KARAKTERISTIKE ŽIVE MATERIJE Živa materija predstavlja skup elemenata koji se mogu naći i u prirodi ali je način njihovog

vezivanja u osnovnoj jedinici organizma (ćeliji) vrlo specifičan i predstavlja osnovnu karakteristiku života. U ćeliji se nalaze brojne neorganske supstance među kojima je najznačajnija voda, a od organskih su zastupljene bjelančevine – proste i složene, ugljeni-hidrati, masne supstance itd. Osnovna masa unutar ćelije je protoplazma (najveći dio), zbog prisustva bjelančevina koje su u gel ili želatinoznom stanju. Kod jednoćelijskih životinja (protozoa) sve životne funkcije obavlja jedna ćelija, a kod višećelijskih životinja (metazoa) ćelije se grupišu u tkiva, organe, sisteme organa, što čini cjelinu organizma. Prema tome, životne funkcije obavlja skup ćelija. Osnovna jedinica života je ćelija i sve životne funkcije počinju promjenom stanja unutar ćelije. Jedna od karakteristika žive materije jeste prenošenje kontinuiteta života od roditelja na potomstvo. Složeni mehanizam prenošenja kontinuiteta proučava GENETIKA. Osnovni način razmnožavanja životinja su bespolni i polni. Najveći broj životinjskih vrsta razmnožava se polnim načinom i tom načinu prethodi stvaranje polnih ćelija u procesu „gametogeneze“. U muškom polu nastaju spermatozoidi a u ženskom polu jajne ćelije i to su procesi spermatogeneze i oogeneze. Nakon stvaranja polnih ćelija dolazi do oplodnje jajne ćelije i razvića organizma. Razviće organizma od momenta razvića jajne ćelije do smrti jedinke predstavlja ontogenetski razvoj, a razvoj životinjskog organizama kroz duži vremenski period jeste evolucija. Sve životinje podijeljene su u sistematske kategorije i one su uključene u ekološke sisteme različitog nivoa organizacije, kao i različite evolutivne sisteme što objašnjava njihov nastanak. RAZLIKA IZMEĐU BILjNIH I ŽIVOTINjSKIH ORGANIZAMA Osnovna nauka koja proučava ćeliju naziva se citologija, a nauka koja proučava isključivo životinjsku ćeliju naziva se ZOOCITOLOGIJA. U velikom broju slučajeva biljne i životinjske ćelije su slične, ali među njima postoje značajne razlike. U biljnoj ćeliji postoje ćelijske organele ( hloroplasti) koji u procesu fotosinteze uz pomoću sunčeve svjetlosti mogu sintetisati organsku iz neorganske komponente. Na taj način biljni organizmi postaju jedan od osnovnih izvora hrane životinjama viših sistematskih kategorija. Životinje uglavnom nemaju ovu sposobnost, a samo mali broj jednoćelijskih životinja, najčešće bičara (EUGLENA) imaju neznatne količine zelenog pigmenta i djelimičnu sposobnost sinteze organske materije. U biljnoj ćeliji, u ćelijskom zidu, postoji CELULOIDNA supstanca koja daje određenu čvrstoću biljnoj ćeliji. Značajna razlika između biljaka i životinja odnosi se na razmjenu materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Kod biljaka se ovaj proces vrši u spoljašnjosti, a kod životinja u unutrašnjosti organizama. Razčlanjenost kod biljaka je vanjska, a kod životinja unutrašnja. Nadražljivost kao životna osobina znatno je izraženija kod životinja. ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA Zoologija je kompleksna nauka koja se bavi proučavanjem životinjske ćelije, zatim svim fazama životinjskog razvića, histološkim proučavanjma, organološkm proučavanjima, problemom sistematike, ekologije i evolucije životinja. Embriologija proučava period od oplodnje jajne ćelije do razvijenog životnog oblika. Radi ovakvog kompleksnog pristupa zoologija koristi rezultate drugih nauka kao što su : citologija, embriologija, histologija, ekologija, morfologija, evolucija, genetika, fiziologija, anatomija, biohemija itd.

1

OSNOVI ZOOCITILOGIJE Osnovnu masu žive ćelije čini protoplazma, i u toj protoplazmi nalaze se ćelijske organele, od kojih svaka ima specifičnu funkciju. U sastav te osnovne mase ulaze ulaze mnoga neorganska jedinjenja: C, H, N, O, P, S, a za život materije neophodno je prisustvo još većeg broja neorganskih elemenata: Ca, Mg, K, Fe, Mn, Mo, Cl, Na, Co, J, Zn, Cu. Sve ovo su elementi koji se mogu naći i u neživoj sredini, ali je način njihovog vezivanja specifičan. Većina elemenata nalazi se vezana za druge elemente, a među njima je najznačanija voda koja kod nekih organizama obuhvata do 75% .Od organskih materija u protoplazmi su najzastupljenije bjelančevine (10%), dok su manje zastupljeni ugljeni-hidrati i masti. FIZIČKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME Koloidni rastvor ima rastvorene čestice većih dimenzija. Osnovno stanje u kome se protoplazma nalazi je žitko ili gel stanje. Ponekad se može desiti da protoplazma gubi vodu i to se najčešće dešava u vrijeme teških fizioloških poremećaja organizma. Proces gubljenja vode se naziva TIKOTROPIJA i tada protoplazma prelazi u gušći oblik koji se može okarakterisati kao „sol stanje“ . Važna osobina protoplazme je i viskoznost, što znači da ima osobinu i izgled približan tečnom medu. Još jedna važna osobina protoplazme je postojanje osmotskog pritiska, koji se javlja zahvaljujući prisustvu rastvorenih soli u plazmi. Zahvaljujući tom pritisku dešava se međućelijski transport čestica. ĆELIJSKE ORGANELE ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM Ćelijska organela koja se nalazi u blizini jedra je endoplazmatski retikulum (ER). Ova organela je (jednim djelom) povezana sa jedrovom membranom. Ova organela je sistem šupljina unutar kojih se privremno odlažu i nagomilavaju produkti ćelijske sinteze i još neke štetne supstance. Te materije se vrlo kratko zadržavaju ali se u procesu ekskrecije transportuju, prvo, dublje u ćeliju, a zatim se izbacuju van ćelije. Postoje dva tipa endoplazmatskog retikuluma (ER) ,od kojih jedan ima granule na membrani i to je granulirani ER, dok drugi tip ima glatku membranu i to je agranulirani ER. MITOHONDRIJE Ove organele se ubrajaju u krupnije organele i predstavljaju energetske centre u ćeliji. Najčešće imaju elipsoidan oblik. Broj mitohondrija unutar ćelije je različit, od nekoliko desetina do nekoliko hiljada. Sa spoljne strane, mitohondrije obavija glatka membrana (plazmolema), a sa unutrašnje strane nalaze se nabori - CRISTAE MITOHONDRIALES. Na vrhovima tih nabora oslobađa se energetska supstanca koja se u metaboličkim procesima razlaže do iskoristivih dijelova za organizam. Osnovna supstanaca u mitohondijama je HONDROPLAZMA ili matriks, i uglavnom je sastavljena od proteinske supstance. U normalom periodu razvoja ćelije, kada se ne dešavaju diobe, mitohondrije su nepravilno razbacane u unutrašnjosti ćelije. U vrijeme dioba (mitoze i mejoze) mitohondrije se nalaze koncentrisane uz centralnu organelu – jedro. GOLDŽIJEV APARAT Ova organela je ralativno sitnija, ali je slično građena kao ER. Goldži, talijanski istraživač, prvi je opisao ovu organelu, po čemu je dobila naziv. Građena je od membrana koje imaju veze sa procesima ćelijskog izlučivanja, ali joj definitivna funkcija još nije utvrđena.

2

LIZOZOMI Ovo se organele karakteristične za životinje, imaju veoma male dimenzije i uokvirene su sa plazma membranom koja je građena po tipu plazmaleme. Funkcija im nije dovoljno proučena ali se smatra da su to centri za sintezu katalitičkih fermenata - ENZIMA . CENTRIOLI Ove organele predstavljaju citoplazmatske tvorevine koje su najčešće parne i koje na poprečnom presjeku imaju tačkast ili zrnast oblik, a po dužini su nešto izdužene. Jedan par centriola gradi jedan centrozom i ovi centrozomi, posebno su vidljivi u vrijeme diobe ćelije tj. u vrijeme kada se oko njih stvaraju ljepljive niti, koje predstavljaju diobeno vreteno i pomoću kojih se prihvataju hromozomi iz ekvatorijalne ravni jedra. Nakon toga osnovna ćelija podijeli se na dvije nove. JEDRO Jedro je centralna organela koja na neki način upravlja (koordinira) radom ostalih ćelijskih organela protoplazmi. Osnovna masa od koje je izgrađena unutrašnjost jedra, hromatin, sačinjena je od nukleinskih kiselina koje imaju posebnu ulogu u formiranju hromozoma tj. u procesu prenošenja nasljednih osobina sa roditelja na potomstvo. Jedro je obavijeno membranom ali unutar jedra postoji gušći dio hromatinskog materijala – JEDARCE i ono nema ovojnicu (membranu). PLAZMALEMA Predstavlja ovojnicu koja je karakteristična i za ćeliju i za ćelijske organele u protoplazmi. Građa ove membrane je troslojna. Sa spoljašnje i sa unutrašnje strane nalaze se proteinske supstance, a u sredini je lipidni sloj. U zidu ove membrane nalaze se otvori, pore, koje su manjih dimenzija i kroz njih mogu da prolaze čestice samo malih dimenzija. Unutar ćelije takođe postoji osmotski pritisak i zahvaljujući razlikama u pritisku unutar i van ćelije, dešava se prirodan prolaz sitnih čestica. Ova osobina membrane da ima samo male otvore i da omogućava prolaz manjim česticama naziva se SEMIPERMEABILNOST. Ukoliko je potrebno ostvariti prolaz krupnijih čestica kroz pore membrane, dolazi do njihovog usitnjavanja, zahvaljujući fermentskim procesima u zidu plazmaleme. To se najčešće dešava se krupnijim česticama bjelančevina ili masti. Oblik ćelija u organizmu je različit. Postoje okruglaste, ovalne, zvjezdaste, pločaste ćelije ali i ćelije sa nešto modifikovanima oblikom. Te ćelije uglavnom imaju stalan oblik ali postoji određen broj ćelija koje nemaju oblik. Takva je slučaju kod nekih jednoćelijskih životinja (ameba). I veličina ćelije može da varira. U životinjskom svijetu postoje krupnije i sitnije ćelije. Krupnije su npr. jajne, a sitnije su spermatozoidi. Podjela (dioba) ćelije dešava se na nekoliko načina. Jedan od načina je mitotička dioba koja je uglavnom karakteristična za tjelesne ćelije i diobom osnovne ćelije ne dolazi do smanjenja hromozoma (diploidni broj hromozoma). Drugi tip diobe je mejoza - dioba polnih ćelija i tada se dešava redukcija, pri čemu se diploidan broj hromozoma svodi na haploidan. Kod čovjeka postoje i amitotičke diobe kojim se dijele stare i bolesne ćelije. Svaka ćelija živi i razvija se ali na kraju umire, što predestavlja njenu fiziološku smrt. Simptomi umiranja ćelije uglavnom su isti, a počinju smanjenjem ukupne aktivnosti ćelije i uvećavanjem jedra na račun okolne protoplazme. Istovremeno se u jedru javljaju vakuole, čiji se broj postepeno povećava dok ne ispune kompletnu unutrašnjost jedra. Jedrova membrana izčezava, a zatim nestaju ćelijske organele, životna aktivnost ćelije se postepeno gasi i ona prelazi u mrtvu materiju.

3

RAZMNOŽAVANjE JEDNOĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Najjednostavniji način razmnožavanja protozoa jeste binarna dioba ćelije roditelja. Osnovna ćelija, roditelj, jednostavno se podijeli i to je vegetativni - bespolni način diobe, a novonastale ćelije imaju istu strukturu i građu kao ćelija roditelj, i na taj način mogu samostalno nastaviti razvojni ciklus. Drugi način razmnožavanja takođe je bespolni način, a karakterističan primjer se dešava u populaciji trepljastih jednoćelijskih životinjica (paramecijum). U tom slučaju ishodišna ćelija se podijeli, ali se istovremeno dijele i krupnije i sitnije jedro ishodišne ćelije. Na taj način produkuju se dvije nove ćelije, koje osim jedra nemaju sve organele kao ćelija roditelj. Da bi normalno funkcionisale dalje, ćelije moraju nadoknaditi nedostajuće dijelove, i to se dešava iz citoplazmatičnog diferenciranja osnovne supstanace u ćeliji. Kod nekih parazitnih jednoćelijskih životinja dešava se višejedarna dioba, pri čemu se jedro više puta izdijeli. Stvara se veći broj novih ćelija i ovakav tip razmnožavanja se zove višejedarna (multipna) dioba. Pored bespolnog načina razmnožavanja, protozoe se mogu razmnožavati i polno i to je proces kopulacije u kome dolazi do trajnog sjedinjenja jedara, odnosno, ćelija gameta, i drugi način je konjugacija, kada dolazi do privremenog sjedinjavanja gameta. Ćelije koje se transformišu u gamete razvijaju se u dva pravca i to – KRUPNIJE, koje na neki način predstavljaju ženske gamete i to su makrogametociti, i SITNJE gamete koji predstavljaju muške gamete i to su mikrogametociti. Postoji nekoliko karakterističnih slučajeva spajanja ovih gameta: *ukoliko se spajaju gameti približno iste veličine to je IZOGAMIJA, a ukoliko se spajaju gameti različite veličine, to je ANIZOGAMIJA. * ukoliko se spajaju gameti koji potiču od srodnika, to je PEDOGAMIJA KONJUGACIJA

Dvije jedinke (ćelije) koje predstavljaju konjugante priljube se jedna uz drugu. Na mjestu gdje se spoje formira se citoplazmatični most i to je mjesto preko koga privremeno prelaze jedra iz jedne ćelije u drugu. Obe ćelije imaju krupnije (makronukleus) i sitnije (mikronukleus) jedro. Nakon izvjesnog vremena u obe ćelije krupnije jedro isčezava, a sitnije se dijeli dva puta. U tom trenutku u obe ćelije postoje četiri jedra od kojih se tri degradišu u protoplazmu, a preostalo jedro u obe ćelije se još jednom podijeli i tek u tom trenutku formiraju se GAMETSKA jedra i to krupnije jedro, makrogametocit, koje miruje i mikrogametocitno jedro (koje se kreće). Manja jedra iz obe ćelije preko citoplazmatičnog mosta prelaze u suprotnu ćeliju i tamo oplode veće jedro ili MAKROGAMET. Poslije se svaki mikronukleus vraća u svoju matičnu ćeliju. Oplodnja je završena, nestaje citoplazmatski most, ćelije se razdvajaju. Svaka ćelija ima krupnije i sitnije jedro i svaka od ćelija nastavlja svoj samostalni život. Pored bespolnog i polnog razmnožavanja postoji i pojava sazrijevanja. U tim pojavama se 2n (diploidan) broj hromozoma svodi na polovinu ili haploidan broj. Kod parazitarnih oblika jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi sporozoa, postoji smjena bespolnih i polnih ciklusa. To je primjer kod jednoćelijske životinje iz roda EIMERIA. Neke od ovih vrsta izazivaju infekcije u regionu zdravih ćelija epitela crijeva. Te se bolesti jednim imenom nazivaju KOKCIDIOZE (crvenilo epitela). Prvi ciklus u razmnožavanju je bespolna doba i naziva se ŠIZOGONIJA. Njega smjenjuje polno razmnožavanje i to je GAMETOGONIJA, a poslije toga se ponovo pojavljuje bespolna dioba zigota -SPOROGONIJA. Ciklus razmnožavanja počinje prvim stepenom infekcije. Dio parazita koji je transformisan u sporozoit prodire u zdravu ćeliju epitela i još uvjek ne dolazi do polnog ciklusa. U narednom periodu započinje polni ciklus jer se sporozit dijeli (multipna dioba) na veliki broj novih jedara (obično ih ima 32) koji se nazivaju MEROZOITI. Od tog trenutka započinje tipični ciklus (gametogonija) i u tom ciklusu neki od merozoita rastu i razvijaju se u gamete i to sitnije, koji

4

5 . Druga podjela je izvršena prema kriteriju rasporeda hranjive materije u njoj: 1. U sljedećem trenutku dolazi do migriranja sitnijeg gameta prema ženskom gametu i dešava se oplodnja. Oplodnja jajne ćelije od strane spermatozoida dešava se u vlažnoj sredini što omogućava pokretljivost spermatozoida. miješanju sa nekim razrijeđenim solima. Čuvanje može da se vrši u bezvazdušnom prostoru. Spermatozoidi Ovo su jedne od najsitnijih ćelija u životinjskom svijetu i u njihovoj građi učestvuje glavni. Aktivnost spermatozoida može i vještački da se očuva. trupni i repni dio. koja ponovo može da izazove infekciju. vratni.Ova jaja sadrže hranjivu materiju u centru ćelije i karakteristična su za većinu insekata. Ovakav tip jaja imaju neke ribe i vodozemci. MEGALECITNA (polilecitna jaja) . 3.Ovaj tip jajnih ćelija sadrži najviše hranjive supstance. 20-30% cjelokupnog sadržaja ćelije. Značajni ekološki faktori koji se upotrebljavaju u ovu svrhu su: određena temperatura ili stavljanje spermatozoida u rastvore nekih hemijskih supstanci. CENTROLECITNA JAJA . 2. Veoma je često da više ribe i ptice imaju ovakva jaja. Ukoliko je hranjiva supstanca samo u jednoj polovini ćelije. Jajna ćelija Po svojoj veličini to je ćelija koja ima veće dimenzije od spermatozoida i najkrupnija je ćelija u životinjskom svijetu. Oplođeno jedro se dva puta dijeli i formira se tvorevina sa 4 jedra. Jajne ćelije s obzirom na količinu hranjive supstance mogu biti: 1. RAZMNOŽAVANJE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINJA Najveći broj životinja ima biseksualnu reprodukciju i pri tome ima muške i ženske polne ćelije (gamete). ali se to dešava na određenoj temperaturi.Radi se o relativnoj maloj količini deutoplazme koja je najčešće ravnomjerno raspoređena. i ta količina je obično veća od preostale količine protoplazme. TELOLECITNA JAJA .Ovaj tip jajne ćelije ima nešto više hranjive supstance. Sve dok se kreću spermatozoidi su aktivini. odnosno započne novi ciklus razmnožavanja EIMERIE. IZOLECITNA JAJA . ali u tom slučaju na kretanje utiče veliki broj ekoloških faktora. U glavenom dijelu se nalazi relativno krupno jedro. 2. Pored svih komponenti koje su karakteristične za jajnu ćeliju u jajnoj ćeliji se nalazi hranjiva supstanca (DEUTOPLAZMA).Ova jaja sadrže hranjivu supstancu koja je u većini slučajeva potisnula protoplazmu. MEZOLECITNA .Ova ćelija ima ravnomjerno raspoređenu hranjivu supstancu. ali se u isto vrijeme spermatozoid uvrće oko svoje ose. ženske gamete koji predstavljaju makrogamete.Jajna ćelija ima gornji ili animalni pol i donji ili vegetativni pol.predstavljaju mikrogamete i krupnije. 4. Pravac kretanja ka jajnoj ćeliji je spiralan. vrlo često je ta količina mala u odnosu na oligolecitni tip jaja. Smatra se da je u tom trenutku završen polni ciklus (gametogonija) i da započinje bespolna dioba oplođenog jedra i to je sporogonija. EKSTREMNO TELOLECITNA JAJA . dok manji dio u tom regionu zauzima citoplazma. OLIGOLECITNA . 3. a kada se umire oni nemaju moć oplodnje i postaju inaktivni. Najčešći oblik je okruglast ili elipsoidan i za razliku od spermatozoida koji su pokretni jajna ćelija je nepokretna. onda su to telolecitna jaja. rastvorima šećera ili baza. i u sastavu ove supstance su uglavnom proteini i masne supstance.

Partenogeneza Ovaj proces predstavlja razviće jedinke iz neoplođene jajne ćelije. a kod većine životinja započinje embrionalani period života. osa itd. ishodišne ćelije izdvajaju se. a to su: pokretljivost spermatozoida. U muškom polu formiraju se prvo ćelije koje su označene kao spermatocite prvog. Proces gametogeneze je razlog postojanja većeg broja spermatozoida . U ovom trenutku u oba pola započinje redukcijska dioba (MEJOZA). Unutrašnja oplodnja se dešava u organizmu jedinke (ženke) i proces oplodnje takođe podrazumijeva ulazak spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. Najrašireniji je oblik razvića kod nižih životinja posebno u pčela. ishodišne ćelije se nazivaju spermatogonije i diferenciraju se iz epitela polnih žlijezda (testisi). ili kod nekih kičmenjaka nižih kategorija (kod riba). Prve diobe koje se dešavaju kod oba pola ne predstavljaju redukcijske diobe. iz epitela polnih žlijezda (jajnika) i nazivaju se oogonije. međutim okolnosti pod kojima se dešava oplodnja su različite. glaveni dio spermatozoida se kreće ka jedru jajne ćelije. Nakon izvjesnog vremena jedra se spajaju i nastaje tvorevina koja se naziva SINKARION. ženke u vrijeme polne zrelosti odlaze na određena mjesta i tu izbacuju jajne ćelije. a zatim nastaju spermacite drugog reda. U muškom polu. U ženskom polu nastaju četiri polarne ćelije i vremenom se tri degradišu u protoplazmi. Proces nastajanja polnih ćelija u oba pola započinje izdvajanjem ishodišnih ćelija koje se kasnije dijele. Nakon ulaska. i ostaju priljubljeni uz opnu jajne ćelje. jedro jajne ćelje kreće se u pravcu glave spermatozida. a zatim i oocite drugog reda. ovaj oblik razviće susreće se i kod nekih viših životinjskih kategorija. probijajući opnu jajne ćelije. Kod ženki. Kod mužjaka. koja je smjesa tečne supstance i spermatozoida.GAMETOGENEZA Proces nastajanja polnih ćelija naziva se gametogeneza. U unutrašnjost jajne ćelije ulazi samo glaveni dio u kome se nalazi jedro. Spoljašnja oplodnja uglavnom je zastupljena kod životinja nižih sistematskih kategorija. Nakon toga dešava se oplodnja koja podrazumijeva prodiranje spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. Neposredno nakon toga. U ženskom polu mitotičkom diobom iz oogonije prvo nastaju oocite prvog reda. Spermatozoid ulazi šiljastom tvorevinom na glavenom dijelu . i u tim diobama još uvijek ne dolazi do haploidnog broja hromozoma. čim se proces oplodnje jajne ćelije završava. a spajanjem jedara spermatozoida i jajne ćelije ponovo se uspostavlja diploidan broj hromozoma. vlažna sredina i odgovarajuća temperatura. a to su spoljašnja i unutrašnja oplodnja. Međutim. Proces oplodnje jajne ćelije Ovaj proces počinje priljubljivanjem velikog broja spermatozoida uz opnu jajne ćelije. takođe. što daje veću energiju kretanja. Samo jedan od tih spermatozoida uspije da uđe u unutrašnjost jajne ćelije. proces nastajanja spermatozoida naziva se spermatogenaza. 6 . Istovremeno. Postoje dva osnovna tipa oplodnje. U muškom polu nastaju četiri nove ćelije i svaka od tih ćelija formira se u gamet sposoban za oplodnju jajne ćelije. na ta ista mjesta dolaze mužjaci i prelijevaju jajne ćelije sa mliječi. a samo jedna od tih polarnih ćelija razvija se u jajnu ćeliju sposobnu za oplodnju. Čin sjedinjenja spermatozoida i jajnih ćelija dešava se u vodi ili u nekoj drugoj spoljašnjoj sredini. Kada su u pitanju ribe. Pri tome. Svi ostali spermatozoidi postaju inaktivni. Kretanje spermatozoida dešava se po spiralnoj putanji. moraju da budu zadovoljeni osnovni uslovi oplodnje. a proces nastajanja jajnih ćelija u ženskom polu naziva se oogeneza. OPLODNjA JAJNE ĆELIJE Sam proces oplodnje jajne ćelije uglavnom je isti kod svih životinja.

npr.gmizavci. i to ako se jaja počnu razvijati pod uticajem nekog ekološkog faktora. Na toj tvorevini ubrzo se uočava tamna pruga koja predstavlja začetak osovinskog skeleta životinje. Amphibia . ali istovremeno služi kao disajni sistem. 3. mezoderm) faza histološke diferencijajcije (obarazovanje tkiva) faza obrazovanja začetaka organa. Prirodna povremena parentogeneza susreće se kod nekih nižih rakova.ptice. Kod kičmenjaka je specifičan embrionalni razvoj vodezemaca. Jajne ćelije se dijele na nekoliko načina. osa.tipične ribe. 1. Ubrzo nakon toga. Tokom embrionalnog razvica. koji kasnije srasta sa zidom uterusa i obrazuje posteljicu ili placentu preko koje se dalje vrši ishrana embriona od strane organizma majke.novonastale ćelije koje se produktuju imaju uglavnom istu veličinu bez obzira da li su to manje ili veće ćelije. INEKVALNO BRAZDANjE . CENTROLECITNI TIP BRAZDANjA .ovakav tip diobe daje ćelije različite veličine. Kod nekih bodljokožaca. postoje kičmenjaci koji tokom ovog perioda života nemaju nikakvih dodatnih ovojica oko embriona i pripadaju grupi ANAMNIA. EMBRIONALNO RAZVIĆE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Ovaj period obuhvata vrijeme od oplodnje jajne ćelije. Aves . 2. To se dešava kod insekata (dudovi svilci). Tok embrionalnog života kod različitih životinja je specifičan. 7 . Stalna prirodna partenogeneza se susreće kod pčela. Pisces . pod uticajem svijetlosti. Spoljašnji sloj blastule naziva se ektoderm. mrava itd. U drugu grupu ubrajaju se viši kičmenjaci i to je grupa AMNIA (Reptilia .mezoderm. Kod sisara treća ovojnica (SEROZA) srasla je sa drugom ovojnicom (ALANTOIS) i mjesto na kom srastaju naziva se HORION. brazdanje ili dioba oplođene jajne ćelije obazovanje klicnih listova (endoderm. neophodni su neki citogenetski faktori u protoplazmi. Prema tome. na suprotnom polu ćelije se formira tvorevina koja se naziva krov pracrijeva.vodozemci). za proces početka razvijanja novog organizma. Prva ovojnica oko embriona jeste AMNION. i taj dio direktno opkoljava embrion. i ta pukotina se naziva blastopors. Druga ovojnica jeste ALANTOIS. 2. Nakon prve faze embrionalnog razvića formira se tvorevina koja se naziva BLASTULA. Ovaj period može da se podijeli u četiri faze: 1. Ona je karakteristična po porusu na vegetativnom polu. i to kod jedinki koje pripadaju klasi Crustacea. početak invaginacije (uvrta) novonastalih ćelija (blastomera) počinje na donjem (vegetativnom) kraju jajne ćelije. pa do pojave samaostalnog ili slobodnog oblika života. oko embriona postoje ovojnice koje učestvuju u razvoju mladog organizma. ektoderm. Mammalia sisari). ADEKVALNO BRAZDANjE .Parentogeneza može biti prirodna i vještačka. U tu grupu ubrajaju se niži kičmenjaci (Cyclostoma . Kod vodozemaca. Parentogeneza može i da se izazove vještački. a između je središnji (klicni) sloj . 3. jaja počinju da se razvijaju ako se stave u rastvor kuhinjske soli ili u rastvore nekih šećera. rod Dafnia Sp. Prirodna parentogeneza može biti stalna i povremena. 4. potklasi Entamostratae. EMBRIONALNO RAZVIĆE KIČMENjAKA S obzirom na tok embrionalnog razvića.bezvilične ribe. unutrašnji endoderm. Funkcija ove ovojnice jeste da se u zidu razvija kapilarna mreža.ovakav tip diobe dešava se u centru ćelije i karakterističan je za većinu insekata.

Odrasli oblici metilja žive u žučnim kanalima ovce. METAMORFOZA . 4. Definitivan razvoj bobice dešava se u organizmu prelaznog domaćina.ovakvo razviće podrazumijeva smjenu različitih generacija. zatim u crijeva. 6. To je najčešće svinja ili goveče. Samo zadnji tjelesni segment sadrži zrele polne produkte koji se izbacuju van. BESPOLNI TIP RAZMNOŽAVNjA . nalazi se vratni dio koji produkuje tjelesne segmente koji se nazivaju PROGLOTISI. Nakon što je dospjela u tijelo barskog puža. Prema tome pantljičara je parazit. Na tim mjestima metilj živi kao hermafroditni oblik. bobica se putem krvotoka unese do unutrašnjeg zida crijeva i na tom mjestu počinje razviće. Tu se razvijaju oblici koji se nazivaju CERKARIJE. kod nekih životinja (prstenaste glise i mekušci) javlja se zajednički oblik larve. Ovakav tip razvića nije sličan kao embrionalni tok života već se začetak novog organizma pojavljuje iz dijela tijela roditelja.to je takvo razviće koje podrazumijeva promjenu ili preobražaj osnovnog oblika tijela ka određenom obliku. U spoljašnjoj sredini iz takvih jaja razvija se larva koja se naziva MIRACIDIUM. Da bi se razviće metilja nastavilo. Ukoliko ovakav oblik čahure ovca ponovo unese u organizam ciklus razvića se ponavlja. RAZVIĆE PREKO ZAJEDNIČKE LARVE .SLOŽENO RAZVIĆE METAZOA Najčešći oblik razvića jeste klasično razviće. jer koristi tjelesne sokove domaćina. a zatim odlaze u region jetre. HETEROGONIJE . i ovi oblici provedu jedno vrijeme u regionu jetre. SLOŽENA METAMORFOZA . METAGENEZA .ovakav način razmnožavanja naziva se i vegetativni način. iz jajnih ćelija. Glaveni dio pantljičare na sebi ima kukice koje služe za pričvršćivanje. Pantljičare koje su karakteristične su svinjska pantljičara ( Tenia solium) i goveđa pantljičara (Tenia saginata). 3. I u ovom slučaju prelazni domaćin mora postojati da bi se ciklus razvića nastavio. SLOŽENO RAZVIĆE METILjA (rod .slučaj vrlo složene metamorfoze. Ukoliko definitivni domaćin (čovjek) bobičavo meso unese u organizam. On podrazumijeva diobu ćelija roditeljskog tijela koja može biti vrlo intenzivna i tad se radi o pupljenju. U spoljašnjoj sredini. razvijaju se oblici koji se nazivaju REDIJE. ali u životinjskom svijetu postoji i nekoliko složenog razvića: oblika 1. ova larva mora da dospije u barskog puža (prelazni domaćin). SLOŽNO RAZVIĆE PANTLjIČARE Odrasli oblik pantljičare živi kao hermafroditini oblik i parazitira u crijevu kičmenjaka. Jedno vrijeme redije ostaju u regionu respiratorne duplje barskog puža. Pupljenje se može završiti odvajanjem nove jedinke začetka od roditelja. 5. razvija se stadijum koji se naziva BOBICA. Jaja koja se razviju u unutrašnjosti ovce. razvijaju se partenogenetski i prvo dospijevaju u žuč.Fasciol ili Distonum hepatica) Razviće metilja pripada grupi složenih tipova i dešava se sa promjenom domaćina. a zatim se učahure i u većini slučajeva čahura se i sasuši. Cerkarije izvjesno vrijeme plivaju (močvarno stanište). a nakon toga se izbacuju u spoljašnju sredinu. 8 . ali se može desiti da začeci budu u vezi sa roditeljski tijelom i tada se radi o kolonijama (SUNĐERI). Iza glavenog.nakon embrionalne faze života. i to u disajnu duplju. Odrasla pantljičara se glavenim dijelom učvrsti za unutrašnji zid crijeva. a dešava se kod nekih bodljokožaca. a zatim se preko crijeva izbacuju u spoljašnju sredinu. koja se naziva Trochofora i nakon toga dalji tok razvića prstenastih glista i mekušaca se razlikuje.ovako razmnožvanje podrazumijeva smjenu polnog i bespolnog ciklusa i karakteristično je za dupljare. 2. a najkarakterističniji primjer su morske zvijezde (Asteroidea). pri čemu se najčešće smjenjuju bespolni i polni ciklus sa partenogenetskim razvićem.

Pojavljuje se glaveni dio sa šest kukica koji se naziva HEKSAKANTA. i po toj mreži koja je bjelančevinastog karaktera. Osnovna masa ovog tkiva je limfa. Ciklus razvića je sličan kao u prethodnom slučaju. Naziv epitela uglavnom potiče od osobina ćelija koje ga izgrađuje. Dijelovi bobice mogu znatno narasti i dospjeti na mozak. Vezivna tkiva To su „dubinska tkiva“ koja nastaju iz središnjeg klicnog lista (mezoderma). Vrlo složeno razviće dešava se kod pseće pantljičare (Tenia ehinococus). Postoje jednostavna i složenija vezivana tkiva. 3. Nakon toga izrasta vratni dio pantljičare iza kojeg se produkuju tjelesni segmenti (proglotisi). Najčešće je pločast ili cilindričan. a kod složenijih je prisutno u embrionalnoj fazi života i predstavlja prethodni stepen u razviću složenijih vezivnih tkiva. epitelina tkiva vezivna tkiva mišićna tkiva nervno tkivo Epitelna tkiva Epitelna tkiva imaju malo ćelijskih proizvoda. Gornji sloj epitela predstavlja „mrtve“ ćelije (Stratum corneum). Najjednostavnije jeste : 1. Kod nekih beskičmenjaka (insekti) na površini se luči čvršći kutikularni sloj. Specijalni podtip ovoga veziva jeste rastresito vlaknasto vezivno tkivo. Ponekad na vrhu epitela mogu da budu treplje i to je trepljasti epitel. Ovo tkivi je zastupljeno kod najprostijih metazoa. MREŽASTO ili RETIKULARNO vezivno tkivo . Hrskavica može imati raznu strukturu mase i u odnosu na taj karakter podijeljena je u tri grupe: 9 . Drugi podtip jeste elastično vezivno tkivo i u masi ovoga tkiva mogu da se pojave čvršće tvorevine i tako nastaje hrsksvičavo i koštano vezivno tkivo. a u nekim slučajevima mogu da izazovu smrt. i pomoću tih kukica glaveni dio se učvršćuje za unutrašnjost crijeva. 3. 2. Na ovaj način ciklus razvića pantljičare je završen. ove ćelije mogu slobodno da se kreću. a složeni višeslojan. OSNOVE HISTOLOGIJE Životinjska tkiva podijeljena su u četiri kategorije: 1.ovo tkivo sadrži „razgranate“ vretenaste ćelije koje se nalaze u jednoj mrežastoj tvorevini.a ispod je sloj živih ćelija na račun kojih se obnavljaju svi slojevi epidermisa (Stratum germinativum). Ćelije u epitelu mogu da budu u direktnom kontaktu a ponekad su odvojene tankom međućelijskom masom. U masi ovog tkiva pojavljuju se vlakna koja se mogu ukrštati a ponekad su usnopljena u tetivama. PAČASTO ili GALERTNO . Jednostavni epitel je najčešće jednoslojan. bobica se može početi vegetativno razmnožavati tako da svaki dio bobice može izrasti u odrasli oblik.ovo tkivo prema izgledu i rasporedu ćelija pokazuje sličnost sa prethodnim.ovo tkivo je nešto složenije. pluća ili neki drugi vitalni organ i početi da rastu i da opterete organizam. ali se od njega razlikuje po prisustvu vlakana unutar ćelija. Gornji dio epitela naziva se epidermis i kod životinja nižih kategorija (beskičmenjaci) on je jednoslojan. VLAKNASTO ili FIBROZNO vezivno tkivo . Kod ptica se pojavljuje žlijezdani epitel koji je karakterističan za njihov jajovod. Ova tkiva imaju zaštitnu funkciju i prema građi mogu biti jednostavna ili složena. 2. Ovo tkivo nalazi se u limfnim organima čovjeka i nekih životinja. međutim. a kod viših životinja je višeslojan. jer se u masi ovoga tkiva pojavljuju vlakna koja su specifičan tip veziva. 4.

10 . Kod nižih kičmenjaka. Bijela krvna zrnca imaju značajnu ulogu u raznošenju hranjivih čestica. KRV 5. koja se dijele na dva tipa: leukociti i limfociti. Eritrociti se kod embriona stvaraju u slezeni i jetri. zastupljena je u ušnoj školjci. Prvu grupu čine ćelije sa bubrežastim jedrom i bez granula u osnovnoj masi citoplazme. Crvena krvna zrnca nalaze se samo u krvi kičmenjaka i imaju crvenkastu boju koja potiče od bjelančevine hemoglobina. Ona je proizvod organizma i ima uglavnom stalan sastav. 3. LIMFA Hidrolimfa Ovo je tjelesna tečnost najnižih sistemtskih kategorija (sunđeri i dupljari). Ova tečnost ulazi u organizam i raznosi se po cijelom tijelu sa sobom noseći kiseonik i rastvorene hranjive materije tako da ih cirkulacijom doprema do svih ćelija. ali i kod ptica. eritrociti su eliptični i relativno većih dimenzija u odnosu na sisare kod kojih su okruglasti. ali se brzo i obnavljaju. Ulazi u sastav skeleta hrskavičastih riba. Bijela krvna zrnca javljaju se u dva oblika. U ovom tkivu nalazi se mineralna materija koja daje najveću čvrstinu ovom tkivu.leukociti. CELOMSKA TEČNOST 4. a kod viših životinja dio je zglogava. HEMOLIMFA 3. Svaka vrsta ima karakterističan broj eritrocita koji predstavlja biosistematski karakter vrste.1. Za hidrolimfu je karakteristično da nema stalan sastav i ne postoje ustaljeni putevi cirkulacije. U vezivno tkivo ubrajaju se i tjelesne tečnosti. a kod starijih u srži izduženih kostiju. Hemolimfa Zastupljena je kod većine zglavkara ali i kod nekih mekušaca. koja je vezana uz njih. HIDROLIMFA 2. Usljed njihove velike aktivnosti oni se brzo troše (kratko žive). 2. rebara. hijalinska ili staklasta hrskavica . To su granulociti ili leukociti. Po sastavu je veoma slična okolnoj sredini (voda). To su agranulociti ili limfociti. grkljana itd. Ne sadrži krečne materije. fibrozna ili vlaknasta hrskavica .ova hrskavica ima osnovnu masu koja je bjeličasta i providna i u njen sastav ulazi relativno velika količina vode. Broj eritrocita u krvi je stalnog karaktera u normalnom stanju organizma. a u citoplazmi postoje granule. Kod mladih jedinki u srži pljosnatih.u osnovnoj masi ove hrskavice postoji mreža elastičnih vlakana koja izgleda žućkasto i neprozirna je. Krv To je tjelesna tečnost sa stalnim sastavom. mrežasta ili elastična hrskavica . Formiraju se na sličan način kao eritrociti. Poseban tip elastičnog vezivnog tkiva je koštano tkivo i ono se nalazi samo kod kičmenjaka. Limfociti se stvaraju u limfi.eritrociti i bijela krvna zrnca . Jedna od osobina bijelih krvnih zrnaca jeste fagocitoza. Ona ima samo djelimično određene puteve cirkilacije a dio ove tečnosti se slobodno razlijeva po tijelu životinje. Celomska tečnost Ova tečnost je prisutna u tjelesnim dupljama životinja. S obirom na složenost građe tjelesne tečnosti se mogu podijeliti u 5 kategorija: 1. Drugi oblik predstavljaju ćelije sa režnjevitim jedrom. Krvne ćelije su crvena krvna zrnca . sastavljen od krvne plazme i krvnih ćelija. nosa.ova hrskavica se najčešće nalazi između kičmenih pršljenova i sastoji se od krupnih kolagenih vlakna i dijelova hijalinske hrskavice. a to je sposobnost zahvatanja stranih tijela u krvi. Na tim mjestima obavlja prenošenje kiseonika i učestvuje u metaboličkim procesima. tako da je njihov broj konstantan.

zajedno sa poprečno prugastim mišićnim vlaknima. Dužina i debljina ovih vlakana je različita. ali su najznačajniji kondicija i starost jedinke. U zavisnosti od veličine.prugaste ćelije može biti i veliki broj jedara koja su u najvećem broju raspoređena uz ćelijsku membranu. Bjelančevine u plazmi su ALBUMINI. Svako pojedinačno vlakno sastoji se od tankih dijelova (miofilamenti). On se prilikom koagulacije transformiše u želatinoznu masu na rani.U krvi su prisutne krvne počice – TROMBOCITI. Poprečno . masne kiseline i fosfatide. srčano mišićno tkivo. U toj citoplazmi ima i poprečno . jer se u njoj nalazi bjelančevina koja se naziva mioglobin. ovo je najznačajnije o glatkom mišićnom tkivu. holesterol. Citoplazma unutar ovih ćelija je crvenkasta. poprečno . broj ovih vlakana može biti različit (od nekoliko desetina do nekoliko stotina). Unutar poprečno .prugasti karakter. α i β globulini prenose hormone.prugaste mišićne ćelije. γ globulini služe kao gradivna supstanca za antitijela krvi. Sva mišićna tkiva vode porijeklo od mezoderma i mogu se podijeliti u tri kategorije : 1. GLOBULINI i FIBRINOGEN. Najveći miociti nalaze se u materici gravidnih krupnijih sisara. i ova tkiva uglavnom grade unutrašnjost tijela životinja.hidrati uglavnom su vezani za ukupnu glikoznu masu. jer se na njemu naizmjenično smjenjuju svijetle i tamne pruge. i zavisi od rada poprečno prugastih mišića koji ih izgrađuju. imaju najdeblja tkiva. LIMFA To je takođe tjelesna tečnost koja je dosta slična krvi. Najzastupljenija bjelančevina u krvi je globulinski fibrinogen. GLATKO MIŠIĆNO TKIVO Ova tkiva kao osnovnu jedinicu imaju ćeliju miocit. Mišićna vlakna koja obavljaju najveći rad. Ugljeni . izdužena i pri bazama zaobljena. Debljina ovih vlakana zavisi od mnogih faktora. U organizmu može da se nađe zajedno sa krvi samo u regionu najsitnijih sudova kapilara. Oko ovih jedara nalazi se citoplazma u kojoj se nalaze ostale organele karakteristične za sve ćelije. a ujedino i troše najveću energuju. ali se od nje razlikuje po boji jer je mutna i ne sadrži eritrocite. Mišićna vlakna u ćelijama (miociti) pružaju se paralelno sa uzdužnom osovinom ćelije. MIŠIĆNO TKIVO Sva mišićna tkiva bez obzira kojoj vrsti pripadaju sastavaljnjna su od različitih tipova mišićnih ćelija koja predstavljaju osnovnu morfološku i fiziološku jedincu tkiva. Najčešće imaju pločast oblik a značajni su za proces koagulacije. β i γ globuline.prugasto 2. koji se javljaju samo kod kičmenjaka i to nisu ćelije već fragmentirani dijelovi koštane srži. U sastav krvi ulazi i krvna plazma koja je međućelijeska žućkasta tečnost i glavni organiski sastav u njoj su bjelančevine. glatko 3.KONTRAKTILNOST.prugasta mišićna vlakna se dugačka. Globulini su podjeljeni na α. a masne supstance vezane su za holesterole. SRČANO TKIVO 11 . Albumini služe kao gradivna osnova za bjelančevine u organizmu. Dakle.prugastih mišićnih vlakna. Svako pojedinačno mišićno vlakno ima poprečno . Ćelijski prizvodi su mišićna vlakna (miofibrili) koji imaju osnovnu karakteristiku da se grče i otpuštaju . POPREČNO PRUGASTO MIŠIĆNO TKIVO Osnovnu jedinicu ovog tkiva čine poprečno .

Srčano tkivo ima poprečno-prugasti karakter. Neurociti (neuroni) mogu biti različite veličine. gdje se obnavljaju dijelovi tijela najćešće izgubljeni slućajnim oštećenjem. 12 . gdje se kod nekih životinja može obnoviti cijeli dio tijela (rep guštera ili krak morske zvijezde). što znači da se grči i opušta i kada mi ne mislimo na to. koja je tanja i često u obliku mreže. i sastavljeno je od jako diferenciranih ćelija koje imaju specifične produkte u njima. Tok regeneracije potpuno je različit od toka embrionalnog razvića. bilo da su to izgubljeni ili oštećeni dijelovi. ali bez obzira na to ove ćelije imaju kraće i duže citoplazmatske nastavke preko kojih najčešće prihvataju nadražaj. Duži nastavci pri kraju se još i granaju. NADALNOM dijelu koji je pod uticajem nevoljnog dijela nervnog sistema. REGENERACIJA Ovaj proces predstavlja uspostavljanje nedostajućih dijelova tijela. U citoplazmi neurita nalazi se Nislova supstanca koja je građena od ribonukleoproteina i ova supstanca se smatra osnovom pamćenja.EKTODERMA. to je fiziološka regeneracija. a zatim iz tih slojeva nastaju tkiva. Neurociti primaju nadražaje iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma i te nadražaje provode do CNS-a. Poseban oblik regeneracije jeste traumatološka regeneracija. i od osnovnog poprečno-prugastog mišićnog tkiva se razlikuje. Osnovnu morfološku i fiziološku jedinicu čini neuron (neurocit). Kraći i deblji su dendriti. Upravo zbog toga nervno tkivo ima malu ili gotovo nikakvu moć obnavljanja. Pored ovih ćelija u nervnom tkivu se nalaze i neuroglijske ćelije koje nisu nosioci nervne provodljivosti. Primjer za ovakav tip regeneracije jeste obnavljanje noktiju. Unutar neurona su nervna vlakna . Ova osobina naziva se nadražljivost ili IRITABILITET. jer se stalno grči i opruža zahvaljujući tzv. NERVNO TKIVO Ovo tkivo predstavlja jednu kategoriju životinjskih tkiva. Drugi tip je reparativna regeneracija. zaštitnu i trofičku funkciju (preko njih se vrši ishrana neurocita). Glavne funkcije ovih ćelija se odnose na potpornu. Ukoliko se nedostajući dijelovi tijela obnavljaju u jednom normalnom procesu. organi i sistemi organa. i na račun tog blastema stvaraju se nedostajući dijelovi tijela. ali ih i u obrnutom smjeru provode do mjesta reagovanja. Kao i nervne ćelije i neuroglijske ćelije vode početno porijeklo od spoljašenjeg klicinog lista .neurofibrili koji su osnov provodljivosti. a osobina da se nadražaji prihvate i provode jeste provodljivost. čime se povećava moć prihvatanja nadražaja. endo i mezoderm). Ovo tkivo ima veliku radljivost (kontraktilnost). jer mišićna vlakna u srcu obrazuju srčanu muskulaturu. Svi regenerativni procesi mogu se posmatrati slično srastanju rana. a duži su neuriti (aksoni). Iznad mjesta koje je oštećeno stvara se regeneracioni blastem. gdje se prvo diferenciraju klicini listovi (ekto.

ali je u embrionalnoj fazi razvoja jednoslojan. za vanjski skelet je ljuska puža ili oklop rakova. dlake. 2. Kod kičmenjaka postoje skeletni elementi unutar organizma i to je unutrašnji ili endo skelet.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem -Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka -Sistem organa za varenje -Sistem organa za disanje -Nervni sistem -Čulni organi –Nadražljivost (iritabilitet) -Cirkulatorni sistem -Polni organi -Ženski reprouktivni sistem -Muški reprouktivni sistem Kožni sistem Ovaj sistem čine tri sloja: -spoljašnji sloj . 2. 5. je višeslojan. Kod životinja nižih sistematskih kategorija (neki beskičmenjaci) skelet se nalazi sa vanjske strane tijela i predstavlja vanjski ili egzo skelet.. krljušti riba. i u njemu se izdvajaju dva sloja: 1. prema epidermisu (spoljašnjosti) se nalazi papilarni sloj rastesitog veziva. ali u tom vezivu ima elemenata masnog tkiva. nokti. subcutis). -Kožni sistem -Skeletni sistem -Mišićni sistem -Endokrini sistem . 4. čvrstinu i zaštitu organima. 3. 6. aktivne su još i mliječne žlijezde. a endoskelet je mezodermalnog porijekla. ali je on mrežast ili retikularan i u ovom sloju nalazi se veliki broj krvnih ćelija. Npr. ženki. lojne. U koži kičmenjaka mogu se javiti različiti kožni organi i obuhvataju 2 grupe kožnih organa: rožni i žlijezdani. Skeletni sistem Osnovna osobina skeletnog sistema jeste da daje oblik. krzno ili korijum. Gornji sloj ili epidermis kod svih kičmenjaka. 11. a kod sisara. a zatim ista ili slična tkiva obrazuju organe i sisteme organa koji zajedno čine jedinstvenu cjelinu .. Ispod epidermisa se nalazi vezivni sloj. 7. Egzoskelet je ektodermalnog. 10. I ovaj sloj građen je od vezivne komponente. perje. Tkiva koje prethode obrazovanju organa sastavljena su od skupa ćelija koje obavljaju sličnu ili istu u organizmu. -središnji sloj . osim kod kopljaste ribice. 13. 12. Među žlijezdanim organima karakteristične su suzne.to je najdublji sloj kože prema unutrašnjosti organizma. epidermis). a među njima se nalaze i pigmentne ćelije. Treći sloj kože je potkožno tkivo ili subkutis.corium) -unutrašnji sloj . znojne.organizam. 9. prema potkožnom tkivu nalazi se takođe i vezivni sloj. 13 .OSNOVE ORGANOLOGIJE Organologija je nauka koja proučava organe i sisteme organa. građen je od potpornog tkiva i to je potkožno dubinsko tkivo (lat. 14. 8. Ova dva tipa skeleta imaju različito embrionalno porijeklo.to je sloj vezivnog tkiva koji predstavlja krzno (lat.sačinjen je od epitelne pokožice (lat. 1. mirisne žlijezde. kandže. Među karakteristične rožne organe kičmenjaka ubrajaju se npr.

Visceralni skelet .tiroksin je značajan za promet materije i energije . mišiće urogenitalnih sistema.ovaj skelet obuhvata koštane elemente u nivou prednjeg dijela crijeva. ali i kod nekih jedinki koje pripadaju gmizavcima. između nervne cijevi i crijeva. Skelet udova (ekstremiteta) . koje luče hormone (kod kičmenjaka u krvi) i ti hormoni imaju specifičan uticaj na organizam. Štapićastog je oblika i leži u nivou uzdužne ose tijela. Mišićni sistem Ovaj sistem uglavnom čine dvije grupe mišića: -glatki -poprečno-prugasti Glatki mišići učestvuju u izgradnji najvećeg broja unutrašnjih organa. Endokrini sistem . mišiće krvnih sudova. ribe se mogu podijeliti u dvije velike potklase. Produkti lučenja žlijezda (hormoni) u krv dospijevaju bez posebnih odvodnih kanala. kao i mnogobrojne kosti u tim regionima 2. kao npr. a poprečno-prugasti mišići najčešće grade skeletni sistem mišića. kod vodozemca je parna. Njen hormon . Mišićni sistem obuhvata mišiće glave. Kožni skelet – ovaj tip skeleta je razvijen kod nižih kičmenjaka. Među značajnim žlijezdama s unutrašnjim lučenjem ja štitna žlijezda (Glandula thyroidea).kosti koje čine skelet udova obuhvataju veliki broj pojedinačnih kostiju. posebno kod riba . Kod razlličitog broja kičmenjaka. Kod mladih jedinki reguliše i rast. lobanja. šaran itd. HRSKAVIČAVE ribe (Chondrichtyes) 2.metabolizam. ali se sastoji od dva režnja. a to je HORDOIDNI skelet. kao i ribe koje se nazivaju koštanim ribama. kod gmizavaca je neparna i kod ptica je parna. Ti organi uglavnom imaju poprečn-prugastu strukturu. Osovinski skelet . ali se generalno može reći da su to kosti ramenog i karličnog pojasa. On se javlja u ranim embrionalnim fazama razvića skeleta kičmenjaka. U oba ova slučaja izdvajaju se kosti pokretnog i nepokretnog dijela. 4. 3.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem U sastav ovog sistema ulaze žlijezde sa unutrašnjim lučenjem. unutrašnji skelet može da bude hrskavičav ili koštan. crijevnog zida. a to su : 1. To se posebno odnosi na kornjače koje imaju zaštitne ploče u vidu oklopa. Ova žlijezda javlja se kod svih kičmenjaka ali je kod riba relativno mala.ovaj skelet čine kičma.Razviću endoskeleta prethodi razviće jednostavnijeg oblika unutrašnjeg skeleta. KOŠTANE ribe (Osteichtyes) Među hrskaviče ribe spadaju mnogobrojne ajkule i morski psi. To su ribe pastrmka. mišiće visceralnog dijela tijela. ali su na neki način predodređeni za produkciju elektriciteta. kao što su neki organi kod riba. U mišićima mogu da postoje tzv. Skelet kičmenjaka čini više cjelina: 1. električni organi. Kao primjer postojanja elektriciteta u mišićima može se navesti električni som (Malopterus electricus) koji pripada nižim kičmenjacima. Kosti koje pripadaju ovom skeletu povezuje glaveni i trupni region. Obzirom na građu tog skeleta. kod riba.Pisces. 14 . Kožnu muskulaturu čine mnogobrojni mišići kože. a kod sisara je najčešće neparna.

a kod sisara se nalazi u predijelu grudi. Sistem organa za varenje Najsloženiji i najviše diferenciran je sistem organa za varenje kod kičmenjaka. Njegova građa je najčešče oblika dva kanalića koji morfološki odgovaraju ekskretornim organima nižih kategorija. i radi se o tzv. i ti prorezi otvaraju se prema spoljašnjoj sredini. Nadbubrežne žlijezde su parne tvorevine smještene u blizini bubrega. Prvi dio sistema za varenje gdje se odigrava samo djelimično varenje su usta. Crijevni sistem kod kičmenjaka (cijelom dužinom) je obložen endodermalnom sluzokožom. Mezonefros. Gornji dio je režanj epifize koja je prvobitno predstavljala neparno oko kičmenjaka i hormoni epifize utiču na rad polnih žlijezda. Prednji dio tankog crijeva predstavlja dvanestopalačno crijevo. Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka Glavni ekskretorni organ kičmenjaka je bubreg. Kod njih se iz ždrijela nastavlja jednjak i želudac. Hipofiza luči u krv više hormona. Hormoni grudne žlijezde utiču na razvoj skeleta i polnih žlijezda. Međububrežni dio luči hormon koji djeluje na povećanje otpornosti organizma. i kod razčičitih grupa kičmenjaka različito funkcioniše. Pronefros predstavlja prvi razvojni stadijum. i način disanja je prilagođen na kopneni način života. po čemu je i dobila ime. Pored toga on ubrzava rad srca. Mokraća pri izbacivanju van dolazi u jedan „depo“ koji je kod kičmenjaka najviših sistematskih kategorija mokraćna bešika. ispred srca. Tanko crijevo se nastavlja u debelo crijevo (završno crijevo). i osnovna karakteristika bubrega je da iz krvi izdvaja nepotrebne supstance i kao mokraću ih izbacuje iz organizma. a sami 15 . i on utiče na pojavu polne zrelosti jedinke. U okviru ovog sistema nalazi se i gušterača preko koje se luče homoni koji učestvuju u metabolizmu ugljenih hidrata. gdje se luči hormon folikulin. 2. a iznad grudnice. kod mladih jedinki je dobro razvijena. Nadbubrežni dio luči adrenalin koji povećava krvni pritisak. a utiče i na pretvaranje glikogena u jednostavnije oblike šećera iskoristivih za organizam. vodozemaca. Javlja se u najranijim fazama embrionalnog života jedinke. Ipak većina istraživača smatra da se glavnina probave dešava u srednjem crijevu. Jedinstvo polnog i ekskretornog sistema jedinki predstavlja urogenitalni sistem. Iza usta dolazi ždrijelo.ovulaciji. Najznačajniji hormon je hormon rasta. U želudcu se vrši razlaganje bjelančevinaste komponente pod uticajem ždrijelnog soka u kiseloj sredini.To su respiracijska ili disajna mjesta. a drugi dio je žlijezdani i porijeklom je čak iz usne duplje. Posebno su značajne u jajnicima ženke.Grudna žlijezda (Thymus) . a drugi hormon uglavnom učestvuje u regulaciji krvnog pritiska i sazrijevanju jajne ćelije . prednjem režnju bubrega. kao i na normalno razviće uterusa i mliječnih žlijezda sisara. Intersticijalne žlijezde se nalaze u gonadama. Kod suvozemnih kičmenjaka škržni prolazi se gube. Bubreg tokom svog razvića prolazi kroz više razvojnih faza: 1. Posebna diferenciranost odnosi se na crijevni dio. Iza želudca nastavljaju se pojedini dijelovi crijeva. Kod riba i vodozemaca funkcioniše cijeli život. gmizavaca. Kod nižih kičmenjaka u ždrijelu se javljaju škržne kese koje predstavljaju evaginacije ili uvrat prednjeg dijela crijeva. i u tom regionu smještene su žlijezde koje luče sekrete i pomažu u ukupnom razlaganju hrane. dok se njegova funkcija kod viših kičmenjaka gasi nakon embbrionalne faze života i mijenja ga definitivni bubreg . a to su nefridije. srednji ili primarni bubreg.ova žlijezda je parna kod riba. a poslije nastupanja polne zrelosti ona se reducira. Glavnina varenja obavlja se u prednjem dijelu tankog crijeva. U građi hipofize učestvuje jedan dio koji pripada ventralnom (donjem) zidu međumozga.metanefros. Ove žlijezde su građene od međububrežnog i nadbubrežnog dijela. gdje se odigrava vanćelijski tip varenja ili ekstracelularno varenje. Kod sisara. značajno reguluše otrovne materije u krvi.

CNS čini prednji mozak (Prosencephalon).CNS i PNS. zadnji mozak (Rombencephalon) i kičmena moždina (Medulla spinalis). Primljeni nadražaj se prenosi do mjesta reagovanja. U sastav ovog sistema ulaze posebno građene nervne ćelije koje imaju izdužene neurite. On je povezan sa prednjim crijevom. odnosno razmjena gasovitih supstanci. Kod kopnenih kičmenjaka razvili su se razni oblici pluća. Pravac kretanja primljenih nadražaja uvijek je isti i u jednom smjeru je. Oni primaju nadražaj senzitivnih neurona i prenose ga na motorne. lučenje crijevnih sokova. prevođenje do nervnog centra i od nervnog centra do mjesta koje reaguje. CNS obuhvata mozak (Encephalon) i kičmenu moždinu (Medulla spinalis). a put kretanja je primanje nadražaja. Kod kopnenih kičmenjaka viših kategorija javljaju se vrlo složena pluća. U odnosu na to kojoj sistemtskoj kategoriji pripadaju. a konačni disajni proces.visceralne funkcije.ribe (dvodihalice)) u disajnim procesima učestvuju i dodatni organi kao što je riblji mjehur. Kod ptica u plućima postoje vazdušne kese u kojima uvijek cirkuliše svježi vazduh. a to su bronhiije koje se granaju u sitnije ogranke .Respiratorni procesi se dešavaju u naborima. PNS u kontaktu je sa CNS-om i čine ga kranijalni i spinalni nervi. Nervni sistem Nervni sistem predstavlja posebnu cjelinu organizma. u moždanim jedrima i u središtu kičmene moždine. Bijela masa potiče od marginalnog dijela nervne cijevi i nalazi se u središtu velikog i malog mozga. Od prednjeg mozga se razvija veliki mozak (Telencephalon) i međumozak (Diencephalon). Kod nekih nižih kičmenjaka (Pisces . gastrointestinalni trakt. Pored toga čine ga i ganglije koje predstavljaju skupove nervnih ćelija. Nadražaj se primi preko čulnih organa i to preko njihovih receptornih dijelova. znojenje. Srednji dio mozga ne trpi značajnije promjene dok se zadnji mozak (Rombencephalon) diferencira u moždani most (pons). koja se sastoje od glavnih disajnih puteva.početak ovog dijela crijeva diferenciran je u slijepo crijevo. Najznačajnije autonomni ili vegetativni NS koji kontroliše visceralni dio tijela . Bez obzira o kojem tipu nervnog sistema je riječ. kičmenjaci imaju dva osnovna tipa respiratornih organa. tj. mali mozak (cerebellum) i produženu moždinu (medulla oblongata). a na kopnu pluća. odigrava se u završnim mjehurastim tvorevinama koje se zovu alveole. koja služi za primanje nadražaja iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma. U vodi funkcionišu škrge.bronhiole. Ti snopovi predstavljaju specijalizovane nerve. a nervna vlakna ga prenose do EFEKTORA ili MOTORNIH NEURONA. njega izgrađuju siva i bijela masa. pražnjenje crijeva. 16 . Najprostije građena pluća su kod vodozemaca i gmizavaca i kod njih je unutrašnja strana pluća naborana. a jedan njegov dio ili režanj učestvuje u disajnim procesima posebno kada su uslovi za život nepovoljni. pojedini vodeni organizmi imaju različito građene škrge. Zajednički naziv za sva mjesta koja reaguju su EFEKTORI. a u kičmenoj moždini nalazi se periferno od središnjeg dijela koji izgrađuje siva nervna masa. i ti neuriti su vrlo često građeni u snopovima. održavanje tjelesne temperature i još mnoge druge funkcije u organizmu. Na leđnoj strani tijela takođe postoje centri koje leže dublje u unutrašnjosti. a provodni putevi između tih nervnih centara (receptora i efektora) predstavaljaju PNS (periferni nervni sistem). Kičmenjaci imaju cijevast nervni sistem sastavljen od mozga i kičmene moždine. Sistem organa za disanje S obzirom u kojoj životnoj sredini žive. a u sredini se nalazi plućno tkivo. krvni pritisak. ASOCIJATIVNI neuroni su nervne ćelije koje se nalaze u nervnim centrima. RECEPTORNIM ili SENZITIVNIM neuronima označavaju se nervne ćelije koje primaju nadražaj. Posrednik između receptora i efektora je nervni sistem. Nervni sistem se dijeli u dvije komponente . Završni dio slijepog crijeva je analni otvor životinja. odnosno do mjesta reagovanja na nadražaj. Siva masa se nalazi na periferiji velikog i malog mozga.

Portalni sistem između arterija je prisutan u bubregu. Nadražljivost (iritabilitet) Kod najjednostavnijih životinja (protozoa) uglavnom cijelo protoplazmtičko tijelo reaguje na nadražaje a kod višećelijskih životinja najčešće postoje dvije grupe čulnih ćelija koje čine određeno čulo sposobno da reaguje na specijalne nadražaje. KVS se može podijeliti na mali i veliki krvotok. Prenošnje draži kod jednoćelijskih životinja vrši se u svim pravcima istim intenzitetom. Npr. Kod kičmenjaka čulne ćelije su grupisane u čulne organe. Cirkulatorni sistem Ovaj sistem se može podijeliti na kardiovaskularni sistem (KVS) i limfi (LVS). 17 . Ovim čulima pripadaju čulo mirisa. ukusa. MEHANIČKA ČULA . sluha. 1. a venski portalni sistem prisutan je u jetri.oko 2. pritiska. organi bočne linije kod riba. HEMIJSKA ČULA .podrazumijevaju grupisane receptore koje su najčešće smješteni u regionu glave. međutim. Najsitniji krvni sudovi nalaze se na prelazu između arterija i vena i na tim mjestima grade kapilarnu mrežu. Posebno je specijalno prenošenje svijetlosnih draži. ravnoteže itd. i to je portalni sistem krvotoka. prema srcu (redukovana krv). KVS čine srce i krvni sudovi (kapilari.čula mirisa (nos) i ukus (jezik) 3. donje). U sastav čulnih organa ulaze različiti tipovi čulnih ćelija: 1. arterije. vida. ORJENTACIONA REAKCIJA – u ovom slučaju životinje reaguju tako što se kreću u pravcu odakle draž dolazi. bočnim organima kod riba itd.Čulni organi Su visoko specijaliovani i uvijek su u vezi sa nervnim sistemom. Kod protozoa (bez obzira o kojoj se draži radi). temperature. U KVS kao cirkulatorna tečnost se javlja krv koja teče od srca prema unutrašnjosti organizma (oksidovana krv). S obzirom na draž koja draži ove čulne organe. dodira. Opšta čula obuhvataju ona čula koja primaju opšte nadražaje iz spoljašnje sredine ili unutrašnjosti organizma. 2. LVS čine limfni kapilri i veći limfni sudovi. PRIMARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje primaju nadražaj preko posebnih vlakana i preko drugog pravlakna prevode primljeni nadražaj do nervne ćelije. kretanje paramecijuma u električnom polju vrši se od kuda dolazi draž.čulo ravnoteže. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima ukusa. moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih funkcija. tj. čulo sluha.čulo osjećaja bola. taktilna čula i sva druga čula koja reaguju na mehaničke draži. -opšta čula . Čulni organi kičmenjaka – postoje dvije grupe čula. SVIJETLOSNO ČULO . ali može da teče i u suprotnom smjeru. SEKUNDARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje su građene od epitelijalne ćelije koja se modifikovala u čulnu ćeliju. Mali krvotok obuhvta cirkulaciju od srca ka plućima i to je pulmonalni dio dok veliki krvotok obuhvata cirkulaciju u ostale dijelove organizma. vene). ova čulna ćelija primljeni nadražaj ne odvodi kao što čini primarna čulna ćelija. a brzina prenošenja nadražaja zavisi od njegove jačine i intenziteta. već ih predaje ograncima dendrita (prve nervne ćelije. sluha. Najčešće se protozoa kreće u pravcu svijetlosti. položaja tijela u prostoru itd. ali se kapilarna mreža može naći i između dvije ili više arterija ili vena. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima mirisa i vida. -specijalna čula . postoji nekoliko tipova čula kičmenjaka: 1. REAKCIJA ŠOKA – ova reakcija bazira se na sposobnost životinje da razlikuje draži različitog intenzieta 2. a to su opšta i specijalna čula.

ili kompletna odbrana organizma od uticaj štetnih agenasa. Kod sisara jajovod na završetku obrazuje proširenje koje se naziva materica (uterus). Od jajnika do materice postoje tvorevine koje se nazivaju jajovodi i preko kojih se vrši distribucija jajnih ćelija. Nakon toga perioda nastupa menstrualni ciklus koji obuhvata niz promjena na materici i te promjena uglavnom su vezane za uticaje hormona i dešavaju se otprilike svakih mjesec dana. dok u muškom poli u procesu spermatogeneze nastaju spermatozoidi. koje ritmičkim kontrakcijama potiskuje oksidovanu krv. Osnovna funkcija mu je intenzivna produkcija progesterona i uticaj na definitivnu zrelost jajnih ćelija. Treći dio reproduktivnog sistema ženki je usmina ili vagina i to je ženski spoljašnji organ preko koga se 18 . Muške polne žlijezde (sjemenici/testisi) su parne tvorevine koje su slične kao i jajnici. polna žlijezda predstavlja jajnik.Osnovni pulsirajući organ cirkulacije je srce . približno nižih kičmenjaka (vodozemci) izvodni kanali polnih ekskretornih organa izlijevaju se u dio crijeva i to u tvorevinu koja se naziva kloaka.centralni dio ovog sistema i sastoji se od : tijela. U jajniku se nalazi supstanca koja se naziva hilus i to je dio koji ima funkciju u ostvarenju kontakta krvnih sudova i nerva.COR. a to su ESTROGEN i PROGESTERON. Osnovnu karakteristiku imunog sistema čine ćelije – limfociti. U ovome sistemu postoji i supstanca koja se naziva žuto tijelo koja predstavlja žlijezdu privremenog djelovanja i javlja se svakih mjesec dana tokom reproduktivne faze života. Dio tijela materice tokom reproduktivne faze života podložan je djelovanju hormona (28 dana). a prema unutrašnjosti se nalaze kora i srž janika. spoljašni polni organi ženki Jajnici se nalaze u karličnoj duplji i od njihovog spoljašnjeg sloja vrši se izdvajanje ishodišnih ćelija (oogonije) koje se u procesu oogeneze transformišu u zrele jajne ćelije. U procesu gametogeneze. vratnog dijela (grlića) i suženja materice. koje u procesu fagocitoze zahvataju strana tijela koja su dospjela u organizam. Kod sisara kloaka se još u embrionalnoj fazi života podijeli. Polni organi U polnim organima mužjaka i ženki kičmenjka nastaju polne ćelije ili gameti.jajnici 2. a u pauzama kontrakcija ne postoji nikakav zastoj krvotoka već se ona mišićnim kontrakcijama u kontraktilnim centrima sudovnog sistema potiskuje dalje. genitalni trakt (jajovodi. U vezi sa izvodnim kanalima stoje i druge žlijezde. Ženski reproduktivni sistem Ovaj sistem sastoji se od tri kompomente: 1. Kod mužjaka je to prostata. U sintezi ovih hormona djelimično učestvuje i hipofiza. Materica . Spermalna tečnost se preko posebnih vrpci odnosi u VOLFOV kanal. koja luči bjelančevinasti sekret i taj sekret se sjedinjuje sa produkovanim spermatozoidima i obrazuje jedinstvenu spermanu tečnost. Kod mnogih. Polne žlijezde u principu počinju funkcionisati znatno kasnije nakon rođenja i doba polne zrelosti je različita kod pojedinih životinja. Druga uloga jajnika jeste endokrina funkcija koja se zasniva na sintezi ženskih hormona. nastaju jajne ćelije. ali je ona slabija. Kod ženki. materica i usmine) 3. gdje takođe postoji veza. i na njemu se razlikuju kora i srž. Supstance koje povezuju ćelije imunog sistema se CITOKININI i ta povezanost je naročito izražena među limfocitima. Kora jajnika sadrži mnogobrojne ishodišne ćelije (oogonije) koje se kasnije dijele i od njih nastaje dublji sloj jajnika (srž) i izuzetno je bogat krvnim sudovima. Jajnik je građen od spoljašnjeg dijela. a polni sistem i ekskretorni organi čine jedinstveni urogenitalni sistem. parne gonade . te se u crijevni sistem završava analnim otvorom. U sistemu krvotoka postoji imuni sistem pomoću kojeg je omogućena djelimična. U ženskom polu jajnu ćeliju preko jajovoda odvode u sredinu gdje se ostvaruje kontakt sa spermatozoidima. i to u ženskom polu oogeneze. odakle se izbacuje u vanjsku sredinu i na taj način ostvaruje se jača veza sa bubregom nego što je to slučaj kod ženki.

Životinje uzimaju razne tipove hrane (herbivore. Ekskrecija ili lučenje žlijezda obuhvata više faza od kojih su značajnije faze primanje sokova i sirovina za sintezu. spoljni kopulacioni organ Prvobitno testisi nastaju u trbušnoj . Ovo razlaganje dešava se pod uticajem enzima i fermenata koji utiču na promjenu osnovnog sastava. Prostata je smještena u maloj karlici i svojim baznim dijelom podupire dno mokraćne bešike. Od testisa polaze odvodni kanalići. Kod različitih životinja ti fermenti su različiti i specifični. Neke od tih životinja su parazitski oblici i uzimaju gotovu organsku hranu od domaćina. U tom kanalu spermatozoidi se čuvaju i tu provode vrijeme do ejakulacije. Među njima je i kanalić koji stalno. Bulbouretralne žlijezde u toku seksualnog odnosa produkuju sekret i taj sekret utiče na lakšu kopulaciju spoljašnjih genitalnih organa ženki i mužjaka.ostvaruje veza sa unutrašnjim genitalnom sistemom ženki.Scrotum. Već u ustima kičmenjaka se dešava djelimično varenje hrane i to samo ugljenohidratne komponente. Jedan od značajnijih kanala je i sjemevod koji omogućuje pražnjenje i evakuaciju spermatozoida. masa hrane se unosi preko usnog otvora u probavni sistem i to je vanćelijski ili ekstracelularni tip varenja. Spoljašnji genitalni organ mužjaka je penis i preko njega se ostvaruje kontakt sa ženskim reproduktivnim sistemom. Hrana se preko jednjaka i ždrijela doprema u želudac gdje se u kiseloj sredini nastavlja proces razlaganja. dok vršnim dijelom dopire do gornje površine urogenitalne membrane. Osnovna funkcija testisa jeste da se iz epitela ovih tvorevina izdvajaju ishodišne ćelije koje u procesu spermatogeneze rastu i umnožavaju se i na kraju iz njih formiraju se spermatozoidi. Ugljene hidrate razlažu fermenti iz grupe karbohidraza. a zatim stvaranje sekreta sa fermentima i na kraju sama faza izlučivanja sekreta. prostata i bulbouretralne žlijezde. Te životinje mogu da budu ektoparaziti i nalaze se na spoljašnjosti tijela domaćina ili su to endoparaziti koji žive u unutrašnjosti tijela. a posebno kod kičmenjaka. 19 . Sjemene kesice su parne tvorevine. sistem izvodnih kanalića 3.parne gonade 2. Prema tome predstavlja kopulatorni organa ali i važan dio porođajnih puteva. u jednom kontinuiranom procesu prima definitivne spermatozoide iz testisa. koji u tom trenutku imaju oplodnu moć. a masne supstance fermenti iz grupe lipaza. Kod unošenja hrane u digestivni sistem kičmenjaka dešava se razlaganje koje može biti djelimično ili potpuno u pojedinim dijelovima ovog sistema. a kasnije u toku života spuštaju se niže u tvorevine koje se nazivaju mošnice .abdominalnoj duplji. omnivore). Aktivnošću prostate (mišićnom aktivnošnoću) doprinosi se istiskivanju sekreta prilikom ejakulacije. testisi . u koje se ubrajaju sjemene kesice. Muški reprouktivni sistem Ovaj sistem čine četiri komponenete: 1. OSNOVNE FUNKCIJE U ORGANIZMU 1. Fermenti razlažu hranjivu masu a nerazloženi dijelovi se izbacuju van. karnivore. Ovo razlaganje se dešava pod uticajem sokova pljuvačnih žlijezda. Fermenti se nalaze u tečnoj masi a jedno od značajnih lučenja sokova zajedno sa fermentima dešava se iz crijevnih žlijezda. Bjelančevinaste komponente se počinju razlagati pod uticajem fermenata iz grupe proteinaza i razlaganje se vrši do nivoa peptidnih lanaca. Kod višećelijskih životinja. Dalje se razlažu ugljeno-hidratne komponenete. Nakon što je hrana unijeta u organizam započinje njeno varenje gdje dolazi do razlaganja i iskorištavanja hranjivih čestica. naslonjene na zadnji zid mokraćne bešike. ISHRANA – kod jednoćelijskih životinja varenje hrane se obavlja unutar jedne ćelije i to je intracelularni tip varenja ili unutarćelijsko varenje. U reproduktivnom sistemu mužjaka značajne su i pomoćne žlijezde. Načini uzimanja te hrane su različiti. pomoćne žlijezde 4. ali i bjelančevinaste.

a rjeđe su cjevasta. 20 . Preko kapilarnog sistema u škrgama. specifične tvorevine. kod većine jedinki postoje klasična pluća. dušnjačkih stabala omogućuju dotok svježeg vazduha. Kod ptica. U usnoj duplji se stvori negativni pritisak. listasta pluća. ali ih imaju paukolike životinje. To su tzv. To je oblik jednostavnije građenih pluća. preko tzv. a kao respiratorna mjesta funkcioniše tjelesna duplja. čime se još više povećava respiratorna površina. Razlaganju hrane pomaže i žuč. Razmjena gasova obavlja se na respiracijskim mjestima u organizmu. koje su sa jedne strane u vezi sa organizmom. Mehaničko funkcionisanje škrga može se sagledati na primjeru obavljanja respiracijskih procesa kod riba. U probavnom traktu nekih životinja a posebno kod preživara. Kod kopnenih organizama respiratorni organi su pluća. koji žive u vodi respiratorni organi su škrge različite složenosti i građe. na određenim mjestima. Unutrašnjost pluća je razgranata ili naborana. Ovakav primjer raznošenja čestica po tijelu sunđera gdje se čestice na jednom mjestu vežu zatim se raznose po organizmu i na određenim mjestima se otpuštaju. a unutrašnje disanje se obavlja izmedu krvi i tjelesnih tečnosti u organizmu. ugljeni-hidrati i masti dospijevaju u jetru i nakupljaju se u limfnim sudovima. Škrge predstavljaju respiratorni organ. Kod vodozemaca (AMPHIBIA) pluća imaju glatke zidove ili su ta pluća izdijeljena naborima koji formiraju plućne komore. ili su to pluća. a posebno masna supstanca i ti limfni sudovi ulijevaju se u venozni sistem cirkulacije. Riba zatvori usnu duplju i škržni poklopac. do pluća se prenosi oksidovana krv i raznosi po organizmu. a bronhiole se završavaju slijepo. Kod kopnenih kičmenjaka. U prednjem dijelu zadnjeg crijeva vrši se resorpcija razloženih hranjivih čestica. preko posebnih respiratornih dijelova. kao i sve ostale funkcije obavlja jedna ćelija. Disanje je funkcija organizma koja podrazumijeva razmjenu gasova između organizma i spoljašnje sredine ili unutar organizima. Kod beskičmenjaka pluća su rijetka. To je najčešće difuzni transport u čijem osnovu su osmoregulativni procesi ćelije. Transport hranjivih čestica u organizmima različitih životinja je različit. kao dopunski respiratorni organ funkcioniše koža. Posebnim sistemom arterija. koja respiracijske procese obavljaju u vazdušnoj sredini. iz krvi se otpušta C02. Kod nekih životinja prenošenje čestica obavljaju i pokretne ili ameboidne ćelije. uz pomoć difuzionog pritiska. odnosno spoljašnjeg sloja tijela. Maksimum razvijenosti pluća je kod ptica (AVES) i kod sisara (Mammalia). a istovremeno se vezuje potrebni kiseonik iz vode. Kod gmizavaca (REPTILIA) pluća su nešto složenije građe. koje predstavljaju rezervoare svježeg vazduha. prisutne su bakterije koje nisu štetne ali pomažu proces razlaganja hrane. Traheje su ustvari invaginisane cijevi kože. alveolama. a usta ostaju napunjena vodom. Kod mnogih kičmenjaka. koja su uglavnom kesastog oblika. odnosno razlike u pritiscima izmedu spoljašnje sredine i unutrašnjosti organizma veže kiseonik iz vode. Vazdušni putevi bronhia i bronhiola jako su razgranati. Kod kičmenjaka to su ili škrge. Svježi kiseonik u tim «kesama» i u sistemu pluća stalno cirkuliše tako da ptice i kad lete obavljaju respiratorne procese. Bjelančevine.Razlaganje se nastavlja u crijevnom sistemu i na tim mjestima postoji uticaj crijevnih žlijezda i njihovih sekreta. Najjednostavniji način transporta susreće se kod dupljara gdje je prenošenje hrane neposredno od ćelije do ćelije (preko klicnih listova). Površina alveola je jako velika i u odnosu na površinu pluća mnogo veća. Kod kopnenih puževa škrge su “zakržljale”. gdje se vrše respiracijski procesi. Kod raznih životinjskih kategorija to su različite. koji predstavljaju cjevaste tvorevine. Transport čestica može da se vrši i preko intracelularnih prostora i šupljina u tkivu. a sa druge strane sa spoljašnjom sredinom. prije svega CO2. ali su još više izdijeljena. U zidovima alveola je kapilarna mreža. razlikuje se spoljašnje i unutrašnje disanje. Kod kičmenjaka prenos čestica hrane se obavlja preko cirkulatornog sistema. Spoljašnje disanje se obavlja izmedju organizma i spoljašnje sredine. pluća stoje u vezi sa vazdušnim kesama. a kontrakcije i pokretanje krvi obavljaju se zahvaljujući mišićnoj akciji srca. koji preko kapilarnog sistema. Mnogi insekti koji žive u vazdušnoj sredini respiracijske procese obavljaju trahejama ili dušnjačkim cijevima. čime se ukupna respiratorna površina povećava. uz odavanje štetnih i nepotrebnih gasovitih supstanci. U odnosu na mjesto gdje se disajni ili respiracijski procesi odvijaju. koje kao respiratorni organi funkcionišu u vodenoj sredini. Kod beskičmenjaka. To je proces koji obezbjeđuje organizmu neophodni kiseonik. Traheje ili dušnjačke cijevi. Kod Protozoa funkcija disanja. Generalno se može reći da životinje koje uzimaju biljnu hranu imaju duži probavni trakt. čime je i ukupna respiracijska površina povećana.

koje su prilikom razmjene materije i energije postali nekorisni ili štetni za organizam. Prema strukturi miofibrila moguće je razlikovati dva osnovna tipa mišića. u suštini je strujanje tečne mase u proizvoljnom.. U nekim slučajevima (npr. neodređenom pravcu i ne karakteriše ga postojanje čvrstih struktura. već su to prolazni stadijumi protoplazme gdje se tečna masa zaustavlja. potklasi Radiolaria. kao npr. To je. kao i brzina njihovog rada i kod većine životinja ovo je proces koji ne stoji direktno pod uticajem centralnog nervnog sistema. kod Echinodermata . Kretanje aksopodijama susreće se kod jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi Sarcodina. Npr. koja se putem ekskretornih procesa moraju eliminisati van organizma. a rjeđe o nekoliko. Muške polne ćelije. zajedno sa raspadnutim ekskretornim ćelijama dospijevaju u tjelesnu duplju gdje se još više masa raspada pod uticajem fermentnog sistema u tom regionu tijela. Pri izduživanju pseudopodije može se pojaviti tvorevina na vrhu pseudopodije. Plazmatično kretanje. Ekskretorni organi. koja navire ili nadolazi iz osnovne mase protoplazmatičnog tijela. pomoću “lažnih nožica” . rotiranja ili klaćenja trepljaste tvorevine. Osnovna. Razlikuje se ameboidno kretanje i kretanje pomoću aksopodija. Kretanje. pigmentni sastojci kod crva. Građa trepalja i bičeva je različita. Ovakav tip kretanja može se uporediti sa načinom veslanja. Drugi način kretanja životinja je pomoću bičeva ili flagela. ali ne radi se o trajnim strukturama. Udarac nazad (ispružanje) teče sporije i treplja je labava i tako daje najmanji otpor vodi. bazna uloga ekskrecije vrši se preko ekskretornih ćelija. koji su kod životinja različitih sistematskih kategorija specifično građeni. kao npr. pokreti u obliku veslanja. najčešće poslije prskanja zida ekskretorne ćelije. Time aksopodije postižu čvrstinu. preko kojih se razložena masa izbacuje van organizma. a poprečno- 21 . po tipu kretanja pomoću bičastih tvorevina. Ekskreti. Kad se plazma uvuče u osnovnu masu površina pseudopodije se nabora i pseudopodija se rastvori. prilikom aktivnog kretanja u tečnoj sredini imaju sličan način pokretanja. Kod Protozoa ekskrecija se obavlja preko kontraktilne vakuole. Npr. u jednom kontinuiranom procesu u osnovu koga postoje osmoregulativni procesi. zajedno sa ekskretima dospijevaju van kompleksa osnovnog tkiva gdje je vršena ekskrecija. miofibrile. Iz tog razloga. u uzdužnom pravcu. to se dešava sa ekskretima u tijelu ili u bubrežnim kanalićima. Ukoliko se radi o pokretanju treplje kao kod veslanja dešava se savijanje treplji u jednoj ravni. Postoje tri osnovna oblika kretanja životinja. Kod ameboidnog kretanja struji čitava masa plazmatičnog tijela i to u određenom pravcu. Kod nekih životinja postoje specifični slučajevi da masa sekreta migrira (kreće se) prema nekoj slobodnoj površini u tijelu. Nakon toga razložena masa dospjeva do glavnog ekskretornog organa bodljokožaca. Plazmatično kretanje. U unutrašnjosti ispružene mase (aksopodije) prisutna je končasta struktura i to je osovinski končić od osnovne mase protoplazme.pseudopodija. a to su nefridije. Slična aktivnost trepljama omogućuje i kretanje sadržaja u dupljama višećelijskih životinja. kretanje pomoću treplji ili bičeva i mišićno kretanje. kod životinja određenih sistematskih kategorija su specifični. Masa ekskreta može i da se čuva u tijelu. Prilikom kretanja bičevima ili flagelama mogu se vršiti najrazličitiji pokreti. to su poprečno-prugasti i glatki mišići. koja se naziva “kapica” ili “glavica” pseudopodije. U trenutku kad se pseudopodija uvuče u osnovnu masu protoplazme iz nje naviru nove pseudopodije i prijanjaju za podlogu. koje omogućuju skraćivanje i izduživanje kompletnog mišića. Najčešće se radi o jednoj pseudopodiji. a mogu mijenjati oblik ili kod nekih drugih Protozoa one mogu biti i izdužene i tanke čak i končaste. Kod Metazoa (višećelijskih životinja) proces ekskrecije je različit. Glavni ekskretorni organi kičmenjaka su bubrezi. kod ameba koje se kreću to izgleda kao da amebe koračaju. prilikom disanja kao štetna supstanca javlja se ugljen dioksid (C02) ili ugljena kiselina. koja sadrži te supstance.Ekskrecija predstavlja fiziološki proces izlučivanja produkata metabolizma ili nekih drugih supstanci. a nakon toga. Ekskreti se. Ponekad protoplazma koja struji može postići takav oblik da površinski sloj. Izgledaju kao kap tečnosti. ekskreti dospijevaju van. Ovakvo kretanje prisutno je kod najvećeg broja trepljastih jednoćelijskih životinja (INFUSORIA CILIATA).bodljokožaca) ove raspadnute ćelije. Udarac naprijed (savijanje) vrši se brzo i pri tome je treplja kruta. Pseudopodije mogu biti kratke i zdepaste. preko bubrega se izbacuju u vanjsku sredinu putem mokraće. u obliku konglomerata talože u tim ekskretornim ćelijama. Treći tip kretanja je mišićno kretanje. U osnovi ovih fizioloških procesa leže procesi prelaska štetnih i nepotrebnih supstanci iz krvi u mokraću. Glatki mišići imaju sporije. u dodiru sa vodom očvrsne i dobije oblik. u suštini skraćivanje mišićnih tvorevina. Nepotrebne i štetne supstance. Izduženo plazmatično tijelo mišićnih ćelija sadrži mišićna vlakna.

To su čulne ćelije ili receptorne ćelije nervnog sistema. koji nadraženom mjestu u organizmu donose ili oduzimaju jedan vid energije. da na uticaje iz spoljašnje sredine ili na uticaje iz samog organizma reaguje. uglavnom utrobni mišići. Na mjestu nadražaja primaju se draži. Novije metode podrazumijevaju analizu citogenetičkih. Promjene koje se tada uočavaju odnose se na promjene osnovnog pravca kretanja jedinke i na promjene koje se manifestuju lučenjem specifičnih materija. Hemijska čula (čulo mirisa i okusa) 2. čulnim kvržicama ili čulnom epitelu. odnosno promjene stanja energetske i materijalne razmjene u stanju mirovanja. Prva promjena ispoljava se na protoplazmi ćelije. Čulo vida 4. Kod kičmenjaka čula se mogu grupisati prema obliku energije koja ih draži i to u 4 grupe: 1. ali se i njegov intenzitet modifikuje. Sekundarne čulne ćelije su bez nastavaka i primljeni nadražaj prenose ograncima nerava koji ih okružuju. Dejstva draži su poremećaji stacioniranog ili ustaljenog životnog stanja jedinki. Čulne ćelije i slobodni nervni nastavci mogu se javljati pojedinačno. na kraju nose nervno efektorno vlakno koje služi za sprovođenje nadražaja. Poprečno-prugasti mišići su brojniji i uglavnom izgrađuju skeletni mišićni sistem. čulo strujanja. Primljeni nadražaj se prenosi u raznim pravcima. Pisanje latinskih naziva predstavlja isti princip koji se primjenjuje svuda u svijetu. čulo ravnoteže i čulo sluha) KLASIFIKACIJA ŽIVOTINJA Osnovna podjela životinja izvršena je na osnovu njihovih spoljašnjih karakterisitika. To je osobina organizama. Brzina prenošenja nadražaja zavisi od intenziteta. a zahvaljući provodljivosti nervnog tkiva one se prenose do centralnog nervnog sistema. mogu se razlikovati tri tipa čulnih ćelija. Svaka vrst se piše sa dvije latinske riječi od kojih prva riječ znači pripadnost vrste rodu (višoj kategoriji) a druga riječ pobliže opisuje vrstu. sekundarne i čulno-nervne ćelije. 22 . putem nervnog sistema šalje draž do mjesta u organizmu koje reaguje. Kod višećelijskih životinja postoje specijalizovane nervne ćelije za prihvatanje draži. Iste vrste i podvrste svrstavaju se u veću sistematsku kategoriju rod (genus). Ovakav pristup u pisanju i označavanju vrsta uveo je švedski prirodnjak Karl Line 1835 godine. pored ovih osnovnih sistematskih kategorija postoje i tzv. Ukoliko su osnovne vrste izolovane i nalaze se na razdvojenim lokalitetima onda se radi o podvrstama (subspecies). Ovakav način podijele predstvalja primjenu klasičnih metoda klsifikacije. Temperaturna čula 3. ili grupisani u čulnim organima. Čulno-nervne ćelije do mjesta nadražaja kontaktiraju preko receptornog nastavka (receptorno vlakno). ali istim intenzitetom. Morfološki. IRITABILITET ili nadražljivost. Ti uticaji se nazivaju draži i u suštini predstavljaju fiziološke procese. Da bi jedna draž izazvala reakciju organizma ili ga iritirala mora da ima intenzitet koji mora dostići prag nadražljivosti. Nakon toga nervni centar reaguje i u obratnom smjeru. a zatim slijedi red (ordo). i na kraju kao najveća kategorija koja objedinjuje sve skupa jeste organizacioni tip. klasa (classis). Ako draž po intenzitetu ostaje ispod praga nadražljivosti. Osnovna sistematska kategorija je vrsta (species).prugasti mišići brže kontrakcije. najčešće su mišići i žlijezde u organizmu. Mehanička čula (čulo dodira. Primarne čulne ćelije. koje izazivaju iritabilitet. Primanje draži kod jednoćelijskih životinja odigrava se na kompletnom protoplazmatičnom tijelu ćelije. Primarne. rotaciono čulo. koja se bazira na sposobnosti da se razlikuju draži različitog intenziteta i orijentaciona reakcija. Iza dvije latinske riječi stoji početno slovo autora koji je opisao tu vrstu a često se navodi i godina kada je to učinjeno. Kod kičmenjaka. Reakcija šoka. koja izaziva kretanje jednoćelijskog organizma u smjeru odakle dolazi nadražaj. ona najčešće ostaje ispod nivoa štetnog dejstva. fizioloških biohemijskih. Nervnim sistemom se nadražaj prenosi. glatki mišići su mišići unutrašnjosti tijela. Noviji biosistematski pristup podrazumijeva kombinaciju klasičnih i novijih metoda rada. anatomskih ekoloških evolutivnih i ostalih sličnosti i razlika među jedinkama. Veće sistematska kategorija koja objedinjuje prethodne jeste familija (famillia). a u ovim promjenama osnovnog stanja protoplazme troši se kiseonik. Na osnovu toga razlikuje se unutrašnje i spoljašnje draži. Kod Protozoa moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih reakcija. Tek ovako komleksan pristup omogućuje jasan biosistematski pregled životinjskog carstva. Organi koji reaguju na nadražaj.

Spoljašni sloj protoplasta se naziva ektoplazma i on je gušći i čvršći u odnosu na unutrašnji sloj koji se naziva endoplazma i koji je rijeđi. ishrana. Najjednostavnije su jednoćelijske životinje koje pripadaju protozoama. Razmnožavanje protozoa može biti bespolno i polno ali može biti i smjena generacija (heterogonija). Sarcodina 2. Rhizopoda 2. Radiolaria 3. Mastigophora . Bilateralno simetreične životinje imaju identičnu građu i lijeve i desne polovine tijela. alantois i serosa i svaka od ovih ovojnica ima određenu funkciju a to su osnovne životne funckije kao što su disanje. Osnovna građa ćelije su protoplast i ćelijske organela koje se nalaze u njoj. Protoplast se nalazi u osnovnom. Mnoge životinje nakon embrionalne faze života imaju jedan oblik simetrije tijela a kao odrasle jedinke drugi oblik simetrije tijela. zatim slijede životinje koje predstavljaju prelaz od jednoćelijskih ka višećelijskim i one pripadaju organizacionom tipu mezozoa. Oni čine grupu anamnia i tu se ubrajaju cyclostoma (bezvelične ribe). nadred ili podred. Infusoria – paramecium – papučica Sarcodina – ova klasa se dijeli na 3 potklase: 1. jedra masivnog tipa. Ovaj proces se naziva tikotropija i on je ireverzibilan. žitkom ili gel stanju i u slučajevima kada gubi vodu može da pređe u gušće sol stanje. nadklasa ili potklasa. Ova jedra se odlikuju obiljem hromatisnke materije (nukleinske kiseline) Najčešća podjela jednoćeliskih životinja je u 4 klase. ili podorganizacioni tip životinja. Konkretno kod morskih zvjezda radi se o petozračnoj radijalnoj simetriji. aves (ptice). Ovularni tip – mjehurasta jedra 2. Lokaliteti koje naseljavaju ove životinje najčešće su vodeni ekosistemi ali postoje i vrste koje naseljavaju vlažna zemljišta. Heliozoa 23 . U drugu grupu ubrajaju se kopneni kičmenjaci i to je grupa amnia gdje pripadaju reptilia (gmizavci). Protoplast predstavlja koloidan način što znači da su u njoj krupnije čestice. Poseban kriterij odnosi se na podijelu kičmenjaka prema fazi embrionalnog razvića. pisces (ribe). Pored podijele na osnovu karaktersitika životinje su podjeljene i prema složenosti građe tijela. Ova grupa životinja u toku embrionalnog razvića ima embrionalne ovojnice a to su amnion. jedra spermalnog tipa 3. ekskrecija itd. Niži kičmenjaci tokom embrionalnog razvića nemaju ovojnice oko embriona. U nekim slučajevima prema vani ektoplazma obrazuje perifernu opnu ili pelikulu. Naredna podjela životinja izvršena je na osnovu simetrije tijela. U ovu kategoriju ubraja se veliki broj beskičmenjaka ali i vrlo složeni kičmenjaci uključujući i ljudsku populaciju. OBLICI JEDARA – kod protozoa su različiti ali se mogu izdvojiti tri osnovna tipa : 1. amphibia (vodozemci). Pored ove podijele postoji i detaljnija podjela jednoćelijskih životinja: 1. Najsloženije višećelijske životinje su svrstane u organizacioni tip metazoa. mammalia (sisari). PROTOZOA Jednoćelijske životinje predstavljaju najsitnije organizme koji se mogu mikroskopski posmatrati. Radijalno simetrične životinje (morske zvijezde) imaju više simetrija identičnosti tijela.bičari 3. Sporozoa – eimeria – izazivaju upalu crijeva 4.sistematske kategorije kao što su nadfamilija ili subfamilija.

Mastigophora – ove vrste nazivaju se i bičari koje imaju najveći broj zajedničkih osobina kao i ostale klase protozoa. Najčešća podjela bičara je na 7 redova. Treća klasa obuhvata vrste slične prethodnim. Protomonadina – u ovaj red ubrajaju se parazitarni oblici kao što su krvni paraziti koji pripadaju rodu Trypanosoma. ali ima nekoliko vrsta koje izazivaju opasna oboljenja kao što je npr. a polni ciklus u tijelu malaričnog komarca. Rjeđi oblik je polno razmnožavanje i to je konjugacija gdje dolazi do trajnog sjedinjavanja jedara. Telosporidia Neosporidia Prva potklasa Telosporidia najčešće se dijeli na 3 karakteristična reda: 1. Sa strane tijela imaju končaste pseudopodije i najčešće se razmnožavaju bespolno (dioba ćelije). Veliki broj vrsta parazitira u crijevu ili u tjelesnim dupljama beskičmenjaka. Gregarinidia – ubrajaju se najkrupniji oblici ove potklase koji imaju vrlo složen ciklus razvića. Hypermastigina – tu se ubrajaju bičari koji često parazitiraju u crijevima termita i na tim mjestima pomažu razlaganje celuloze SPOROZOA Ove vrste pripadaju 3 klasi jednoćelijskih životinja. vrste koje žive u usnom regionu (Entamoeba gingivalis) i (Entamoeba coli) koja živi u debelom crijevu čovjeka. Ekskreciju. disanje i ishranu ove vrste uglavnom obavljaju preko površine tijela. amebna dizenterija.Svakako je najkarakterističnija prva klasa gdje se ubrajaju razne jednoćelijske životinje (amebe). U drugoj potklasi . Mnogobrojne vrste ovog reda nemaju jasno izdiferenciran usni otvor. 2. Pored ameba prisutne su i vrste roda Entamoeba. 5. 4. Najveći broj vrsta su parazitarni oblici. 2. Druga potklasa sporozoa jeste Neosporidia. ali za razliku od njih ima veći broj vrsta u slatkovodnim ekosistemima. 24 . 1. Polymastigina – u ovaj red ubrajaju se parazitarne vrste koje često žive u debelom crijevu i pripadaju rodu Trichomonas. ždrijelo i kontraktilnu vakuolu. Chrysomonadina – u ovaj red ubrajaju se sitni bičari i imaju žutozlatnu do mrku boju tijela. Ova klasa se dijeli na 2 potlklase: 1. Haemosporidia – u ovaj red ubrajaju se sitni predstavnici koji parazitiraju u mišićima domaćina i među tim vrstama nalaze se i vrste uzročnici malarije (plazmodium). 7. Karakterstičan predstavnik je eimeria kod koje postoji smjena generacija u ciklusu razvića. 3. Coccidida – vrste ovog reda slične su prema izgledu Gregarinidia ali su sitnije i parazitiraju u intercelularnom prostroru domaćina. Euglenoidea – to su relativno krupni oblici zelene boje tijela i žive u slatkim vodama a karakteristična vrsta je Euglena viridis. 6. kao što su npr.Radiolaria uglavnom se nalaze planktonske vrste iz mora koje imaju loptast oblik tijela. Myxosporidia . I jedna i druga nisu štetne i smatra se da mogu koristiti na mjestima gdje su prisutne. Postoji još nekoliko vrsta koje žive u debelom crijevu viših katogrija. 3.najveći broj vrsta su višejedarni oblici koji se razmnožavaju sporama i parazitiraju na ribama. 2. Generalno se može reći da bespolni ciklus razvića teče u čovjeku. Ova potklasa obuhvata 3 karakteristična reda 1. Phytomonadina – to su takođe bičari sa 2 biča i žive samostalno ili u kolonijama. Peridina – to su bičari sa 2 karakteristična biča a neke vrste imaju zaštićenu spoljnu stranu tijela i najveći broj vrsta živi u morima.

2. 3. Ukupna dužina ženki ne prelazi 10 milimetara. Kasnije razviće dešava se u spoljašnjoj sredini. Peritricha – to su vrste koje imaju lijevu zakrenutu zonu okolousnih membrana 4. Jednike imaju složen ciklus razvića gdje se smjenjuju partenogenetska i polna generacija (heterogonija). Spirotricha – u ovaj red uglavnom se ubrajaju trepljaste vrste koje imaju desno uvijenu zonu okolousnih membrana. Karakteristično je da vrste nemaju treplje ni tipičnog usnog otvora i žive u slatkim vodama. Osnovni izgled tijela je peharast. SPONGIA – sunđeri (spužve) U ovaj organizacioni tip ubrajaju se najjednostavnije građene višećelijske životinje koje se nazivaju sunđeri. Nakon oplodnje jajne ćelije. Ova klasa se dijeli na 2 potklase : 1. a do odraslog oblika dešava se transformacija larvenog stadijuma. prva faza embrionalnog razvića dešava se unutar tijela ženke. Microsporidia – ove jednoćelijske vrste parazitiraju na insektima ali ima i vrsta koje parazitiraju i na čovjeku kao što je vrsta koja izaziva bjesnilo kod sisara. Na prednjem kraju tijela je centralni otvor – osculum – preko koga ulazi najveći dio vode se potrebnim kiseonikom i hranjivim česticama. Mogu se podijeliti u 2 klase: 1. Dicyenida U prvu klasu spadaju sitni oblici mezozoa i pored toga što se nalaze u tjelesnim dupljama česti su i u polnim žlijezdama. Samo mali broj vrsta su parazitski oblici. Tijelo ženke je crvoliko. Jedinke iz ovog roda uglavnom su razdvojenog pola. Druga potklasa klase Infusoria je Suctoria. Vrsta koja izaziva to bjesnilo živi i razmnožava se u nervnim ćelijama pljuvačnih žlijezda. Po izgledu tijela liče na uprošćene pljosnate crve. Najveći broj živi na podlozi životne sredine i to je sesilan način života. Većina vrsta su parazitiski oblici koji parazitiraju unutar tjelesnih duplji beskičmenjaka (endoparaziti). Sarcosporidia – vrste ovog reda većinom su paraziti mišića raznih sisara gdje se u mišićima vide kao ovalne kesice. Karakteristične vrste iz ove klase pripadaju rodu Rhaopalura. 25 . a značajan dio predstavlja osovinska ćelija koja je prekrivena trepljastim epitelom. 3. Holotricha – u ovaj red ubrajaju se neparazitski oblici gdje pripada i papučica ili paramecium. MEZOZOA U ovu grupu životinja ubrajaju se jedinke koje po organizaciji tijela nisu ni tipične jednoćelijske ni višećelijske. Orthomecida 2. već prelazne forme od metazoa ka protozoa. INFUSORIA – u ovu klasu ubrajaju se vrste od kojih najveći broj ima treplje na površini tijela. Vrste imaju dupljasto tijelo i spoljašnost tijela prekrivena je trepljama. Suctoria Potklasa Ciliata dijeli se na 4 karakterisična reda: 1. Jedinke iz ove grupe pretežno naseljavaju vodene sisteme i najbrojnije su u morima. Ciliata 2. U drugoj klasi (Dicyenida) nalaze se mnoge vrste koje su endoparaziti u bubrezima glavonožaca. U ovoj klasi karakteristične vrste pripadaju rodu Dicyena. 2. Protociliata – u ovaj red ubrajaju se vrste koje nemaju izdiferenciran usni region a često su prisutne u crijevnom traktu mnogih vrsta a najčešće vodozemaca.

sa SiO2 iglicama. U spoljašnjem ektodermalnom sloju nalaze se žarne ćelije ili knide koje imaju funckiju da parališu manju životinjicu ili da izazovu neprijatan bol u dodiru sa drugom životinjom. polni elementi i ostali organi životinje. Pored bespolnog. razvija se trepljasta larva koja vremenom raste i transformiše se u odrasli oblik. što znači da meduze predstavljaju polnu generaciju. kada se od osnovnog roditeljskog tijela odvoji dio koji raste i razvija se u vodenoj sredini. Tjelesna tečnost kada dospije u unutrašnost tijela životinje djelimično se iskoristi. zelena hidra (hydra viridis). Osnovni tip razmnožavanja je bespolni – pupljenjem. Iz polipa se razvijaju oblici koji se nazivaju meduze i u njihovom tijelu se javljaju polni elementi. građa tijela se usložnjava. ali postoje i nervni ogranci – vrpca preko kojih se inerviraju svi dijelovi tijela životinje. Tetraxonia – u ovaj red ubrajaju se četvoroosni i višeosni skeleti od SiO2 3. Osnovna karakteristika dupljara je ta da je najveći dio unutrašnjosti tijela zauzima razgranata duplja (pracrijevo – kolenteron) po čemu je cijeli organizacioni tip životinja dobio naziv. Kod najmlađih uzrasnih kategorija sunđera. kada se između ektodermalnog i endodermalnog sloja formiraju spermatozoidi i jajna ćelija koja se izbacuje u spoljašnju sredinu. Osnovni oblik tijela dupljara je bespolni oblik. Kada se uslovi normalizuju. COLLENTERATA – dupljari Ove jedinke isključivo žive u morima i ako ima oblika koji pripadaju slatkovodnoj fauni kao što je npr. sunđera na kraju tijela se nalazi otvor koji vodi u tjelesnu duplju životinje. nalazi se endodermalni sloj. a ispod ukupnog ektodermalnog i endodermalnog sloja postoji mišićni sloj. najčešće novonastali pupovi ostaju u vezi sa roditeljem i na taj način se stvaraju kolonije sunđera u morima i okeanima. Kod dupljara postoji nervni sistem difuznog tipa. Cornacuspongia – to su vrste koje imaju isprepletena vlakna osnovne mase – spongina. Calcarea . Ova larva se učvrsti za podlogu i ponovo se razvija do bespolnog oblika – polipa. Ipak. Prema unutrašnjosti tijela. 2. Osnovna funckija ove duplje je da se u njoj vrši varenje. manji broj vrsta se razmnožava i polno. oni se međusobno oplode i razvija se trepljasta larva – planula. Spoljašnji tjeslesni zid je ektodermalnog porijekla. Slično kao i kod npr. raniji naziv sunđera bio je porifera.u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu imaju CaCO3 2. Razmnožavanje – najčešće bespolno. ali postoje oblici polnog razmnožaanja. a neiskorišteni dio zajedno sa ostacima nesvarene hrane i neiskorištenim kisikom iz vode izbacuje se preko oskuluma.Pored ovog otvora. U odnosu na stepen razvoja sunđera. Triaxonia – u ovaj red ubrajaju se vrste koje imaju skelet od troosnih SiO2 iglica. čula (difuzni tip). Kod definitivnih odraslih oblika javlja se najsloženija građa sunđera – LEUKON. Osnovna masa tijela sunđera naziva se spongin i u zavisnosti koja se materija nalazi u sponginu izvršena je klasifikacija u dvije velike klase : 1. ili u zimskom periodu ili u vreme suše gomile ćelija roditeljskog tijela „zaodjenu“ se čvrstom opnom koja ih štiti. Sa rastom mladog sunđera forma tijela se usložnjava i naziva se SIKON. Nakon što su se polni elementi izbacili u spoljasnju sredinu. Svi dupljari mogu da se podijele u 3 klase: 26 . a unutrašnji tjelesni zid je endodermalnog porijekla. što predstavlja osnovnu funkciju za prikupljanje hrane ili odbrambenu funckiju. opna oko gemula se rastvara. Dendroceratida – sunđeri sa rožnim skeletom koji je u obliku razgranatog stabla 4. i sa strane tijela postoje manji otvori i zbog tih otvora ili pora. a unutrašnje ćelije nastavljaju se razvijati do odraslog sunđera. klasa Incalcarea podijeljena je u 4 reda: 1. kao i smjena bespolnih i polnih oblika (jedna vrsta metageneze). ali iz ove duplje se vrši i raznošenje hranjivih čestica u unutrašnost dubine tijela. Nakon oplodnje jajne ćelije sa spermatozoidiom. U nepovoljnim uslovima. U unutrašnjem sloju tjelesnog zida nalaze se kragnasto uvijene ćelije i one se nazivaju hoanocitne ćelije. Incalcarea – u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu sadrže SiO2 U zavisnosti kakvog je oblika SiO2 . koji se naziva polip. prisutan je osnovni oblik tijela koji se naziva ASKON.

Za razliku od metilja i pantljičara u ovoj 27 . koji uglavnom naseljavaju vodene ekosisteme (i slatkovodne i morske). Cestodes (pantljičare) 4. Crijevni sistem ili nije. Mišićna vlakna u tom sistemu nemaju jasan oblik pružanja već se nalaze u svim pravcima. 3. Ovi polipi se mogu podijeliti u odnosu na izgled usnog otvora i ukoliko u regionu usta postoji 8 zrakastih tvorevina to su osmozračni korali i oni su izdvojeni u potklasu Octocoralia. ali se od njih razlikuju posebno po građi organa za kretanje.Hidrozoa – ubrajaju se polipoidni oblici među kojima je i slatkovodna zelena hidra Sciphomendusoa – u ovu klasu ubrajaju se slobodnoplivajući sitni toplomorski oblici među kojima ima i krupnijih oblika koji obuhvataju vrste koje su polna generacija u ciklusu razmnožavanja dupljara. Iza usnog otvora prema unutrašnjosti tijela nalazi se ektodermalno ždrijelo. Trematodes (metilji) 3. Na površini tijela postoji potkožno tkivo koje izgrađuje mišićna vlakna. U sistemu tih kanalića mogu se izdvojiti tri glavna kanala od kojih jedan polazi prema prednjem dijelu životinje. a polni produkti koji se produkuju u tijelu izbacuju se preko usta u spoljašnju sredinu. Na površini tih pipaka nema žarnih ćelija već je to ljepljivi epitel. Ekskretorni sistem je vrlo jednostavan i građen po tipu protonefridija. Ova masa nalazi se u svim dijelovima tijela i „opkoljava“ unutrašnje organe životinje. ali se od tih ganglija prema unutrašnjosti tijela spuštaju vrpce i od tih vrpca ogranci nerava. Ako je u regionu usta 4 takva zraka to je potklasa Tetracoralia. Rebronoše su hermafroditni oblici. Na spoljašnjosti tijela postoji 8 karakterističnih tvorevina koje podsjećaju na rebra i prema tim tvorevinama cijeli organizacioni tip je dobio naziv. Od želudca se odvajaju kanalići koji podsjećaju na radijalne kanaliće meduza. a zauzimaju veliku unutrašnjost tijela. Ono izgleda kao spljoštena cijev. putem čega je obezbjeđena inervacija cijelog tijela. Osnovni oblik tijela rebronoša je miješak. što znači da pripadaju životinjama koje imaju identičnu lijevu i desnu polovinu. Organizacioni tip Platodes najčešće je podijeljen na 4 klase. Nervni sistem je ganglionarnog tipa i glavninu tog sistema predstavlja subektodermalni splet nervnih čulnih ćelija. ali su prisutni i na vlažnim mjestima. Platodes (pljosnati crvi) To su životinje bez tipične tjelesne duplje. ili jeste slabo razvijen. Turbelaria (trepljasti pljosnati crvi) 2. Polni organi pljosnatih crva su hermafroditi i vrlo složeno su građeni. 1. što znači da su otovori unutra i na površini tijela. Ukoliko oko usta postoji 6 takvih tvorevina to su šestozračni dupljari i oni čine potklasu Hexacoralia. Pri kraju embrionalnog razvića javlja se začetak trećeg klicinog lista (mezoderma) koji nastaje proliferacijom ćelija između ektoderma i endoderma. a neki ih svrstavaju u dupljare. Anthozoa – u ovu klasu dupljara ponovo se ubrajaju bespolni oblici – polipi koje rjeđe žive sami a češće u kolonijama i grade morske sprudove. Radi se o slobodnoplivajućim morskim oblicima koji imaju sličan oblik tijela kao i meduze. Nervni sistem je ganglionaran. gdje se vrši klasična oplodnja jajne ćelije sa spermalnom. a ostala 2 vode u unutrašnjost zadnjeg dijela tijela. a to je posledica parazitarnog načina života jer najčešće ovi crvi uzimaju gotove sokove od domaćina preko površine tijela. ždrijelo vodi u endodermalni želudac koji je takođe spljošten. Većina rebronoša ima jedan par pipaka koji služe isključivo za hvatanje plijena. Nemertine – to su crvi koji po organizaciji tijela predstavljaju prelaz od pljosnatih ka valjkastim oblicima Turbelaria – to su sitni oblici pljosnatih crva. a unutrašljost tijela ispunjena je parenhimskom masom. a njihovo tijelo je izgrađeno po principu dvozračne simetrije. 1. Nakon oplodnje dešava se brazdanje – dioba jajne ćelije i nestaju sitnije mikromere i krupnije markomere. Rebronoše (Ctenophora) Neki autori ih izdvajaju u poseban organizacioni tip. 2.

2. Iza glavenog dijela se nalazi vratni dio koji produkuju tjelesni segmenti (proglotis) Ciklus razmnožavnja pantljičare (koji su hermafroditalni oblici) teče smjenom hermafrodnitnog razmnožavanja sa polnim oblikom reprodukcije. Ova klasa se dijeli na 2 potklase: 1. Kod većine vrsta ne postoje treplje i bičevi i to su životinje sa razdvojenim polovima. 4. Sistem za izlučivanje ili ekskretorni sistem je jednostavne građe i ta građa je po principu izmjenjenih žlijezda kože sličnih protonefridijama. Najčešće oblik koji se naziva bobica dolazi u sistem krvotoka prelaznog domaćina a ukoliko definitivni domaćin konzumira takvo meso razvija se odrasli oblik pantljičare. U tom hipodermisu nalaze mnogobrojna jedra.klasi samo rijetke vrste parazitiraju. Veliki metilj u odraslom stadijumu parazitira u žučnim kanalima ovce. U našim vodama česte su vrste roda Planaria. Nemathodes Gordiacea Acehocephala Kinorinha Nematodes – tijelo im je izduženo. Trematodes – u ovu klasu ubrajaju se parazitarni oblici kao što su npr veliki metilj (Fasciola (Distomum) hepatica). Najčešće žive u morskim ali i u slatkim vodama. Još uvijek ne postoje respiratorni i krvni sistemi. Površina tijela obrasla je trepljastim tvorevinama koje isključivu služe u svrhu lokomotornih funkcija. ali one postoje kod larvi preko kojih se vrši razvoj do odraslog oblika. Kod odraslih oblika razlikuju se ženke i mužjaci. 2. Unutar tijela većine vrsta postoje određena zadebljanja i to su njačešće četiri zadebanja od kojih su dva sa strane tijela a po jedno ide leđnom i trbušnom stranom. goveđa (Tenia saginata). Da bi se razmnožavanje odvijalo u kontinuitetu larveni oblik pantljičare mora da dospije u tijelo prelaznog domaćina. i pseća pantljičara (Tenia echinococus). Nemertine – ubrajaju se pljosnati crvi koji po organizaciji tijelo prestavljaju prelaz ka valjkasim. Cestodes – odrasli oblici parazitiraju unutar crijeva beskičmenjaka i to sa glavenim djelom koji je učvršen za unutrašni zid crijeva. Kodpseće pantljičare postoji još komplikovaniji ciklus razvića i to je razmnožavanje vegetativnim putem preko već formirane bobice. Organizacioni tip valjkastih crva dijeli se u 4 klase: 1. Digenea – u ovoj klasi metilji sa dvije pijavke i tu se ubrajaju veliki i mali metilj. Respiratorni organi ne postoje i disajni procesi se obavljaju preko površine kože. na prednjem kraju tijelo im je usni a na zadnjem analni otvor. NEMATHELMINTES (valjkasti crvi) Ovi crvi imaju primarnu tjelesnu duplju i izduženi oblik tijelo koje još uvijek nije segmentirano i podijeljeno na članke. Definitivni odrasli oblici nemaju treplje po površini tijela. U regionu Banja Luke najčešći oblici su svinjska (Tenia solium). Ispod 28 . Na površini tijela je jedna vrsta kutikularnog sloja a ispod je sloj hipodermisa. 3. Monogenea – uglavnom se ubrajaju parazitarne forme koje nejčešće parazitiraju na koži ili škrgama riba i često imaju 3 ili više pijavki. koji polne produkte izbacuju u spoljašnju sredinu i nakon oplodnje se razvija larva Pilidium koja postepeno raste do odraslog vrlo izduženog oblika. Odrasli oblici na površini tijela imaju zaštitni sloj koji predstavlja jednu vrstu kutikularnog sloja i štiti tijelo od fermenata digestivnog sistema. U vezi sa parazitarnim načinom života na donjen dijelu tijelo postoje pijavke pomoći kojih se jednika učvrsti za podlogu. ili mali metilj (Fasciola (Distomum) lanciolatum). Ostale zajedniče karakteristike su kao i kod ostalih pljosnatih crva.

Nologonia – u ovu potklasu ubrajaju se parazitarne forme karakteristična vrsta je čovječia glista (Trichiurus trichiura) 2. Među vrstama nematoda. U ovu klasu ubrajaju se vrste roda Filaria a među njima su vrste koje izazivaju SIONOVU bolest-to podrazumijeva deformaciju kostiju. Prelazni domaćin moe biti i druga odrasla jedinka nematoda. Osnovni oblik tijelo je valjkast. Nervni sistem je ganglionaran sačinjen od ždrijelne ganglije u obliku prstena. Kod ženki. Tu se ubraja i dječija glista (Enterlobius verdicularis) i obična glista . Crijevo je u obliku cijevi koja se longitudinalno proteže od usnog ka analnom otvoru.korijenove.hipodermisa su mišići a između mišića i tijela je tjelesna duplja. koja se nalaze u okousnom regionu. Na sam kraju životinje j erepni region. Prednji dio crijeva predstavlja jednu vrstu jednjaka sa spoljašnjim čvrstim mišićnim dijelom i spolja je obavijeno čvrstim kutikularnim dijelom. Oplođenje jedinke je unutrašnje. U ovu potklasu ubrjaja se i mali crvenkasti crvi koji parazitiraju u dvanestopalačnom crijevu (Amcilostoma duodenala ). U vezi sa načinom života i čula ovih životinja su rlativno slabo razvijena . iz jednjaka je prednji dio crijeva i to crijevo je relativno tankih zidova. Uterusi se sužavaju i prelaze u jajovode a ovi u jajnike koji su končasti. Kod njih je dobro razvijen sistem krvotoka a često i disajni organi. Razviće prstenastih glista dešava se preko larvenog stadija i to je larva koja se naziva Trochophora. Od ovog prstena prema unutrašnjosti tijela odvajajuse nervne vrpce. Kao ekskretorni organi funkcionišu metanefrijdije koje su segmentarno raspoređene. oni se izbacuju u spoljašnju sredinu i da bi se razviće dalje nastavailo treba da dospiju u tijelo prelaznog domaćina.Ascaris lumbricoides. Annelides se dijele u 5 klasa: 1.osim čula dodira. plni sistem počinje neparnim otvorom koji prelazi u jedno proširenje i to je jedna vrsta vagini koja se nastavlja u dvije jače razvijene cijevi koje predstavljaju uteruse. Telogonia – ova podklas uključuje veliki broj vrsta a sve od njih uglavnom imaju izdužen oblik tijela. a tjelesni segmenti su međusobno odvojeni tankim lamelama koje često imaju epitelijalni karakter. među kojima su stablične. Ostale osobine slične su kao i za sve valjkaste crve. Thylecida – u ovoj podklasi nalaze se parazitarne forme nematoda kao što su npr. Iz tog dijela slijed kratko. A u gornjem sudu krv struji od repa prema glavi a u donjem sudu struji odbrnuto 29 . ANNELIDES (prstenaste gliste) Osnovna karakteristika ovih životinja je segmentiranost tijelo (ova segmentiranost javlja se počev od prstenastih glista do životinja najviših sistematskih kategorija). Kod prstenastih glista pojavljuje se sekundarna tjelesna duplja (celom). Sve prstenaste gliste imaju tjelo podijeljeno u segmente ali je kod nekih segmentacija jasno izražena a kod nekih manje. Jednike nematoda su razdvojenih polova a ženke i mužjaci su u vriejme polne zrelosti se jasno razlikuju(polni dimorfizam). Sve člankovite životinje sa obzirom na taj karakter pripadaju grupi Articulata.travne i mnoge namatode koje izazivaju pjegavost korijena.biljne parazitarne forme . 3. Neke jedinke polažu jaja a ima vrsta koje rađaju žive mlade.pa zadnje crijeova pa analni otvor. Kod nekih vrsta taj dio ima „ kutikularne zuba“ . Kod svih vrst postoji relativno dobro razvijen krvotok i to je krvni sistem zatvorenog tipa i glavninu ovog sistema čine dva krvna suda od kojih se jedan pruža iznad a drugi ispod crijeva. Chaetopoda – u ovu klasu ubraja se najveći broj vrsta sa tipičnom segmentacijom tijelo. Bez obzira da li su to jajaj ili je to larveni oblik. Kod mužjaka postoje končasti sjemenik koji prelazi u izuvijani sjemevod i na kraju muskulozna cijev. postoje oblici koji se hrane sitnim životinjama ali i parazitarne forme. Sjemevode se nalazi ispod crijeva a ored sjemenovoda mužjaci imaji i kopulacioni organi koji je u obliku dviej iglice. Nervni sistem se sastoji od ganglija (ganglionarni tip) a značajnija ganglija je nadždrijelna a prenos nadražaja prema ununtrašnjosti tijelo se posebno vrši putem parnog trbušnog stabla nerava. Klasa Nemathodes dijeli se 3 klase : 1.

a 2 preostala pružaju se bočno. Na tijelu pijavica uočavaju se pijavke. Pariapulida. Najveći broj vrsta nemaju nikakve nogice ili čekinje pomoću kojih se vrši kretanje tj. Acantohobdellida – pijavice sa čekinjama 2. Ova klasa najčešće se najčešće dijeli u tri potklase : 1. i tada se uglavnom hrane tjelesnim sokovima domaćina. Pijavice žive isključivo u vodenoj sredini. na tijelu pijavica obično postoje vanjski nabori i većem broju tih nabora na spoljašnjem dijelu tijela odgovara samo jedan unutrašnji segment. koje žive u vodi mogu da plivaju i pokreću tijelo vijugajući. pijavice imaju u pljuvačnim žlijezdama jedan sekret koji se luči na ranu i sprečava zgrušavanje krvi.ali su tamo rijeđe. ali istovremeno služi za jače pričvršćivanje. muške i ženske. Sa obziraom da prstenaste gliste nemaju izdiferencirano srce potiskivanje krvi obavljaju kontraktilni centri najčešće smješteni u zidovima krvnih sudova. Neke od pijavica predstavljaju egzoparazitske oblike. U procesima izlučivanja ne učestvuju samo metanefridije već i ekskretne ćelije koje se nazivaju horagoge i kojim ima puno iznad i ispod crijeva. Oligochaeta – tu pripadaju vrste od kojih je većina sitnija od prethodnih ali za razliku od njih imaju po segmentima sitnije čekinje. Rotatoria) uglavnom imaju sve karakteristike kao i ostale prstenaste gliste. Nervni sistem je ganglionaran a polni produkti se izbacuju van preko nefridija. ali neke druge tjelesne tečnosti koja se kasnije iskorištava. Polne žlijezde. sa obe strane crijeva postoje ispupčenja u koja prilikom parazitiranja može da stane veća količina krvi. Ova klasa podijeljena je u 3 potklase: 1. Obuhvata slobodno plivajuće vrste ili se nastanjuje unutar posebnih cjevčica koje luči organizam jedinke. Polychaeta – to je raznovrsna i vrstama relativno brojna potklasa. 30 . samo kod nekih vrsta na segmentima postoje pramenovi (čekinje). dok se mogu sresti i na kopnu. raspoređene su po segmentima 2. tu se ubraja i medicinska pijavica (Hirudo medicinalis). Ostale klase prstenastih glista (Echiurida. jedino je dobro razvijeno čulo dodira koje je u okolousnom regionu. 3. Čula nisu baš dobro razvijena i uglavnom su prilagođena načinu života. Archycobdellida – to su čeljusne pijavice. koje djeluje prilikom uzimanja krvi kao «pumpa». U procesima ekskrecije ove ćelije se raspadaju a njihov sadržaj se preko nefridija izbacuje u spoljašnju sredinu. Većina vrsta imaju na segmentima dobro razvijene nožice (pauropodije). drugi trbušnom stranom. Archiannelides – predstavljaju grupu prstenastih crva od kojih najveći broj živi u morima i to su primitivni prstenasti crvi. Rhinobdellida – pijavice sa rilicom 3. Sa obzirom da većina vrsta živi u vodi glavnina raspiratornog procesa se obavlja preko jedne vrste respiratornih škrga. Hirudinea – klasa hirudinea predstavlja drugu klasu prstenastih glista . od kojih je jedna obično na ventralnom dijelu druge polovine tijelo i služi za pričvršćivanje. bilo da su to mora ili slane vode. Druge pijavice. Za razliku od većine drugih prstenastih glista pijavice su hermafroditni oblici.od glave prema zadnjem dijelu tijelo. To su jedinke razdvojenih polova način razmnožavanja polni. u čemu učestvuje mišićni sistm. Unutrašnjost tijela pijavice ispunjena je parenhimskom masom unutar koje se nalaze mišića vlakna. a ti kanali su povezani kapilarnom mrežom. 2. Druga pijavka nalazi se sa donje strani ili u usnom regionu i služi pri pomaganju prilikom uzimanja hrane. Jedan od ta 4 kanala pruža se leđno. Krvni sistem pijavice predstavljen je sa 4 uzdužna «kanala». Početak crijeva proširen je u čvršću tvorevinu koja na neki način predstavlja ždrijelo. U ustima pijavice nalaze se hitinski izraštaji (najčešće 3) i to je jedna vrsta pločica pomoću kojih pijavica progrize kožu domaćina. Krv se mora koristiti u svježem stanju i da ne bi došlo do zgrušavanja krvi. Prilikom kretanje pijavke se naizmjenično pričvršćuju ya podlogu pomjerajući tijelo nepred. Ovi bočni kanali imaju više kontraktilnih karakteristika (zamjenjuju srce). U čistim vodama žive vrste roda Tubifex a tu pripada i kišna glista Lumbricus terestris. Veličina tijelo im je mala i imaju skoro istu segmentaciju tijelo i to je homonomna segmentacija.

dok je kutikula mekana i to je najčešće nakon presvlačenja. a ekskretorne organe predstavljaju modifikovane nefridije ili MALPIGIJEVI SUDOVI. Crijevni aparat jasno je građen od prednjeg. Najveći broj vrsta imaju odvojene polove i kod gotovo svih zglavkara je polni način reprodukcije. PALEOSTRACA (između školjki i rakova) 4. U takvoj organizaciji tijela kod većine vrsta se dešava presvlačenje kutikule koje je često praćeno preobražajem vrste. Životinja intenzivno raste. U ovom podtipu su i paukolike životinje koje jedine imaju disajne procese u vazdušnoj sredini. Bez obzira u kom dijelu tijela se nalaze. PANTOPODA (morski pauci) 6. Površina tijela pokrivena je čvrstom supstancom i ta supstanca se često naziva i kutikula i ona je jače razvijena na člancima nego mjestima gdje se članci spajaju. ali i neke specifičnosti. GEPHYRE (zvjezdasti crvuljci). srednjeg i zadnjeg dijela. članci u njihovom tijelu slijede jedan iza drugog i ponekad su jasno odvojeni dijelom ili cijelom površinom mišića. ali se rakovi 31 . U sistemu krvotoka pojavljuje se pulsirajući organ – srce.Poseban organizacioni tip predstavljaju CRVULJCI (VERMIDEA) koji takođe pripadaju segmentiranim životinjama. ali broj njihovim članaka je manji u odnosu na prethodne (prstenaste gliste) i najčešće se radi o 3 segmenta tijela. a u njihov sastav ulaze članci od kojih svaki segment ima naziv. CRUSTACEA (rakovi) 2. 2. TRILOBITA (trilobit) 3. Ovaj podtip najčešće se dijeli na vrste koje su svrstane u šest klasa: 1. PHORONIDA – u ovu klasu ubrajaju se malobrojne vrste crvuljaka čije je tijelo uglavnom sakriveno u vlastitu “cjevčicu” ZGLAVKARI – Artrhropoda Zglavkari predstavljaju najmnogobrojniji organizacioni tip u životinjskom svijetu (oko 500 000 vrsta i pod vrsta) i predstavljaju ČLANKOVITE ŽIVOTINjE sa bilateralnom simetrijom. Kod većine vrsta zglavkara postoje dobro razvijeni udovi ili ekstremiteti i oni su vezani za centralni dio tijela pokretljivim vezama i ovi udovi slično su građeni kao i cijelo tijelo životnje. ali kasnije zidovi duplje nestaju . BRANCHIATA TRACHEATA Prvi podtip (Branchiata) obuhvata uglavnom sve vrste u vodenoj sredini i oni disajne procese obavljaju škrgama. BRACHIOPODA – crvuljci slični mekušcima 4. Crvuljci se najčešće dijele u 4 klase: 1. Osnovnu građu tijela čini poprečno-prugasta struktura i upravo ta struktura omogućila je da se kod nekih vrsta (insekti) razvijaju neki organi sa brzim treperenjem – krila. BRYOZOA – uglavnom sesilni organizmi dna 3. Rakove su nazivali i ljuskari. Ovi crvuljci uglavnom naseljavaju morski bentos (dno) 2. Za vrijeme embrionalne faze razvoja pojavljuje se nesegmentirana tjelesna duplja. Rakovi dišu na specijalno građene škrge (jednostavniji tip škrga nego kod riba) i mnogobrojne vrste rakova naseljavaju vodene ekosisteme (morske i slatkovodne). a njihovo tijelo je prekriveno čvrstom supstancom – oklopom i u sastav te supstance ulazi CaCO3 . TARDIGRADA (svi vodeni zglavkari) Crustacea – imaju najveći broj zajedničkih karakteristika kao i svi zglavkari. Nervni sistem je ganglionarnog tipa ali se posebno izdvaja lanac trbušnih ganglija. U regionu srednjeg crijeva postoje žlijezde koje luče sekrete u tom regionu i pomažu lakšem varenju hrane. prostor se spaja u jedinstvenu cjelinu i tako nastaje jedinstvena tjelesna duplja. ARACHNOIDEA (paukolike životinje) 5. Bez obzira da li su iz vodene ili kopnene sredine. U vrijeme polne zrelosti mužjaci i ženke se razlikuju prema nekim sekundarnim karakteristikama i to je pojava polnog dimorfizma. Organizacioni tip Artrhropoda dijeli se na dva velika podtipa : 1. članci su različiti i imaju specifične nazive u pojedinim regionima tijela.

U ekskretornom sistemu funkcionišu salne žlijezde koje se najčešće izlijevaju pri otvorima prvog ili trećeg para nogu. S obzirom da je segmentirano tijelo kod rakova postoji sraslost glavenih i grudnih segmenata i ovaj dio tijelo se naziva CEPHALOTORAX. beskrilnim insektima koji se ubrajaju u potklasu APTERYGOTA. a u regionu usta se nalaze gornje i donje vilice (maxille i mandibule). Insekti imaju izraženu segmentaciju tijela. Najveći broj karakterisitika je isti kao i za sve vodene zglavakare. Nauka koja proučava insekte je ENTOMOLOGIJA. ENTOMOSTRACA (niži rakovi) 2. Insekti su po segmentiranosti tijela slični prstenastim glistama koje imaju homonomnu segmentaciju tijela. Na glavi rakova obično se nalazi 2 para pipaka (antena). To je jedna od prilagodbi koja ima pomaže u kretanju kroz vodu. Neke riječne vrste rakova imaju redukovane škrge. U razviću rakova dešava se metamorfoza gdje se kod nižih rakova larva NAUPLIUS preobražava u odraslu jedinku. U ovom redu pripadaju razni pauci i njihovi srodnici kao i škorpije. U drugu potklasu (malacostraca) nalazi se veliki broj vrsta. Klasa CRUSTACEA dijeli se na 2 potklase: 1. krpelji i slične vrste. 10-ak redova. ali su segmenti u tijelu različiti i to je tip heteronomne segmentacije. pauci i njihovi srodnici uglavnom legu jaja. Disanje obavljaju trahejama koje su građene od mnogobrojnih listića između kojih se nalazi vazdušni prostor. Tijelo pauka i njihovih srodnika sastoji se od glaveno-grudnog dijela i abdomenalnog dijela. ARACHNOIDEA – u ovu klasu se ubrajaju paukolike životinje i one jedine iz ovog podtipa uzimaju atmosferski O2. Kod viših rakova larva ZOA se takođe preobražava u odraslog raka. U ovu potklasu ubrajaju se riječni rakovi. Pauci imaju člankovite noge i najčešće se radi o 7 članaka i na kraju zadnjeg članka postoje kandžice koje pomažu u kretanju jedinke. ali uvijek na mjestima koja su najviše izložena strujanju svježe vode. PALEOSTRACA – u ovu klasu se ubrajaju jedinke pod zajedničkim nazivom RAKOŠKORPIJE i one su pred izumiranjem i naseljavaju isključivo mora. PANTOPODA – u ovu klasu se ubrajaju vrste koje se nazivaju «morski pauci» i koji liče paucima ali se po drugim osobinama izdvajaju. pedipalpi «lažne škorpije». Tu pripadaju i planktonski račići (COPEPODA). Noge rakova su člankovite i pri krajevima se račvaju. U regionu digestivnog trakta postoji želudac koji je snabdjeven aparatom za sitnjenje hrane.mogu sresti i na vlažnim mjestima. U trbušnom dijelu nalazi se poptuno drugačiji tip segmenata i to su ABDOMENALNI SEGMENTI.OPŠTE KARAKTERISTIKE INSEKATA: Velika većina insekata živi iznad površine zemlje u vazdušnoj sredini i disajne procese obavlja dušnjačkim cijevima – trahejama. TRILOBITA – u ovu klasu se ubrajaju izumrli rakovi koji su živjeli u paleozoiku i to u morima. Na tijelu pauka postoje 4 para nogu i to u grudnom regionu. TRACHEATA (podtip suvozemnih zglavkara) Klasa INSECTA . Prednji dio tijelo najčešće ima 4 članka. a među njima su i vrste roda Daphnia. a zadnji dio je nečlankoviti trbuh. TARDIGRADA – ova klasa obuhvata sitne zglavkare (najčešće slatkovodne vrste) koji su veliki oko 1 mm. Škrge se nalaze u prednjem dijelu tijela. Kod većine vrsta postoje mužjaci i ženke. Neke vrste vode poluparazitski ili parazitski način života i veliki su od 1-15 cm. Najveći broj rakova imaju odvojene polove i polni način reprodukcije a samo rijetke vrste su hermafroditi. Najveći broj vrsta pauka hrani se isisavanjem tjelesnih sokova iz žrtve. U trbuhu se nalazi različit broj segmenata i broj tih segmenata predstavlja biosistematski karakter vrste. Manji broj insekata živi u zemlji i pripada tzv. kosci. Organi za dodir i miris se nalaze na prvim antenama. a disanje se obavlja preko površine tijelo. a izuzev kod škorpija i nekih grinja koje rađaju žive mlade. Tijelo insekata sastavljeno je uglavnom od 3 segmenta i to su glaveni region 32 . a to su najčešće hitinski izraštaji na unutrašnjoj strani želudca. MALACOSTRACA (viši rakovi) U prvu potklasu (Entomostraca) ubrajaju se niži račići koji se nazivaju vodene buve. ali i neke morske vrste kao što su KRABE. Rakovi imaju parne facetovane oči ali i neparno oko na čelu.

Krila su različita kako po veličini tako i po boji. Krila insekata su bočna ispupčenja kutikule i postoji nekoliko slučajeva veličine krila: 1. zatim slijedi člankoviti dio i na kraju je izduženi bičoliki dio. lizanje itd. Na prelazu između prednjeg i zadnjeg crijeva izlijevaju se odvodi ekskretornih organa – Malpigijevih sudova. i na kraju je analni otvor. Glavu insekata «čini» čvrsta glatka čahura koja obuhvata dijelove koji su srasli po «šavovima». središni nešto deblji dio zadnjeg crijeva koji se naziva COLON i na kraju je rektalni dio (RECTUM). daleko jednostavnije od grudnih nogu. Iza grudi dolazi trbušni dio. mirisa. Na glavi postoje pipci i antene. Svaki od ovih segmenata je sastavljen iz 4 kutikularna dijela. srkanje. a pri cirkulaciji pomaže i tjelesna duplja. kod nekih 1). ali postoje i usni aparat za sisanje. Boja krila može biti prozirna ili bezbojna. Iza srednjeg crijeva dolazi zadnje crijevo koje je završni dio sistema i podijeljeno je na prednji uži dio (ILLEON). Kao odrasle jednike imaju bilaterlanu simetriju tijela. srednja pločica (CLYPEUS). a pored toga se nalaze i proste oči tipa OCELA. iza je zatiljak (OCCIPUT). I prednja i zadnja krila su smanjena ili zakržljala Digestivni ili probavni sistem počinje prednjim regionom u kojem se nalaze neke pljuvačne žlijezde zatim slijede različito diferencirani regioni crijeva. zatim u dijelu segmenta i potpuno suženi trbuh kao kod mrava. nose spoljašnju genitalnu strukturu. ukusa. a zadnje PROCTODEUM. Grudi i noge su prilagođene funkciji koju obavljaju. a kod ženki je tu najčećše legalica (dio kroz koji izlaze jaja). a dole su razvijena čula opipa. Grudne noge insekata takođe su člankovite i sastoje se od bazalnog dijela (COXA) zatim slijedi netipična čašica (TROCHANTER). srednje MEZENTEUM. Pipci se sastoje iz bazalnog dijela koji je užljebljen u glavenu čahuru. grudni (THORAX) i trbušni (ABDOMEN). Sa strane glavenog regiona nalaze se bočni dijelovi koji na neki način predstavljaju «obraze» (GENEE). ali se u ovom dijelu crijeva vrši i djelimično razlaganje hranjive komponente. zatim čelo (FRONS). U hipodermisu su ćelije koje hrane dlaku. Način vezivanja grudi ili trbuha može biti cijelom širinom. najčešće deveti. Trbušni segmenti. kutnjača (FEMUR). Spoljašnjost je obavijena čvrstom supstancom i vrlo često se ta supstanca naziva kutikula. a oči su uglavnom facetovanog tipa (mozaične). Prednja krila su smanjena a zadnja dobro razvijena 4. Ispod kutikule. ovalan ili loptast. koji je sastavljen od manje više 11 segmenata. golenjača (TIBIA) i stopalo (METATARSUS) na kome su najčešće dvije kandžice. Usni aparat insekata je složeno građen i uslovljen načinom ishrane. Veoma često se gornji sloj kutikule naziva epikutikula i ona je nešto mekša. koji ja najčešće sastavljen iz 3 stopljena segmenta. kao i od 2 bočne ploče. i to iz gornje i donje kutikularne ploče. zatim oči i usni aparat. Ovaj 33 . Iza glave slijedi grudni region (THORAX). Osnovni tip usnog aparata je usni aparat za grickanje. Položaj i broj nerava u tkivima uglavnom se smatra biosistematskom karakteristikom vrste. kutikula može biti različite boje. temperaturno čulo itd. Krvni sistem je zatvorenog tipa ali je nepotpun jer se krv zalijeva po tjelesnoj duplji i ulazi u noge insekata. Na glavi se razlikuju dijelovi koji predstavljaju tjeme (VERTEX). a zadnji segment u trbuhu se nazuva TELSON. Mogu imati dlačice ili ljuspice a mogu da budu i hitinizirana i kod većine insekata tada ne služe za letenje (stjenice). prema unutrašnjosti je sloj hipodermisa. Krv cirkuliše zahvaljujući kontrakcijama pulsirajućeg organa. žlijezde koje najčešće luče vosak i neke «odbijajuće» mirise. a ponekad različito obojena. kod mužjaka dodaci za pridržavanje ženki tokom parenja. glatka ili naborana. Na vrhovima pipaka nalaze se neka od čula. a još dublje su mišići i ligamenti za koje su učvršćeni unutrašnji organi. vretenast. Raniji naziv za insekte zbog postojanja 6 grudnih nogu bio je hexapoda. a sa strane nalazi se guša (GULA). slijedi trbušni ili abdomenalni dio koji najčešće uključuje 11 trbušnih segmenata. a najviše se međusobno razlikuju po broju nerava (inervaciji) u regionu krila. koja se kod nekih vrsta transformiše u žaoku (OSE) I na trbuhu postoje noge. U grudnom dijelu koji obuhvata nekoliko sraslih prstenova nalaze se 3 para nogu i krila (kod nekih vrsta 2 para. zatim jednjak (ESOPHAGUS) pa slijedi prednji dio želudca (PROVENTRICULUS) i još mišić (VALVULA CARDIACA) čija je osnovna funkcija da sprečava povrat hrane iz narednog dijela crijeva.(CAPUT). Prednja krila su hitinizirana 3. Prednja su veća od zadnjih 2. Prednje crijevo započinje usnim regionom koji se nastavlja u ždrijelo (PHARINX). Pipci koji postoje na vrhu glave su člankoviti. Oblik trbuha insekata je različit. Prednje crijevo se naziva STONODEUM. Iza grudnog. Kao i krila. Iza prednjeg slijedi srednje crijevo koje je kod nekih vrsta prošireno sa bočnim izraštajima i završava se takođe mišićem koji ima istu funckiju (VALVULA PYLORICA). Prednje crijevo služi za provođene unijete hrane i pripremu za razlaganje.

kojima ovi insekti lete. Karakteristična vrsta je čovječja vaš. a iza je neparni prostor (vaginalni. SISTEMATIKA INSEKATA Insekti predstavljaju klasu suvozemnih zglavkara i dijele se na dvije velike potklase. Muški polni organi se sastoje iz dva segmenta građena od sjemenih cjevčica. Ovom sistemu pripada i kopulatorni organ mužjaka. međusobno povezane i odvojene mišićnim zaliscima. 1. Thysamura Najbrojni red je Collembola i tu spada veliki broj insekata koji živi u zemlji ili na samoj površini zemlje. a posebno značajne su ganglije u glavenom i grudnom regionu i trbušni lanac ganglija. Svaka komorica ima bočne otvori ili OSTIOLE koji imaju funkciju da zajedno sa zaliscima spreče ulazak jednom usisane krvi. tako da dozvoljavaju samo jednosmjerno kretanja krvi od glave prema zadnjem dijelu tijela. Poznati insekat je «putujući» skakavac. kao i muške polne žlijezde. Primarne larve – slične odraslom insektu ali nemaju polne organe i krila i nemaju ni larvene organe 2. Diptura 4. Sekundarne larve – slične odraslim ali imaju posebne organe koji se gube kad se potpuno razviju 3. Kod insekata postoji mišićna dijafragma koja horizontalno dijeli šupljinu na dva dijela i to na manji dio – perikardni sinus. Najveći broj vrsta razvija se direktno (bez preobražaja) i ova potklasa se dijeli najčešće na 4 reda: 1. Zadnji par nogu je nešto duži i te noge su prilagođene skakanju. Postoji i partenogenetsko razviće gdje se iz neoplođenih jaja razvijaju jednike a kod nekih parazitskih osica iz neoplođenih jaja razvijaju se začeci organizma koji se dalje razvijaju u larvu određenog pola a kasnije u odralsu jedinku – poliembrionija. Ovom sistemu pripadaju i parni sjemevodi koji su na donjem kraju prošireni u sjemene mjehure. a samo kod nekih vrsta se javlja hermafroditizam i to je pojava koja se naziva GINANDROMORFIZAM. Apterygota i Pterygota. Ovi parni sjemevodi uviru u neparni sjemevod gdje postoji mišićna muskulatura za izbacivanje sjemene tečnosti. Blataria (bubašvabe) – ovi insekti imaju duge pipke. Ova potklasa se dijeli na veliki broj redova. 3. Insekti imaju razdvojene polove. Kontraktilni dio je razdijeljen u komorice. Protura 2. prednja krila hitinizirana i duga. Velika većina su biljne štetočine i često se nazivaju biljne vaši 34 . uterusni) prostor gdje se deponoju jajne ćelije a ponekad se mogu izbaciti van organizma. Tu se čuva sperma do oplodnje. Nervni sistem je ganglionaran. Orthoptera (pravokrilci) – najveći broj vrsta ima prednji par krila koji je hitiniziran i služi kao zaštita zadnjim krilima. Insekti uzimaju hranu u sva tri agregatna stanja.cjevasti kontraktilni organ leži duž leđne strane tijela i pruža se cijelom dužinom od glave do kraja repa. zatim parni jajovod. Tercijalne – potpuno različite Kod nekih se poslije larve pojavljuje stadijum LUTKE – odrasli oblik insekta je IMAGO. Razviće insekata se dešava preko larvi i u odnosu kako larve izgledaju razlikuju se 3 osnovna oblika: 1. zatim kesica za sparivanje i ljepljive žlijezde i legalica (žaoka). 2. Collembola 3. najčešće duža od trbušnog ili abdomenalnog dijela. Sastoji se od kontraktilnog dijela i aorte. i veći dio – trbušnu duplju. Ženske polne organe predstavljaju jajnici. Anoplura (vaši) – ovi insekti najčešće parazitiraju na tijelu čovjeka i pojedinih sisara. PTERYGOTA – u ovu klasu ubrajaju se «krilati» insekti koji obuhvataju mnogobrojne vrste složene građe. 4. Ženskom reproduktivnom sistemu pripadaju i sjemene kesice. Homoptera (jednakokrilci) – ove vrste imaju usni aparat za bodenje. APTERYGOTA – obuhvata relativno jednostavno građene insekte koji pripadaju beskrilnoj grupi insekata.

Svi bodljokošci imaju prostranu tjelesnu duplju. Lepidoptera (leptiri) – imaju oba krila i prednja i zadnja. Ova krila grade dokrila koja štite zadnja krila kojima ovi insekti lete. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) PUŽEVI – bilateralnu simetriju tijela puževa čini specifičnost uvijene ljušture i unutar tog prostora nalaze se svi unutrašnji organi. dok suvozemni puževi dišu na pluća. 6. Ove životinje imaju prostranu tjelesnu duplju sekundarnog tipa. koje zajedno sa štetnim supstancama dolaze u spoljašnju sredinu ili kroz škrge ili kroz tanje dijelove tjelesnog omotača. već štetne supstance iz organizma izbacuju ameboidne ćelije. Kao organ za kretanja služi neparni mišić na trbušnoj strani – stopalo. Pluća imaju vezu sa spoljnom sredinom preko otvora plašta SPIRACULUM. Poznata je npr. Pri bazi pipaka nalaze se oči.BODLJOKOŠCI Osnovna karakteristika građe je petozračna radijalna simetrija. Ostale 35 . kamenog kanala i u tom trenutku sistem se napuni vodom i nožice se ispruže a odliv vode iz tog sisteme uzrokuje povlačenje tih nožica. leptiri kupusari 12. Obuhvataju jedinke iz 3 klase: 1. Diptera (dvokrilci) – u ovaj red se ubrajaju razni komarci i obadi 11. MOLLUSCA – MEKUŠCI Ovo su bilateralno simetrične životinje i na leđnoj strani postoji ljuštura koju luče žlijezde spoljašnjeg epitela. Coleoptera (tvrdokrilci) – ovo je red sa najvećim brojem vrsta i većina tih vrsta imaju hitinizirana prednja krila. ASTEROIDEA (morske zvjezde). Thysanoptera (trips-insekti) – najčešće sitniji od ostalih imaju usni aparat za sisanje i bodenje. PUŽEVI (Gastropoda) 2. Ovaj sistem počinje od prednjeg crijeva od kojeg polazi 5 radijalnih kanala. pseća buha 10. Najveći broj puževa je u grupi suvozemnih jedniki među kojima je i vinogradarski puž Helix pomatia. Važna osobina je postojanje krečnog skeleta ispod ektoderma i on se najčešće nalazi u vezivnom tkivu. 7. a bodljokošci nemaju ekskretorne organe. Pluća su kožna proširenja u vidu plašta i u njima se nalazi veliki broj krvnih kapilara. ali difuznog tipa. 8. Glaveni region školjki nije tipičan i predstavlja «zakržljali» dio tijela. 9. Na taj način životinja se kreće. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) – imaju bočno spoljšteno tijelo koje je pokriveno plaštenim naborima koji nose ljušturu koja je sastavljena iz dva dijela i ti dijelovi su kapci ljušture. Heteroptera (stjenice) – prednji par krila djelimično hitiniziran i u prirodnim uslovima hrane se sisanjem sokova iz nadzemnih dijelova biljki. Najveći broj leptira nisu štetočina kao što su to npr. Na kraju nožica su kontraktilne ambule. Neuroptera (mrežokrilci) – doživljavaju potpun preobražaj a larve iz kojih se razvijaju odrasli najčešće žive u vodi. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) 3. Aphanoptera (buhe) – većina vrsta parazitira na sisarima. Najpoznatiji predstavnici su CRINOIDEA (morski krinovi). Na glavenom regionu puževa nalaze se dva para pipaka koje se usljed priliva i doliva krvi mogu ispružati ili uvlačiti. Mogu da žive u vodi i kao disajni aparat koriste jednostavne škrge. pčela itd. Lokomotorne funkcije se obavljaju AMBULAKLARNIM sistemom. ECHINODERMATA . nervni sistem je ganglionaran i ovaj sistem ima obilježja petozračne radijalne simetrije. Prostor između duplje ispunjen je parenhimskom masom. ECHINOIDEA (morski ježevi). Disajni organi su razni tipovi škrga. Punjenje vodom vrši se iz centralnog tzv. Između tih dijelova ljušture nalazi se mišićna tvorevina – stopalo. Nervni sistem je ganglionaran. a površina tijela je prekrivena sitnim i često obojenim hitiniziranim ljuspica. Simetrija je izražena i u unutrašnoj i spoljašnjoj strani tijela. Punjenje tog sistema omogućuje povećanje i smanjenje pritiska.5. Od ovih kanala se odvajaju bočni ili poprečni sudovi koji se završavaju mišićnim tvorevinama – ambulaklarnim nožicama. Na ljušturi postoje otvori preko kojih se uzima i izbacuje voda preko spoljašnje sredine. Hymenoptera (opnokrilci) – u ovaj red se ubrajaju mnoge vrste osa. Manji broj su puževi «golaći».

tzv. CRANIUM ili lobanja štiti mozak kičmanjaka. Srce je u perikardičnoj duplji i sastoji se od jedne pretkomore i jedne komore. Kod nekih hordata. ostrige) mogu se gajiti. Ova supstanca je smještena najčešće iznad crijeva i to je osovinski organ jedinki. dok je ispod horde crijevni sistem. Nervni sistem čine centralni. Dijele se na četiri podtipa 1. a eksktretorni organi imaju u osnovi građu nefrijdija. Javlja se različito građeno srce. S obzirom da se samo u embrionalnom razvoju javlja horda osovinski skelet kod riba se u postembrionalnom razviću zamjenjuje sa hrskavičavim odnosno koštanim elementima. CHORDATA Za njih je karakteristično postojanje vezivne supstance koja se naziva horda. ali se ističu veliki mirisni režnjevi. obuhvata jednike koje se zovu «bezvilične» ribe i to su uglavnom stanovnici vodenih sredina. Kod kičmenjaka horda se javlja samo tokom embroinalnog razvića. Kod nižih kičmenjaka ANAMNIA lobanja je hrskavičava a kod većine ostalih je koštana. Kod većine hordata iznad horde se javlja nervni sistem u obliku cijevi. Mozak je jednostavan. vegetativni i autonomni dio. TUNICATA – obuhvata ascidije ili plaštaše 3. Broj pršljenova kod raznih vrsta je specifičan i predstavlja biosistematski karakter vrste. Prva klasa kičmenjaka. i slični organizmi. Koža ovih jedinki je gola a na bočnim stranama iza glavenog regiona su bočni prorezi. riba. Većina vrsta su ektoparaziti na koži kičmenjaka viših sistematskih kategorija. a kod nekih je prisutna samo u embrionalnoj i postembrionalnoj fazi razvoj. CHAEMICHORDATA – obuhvata manji broj jedniki uglavnom morske organizme koji nemaju tipičnu hordu kao osovnski skeleta već je ta horda u vidu hordalnih izraštaja. ACRANIA – obuhvata manji broj vrsta koje nemaju u poptunosti formiran glaveni region i tu pripata Amphioxus lanceolatus. 2. Najveći broj pršljenova imaju ribe i zmije. Pored craniuma postoji i kičmeni stub koji je sastavljen od pojedniačnih kičmenih pršljenova. Kolouste su razdvojenih polova i tokom razvića do odraslog oblika dešava se metamorfoza a larva iz koje se razvijaju se smatra posebnom jednikom. a manji broj su hermafroditi. periferni. Glavni ekskretorni organi su bubrezi koji stoje u vezi sa polnim sistemom i čine jedinstveni UROGENITALNI dio tijela. horda se zadržava duži period. Kod vodenih hordata od prednjeg dijela crijeva nastaju škržni prorezi koji se kod suvozemnih hordata javljaju tokom embrionalne faze života. lignje. Cyclostoma. U ovu klasu ubrajaju se mnoge sipe. Sam kičmeni stub je COLUMNA VERTEBRALIS.karakteristike su zajedničke kao i za sve mekušce. U sistemu crijeva nema jasno diferenciranog želučanog dijela. RIBE – PISCES Ribe predstavljaju drugu klasu vodenih kičmenjaka koje sa ubzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. Ogromna većina je razdvojenih polova. kopljasta ribica 4. Za njih je takođe karakteristično postojanje mastiljave kese iz koje oni ispuštaju zaštitnu boju. Unutrašnjost tijela zauzima tjelesna duplja CELOM. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) – osnovna karakteristika je to da je stopalo preobraženo u ljevkastu tvorevnu. Osnovne funckije je da se voda istiskuje iz plaštane duplje. formira se preobrazbom prednjih kičmenih pršljenova. Dio lobanjske čahure. 36 . Neke od ovih školjki (kamenice. Po spoljašnjem izgledu imaju izdužen oblik tijela i nemaju vilice. Centralni dio je cjevastog tipa – kičmena moždina. VERTEBRATA – kičmenjaci VERTEBRATA – KIČMENJACI Po složenosti građe tijela dostigli su najveći evolutivni razvoj i imaju u potpunosti razvijen glaveni region i to je podtip CRANIOTA.

Kičmenjaci viših sistematskih kategorija imaju mehanizme održavanja stalne temperature tijela i prema tom karakteru predstavljaju homeotermne životinje. a komora ostaje jedinstvena i zbog ovakve građe srca dolazi do djelimičnog miješanja oksidovane i redukovane krvi. Visceralni skelet predstavljaju koštani elementi u nivou prednjeg dijela crijeva. ajkula.Kod morskih pasa. Kod nekih vodozemaca desile su se neke promjene u organizaciji tijela. APODA (CAUDATA) – beznogi vodozemci 2. Vratni dio kičmenice nije izdiferenciran. Na površini kože javlja se pokožica a posebno je značajan sloj orožnalih ćelija (stratum corneum). jednjak. Ribe pripadaju kičmenjacima i imaju veći broj pojedinačnih pršljenova. U sistemu krvotoka postoji srce koje je nešto složenije građe u odnosu na vodozemce. šaran. tako da se na vertebri (kičmi) može razlikovati samo grudni ustvari trbušni region. zadim ždrijelo. tanko i debelo crijevo i na kraju analni otvor. Kičmeni pršljenovi imaju nastavke koji se slobodno završavaju u tijelu (riblje kosti). som . Jedna od karakteristika riba je da na površini tijela postoji pokrov (krljušti) i te krljušti mogu biti različitog tipa. a vrlo značajna promjena je prelazak sa škržnog na plućno disanje. Na glavi i trbuhu još se stvaraju rožne ploče (kornjače) i na tim mjestima kožno disanje je svedeno na minimum.. Kroz srce riba teče samo redukovana krv. a odrasli oblici dišu plućima. Crijevni trakt počinje usnim regionom. Kod riba je dobro razvijena jetra.AMPHIBIA Vodozemci predstavljaju treću klasu vodenih kičmenjaka koji pripadaju grupi Anamnia. Vodozemci se ubrajaju u pojkilotermne životinje. jer kod riba još uvijek ne postoji razvijena grudna kost za koju se vežu nastavci kičmenih pršljenova (rebara) kao što je to slučaj kod ptica ili sisara. U odnosu na vodozemce dolazi do veliki promjena u građi kože i na skeletu. Prije ulaska u pretkomoru srca redukovana krv iz tijela se nakuplja u tvorevinama VENOZNIM SINUSIMA (sinus venosus). Dužina crijeva kod riba uslovljena je načinom ishrane. a u toj komori je nepotpuna 37 . ribe. Najčešće se razvija još jedna pretkomora. Bez obzira što borave u vodi sve vrste dišu plućima različite građe. i srce vodozemaca trpi promjene. a u sistemu krvotoka postoji srce koje još uvijek nije u potpunosti izdiferencirano i sastoji se od jedne komore i jedne pretkomore.itd. Ekskretnorni sistem riba su parni organi bubrezi koji se nalaze iznad crijeva. i ta dužina predstavlja biosistematski karakteristiku. Krvni sistem je zatvorenog tipa.. oslić. URODELA (GYMNOPHIONA) – repati vodozemci Među žabama u ovom regionu poznate su zelene i smeđe žabe koje se mogu naći u vodi i na kopnu. U odnosu na prethodnu klasu. Sastoji se iz 2 pretkomore i jedne komore. Kičmenica je čvrsta (nije zglobljeno spojena sa glavom – craniumom). U drugu potklasu OSTEICHTYES ubrajaju se ribe kod kojih se javljaju koštani elementi u osovinskom skeletu i tu se ubraja većina vrsta koje imaju šira kosmopolitsko rasprostranjenje. Među ove gmizavce ubrajaju se zmije. a među njima su npr. VODOZEMCI . pastrmka. raža nastaje hrskavičavi skelet i prema tom kriterijumu ove ribe pripadaju potklasi CHONDRICHTYES. Klasa vodozemaca najčešće se dijeli na 3 velike potklase: 1. Skelet gmizavaca je u potpunosti okoštao. Kod zmija postoji specefičnost u pogledu građe glavenog skeleta jer donja vilica nije zglobljena sa donjom (savitljive su i omogućavaju zmijama da progutaju krupniji plijen). Disanje larvenih oblika kod žaba (punoglavaca) vrši se škrgama. ANURA (žabe) 3. kao i promjene koje se odnose na građu organa za kretanje vodozemaca po kopnu. Iz ove tvorevine se krv škržnim arterijama dovodi prema škrgama i tu se oksidiše. a oksidovana krv polazi iz tvorevine koja se naziva ARTERIJSKI BULUS (bulbus arteriosus). Najčešće zauzimaju prostor odmah iza glave prema repu. GMIZAVCI – REPTILIA Gmizavci predstavljaju prvu klasu kopnenih kičmenjaka koji sa obzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. Organi bočne linije vrše «obavještavanje» ribe o svim ekološkim faktorima sredine u kojoj živi. Kod riba ima postoje dobro razvijena čula i postoji još jedno čulo koje se nalazi na boku i to je čulo bočne linije. jer im temperatura tijela u najvećoj mjeri zavisi od sredine u kojoj se nalaze. Glavni skelet riba čine lobanja i visceralni skelet.

OPHIDIA (SERPENTES) – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne zmije 5. Iz lijeve komore polazi desni aortin luk i odvodi oksidovanu krv u tijelo. ali uglavnom nema metamorfoze (peobražaja). Ptice nemaju zube. a onaj klasični dio podrazumijeva posebno postojanje vazdušnih puteva (bronhija) koje se granaju na tanje vazdušne ogranke (bronhiole) a ovi se na kraju završavaju plućnim mjehurićima (alveolama). Gmizavci se mogu podijeliti na veliki broj redova. CROCODILIA – u ovaj red se ubrajaju svi krokodili AVES – PTICE Prve ptice koje su se pojavile su imale veliki broj zajedničkih karakteristika sa gmazevima od kojih su nastali. LACERIALIA – gušteri 4. LEŠINARI. Skelet ptica je lagan i gibak i većina kostiju ispunjena je vazduhom. PREPELICE. CHELONIA – kornjače – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne kornjače 3. PLAMENCI – ptice jarkih boja 10. GALEBOVI 15. Kiseonik iz ovih rezervoara može se trošiti prilikom letenja. GNJURCI 5. KOKOŠKE (PAUNI. Značajni redovi su: 1. GOLUBOVI 17. ŽDRALOVI I SRODNE VRSTE 14. PAPAGAJI 38 . Vratni dio kičmenice je dug i pokretljiv a ostali pršljenovi u kičmenici su srasli međusobno.pregrada pa dolazi do neznatnog miješanja krvi. ROVCI) 11. PURANI. BLUNE 8. ali i od ostalih vrsta kičmenjaka. Današnje ili recentne ptice jasno se razlikuju po nizu specifičnosti od gmizavaca. Prednji udovi su transformisani u krila na čijem kraju su duga pera koja omogućuju let. Jedna od prvih ptica koja se pojavila u evolutivnom procesu je ARCHEOPTERIX. Ptice su homeotermne životinje sa stalnim mehanizmom održavanja tjelesne temperature. vilice su tanko pričvršene rožnom materijom koja formira kljun. GUSKE. LANDORI) 12. KAUZAMI I EMUI – ima ih u J. Kod nekih ptica (noj) noge su dobro razvijene i služe za trčanje. ČAPLJE. PINGVINI 4. Noge ptica se završavaju sa 4 prsta od kojih su tri okrenuta prema napred a jedan je povijen prema nazad. a za mladunce postoji roditeljska briga. Kao ekskretorni organ funkcioniše bubreg koji predstavlja srednje razvijen stadijum. GRABLJIVICE (ORAO. Razviće se dešava preko jaja. Samo kod krokodila komora je potpuno pregrađena. U ramenom ili karličnom pojasu postoji niz kostiju koje su dobro razvijene ali se može reći da postoji i pokretni i nepokretni dio u tom regionu. Prednji mozak kod gmizavaca je dobro razvijen. ALBATROSI 6. SOKO. RHINOCEPHALES – u ovaj red ubrajaju se karakterističan predstavnik jednostavnije građenih gmizavaca a to je Aciterija sa Novog Zelanda 2. RODE I SRODNE VRSTE 9. Kod većine ptica postoji dobro razvijena grudna kost koja na sebi ima greben ili kobilicu i naziva se STERNUM. FAZANI) 13. NOJEVI 2. Americi 3. PTICE MOČVARICE (PATKE. Srce je podijeljeno na 2p+2k i krv se ne meša (oksidovana i redukovana). PELIKANI I SRODNE VRSTE 7. NORKE 16. i od njega polazi 12 pari moždanih nerava. Jedinke gmizavaca su razdvojenih polova i razviće se dešava preko jaja. a ptice tada ne vrše klasične respiratorne procese. JASTREBI. ali je češća sistematika koja obuhvata jedinke iz 5 redova: 1. TETRIJEBI. Pluća ptica su složeno građena. Jedna od karakterisitika je to da su to pernate životinje sa suvom kožom na tijelu. U sistemu pluća ptica postoje još i tvorevine koje se nazivaju vazdušne kese i koji predstavljaju REZERVOARE svježeg vazduha.

ARTIODACTYLA (papkari. delfini). a mužjaka testisi. a manji broj vrsta živi u morima (kitovi. PRIMATES (majmuni. koja su kod različitih vrsta različito građena. bilo na površini ili na drveću. CETACEA (kitovi) 5. Ova klasa sisara se najčešće dijeli na 3 potklase: 1. CARNIVORA (zvijeri. što znači da većina vrsta ima različito građene zube i to sjekutiće. Naziv ekologija potiče od 2 grčke riječi i to OICOS – mjesto (prebivalište. a kod većine vrsta to su ekstremiteti za hodanje. ekologija koja proučava ekološke zakonitosti u slatkim vodama zove se LIMNOEKOLOGIJA. Ogromna većina živi na kopnu a manji broj sisara su morski oblici. Većina vrsta živi ili na zemlji. ŽABUSTE PTICE 22.18. Koža je bogata žlijezdama. Neki sisari mogu da žive i na kopnu i u vodi. LASTAVISE... a posebno sa svim biološkim disciplinama. Zubi sisara su heterodontnog tipa.. ježevi.. ovce. grupe preživara. KLJUNOKOŠCI. itd. Ekskretorni organi su definitivni bubrezi (metanefros).) 3. krtice.. DJETLIĆI I TUKANI 25.) 2. KUKAVICE I TURAKOSI 20. SOVE 21. goveda. MRKE PTICE. Oni su homeotermne životinje koje disajne procese obavljaju u vazdušnoj sredini preko pluća. PERISSODACTYLA (kopitari – konji) 7.) 6.. pacovi. areal) i LOGOS – nauka. INSECTIVORA (bubojedi. itd. VODONARI 24. itd. Jednike su razdvojenih polova. PTICE PJEVAČICE (VRAPCI. VRANE. a time dobijaju hranjive sastojke. MARSUPALIA – TORBARI 3. psi. Sisari imaju parne ekstremitete.. a preživari su jeleni. miševi. Postoje 2 osnovne ekološke discipline i to: AUTEKOLOGIJA SINEKOLOGIJA Auteokologija se bavi proučavanjem samo jedne jedinke u odnosu prema okolini. mačke. Kod životinja koje naseljavaju različite tipove staništa. KOLIBRIĆI I ČILPE 23. MONOTERMATA – KLJUNARI 2. Ovi organizmi u koži imaju dlake. Ekologija je povezana sa drugim prirodnim naukama. U jednom ekosistemu postoji najpovoljniji uticaj svih faktora i oni čine 39 .vjeverice.) OSNOVI EKOLOGIJE ŽIVOTINJA Ekologija je nauka koja proučava uzajamne odnose živih bića i okoline koja ih okružuje. čovjekoliki majmuni. RODENTIA (glodari. a sinekologija se bavi proučavanjem ukupnog odnosa jednog ekološkog sistema. SARAŽE 19. PLACETALIA – PLACENTARNI SISARI Najbrojniji su placentarni sisari i dijele se: 1. hijene. I srce sisara je podijeljeno na dvije pretkomore i dvije komore. polne žlijezde ženki su jajnici (ovarijumi). Duplja unutar tijela podijeljena je mišićnom tvorevinom (dijafragmom) na 2 dijela i to grudni i trbušni dio. Sisari su viviparne životinje koje rađaju žive mlade (osim kljunara koji ima primitivnu karakterisiku da leže jaja) U koži ženki za vreme bremenitosti funkcionišu mliječne žlijezde tako da mladunci sišu sekrete mliječnih žlijezda. Ekologija koja proučava ekološke odnose mora i okena zove se OCEANOGRAFIJA. ŽUNE 26. razlikuje se više tipova ekologije. Od nepreživara značajne su svinje. očnjake ili kutne zube. zečevi.. i ne preživara. a ekologija kopne je TERESTRIČNA ekologija.) 4. ŠEVE. SLAVUJI) MAMMALIA – SISARI Sisari predstavljaju šestu klasu evolutivno najrazvijenijih kičmenjaka.

a druga je indiferentna. Za biocenozu je karakterističan broj i specifičnost vrsta. konzumiranja i uzimanja hrane (konzumenti i reducenti) 40 . prelaz između livade i šume. Stvarni mortalitet se može konstatovati a teoretski se odnosi na smrtnost pod «idealnim» ekološkim uslovima. Nasuprot grupisanju može postojati i izolacija kada je jedinka ili grupa jedinki izolovana. KOMENSALIZAM – to je takav odnos u kojem jedna vrsta ima koristi od zajedništva. MUTUALIZAM – to je takav odnos gdje 2 vrste žive zajedno i na neki način se međusobno dopunjuju i ne mogu živjeti jedna bez druge 4. Ovaj odnos u prirodi je rijedak. Ukoliko su životinjske vrste sposobne da podnesu veće kolebanje jednog ekološkog faktora (ekološku valencu) oni predstavljaju EURIVALENTNE ORGANIZME. Za populaciju je karakteristično da postoji uticaj jedne jedinke na drugu i takav odnos se zove INTERAKCIJA 1. U populaciji može da se konstatuje i rast i to je ona vrijednost kada je natalitet veći od mortaliteta. a druga nije i prema tome nema koristi od zajedništva. neki sunđeri «puste» određene račiće da žive na njihovoj površini. Životnu formu organizma predstavlja skup morfoloških i fenotipskih (genotipskih) osobina i svaka forma ima skup vanjskih karateristika (fenotipske) i skup osobina koje se prenose sa roditelja na potomstvo (genotipske). AMENSALIZAM – to je takav odnos u kome je jedna vrsta spriječena u rastu. Populacija predstavlja skup jedniki iste vrste koje žive na istom prostoru i u isto vrijeme i koje su sposobne da razmjenjuju genetički materijal. ljudski organizam može podnijeti temperaturu koja varira između 80-90ºC (+45 . Npr. 6. Iz podataka o natalitetu može se izračunati i stopa nataliteta koja se izražava kao broj rođenih jedinki u jedinici vremena. Primjer za jednu biocenozu je šuma. NEUTRALIZAM – ova interakcija podrazumijeva da nema nikakvog uticaja organizma na drugi 2. Kretanja mogu da budu unutar ili izvan matične populacije. Naredni nivo je populacija. gdje je izražena spratovnosti i gdje na određenim nivoima (visinama) žive karakteristične vrste. a zatim se gustina preračunava na cijeli ekološki sistem. EKOTON predstavlja prelaz između dvije biocenoze npr. Za većinu populacija karakteristična je gustina koja se izražava njihovim brojem. ORGANIZAM (JEDINKA) 2. Ekološka niša je skup svih mogućnosti koje organizam iskorištava za opstanak u ekosistem. BIOSFERA Osnovnu jedinicu ekoloških odnosa i ekološke integracije predstavlja jedinka ili organizam. Fluktuacija predstavlja kolebanje veličine populacije i postoji više tipova fluktuacija. 5. Takođe može doći i do grupisanja kada se na određenom mjestu u populaciji grupišu pojedinačne ili grupe jednki. a najnepovoljniji uticaju čine ekološki pesimum. a to je ekološki nivo koji se obrazuje zajedničkim životom biljaka i životinja na jednom mjestu. Skup svi ekoloških valenci čini EKOLOŠKI SPEKTAR za određenu vrstu. i oni imaju koristi od toga. KOMPETICIJA – podrazumijeva da jedna vrsta ugrožava drugu u odnosu na jedan ekofaktor 3. 1. EKOSISTEM 5. Mortalitet je takođe osobina populacije i postoji stvari i teoretski mortalitet. Ekološki sistemi organizovani su na više nivoa. POPULACIJA 3.ekološki optimum. Organizmi koji mogu podnijeti manju ekološku valencu su STENOVALNTNI ORGANIZMI. BIOCENOZA 4. Ekološka valenca predstavlja dijapazon variranja jednog ekološkog faktora u okviru kog je moguć život. dok sunđerima ne smeta. Unutar populacije izraženo je kretanje jedinki i to su MIGRACIJE.-45) i to je ekološka valenca. PARAZITIZAM (ekto i endo – paraziti) 7. PREDATORSTVO Treći nivo organizacije je BIOCENOZA. Npr. ali i smrtnost ili MORTALITET jedinki. Jedinke unutar populacije mogu biti raspoređene na karakterističan način i to je distribucija jedinki. Osnovna osobina populacije je NATALITET. masom ili zapreminom na jedinicu površine ekološkog sistema. U biocenozi su izražene i pojave reprodukcije.

Neki naučnici razdvajaju anatomske i morfološke razlike. 41 . evolutivni dokazi mogu biti i MORFOLOŠKO-ANATOMSKI.Četri nivo organizacije je EKOSISTEM koji predstavlja i funkcionalno i strukturno jedinstvo jednog biotopa ili staništa i biocenoze. Najznačajnija životna zajednica tog područja je vazdušni plankton u kome se pojavljuje ogroman broj vazdušnih spora. Postoje 3 osnovne kategorije ekosistema a to su: . To je najveći nivo koji uključuje i organizam.atmosfera. populaciju. što podrazumijeva proučavanje organizama na osnovu morfoloških sličnosti i razlika. OSNOVI EVOLUCIJE ŽIVOTINJA Učenje o evoluciji podrazumijeva dugotrajan proces koji je tokom vremena pratio razvoj i sistematiku životinja svijeta. ekosistem. Iznad litosfere (20-ak km) nalazi se sloj biosfere u kome postoji život .EKOSISTEMI MORA I OKEANA . biocenozu. Posebno je značajno Darvinovo učenje o evoluciji koje podrazumijeva nastanak novih vrsta putem prirodnog odabiranja. Izuzetak čine površinski slojevi litosfere sa podzemnim krečnjacima. Dokazi evolucije mogu da budu na osnovu iskopina u proteklom periodu (PALEONTOLOŠKI DOKAZI).EKOSISTEMI SLATKIH VODA EKOSISTEMI KOPNA Postoje i bočatni ekosistemi – bočatne vode predstavljaju prelaz od slanih ka slatkim vodama (ušća rijeka u mora) Poseban nivo organizacije predstavlja BIOSFERA i to je tanak zemljin omotač obuhvaćen životom.. Stvaranje novih vrsta naziva se SPECIJACIJA.