005. godini najveći proizvođač soje je SAD, zatim Brazil, Argentina, Kina, Indija, Kanada, što sa vidi iz tabele br. 2. Tabela br. 2. SAD BRAZIL ARGENTI KINA INDIJA KANADA SVIJET 82,8 50,2 38,3 16,9 6,0 3.0 209.5

Proizvodnja soje u svijetu u 2005. god. u milionima tona ( FAO)

6

Grafikon br. 1. Procentualna zastupljenost površina pod sojom u svijetu

Proizvodnja i prosječni prinos BIH prikazani su u tabeli br. 3.
POŽNJEVENA POVRŠINA (ha) 260 241 363 290 364 570 435 PROSJEČAN PROIZVODNJA PRINOS (t) ( t/ ha ) 905 3,5 742 3,1 436 1,2 439 1,5 769 2,1 845 1,5 919 2,1

GODINA 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004

S.Amerika 43%

7

5. BOTANIČKA KLASIFIKACIJA Soja pripada familiji Fabace, rodu Glycine, vrsti Glycina hispida (Moench) Max., a ona se dalje dijeli na tri podvrste: 1. Glycine hispida ssp. japonica Enk. 2. Glycine hispida ssp. manshurica Enk. 3. Glycine hispida ssp. chinensis Enk. Najveći broj sorti pripada drugoj podvrsti. Pored ovih podvrsta postoje i druge podvrste kao što su: a) poludivlja soja b) indiska soja c) korejska soja d) slavonska soja Glycine hispida ssp. gracilis Glycine hispida ssp. indica Glycine hispida ssp. korejensis Glycine hispida ssp. slavonica

U okviru svake podvrste postoji veći ili manji broj varijateta koji se grupišu na osnovu boje i oblika sjemena, boje i oblika pupka, boje dlačica. Postoji i podjela sorti prema svrsi gajenja (sorte za proizvodnju zrna, sorte za proizvodnju zelene mase i kombinovane sorte ). Danas se najviše koristi podjela sorti prema dužini vegetacionog perioda sa intervalima od po 10 dana počev od izrazito ranih sorti ( 000 sorte sa 3 nule ), sa vegetacijom od 80 dana, ( 00 sorte sa 2 nule ), sa vegetacijom od 80 – 90 dana, a sorte sa vegetacijom od 90 – 100 dana sa jednom nulom ( 0 ). Ostale sorte se obilježavaju rimskim brojem od I do X. Sorta X je jako kasnostasna sorta. U Republici Srpskoj za proizvodnju zrna dolaze u obzir sorte od 00 do II grupe sazrijevanja, a ostale služe za proizvodnju soje u zelenom stanju kao krmno hranjivo.

8

6. MORFOLOŠKE OSOBINE SOJE

Slika br 1. morfološki izgled soje

9

Soja ( Glycine max. L ) je samooplodna diploidna ( 2n = hromozoma ) jednogodišnja zeljasta biljka, koja ima sposobnost da vezuje atmosferski azot putem azotofiksacije.

Korijen Soja ima jak korjenov sistem, po obliku vretenast i veoma dobro razgranat. Ima veliku apsorpcionu moć. Korjenov sistem se sastoji od glavnog vretenastog korjena i sekundarnog korjenja. Glavni korjen prodire u dubinu i do 150 cm, što zavisi od sorte i fizičko – hemijskih osobina zemljišta. Sekundarno korjenje je rasprostranjeno u podoraničnom sloju na dubini od 30 – 50 cm.Dubina korjena soje u prvim fazama razvoja se razvija znatno brže nego nadzemni dijelovi. Rast korijena u vrijeme nalijevanja zrna je usporen, a potpuno prestaje pred fazu fiziološke zrelosti. Primarna građa korjena sastoji se od tri djela: 1) Rizoderme ( caliptre ) – odgovara epidermisu stabljike samo što nema niti stome ni bentikulu nego samo korjenove dlačice koje nisu kutinizirane. 2) Primarna kora koja se sastoji od vanjskih ćelija eksderma ispod kojih se nalaze parenhimske ćelije. 3) Stanice centralnog cilindra nastale iz prokambija, a sastoji se iz primarnog ksilema, primarnos floema i pericikla. 4) Na vrhu korjena se nalazi korjenova kapa (kaliptra) sastavljena od meristemskog tkiva i rizodermisa. Važnost korjenovog sistema soje je u tome što on direktno utiče na visinu prinosa, što je povezano sa njegovom usisnom moći. Time se povećava lisna površina, broj mahuna po biljci i broj zrna u mahuni a samim tim i prinos.

10

Kvržične bakterije

Kao i kod ostalih mahunjača, na korjenu soje se formiraju kvržice u kojima žive bakterije azotofiksatori (Rhizobium japonicum i drugi sojevi). Simbioza između bakterija i korjena soje ide u tom pravcu da bakterije od soje uzimaju ugljikohidrate i dr. Hranjiva, a soju obezbjeđuju azotom ( Imaju sposobnost da vežu atmosferski azot, pomoću enzima nitrogenaze i prevode ga u NO3ˉ - nitratni oblik koji je pristupačn biljkama ). Kvržične bakterije se isključivo oko korjenovog vrata na primarnim i sekundarnim žilicama do dubine zemljišta oko 15 – 20 cm.
Slika br. 3. korjen sa kvržicama

Broj kvržičnih bakterija na korjenu soje varira u jako širokim granicama ( može biti i do 120 ) u zavisnosti od niza faktora. Kvržice se počinju stvarati na korjenu soje od momenta infekcije korjena bakterijama ( Rhizobium japonicum i dr.) kroz korjen dlačice. Nakon infekcije 2 – 3 sedmice, počinju fiksaciju N iz vazduha i sposobne su da biljke hrane azotom. U populaciji kvržičnih bakterija u zemljištu mogu biti zastupljeni prirodni efektivni i neefektivni sojevi. Aktivnost sojnih bakterija zavisi od niza faktora kao što je: areacija zemljišta, temparatura zemljišta ( od 6 - 28ºC ), vlažnosti zemljišta, fizičkih i hemijskih osobina zemljišta. Od fizičkih i hemijskih osobina značajnu ulogu ima zbijenost zemljišta i pH vrijednost. Na pretjeranom zbijenim, kiselim i alkalnim zemljištima neće doći do formiranja kvržičnih bakterija, a time neće doći ni do fiksacije azota. Černozemi, smojnice i gajnjače, aluvijalna zemljišta, odnosno 11

zemljišta dobre strukture i neutralne reakcije ( pH 7 ) su najpovoljnija za razvoj kvržičnih bakterija. Količine azota koje mogu biti vezane pomoću bakterija azotofiksatora kreću se od 100 – 300 kg od čega bakterije 75% ustupaju biljkama, a 25% koriste za svoje potrebe.

Stablo Stablo soje je žbunasto, a na poprečnom presjeku je okruglo. U početnom razvoju zelene je boje prekriveno je dlačicama, a na kraju vegetacije u fazi zrenja odrveni i poprima tamno smeđu boju. Po habitus se dijele na: - nezavršene tipove rasta - završeni tip rasta indeterminirani determinirani.

U pogledu karaktera rasta stabla kod soje se razlikuju najćešče dvije grupe i to: 1. soja sa ograničenim ili završnim rastom-determinantnim tip-sorte vrlo ranih grupa zriobe ( 000 ) i kasne sorte zriobe od V – X grupe. 2. soja sa neograničenim ili nezavršenim rastom-indeterminantni tip 3. soja sa poluograničenim rastom ( najveći broj sorti, stablo poslije formiranja posljednih cvjetova nastavlja nešto intenzivniji rast samo pod izuzetno povoljnim prilikama ). Stabljika soje je začeta još u sjemenki, a sastoji se od hipokotila i epikotila koji se sastoje od plumule sa dva jednostavna listića i prve troliske – primordija. Stablo je sastavljena od većeg broja članaka ( nodija ), a dio stabla između dva članka je internodij. Broj članaka je najčešći od 12 – 15, dužine 60 – 130 mm. Na svakom nodiju obrazuje se list, a u pazuhu svakog lista nalaze se pupoljci iz kojih se razvijaju bočne grane, cvasti i cvjetovi. Soja je sklona i grananju, a intezitet grananja zavisi od sorte i agroekoloških uslova. Intezitet grananja zavisi i od gustine usjeva, što biljke imaju veći vegetacini prostor to se više granaju i obrnuto u gustim usjevima grananje često izostaje. Broj grana po stabljici se kreće od 1-6 pa i više grana. Visina stabljike je najčešće između 80 – 120 cm, a prva ezaža mahuna javlja se na 4 – 14 cm, đto je uslovljeno i načinom uzgoja soje. Anatomska građa stabla soje: sa vanjske strane su epidermalne ćelije koje su kutinizirane, a iz epidermalnih ćelija rastu dlake koje su jednoćeliske. Ispod 12

epidermalnog sloja je sloj kolenhimskih ćelija i 2 – 3 sloja parenhimskih ćelija ispod kojih su periciklična vlakna sastavljena od nekoliko slojeva.

List Kroz razvojni stadijum soje razlikujemo 4 tipa lista ( kotiledon, primarni listovi, trolisci, zalisci ). Sojin list je troper. Prvi par listova su postavljeni jedan prema drugom, dok su svi ostali listovi troperi i na stablici su postavljeni naizmjenično. Pojedine liske u listu su postavljene na kratke peteljke, sa tim da je peteljka srednjeg lista najduža dok su ostale kraće. Liske mogu biti različitog oblika a najčešće su: okrugle, ovalne, jajaste i kopljaste, a vrh im može biti slabije ili jače zašiljen. Listovi su uglavnom jednake veličine na cijeloj biljki, a dužina lista je od 5 – 15 cm, a širina od 3 – 19 cm. Krmne sorte imaju krupnije listove, a divlje sorte imaju sitnije listove. Površina lista može biti ravna, glatka ili blago nabrana, a po konstituciji zbijene, tvrde, mekane i nježne. Boja lista je od blijedozelene do tamnozelene. Broj listova po biljci je najčešće oko 10 – 20. Anatomska građa lista soje izgleda ovako: - sa vanjske strane epidermis - ispod epidermisa palasidno tkivo - sprovodni sudovi - sunđerasti parenhim - donji epidermis Na liskama soje broj stoma se kreće na gornjoj strani liske oko 80 – 170, a na naličiju oko 240 – 345 cm². Slika br. 4. Troper list soje

13

Cvijet Cvjetovi soje izbijaju iz pazuha listova i sakupljeni su u kratke ili duge cvasti, a postavljeni su na kratkim drškama. Boja cvijeta soje može biti bijela, blijedoružičasta do blijedoljubičasta. Boja cvijeta zavisi od boje hipokotila i antocijana koji se nalazi u hipokotilu. Cvijetovi kod soje su leptiraste građe koji se sastoje od: čašice, krunice, prašnika i tučak. Čašica kod soje se sastoji od pet listova zelene boje, dužine od 5 – 6 mm, od kojih su dva vršna potpuno srasla, a tri donja samo djelomično. Krunica je sastavljena od pet listova. Zadnji krunični listić je najveći i naziva se zastavica ( vexillum ). Dva donja lista su srasla i izgledom podsjećaju na lađicu i zovu se ( naviculum ), i u njoj je skriven tučak i prašnici. U cvijetu soje ima 10 prašnika, 9 međusobno sraslih, a 10 je slobodan. U prašnicima – prašnim kesama nalaze se 3 – 4 gnjezda koja se sa donje strane otvaraju i u njima se nalazi polen, koji je ljepljiv. Polen je žute boje. Tučak se sastoji od vršnog plodnika sa 1 – 4 sjemena pupoljčića, stubića koji je kratak i malo povijen. Žig tučka je pljosnat i širok pokriven žljezdastim bradavicama. Soja je autogamna ( samoopldna ) biljka. Oplodnja se vrši u zatvorenim cvijetovima. Cvijetovi soje nemaju miris.

Slika br. 5. cvijet soje

14

Plod – mahuna Plod soje je mahuna. Mahune su duge 3 – 5 cm, najčešće prave ili blago srpasto povijene na poprečnom presjeku ovalne. Mahuna može biti žuta, smeđa ili crna. Po površini je najčešće maljava, gruba, kožasta i tvrda. U njoj se nalazi od 1 – 5 sjemenki, najčešće od 2 – 3. Na jednoj biljci može biti 10 – 300 mahuna u zavisnosti od sorte i agrotehničkih uslova. Mahuna nastaje srašćivanjem jednog oplodnog listića i dva šava. Pucanje mahuna i osipanje sjemena je različito izraženo zavisno od sorte. Ono nastupa u prezrelosti, a naročiti ako se smjenjuje vlažno i suho vrijeme. Zato selekcija teži da stvori sorte koje prvu mahunu formiraju visoko od zemljišta ( do 20 cm ) i koje u žetvi ne pucaju. Anatomska građa mahune soje: - epidermis koji se sastoji iz jednog reda zadebljalih čelija koje su pigmentirane. - ispod epidermisa je sloj parenhimskih čelija, imeđu koji su raspoređeni vlaknasti sudovi - slijedi pergamentni sloj i unutrašnji sloj koje sačinjavaju parenhimske čelije.

Slika br. 6. plod – mahuna soje

15

Sjeme Sjeme soje može biti okruglo, ovalno, jajasto sa bočnih strana blago spljošteno. Boja sjemena zavisi od sorte, a može biti blijedo žuta, intezivno žuta u raznim nijansama, zelena, mrka i crna. Sjeme soje se sastoji iz sjemenjače i klice. Na klici se razlikuju dva klicina listića ( kotiledona ), klicin primarni korjenak ( epikotil ) i primarno stabaoce ( hipokotil ), na čijem vrhu se nalazi pupoljak sa začecima lista. Sjemenjača je gruba i čvrsta i na nju otpada 7 – 8 % ukupne mase sjemena. Pupčani dio je blago istaknut, a sjemenjačaoko njega može biti glatka do blago nabrana. Pupak ( hilum) može biti ovalan, izduženo ovalan i skoro linearan. Od ukupne mase sjemena na kotiledone otpada skoro 90 %, a kotiledoni su žute ili zelenkaste boje. Masa 1000 sjemenki iznosi 40 – 500g, a najčešće 100 – 200g. Slika br. 7. sjeme soje

16

5.1. Faze razvoja soje Razvoj biljke tokom vegetacije može se podijeliti u dvije faze: vegetativnu i reproduktivnu, koje se opet dijele na više fenofaza. Vegetativna faza VE – nicanje – iznošenje kotiledona na površinu zemljišta; VC – kotiledon – prosti listovi su razmotani tako da se rubovi liske ne dodiruju; V1 - prva nodija – formira se na nodijim iznad prostih listova, liske prvog pravog lista su lista su odmotane; V2 - druga nodija – formira se na nodiji iznad prvog troliska, liske drugog pravog odmotane; Vn - n-ta nodija Reproduktivna faza R1 – početak cvijetanja – jedan otvoren cvijet na bilo kojoj nodiji stabla; 17

R2 – puno cvijetanje – jedan otvoren cvijetna jednoj od dvije najviše nodije sa potpuno razvijenim listovima; R3 – početak formiranja mahuna – formiranje mahune dužine 5 mmna jednoj od 4 nodije sa potpuno razvijenim listovima; Slika br. 8. faze razvoja soje R4 – pun razvoj mahune – mahune dužine 2 cm na jednoj od 4 nodije sa potpuno razvijenim listovima; R5 – početak formiranja zrna – u mahuni na jednoj od 4 najviše nodije sa potpuno razvijenim listovima, formira se zrno dužine 3 mm; R6 – pun razvoj zrna – mahuna na koje potpuno ispunjava šupljinu mahune; jednoj od najvižih nodija sadrži zeleno sjeme R7 – početak zrenja – kada jedna mahuna na biljci dostigne boju zrelosti; R8 – puno zrenje – kada 95% mahuna na biljci dostigne boju zrelosti, potrebno je 5 do 10 dana suvog vremena da bi se vlažnost zrna spustila ispod 15 %.

6. AGROEKOLOŠKI USLOVI GAJENJA SOJE 6.1. Odnos soje prema toploti. - Soja je kultura vlažnog i toplog podneblja. Ona najbolje uspijeva u područjima u kojima su prosječne ljetne temparature 19ºC, a noćne iznad 13ºC. Prema mnogim autorima za uspijevanje soje potrebna je suma temperature vazduha od 1600ºC do 3200ºC, što zavisi od sorte i njene otpornosti prema niskim temperaturama. Potrebe soje za toplotom nisu iste tokom cijelog vegetacijonog perioda i one rastu idući od faze klijanja i nicanja pa sve do faze cvijetanja i obrazovanja mahune i sjemena u njima. Tabela br. 4. optimalne temparature za rast i razvoj soje

18

U fazi nicanja i klijanja soja posjeduje dobru otpornost na niske temperature. Mlade biljke su sposobne da podnesu kratkotrajno snižavanje temperature od -2 do -4ºC. Ako u fazi
Opseg temperatura (°c) Faza razvića 1. 2. 3. 4. 5. 6. Klijanje Sjetva - Nicanje Formiranje reproduktivnih organa Cvatnja Formiranje zrna Zrenje Minimalne 6-7 8 - 10 16 – 17 17 - 18 13 - 14 8-9 Dovoljne 12 - 14 15 - 18 18 - 19 19 - 20 18 - 19 14 - 18 Optimalne 20 - 24 20 - 22 21 - 23 20 - 25 21 - 23 19 - 20

cvijetanja temperatura padne ispod 14ºC prestaje rast biljke, a ako se dogodi da u toj fazi

temperatura padne do -1ºC, onda dolazi do izmrzavanja cvijetova. Kod visokih temperatura preko 32ºC sa nedovoljnom vlagom biljke slabije cvijetaju, slabije obrazuju mahune, dolazi do opadanja cvijetova i mahuna, u mahunama se obrazuje manje zrna kao i manja masa 1000 zrna, štom sve skupa uslovljava smanjenje prinosa.

6.2. Odnos soje prema vodi. - Soja ima umjerene potrebe za vlagom. U toku vegetacijonog perioda soji je potrebno oko 5000 – 6000 m³ vode po hektaru. Transpiracioni koeficijent iznosi 500 – 600.Soja nema iste potrebe za vodom u svim fazama razvoja. Najveće 19

potrebe vlagom su u fazi cvijetanja i nalivanja zrna. U prvom dijelu vegetacijonog perioda soja je dosta otporna na sušu, dok u fazi formiranja generativnih organa, a pogotovo u cvatnji, suša joj nanosi veliku štetu. Relativna vlažnost vazduha u periodu od formiranja cvijetova do formiranja mahune i sjemena treba da iznosi 70 – 80 % od PVK. 6.3. Odnos soje prema svjetlosti. - U pogledu fotoperiodizma soja spada u biljke kratkog dana, koja je vrlo osjetljiva na promjenu dužine osvjetljenja Optimalna dužina dana za većinu sorti soje je 13 – 16 časova, što prvenstveno zavisi od areala rasprostranjenosti ove biljke, kao i od grupe zrenja. Za naše agroekološke uslove odgovaraju sorte grupe zrenja od 00 do II. Za uzgoj poljoprivrednih kultura važna je minimalna količina svijetlosti izražena u luksima. Za fotosintezu soje je potrebno 2400 luksa. Nedovoljna jačina osvjetljenja utiče na nemogućnost obrazovanja hlorofila, nemogućnost cvijetanja, obrazovanja mahuna, fiksacije azota, proizvodnju suve materije, prinos zrna itd...Novija istraživanja pokazuju da većina sorata soje zahtjeva minimum 8 – 10 sati mraka da bi mogla preći iz vegetativne faze u generativnu fazu. Na razviće soje, pored dužine dana i jačine osvetljenja utiče i kvalitet svijetlosti. List soje najbolje apsorbuje svijetlost valne dužine 400 – 500. 6.4 Odnos soje prema zemljištu. - Soja dobro uspijeva na mnogim zemljištima. Soja je biljka dubokih, plodnih zemljišta, dobrih fizičkih osobina, odnosno dobrog vodnog, vazdušnog i toplotnog režima. Najbolje rezultate soja daje na černozemima, livadskim i dubokim aluvijalnim zemljištima. Soja lakše podnosi siromašna zemljišta u odnosu na druge ratarske kulture zahvaljujuči kvržičnim bakterijama na korjenu, koje vezuju atmosferski azot i transformišu ga u oblike pristupačne za biljke. Svi tipovi zemljišta koji su pogodni za gajenje kukuruza odgovaraju i soji. Najbolja zemljišta za uzgoj soje su neutralna zemljišta sa pH=6.5 – 7.Kisela zemljišta smanjuju broj azotofiksatora i njihovu životnu aktivnost, a u takvim zemljištima povećava se rastvorljivost nekih elemenata ( Al, Mn, Fe ). Koji dostižu toksičnu koncentraciju za biljku i zato kisela zemljišta ne pogoduju soji.

7. AGROTEHNIČKE MJERE PROIZVODNJE SOJE 7.1. Plodored. - Plodored predstavlja sistem biljne proizvodnje sa pravilnim izmjenama usjeva prostorno i vremenski na jednoj parceli. Proizvodnja soje u plodoredu je značajna agrotehnička mjera iz više razloga: manja je mogućnost širenja korova, bolesti, štetočina, 20

zemljište se obogaćuje azotom i na taj način se povećava njegova plodnost, ne narušava se struktura zemljišta, dobra pristupačnost hranjiva, te bolje korišćenje radne snage i mehanizacije u toku vegetacije, povećava se prinos biljaka sa kojima se smjenjuje. Soju ne treba gajiti u monokulturi, ponovljenoj sjetvi, zbog moguće pojave bolesti. Takođe se ne preporučuje gajenje soje iza mahunjača. Najbolji predusjevi za soju su strna žita, krompir, duvan, kukuruz (ukoliko nisu tretirani sa velikim dozama triazinskih herbicida jer bi u tom slučaju rezidualno djelovali na soju). Loši predusjevi za soju su: suncokret, uljana repica ( zbog zajedničkih bolesti ), tako da soja ne treba dolaziti na istu njivu 4 – 6 godina.Za većinu njivskih kultura soja je dobar predusjev jer zemljište obogaćuje sa azotom, ostavlja ga u dobrom fizičkom stanju i ne zakorovljenom stanju. 7.2. Obrada zemljišta. - Osnovni zadatak obrade je da zemljište dovede u takvo stanja koje je najpogodnije za uspijevanje soje. Obradu treba izvoditi kada je zemljište umjereno vlažno ( 40 – 60 % PVK ). Obrada zemljišta se sastoji iz osnovne i predsjetvene pripreme zemljišta. Soja je kultura koja se sije u proljeće, a osnovna obrada počinje, zavisno od predkulture u ljetno – jesensko – zimskom periodu. Predsjetvena priprema zemljišta počinje u proljetnom periodu pred samu sjetvu. 7.2.1. Osnovna obrada zemljišta. - Osnovnu obradu zemljišta treba izvoditi u jesen ( IX – XI mjeseca ), prije nastupanja mrazeva. Na taj način veća je akumulacija i konzerviranje vlage koja može biti vrlo značajna ako se javi nedostatak padavina u toku vegetacionog perioda soje. U zavisnosti od predkulture osnovna obrada se obavlja u jednom ili dva prohoda. Dubina osnovne obrade u proizvodnji soje se kreće od 25 – 30 cm, što zavisi od strukture zemljišta. Ukoliko su usjevi strna žita, nakon žetve se vrši plitko zaoravanje strništa na dubinu od 10 – 15 cm, a zatim u jesen oranje na dubinu od 25 – 30 cm. Često zbog obilnih padavina io nemogućosti jesenje obrade, ona se obavlja u proljeće, što se ne preporučuje zbog snižavanja prinosa soje i nemogućnosti kvalitetne pripreme zemljišta za sjetvu. Oranje se najčešće obavlja sa dvobrazdnim i trobrazdnim plugovima.

7.2.2. Predsjetvena priprema zemljišta. - Zadatak predsjetvene pripreme zemljišta je da formira rastresit, dovoljno vlažan i topao površinski sloj zemljišta koji treba da obezbjedi kvalitetnu sjetvu, te brzo i ujednaćeno klijanje i nicanje sjemena. Predsjetvena priprema 21

zemljišta se vrši pred samu sjetvu. Kod loše pripremljenih zemljišta može doći i do znatnih gubitaka prilikom žetve, koji ponekad iznose i do 20%. Za predsjetvenu pripremu zemljišta koriste se posebna konbinovana oruđja – sjetvospremači, mašine koji imaju veliki radni zahvat i na taj način izbjegava se sabijanje površine, kvarenje strukture zemljišta, a istovremeno se postiže veći učinak i smanjuju troškovi proizvodnje. 7.3. Đubrenje. - Đubrenje soje se obavlja sa mineralnim i veoma rijetko sa organskim đubrivima. Od mineralnih đubriva najčešće se koriste kombinovana NPK đubriva sljedećih formulacija: NPK – 15:15:15; NPK – 8:26:26; NPK – 10:20:30 i dr. Kao i pojedinačna KAN ( 27 % N ). NPK đubriva se unose u količini od oko 250 – 300 kg/ha i to 2/3 predsjetveno, a ostalo 1/3 sa sjetvom. KAN se upotrebljava u količini oko 100 – 150 kg/ha kao prihrana. Prema mišljenju mnogih stručnjaka soje nije potrebno prihranjivati azotom, jer ima sposobnost ( kvržične bakzerije) da fiksira azot iz vazduha i tako se sama obezbjeđuje azotom. Poznato je i da soja azotofiksacijom podmiruje 60 – 70 % ukupnih potreba za azotom. Međutim zemljišta u našim uslovima su zbijena, slabo kisele do kisele reakcije, a u tim uslovima dolazi do slabijeg formiranja kvržičnih bakterija, pa je potrebno soji obezbjediti određene količine azota. Primjena stajskog đubriva je vrlo rijetka, osim kada su u pitanju zemljišta siromašna humusom, nepovoljnih fizičkih i hemijskih osobina. Stajsko đubrivo pozitivno utiče na obrazovanje kvržica i životnu aktivnost azotofiksatora. Preporučene količine stajnjaka su oko 20 t/ha pod uslovom da je dobro zagorio. Soja dobro reaguje na stajsko đubrivo ako se koristi efekat tzv. produženog djelovanja u zemljištu – unosi se pred prethodno gajenu kulturu. Za rasipanje mineralnih đubriva danas se koriste pneumatske rasipačima. Za formiranje 100 kg sjemena i vegetativne mase soja utroši: 7 – 10 kg N, 2 – 4 kg P205, 3 – 6 kg K2O, 1.5 – 2.4 kg CaO i 1.2 – 5 kg MgO. Okvirne količine mineralnih đubriva koje se koriste:
1) za plodna zemljišta 30 – 60 kg/ha N, 60-90 kg/ha P2O5 i 40-60 kg/ha K2O 2) za teška i manje plodna zemljišta 60-100 kg/ha N, 90-120 kg/ha, P2O5 i 100-120 kg/ha K2O

7.4 Sjetva soje. - Sjetva soje se obavlja u proljeće od 15. IV do 15. V. Uspješnu proizvodnju soje nije moguće organizovati bez kvalitetnog sjemena, dakle sjemena koje potiče iz 22

kontrolisane proizvodnje, podvrgnuto odgovarajučoj doradi i koje prati certifikat u skladu sa zakonskim propisima i kvalitetu sjemena.

Tabela br. 6. Klase sjemena I KLASA SJEMENA 95 % čistoća 1 % primjesa drugih kultura 0 % karantinskih korova 85 % klijavost 14 % vlage II KLASA SJEMENA 94 % čistoća 1 % primjesa drugih kultura 0 % karantinskih korova 75 % klijavost 14 % vlage

Kao obavezna mjera u pripremi sjemena soje za sjetvu smatra se inokulacija (inficiranje), sjemena sa kulturom bakterija koje se nalaze u pripremljenim preparatima pod nazivom (azotofiksin) i (nitragin). Inokulacija se obavlja tako što se preparat miješa sa sjemenom soje u improvizovanim buradima ili najlonskim vrećama. Inokulacija se izvodi neposredno pred sjetvu u hladu jer visoka temperatura i direktna sunčeva svjetlost djeluju baktericidno na bakterije. Nakon izvedene inokulacije sjemena treba odmah izvršiti sjetvu dok je još sjeme vlažno. Na visinu prinosa pored drugih agrotehničkihmjera veliki uticaj ima i rok sjetve. Preranom sjetvom soja soja sporo niče, a kasna sjetva uslovljava niži prinos. Sa sjetvom soje u našim agroekološkim uslovima treba početi krajem druge dekade mjeseca aprila, kada se sjetveni sloj zagrije na 10 – 12 ºC, što zavisi od vremenskih prilika i tipa zemljišta.

Slika br. 9. usjev soje 23

Sjetva

soje

se

obavlja

pneumatskim sijačicama. Soja je usjev širokoredne sjetve, rastojanje između redova je 40 – 50 cm,a rastojanje između biljaka u redu iznosi 3 – 7 cm, i zavisi od sorte, gustine usjeva i načina sjetve. Veća međuredna rastojanja omogućavaju lakšu međurednu kultivaciju i uspješno suzbijanje korova. Na manjim rastojanjima postižu se veći prinosi i bolja je iskorištenost svjetlosti. Na dubinu sjetve soje utiče tekstura zemljišta, struktura zemljišta, vlažnost sjetvenog sloja i vremenske prilike u vrijeme sjetve. Dubina sjetve se kreće oko 3 – 6 cm. Ako je zemljište vlažno i klima humidna, soja se sije pliće. Ako je zemljište suho i lagano, klima aridna. soja se sije dublje. Veličina vegetacijonog prostora zavisi od grupe zrenja sorte koje sijemo, a takođe od klimatskih i zemljišnih uslova. Visoke prinose soje moguće je dobiti ukoliko se obezbjedi optimalan broj biljaka po jedinici površine. Optimalna gustina sjetve soje FAO grupe 0 je 525 000 biljaka/ha. Količina sjemena soje po hektaru zavisi od sorte grupe zrenja i krupnoće zrna ( masa 1000 zrna ). Količina sijemena po jednom hektaru koja se troši je 80 – 120 kg/ha. Tačna količina sjemena potrebna za sjetvu može se izačunati na osnovu upotrebne vrijednosti, predviđenog sklopa i mase 1000 zrna. Upotrebnu vrijednost sjemena čine klijavost i čistoća.

7.5. Njega usjeva. - Soja je tokom vegetacije izložena štetnom uticaju raznih faktora kao što su: nedostatak vlage, pojava kasnih mrazeva, štete od korova, bolesti, štetočine i sl. 24

Da bi se ti negativni faktori izbjegli ili da se štete svedu na minimum potrebno je primjeniti agrotehničke mjere. Mjere njege usjeva soje u toku vegetacije se mogu podijeliti na: 1 ) mehaničke – valjanje, međuredna kultivacija; 2 ) hemijske – suzbijanje korova i zaštita usjeva od bolesti i štetočina. 7.5.1. Valjanje. - Valjanje se obavlja u periodu od sjetve do nicanja. Odmah poslije sjetve vrši se valjanje glatkim valjcima, radi razbijanja grudvica zemljišta i dovođenja sjemena u bolji kontakt sa zemljom, što omogućava brže klijanje i nicanje, kao i ravnanje zemljišta čime se obezbjeđuje bolja zaštita i smanjivanje žetvenih gubitaka. Takođe treba napomenuti da usljed jakih pljuskova može doći do stvaranja pokorice, tada je neophodna primjena lake drljače ili rotacione kopačice. 7.5.2. Međuredna kultivacija. - Međuredna kultivacija se izvodi kultivatorima koji posjeduju i depozitore za unošenje mineralnih đubriva. Međuredna kultivacija je mjera koja se izvodi u cilju; - održavanja međurednog prostora zemljišta u rastresitom stanju; - očuvanje vlage; - uništavanje korova. Međurednom kultivacijom soje omogućavamo veće nakupljanje vlage, smanjenje evaporacije, stimuliše se rad mikroorganizama, brže se razlaže organska materija i aktivira biljna hrana. Kultivacija se mora obavljati tako da se ne oštećuje korijen i nadzemni dio biljke. Brzina kretanja kultivatora je od 5 – 10 km/sat.

7.5.3. Navodnjavanje. - Navodnjavanje soje je jedna od značajnuh agrotehničkih mjera koja omogućava stabilne i visoke prinose. Navodnjavanje se izvodi raznim sistemima za 25

navodnjavanje. Primjenjuje se samo kada u vegetacijonom periodu nedostaje oborina. Takođe za primjenu navodnjavanja potrebno je poznavati i donju granicu optimalne vlažnosti ua soja. 7.5.4. Zaštita od korova. - Korovi su konkurentne biljne vrste soje u pogledu hrane, vlage, svijetlosti i utiču na smanjenje prinosa. Korovska flora je raznovrsna. Korovi se lako prilagođavaju u drugim biljnim kulturama. Otporni su prema nepovoljnim uslovima. Takođe imaju veliku moć reprodukcije. Korovi se šire: vjetrom, vodom, životinjama, putem čovjeka. Od korova nastaju velike štete kao što su: troše mnogo hrane, umanjuju prinos biljnim kulturama, umanjuju kvalitet zrna, neki su otrovni, snižavaju temperaturu zemljišta i isušuju ga zbog pojačane transpiracije, otežavaju obradu zemljišta, uzrokuju polijeganje usjeva i žetvu, neki su poluparaziti i paraziti, prenose biljne bolesti, poskupljuju proizvodnju. Hemijske mjere se najčešće koriste za suzbijanje korova u soji. Od hemijskih sredstava, odnosno herbicida se najčešće koriste: dual, lasso, prohelan, stomp 330, cobra, sencor, galaxi, fokus, ultra, dynam, kao i desikanti basta, fortelon i dr. Najčešći korovi u usjevu soje su: 1) jednogodišnji travni korovi: Setaria glauca – muhar, Setaria viridis – muhar zeleni, Digitaria sanguinalis – crvena svračica, Echinochloa crusgali – koštan i dr. 2) višegodišnji travni korovi: Sorghum halepensis – divlji sirak, Agropyrum repens – pirika. 3) širokolisni korovi: Ambrosia artemisifolia – ambrozija, Solanum nigrum – pomoćnica obična, Amaranthus retroflexus – štir obični. Primjena herbicida se vrši na dva načina i zavisi od sastava korovske flore, od tipa zemljišta, sadržaja organske materije, od pH zemljišta i od selektivnosti herbicida. Primjena herbicida može biti poslije sjetve a prije nicanja i posljie nicanja soje.

7.5.5. Bolesti i štetočine soje. - Kod proizvodnje soje, u našoj zemlji, bolesti i štetočine nisu bile limitirajući faktor. Mjere zaštite soje poćinju doradom i tretiranjem sjemena, 26

izborom otpornih sorti, vremena i načina sjetve, izborom površine za sjetvu pa do zaštite u toku vegetacije (paljenje žetvenih ostataka, zaoravanje žetvenih ostataka, plodored). Prema prouzrokovačima, bolesti soje dijelimo na: 1. Mikoze manshurica - mrka pjegavost.....................................................................prouzrokovač Septoria glycines - lisna pjegavost..............................................................prouzrokovač Phyllosticta sojaecola sclerotiorum 2. Bakterioze - bakteriozno sušenje.............................prouzrokovač Pseudomonas syringae pv. Glycinea. 3. Viroze - mozaik soje ( soja virus 1 – SMV ) Najvažnije štetočine soje su: - žičnjaci iz familije Elaterid, - gusjenice podgrizajućih sovica iz roda Agrostis, - razne grčice i stonoge, - grinje i nematode. bijela trulež...............................................................prouzrokovač Sclerotina plamenjača.............................................................prouzrokovač Peronospora

27

7.6 Žetva soje. - Uproizvodnom procesu soje žetva je posljednja agrotehnička mjera. Žetva soje se obavlja u punoj fitiološkoj zrelosti kada je sadržaj vlage u zrnu 13 – 14 %. Ako se u ovoj zriobi oklijeva sa žetvom mahune pucaju i dolazi do gubitka zrna. Prerana žetva uzrokuje smanjenje prinosa. Takođe neispravni kombajni uzrokuju osipanje zrna a time i smanjenje prinosa. Gubitci zrna kod kombajna nastaju najčešće zbog: pucanja mahune, lomljenja stabljike, otkidanja mahune, neravni i zakorovljeni tereni. Da bi gubici bili što manji potrebno je izvesti dobru osnovnu i predsjetvenu pripremu zemljišta, sjetvu sorata otpornih na polijeganje i koju prvu etažu mahuna nose više, sjetva u optimalnom sklopu biljaka i usjev bez korova, dobru i kvalitetnu mehanizaciju. Žetva soje se započinje kada stabla i mahune promjene boju iz sivozelene u tamnosmeđu, listovi sa stabla opadaju, a sjemena u mahunama zveckaju. Žetva se obavlja zitnim kombajnima na kome se podesi broj obrtaja bubnja na 400 – 500 obrtaja u minuti, uz povećanje zazora bubnja i podbubnja od 20 do 25 mm na prednjoj i od 15 do 18 mm na zadnjoj strani. Nakon žet ve soje slijedi dorada sjemena i uskladištavanje soje u optimalnim uslovima.
Slika br. 10. žetva soje

28

8. PRERADA SOJE I PROIZVODI OD SOJE Iz soje se odgovarajućom preradom mogu dobiti različite vrste priozvoda. Industrijska prerada soje do raznih oblika proteinskih prizvoda čini jedinstven tehnološki proces, koji obuhvata: prijem, čišćenje i sušenje, pripremu zena za ekstrakciju sa rastvaračem, proizvodnju sačme, sirovog sojinog ulja i lecitina, proizvodnju raznih tipova brašna i griza, teksturiranih i ekstrudiranih proteinskih proizvoda. Na osnovu primjene postupaka u proizvodnji soje, kap i prema njihovoj namjeni, proizvodi sojaprotein se svrstavaju u sljedeće grupe: 1. punomasni proizvodi (brašna, grizevi, ekstrudirani proizvodi sa prirodnim sadržajem ulja oko 20 %); 2. obezmašćeni proizvodi (brašna i grizevi sa sadržajem ulja oko 1 %); 3. lecitirani proizvodi (obezmašćena brašna na koja je nanijet lecitin) 4. teksturirani proizvodi (obezmašćeni teksturirani proizvodi u obliku ljuspica, komadića i odrezaka); 5. sojino degumirano ulje i lecitin.

29

9. LITERATURA

1. Jevtić, S. (1992): Posebno ratarstvo, IP „NAUKA“, Beograd 2. Todorović, J., Lazić, Branka, Komljenović, I. (2003): Ratarsko – povrtarski priručnik. GrafoMark. Laktaši 3. Todorović, J., Kondić, J., (1993): Soja, Banjaluka

30

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->