KARAKTERISTIKE ŽIVE MATERIJE Živa materija predstavlja skup elemenata koji se mogu naći i u prirodi ali je način njihovog

vezivanja u osnovnoj jedinici organizma (ćeliji) vrlo specifičan i predstavlja osnovnu karakteristiku života. U ćeliji se nalaze brojne neorganske supstance među kojima je najznačajnija voda, a od organskih su zastupljene bjelančevine – proste i složene, ugljeni-hidrati, masne supstance itd. Osnovna masa unutar ćelije je protoplazma (najveći dio), zbog prisustva bjelančevina koje su u gel ili želatinoznom stanju. Kod jednoćelijskih životinja (protozoa) sve životne funkcije obavlja jedna ćelija, a kod višećelijskih životinja (metazoa) ćelije se grupišu u tkiva, organe, sisteme organa, što čini cjelinu organizma. Prema tome, životne funkcije obavlja skup ćelija. Osnovna jedinica života je ćelija i sve životne funkcije počinju promjenom stanja unutar ćelije. Jedna od karakteristika žive materije jeste prenošenje kontinuiteta života od roditelja na potomstvo. Složeni mehanizam prenošenja kontinuiteta proučava GENETIKA. Osnovni način razmnožavanja životinja su bespolni i polni. Najveći broj životinjskih vrsta razmnožava se polnim načinom i tom načinu prethodi stvaranje polnih ćelija u procesu „gametogeneze“. U muškom polu nastaju spermatozoidi a u ženskom polu jajne ćelije i to su procesi spermatogeneze i oogeneze. Nakon stvaranja polnih ćelija dolazi do oplodnje jajne ćelije i razvića organizma. Razviće organizma od momenta razvića jajne ćelije do smrti jedinke predstavlja ontogenetski razvoj, a razvoj životinjskog organizama kroz duži vremenski period jeste evolucija. Sve životinje podijeljene su u sistematske kategorije i one su uključene u ekološke sisteme različitog nivoa organizacije, kao i različite evolutivne sisteme što objašnjava njihov nastanak. RAZLIKA IZMEĐU BILjNIH I ŽIVOTINjSKIH ORGANIZAMA Osnovna nauka koja proučava ćeliju naziva se citologija, a nauka koja proučava isključivo životinjsku ćeliju naziva se ZOOCITOLOGIJA. U velikom broju slučajeva biljne i životinjske ćelije su slične, ali među njima postoje značajne razlike. U biljnoj ćeliji postoje ćelijske organele ( hloroplasti) koji u procesu fotosinteze uz pomoću sunčeve svjetlosti mogu sintetisati organsku iz neorganske komponente. Na taj način biljni organizmi postaju jedan od osnovnih izvora hrane životinjama viših sistematskih kategorija. Životinje uglavnom nemaju ovu sposobnost, a samo mali broj jednoćelijskih životinja, najčešće bičara (EUGLENA) imaju neznatne količine zelenog pigmenta i djelimičnu sposobnost sinteze organske materije. U biljnoj ćeliji, u ćelijskom zidu, postoji CELULOIDNA supstanca koja daje određenu čvrstoću biljnoj ćeliji. Značajna razlika između biljaka i životinja odnosi se na razmjenu materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Kod biljaka se ovaj proces vrši u spoljašnjosti, a kod životinja u unutrašnjosti organizama. Razčlanjenost kod biljaka je vanjska, a kod životinja unutrašnja. Nadražljivost kao životna osobina znatno je izraženija kod životinja. ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA Zoologija je kompleksna nauka koja se bavi proučavanjem životinjske ćelije, zatim svim fazama životinjskog razvića, histološkim proučavanjma, organološkm proučavanjima, problemom sistematike, ekologije i evolucije životinja. Embriologija proučava period od oplodnje jajne ćelije do razvijenog životnog oblika. Radi ovakvog kompleksnog pristupa zoologija koristi rezultate drugih nauka kao što su : citologija, embriologija, histologija, ekologija, morfologija, evolucija, genetika, fiziologija, anatomija, biohemija itd.

1

OSNOVI ZOOCITILOGIJE Osnovnu masu žive ćelije čini protoplazma, i u toj protoplazmi nalaze se ćelijske organele, od kojih svaka ima specifičnu funkciju. U sastav te osnovne mase ulaze ulaze mnoga neorganska jedinjenja: C, H, N, O, P, S, a za život materije neophodno je prisustvo još većeg broja neorganskih elemenata: Ca, Mg, K, Fe, Mn, Mo, Cl, Na, Co, J, Zn, Cu. Sve ovo su elementi koji se mogu naći i u neživoj sredini, ali je način njihovog vezivanja specifičan. Većina elemenata nalazi se vezana za druge elemente, a među njima je najznačanija voda koja kod nekih organizama obuhvata do 75% .Od organskih materija u protoplazmi su najzastupljenije bjelančevine (10%), dok su manje zastupljeni ugljeni-hidrati i masti. FIZIČKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME Koloidni rastvor ima rastvorene čestice većih dimenzija. Osnovno stanje u kome se protoplazma nalazi je žitko ili gel stanje. Ponekad se može desiti da protoplazma gubi vodu i to se najčešće dešava u vrijeme teških fizioloških poremećaja organizma. Proces gubljenja vode se naziva TIKOTROPIJA i tada protoplazma prelazi u gušći oblik koji se može okarakterisati kao „sol stanje“ . Važna osobina protoplazme je i viskoznost, što znači da ima osobinu i izgled približan tečnom medu. Još jedna važna osobina protoplazme je postojanje osmotskog pritiska, koji se javlja zahvaljujući prisustvu rastvorenih soli u plazmi. Zahvaljujući tom pritisku dešava se međućelijski transport čestica. ĆELIJSKE ORGANELE ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM Ćelijska organela koja se nalazi u blizini jedra je endoplazmatski retikulum (ER). Ova organela je (jednim djelom) povezana sa jedrovom membranom. Ova organela je sistem šupljina unutar kojih se privremno odlažu i nagomilavaju produkti ćelijske sinteze i još neke štetne supstance. Te materije se vrlo kratko zadržavaju ali se u procesu ekskrecije transportuju, prvo, dublje u ćeliju, a zatim se izbacuju van ćelije. Postoje dva tipa endoplazmatskog retikuluma (ER) ,od kojih jedan ima granule na membrani i to je granulirani ER, dok drugi tip ima glatku membranu i to je agranulirani ER. MITOHONDRIJE Ove organele se ubrajaju u krupnije organele i predstavljaju energetske centre u ćeliji. Najčešće imaju elipsoidan oblik. Broj mitohondrija unutar ćelije je različit, od nekoliko desetina do nekoliko hiljada. Sa spoljne strane, mitohondrije obavija glatka membrana (plazmolema), a sa unutrašnje strane nalaze se nabori - CRISTAE MITOHONDRIALES. Na vrhovima tih nabora oslobađa se energetska supstanca koja se u metaboličkim procesima razlaže do iskoristivih dijelova za organizam. Osnovna supstanaca u mitohondijama je HONDROPLAZMA ili matriks, i uglavnom je sastavljena od proteinske supstance. U normalom periodu razvoja ćelije, kada se ne dešavaju diobe, mitohondrije su nepravilno razbacane u unutrašnjosti ćelije. U vrijeme dioba (mitoze i mejoze) mitohondrije se nalaze koncentrisane uz centralnu organelu – jedro. GOLDŽIJEV APARAT Ova organela je ralativno sitnija, ali je slično građena kao ER. Goldži, talijanski istraživač, prvi je opisao ovu organelu, po čemu je dobila naziv. Građena je od membrana koje imaju veze sa procesima ćelijskog izlučivanja, ali joj definitivna funkcija još nije utvrđena.

2

LIZOZOMI Ovo se organele karakteristične za životinje, imaju veoma male dimenzije i uokvirene su sa plazma membranom koja je građena po tipu plazmaleme. Funkcija im nije dovoljno proučena ali se smatra da su to centri za sintezu katalitičkih fermenata - ENZIMA . CENTRIOLI Ove organele predstavljaju citoplazmatske tvorevine koje su najčešće parne i koje na poprečnom presjeku imaju tačkast ili zrnast oblik, a po dužini su nešto izdužene. Jedan par centriola gradi jedan centrozom i ovi centrozomi, posebno su vidljivi u vrijeme diobe ćelije tj. u vrijeme kada se oko njih stvaraju ljepljive niti, koje predstavljaju diobeno vreteno i pomoću kojih se prihvataju hromozomi iz ekvatorijalne ravni jedra. Nakon toga osnovna ćelija podijeli se na dvije nove. JEDRO Jedro je centralna organela koja na neki način upravlja (koordinira) radom ostalih ćelijskih organela protoplazmi. Osnovna masa od koje je izgrađena unutrašnjost jedra, hromatin, sačinjena je od nukleinskih kiselina koje imaju posebnu ulogu u formiranju hromozoma tj. u procesu prenošenja nasljednih osobina sa roditelja na potomstvo. Jedro je obavijeno membranom ali unutar jedra postoji gušći dio hromatinskog materijala – JEDARCE i ono nema ovojnicu (membranu). PLAZMALEMA Predstavlja ovojnicu koja je karakteristična i za ćeliju i za ćelijske organele u protoplazmi. Građa ove membrane je troslojna. Sa spoljašnje i sa unutrašnje strane nalaze se proteinske supstance, a u sredini je lipidni sloj. U zidu ove membrane nalaze se otvori, pore, koje su manjih dimenzija i kroz njih mogu da prolaze čestice samo malih dimenzija. Unutar ćelije takođe postoji osmotski pritisak i zahvaljujući razlikama u pritisku unutar i van ćelije, dešava se prirodan prolaz sitnih čestica. Ova osobina membrane da ima samo male otvore i da omogućava prolaz manjim česticama naziva se SEMIPERMEABILNOST. Ukoliko je potrebno ostvariti prolaz krupnijih čestica kroz pore membrane, dolazi do njihovog usitnjavanja, zahvaljujući fermentskim procesima u zidu plazmaleme. To se najčešće dešava se krupnijim česticama bjelančevina ili masti. Oblik ćelija u organizmu je različit. Postoje okruglaste, ovalne, zvjezdaste, pločaste ćelije ali i ćelije sa nešto modifikovanima oblikom. Te ćelije uglavnom imaju stalan oblik ali postoji određen broj ćelija koje nemaju oblik. Takva je slučaju kod nekih jednoćelijskih životinja (ameba). I veličina ćelije može da varira. U životinjskom svijetu postoje krupnije i sitnije ćelije. Krupnije su npr. jajne, a sitnije su spermatozoidi. Podjela (dioba) ćelije dešava se na nekoliko načina. Jedan od načina je mitotička dioba koja je uglavnom karakteristična za tjelesne ćelije i diobom osnovne ćelije ne dolazi do smanjenja hromozoma (diploidni broj hromozoma). Drugi tip diobe je mejoza - dioba polnih ćelija i tada se dešava redukcija, pri čemu se diploidan broj hromozoma svodi na haploidan. Kod čovjeka postoje i amitotičke diobe kojim se dijele stare i bolesne ćelije. Svaka ćelija živi i razvija se ali na kraju umire, što predestavlja njenu fiziološku smrt. Simptomi umiranja ćelije uglavnom su isti, a počinju smanjenjem ukupne aktivnosti ćelije i uvećavanjem jedra na račun okolne protoplazme. Istovremeno se u jedru javljaju vakuole, čiji se broj postepeno povećava dok ne ispune kompletnu unutrašnjost jedra. Jedrova membrana izčezava, a zatim nestaju ćelijske organele, životna aktivnost ćelije se postepeno gasi i ona prelazi u mrtvu materiju.

3

RAZMNOŽAVANjE JEDNOĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Najjednostavniji način razmnožavanja protozoa jeste binarna dioba ćelije roditelja. Osnovna ćelija, roditelj, jednostavno se podijeli i to je vegetativni - bespolni način diobe, a novonastale ćelije imaju istu strukturu i građu kao ćelija roditelj, i na taj način mogu samostalno nastaviti razvojni ciklus. Drugi način razmnožavanja takođe je bespolni način, a karakterističan primjer se dešava u populaciji trepljastih jednoćelijskih životinjica (paramecijum). U tom slučaju ishodišna ćelija se podijeli, ali se istovremeno dijele i krupnije i sitnije jedro ishodišne ćelije. Na taj način produkuju se dvije nove ćelije, koje osim jedra nemaju sve organele kao ćelija roditelj. Da bi normalno funkcionisale dalje, ćelije moraju nadoknaditi nedostajuće dijelove, i to se dešava iz citoplazmatičnog diferenciranja osnovne supstanace u ćeliji. Kod nekih parazitnih jednoćelijskih životinja dešava se višejedarna dioba, pri čemu se jedro više puta izdijeli. Stvara se veći broj novih ćelija i ovakav tip razmnožavanja se zove višejedarna (multipna) dioba. Pored bespolnog načina razmnožavanja, protozoe se mogu razmnožavati i polno i to je proces kopulacije u kome dolazi do trajnog sjedinjenja jedara, odnosno, ćelija gameta, i drugi način je konjugacija, kada dolazi do privremenog sjedinjavanja gameta. Ćelije koje se transformišu u gamete razvijaju se u dva pravca i to – KRUPNIJE, koje na neki način predstavljaju ženske gamete i to su makrogametociti, i SITNJE gamete koji predstavljaju muške gamete i to su mikrogametociti. Postoji nekoliko karakterističnih slučajeva spajanja ovih gameta: *ukoliko se spajaju gameti približno iste veličine to je IZOGAMIJA, a ukoliko se spajaju gameti različite veličine, to je ANIZOGAMIJA. * ukoliko se spajaju gameti koji potiču od srodnika, to je PEDOGAMIJA KONJUGACIJA

Dvije jedinke (ćelije) koje predstavljaju konjugante priljube se jedna uz drugu. Na mjestu gdje se spoje formira se citoplazmatični most i to je mjesto preko koga privremeno prelaze jedra iz jedne ćelije u drugu. Obe ćelije imaju krupnije (makronukleus) i sitnije (mikronukleus) jedro. Nakon izvjesnog vremena u obe ćelije krupnije jedro isčezava, a sitnije se dijeli dva puta. U tom trenutku u obe ćelije postoje četiri jedra od kojih se tri degradišu u protoplazmu, a preostalo jedro u obe ćelije se još jednom podijeli i tek u tom trenutku formiraju se GAMETSKA jedra i to krupnije jedro, makrogametocit, koje miruje i mikrogametocitno jedro (koje se kreće). Manja jedra iz obe ćelije preko citoplazmatičnog mosta prelaze u suprotnu ćeliju i tamo oplode veće jedro ili MAKROGAMET. Poslije se svaki mikronukleus vraća u svoju matičnu ćeliju. Oplodnja je završena, nestaje citoplazmatski most, ćelije se razdvajaju. Svaka ćelija ima krupnije i sitnije jedro i svaka od ćelija nastavlja svoj samostalni život. Pored bespolnog i polnog razmnožavanja postoji i pojava sazrijevanja. U tim pojavama se 2n (diploidan) broj hromozoma svodi na polovinu ili haploidan broj. Kod parazitarnih oblika jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi sporozoa, postoji smjena bespolnih i polnih ciklusa. To je primjer kod jednoćelijske životinje iz roda EIMERIA. Neke od ovih vrsta izazivaju infekcije u regionu zdravih ćelija epitela crijeva. Te se bolesti jednim imenom nazivaju KOKCIDIOZE (crvenilo epitela). Prvi ciklus u razmnožavanju je bespolna doba i naziva se ŠIZOGONIJA. Njega smjenjuje polno razmnožavanje i to je GAMETOGONIJA, a poslije toga se ponovo pojavljuje bespolna dioba zigota -SPOROGONIJA. Ciklus razmnožavanja počinje prvim stepenom infekcije. Dio parazita koji je transformisan u sporozoit prodire u zdravu ćeliju epitela i još uvjek ne dolazi do polnog ciklusa. U narednom periodu započinje polni ciklus jer se sporozit dijeli (multipna dioba) na veliki broj novih jedara (obično ih ima 32) koji se nazivaju MEROZOITI. Od tog trenutka započinje tipični ciklus (gametogonija) i u tom ciklusu neki od merozoita rastu i razvijaju se u gamete i to sitnije, koji

4

Ova ćelija ima ravnomjerno raspoređenu hranjivu supstancu. Aktivnost spermatozoida može i vještački da se očuva. Oplodnja jajne ćelije od strane spermatozoida dešava se u vlažnoj sredini što omogućava pokretljivost spermatozoida.Jajna ćelija ima gornji ili animalni pol i donji ili vegetativni pol. EKSTREMNO TELOLECITNA JAJA . ali u tom slučaju na kretanje utiče veliki broj ekoloških faktora. vrlo često je ta količina mala u odnosu na oligolecitni tip jaja. vratni. Ovakav tip jaja imaju neke ribe i vodozemci. odnosno započne novi ciklus razmnožavanja EIMERIE. dok manji dio u tom regionu zauzima citoplazma. 2. Veoma je često da više ribe i ptice imaju ovakva jaja. MEZOLECITNA . koja ponovo može da izazove infekciju. i ta količina je obično veća od preostale količine protoplazme.Ovaj tip jajnih ćelija sadrži najviše hranjive supstance. onda su to telolecitna jaja. Čuvanje može da se vrši u bezvazdušnom prostoru. Jajna ćelija Po svojoj veličini to je ćelija koja ima veće dimenzije od spermatozoida i najkrupnija je ćelija u životinjskom svijetu. Oplođeno jedro se dva puta dijeli i formira se tvorevina sa 4 jedra. ženske gamete koji predstavljaju makrogamete. 3. Druga podjela je izvršena prema kriteriju rasporeda hranjive materije u njoj: 1. Spermatozoidi Ovo su jedne od najsitnijih ćelija u životinjskom svijetu i u njihovoj građi učestvuje glavni.predstavljaju mikrogamete i krupnije.Ovaj tip jajne ćelije ima nešto više hranjive supstance. Značajni ekološki faktori koji se upotrebljavaju u ovu svrhu su: određena temperatura ili stavljanje spermatozoida u rastvore nekih hemijskih supstanci. ali se u isto vrijeme spermatozoid uvrće oko svoje ose. 2. U glavenom dijelu se nalazi relativno krupno jedro. ali se to dešava na određenoj temperaturi. Ukoliko je hranjiva supstanca samo u jednoj polovini ćelije.Ova jaja sadrže hranjivu supstancu koja je u većini slučajeva potisnula protoplazmu. Pravac kretanja ka jajnoj ćeliji je spiralan. IZOLECITNA JAJA . 5 . Jajne ćelije s obzirom na količinu hranjive supstance mogu biti: 1. miješanju sa nekim razrijeđenim solima. U sljedećem trenutku dolazi do migriranja sitnijeg gameta prema ženskom gametu i dešava se oplodnja. 4. 3. rastvorima šećera ili baza. Pored svih komponenti koje su karakteristične za jajnu ćeliju u jajnoj ćeliji se nalazi hranjiva supstanca (DEUTOPLAZMA). trupni i repni dio.Ova jaja sadrže hranjivu materiju u centru ćelije i karakteristična su za većinu insekata. OLIGOLECITNA . MEGALECITNA (polilecitna jaja) . i u sastavu ove supstance su uglavnom proteini i masne supstance.Radi se o relativnoj maloj količini deutoplazme koja je najčešće ravnomjerno raspoređena. Sve dok se kreću spermatozoidi su aktivini. RAZMNOŽAVANJE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINJA Najveći broj životinja ima biseksualnu reprodukciju i pri tome ima muške i ženske polne ćelije (gamete). a kada se umire oni nemaju moć oplodnje i postaju inaktivni. 20-30% cjelokupnog sadržaja ćelije. Najčešći oblik je okruglast ili elipsoidan i za razliku od spermatozoida koji su pokretni jajna ćelija je nepokretna. CENTROLECITNA JAJA . Smatra se da je u tom trenutku završen polni ciklus (gametogonija) i da započinje bespolna dioba oplođenog jedra i to je sporogonija. TELOLECITNA JAJA .

vlažna sredina i odgovarajuća temperatura. a to su spoljašnja i unutrašnja oplodnja. koja je smjesa tečne supstance i spermatozoida. Svi ostali spermatozoidi postaju inaktivni. Prve diobe koje se dešavaju kod oba pola ne predstavljaju redukcijske diobe. Proces nastajanja polnih ćelija u oba pola započinje izdvajanjem ishodišnih ćelija koje se kasnije dijele. ishodišne ćelije se nazivaju spermatogonije i diferenciraju se iz epitela polnih žlijezda (testisi). Pri tome. moraju da budu zadovoljeni osnovni uslovi oplodnje. a proces nastajanja jajnih ćelija u ženskom polu naziva se oogeneza. proces nastajanja spermatozoida naziva se spermatogenaza. ženke u vrijeme polne zrelosti odlaze na određena mjesta i tu izbacuju jajne ćelije. Istovremeno. čim se proces oplodnje jajne ćelije završava. Proces gametogeneze je razlog postojanja većeg broja spermatozoida . Nakon izvjesnog vremena jedra se spajaju i nastaje tvorevina koja se naziva SINKARION. iz epitela polnih žlijezda (jajnika) i nazivaju se oogonije. Kretanje spermatozoida dešava se po spiralnoj putanji. probijajući opnu jajne ćelije. Unutrašnja oplodnja se dešava u organizmu jedinke (ženke) i proces oplodnje takođe podrazumijeva ulazak spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. U muškom polu formiraju se prvo ćelije koje su označene kao spermatocite prvog. Najrašireniji je oblik razvića kod nižih životinja posebno u pčela. U muškom polu nastaju četiri nove ćelije i svaka od tih ćelija formira se u gamet sposoban za oplodnju jajne ćelije. međutim okolnosti pod kojima se dešava oplodnja su različite. U ženskom polu nastaju četiri polarne ćelije i vremenom se tri degradišu u protoplazmi. Nakon toga dešava se oplodnja koja podrazumijeva prodiranje spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. a to su: pokretljivost spermatozoida. U ovom trenutku u oba pola započinje redukcijska dioba (MEJOZA). 6 . Spoljašnja oplodnja uglavnom je zastupljena kod životinja nižih sistematskih kategorija. i u tim diobama još uvijek ne dolazi do haploidnog broja hromozoma. Kod ženki. ovaj oblik razviće susreće se i kod nekih viših životinjskih kategorija. U unutrašnjost jajne ćelije ulazi samo glaveni dio u kome se nalazi jedro. Međutim. jedro jajne ćelje kreće se u pravcu glave spermatozida.GAMETOGENEZA Proces nastajanja polnih ćelija naziva se gametogeneza. a spajanjem jedara spermatozoida i jajne ćelije ponovo se uspostavlja diploidan broj hromozoma. Kada su u pitanju ribe. takođe. na ta ista mjesta dolaze mužjaci i prelijevaju jajne ćelije sa mliječi. ili kod nekih kičmenjaka nižih kategorija (kod riba). Neposredno nakon toga. glaveni dio spermatozoida se kreće ka jedru jajne ćelije. a samo jedna od tih polarnih ćelija razvija se u jajnu ćeliju sposobnu za oplodnju. OPLODNjA JAJNE ĆELIJE Sam proces oplodnje jajne ćelije uglavnom je isti kod svih životinja. ishodišne ćelije izdvajaju se. Spermatozoid ulazi šiljastom tvorevinom na glavenom dijelu . Proces oplodnje jajne ćelije Ovaj proces počinje priljubljivanjem velikog broja spermatozoida uz opnu jajne ćelije. Čin sjedinjenja spermatozoida i jajnih ćelija dešava se u vodi ili u nekoj drugoj spoljašnjoj sredini. osa itd. i ostaju priljubljeni uz opnu jajne ćelje. Partenogeneza Ovaj proces predstavlja razviće jedinke iz neoplođene jajne ćelije. što daje veću energiju kretanja. Samo jedan od tih spermatozoida uspije da uđe u unutrašnjost jajne ćelije. a kod većine životinja započinje embrionalani period života. Kod mužjaka. U muškom polu. a zatim i oocite drugog reda. Nakon ulaska. U ženskom polu mitotičkom diobom iz oogonije prvo nastaju oocite prvog reda. a zatim nastaju spermacite drugog reda. Postoje dva osnovna tipa oplodnje.

osa. i to kod jedinki koje pripadaju klasi Crustacea. EMBRIONALNO RAZVIĆE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Ovaj period obuhvata vrijeme od oplodnje jajne ćelije. ali istovremeno služi kao disajni sistem. Kod vodozemaca. i to ako se jaja počnu razvijati pod uticajem nekog ekološkog faktora. Parentogeneza može i da se izazove vještački. 3.ovakav tip diobe dešava se u centru ćelije i karakterističan je za većinu insekata. a između je središnji (klicni) sloj . Kod kičmenjaka je specifičan embrionalni razvoj vodezemaca. na suprotnom polu ćelije se formira tvorevina koja se naziva krov pracrijeva.mezoderm. Tok embrionalnog života kod različitih životinja je specifičan. Ubrzo nakon toga.ptice. Prirodna povremena parentogeneza susreće se kod nekih nižih rakova. početak invaginacije (uvrta) novonastalih ćelija (blastomera) počinje na donjem (vegetativnom) kraju jajne ćelije. 3. brazdanje ili dioba oplođene jajne ćelije obazovanje klicnih listova (endoderm. Tokom embrionalnog razvica. Stalna prirodna partenogeneza se susreće kod pčela. Druga ovojnica jeste ALANTOIS. 1. i ta pukotina se naziva blastopors.gmizavci. npr. Jajne ćelije se dijele na nekoliko načina. CENTROLECITNI TIP BRAZDANjA . mrava itd. U tu grupu ubrajaju se niži kičmenjaci (Cyclostoma . Kod sisara treća ovojnica (SEROZA) srasla je sa drugom ovojnicom (ALANTOIS) i mjesto na kom srastaju naziva se HORION. Aves .vodozemci). i taj dio direktno opkoljava embrion. Amphibia . postoje kičmenjaci koji tokom ovog perioda života nemaju nikakvih dodatnih ovojica oko embriona i pripadaju grupi ANAMNIA.ovakav tip diobe daje ćelije različite veličine. mezoderm) faza histološke diferencijajcije (obarazovanje tkiva) faza obrazovanja začetaka organa. Prva ovojnica oko embriona jeste AMNION. Na toj tvorevini ubrzo se uočava tamna pruga koja predstavlja začetak osovinskog skeleta životinje. oko embriona postoje ovojnice koje učestvuju u razvoju mladog organizma.tipične ribe. 4. ADEKVALNO BRAZDANjE . U drugu grupu ubrajaju se viši kičmenjaci i to je grupa AMNIA (Reptilia . rod Dafnia Sp. 2. INEKVALNO BRAZDANjE . Pisces . Prirodna parentogeneza može biti stalna i povremena. Prema tome. EMBRIONALNO RAZVIĆE KIČMENjAKA S obzirom na tok embrionalnog razvića. unutrašnji endoderm. za proces početka razvijanja novog organizma. Ona je karakteristična po porusu na vegetativnom polu.bezvilične ribe.novonastale ćelije koje se produktuju imaju uglavnom istu veličinu bez obzira da li su to manje ili veće ćelije. koji kasnije srasta sa zidom uterusa i obrazuje posteljicu ili placentu preko koje se dalje vrši ishrana embriona od strane organizma majke.Parentogeneza može biti prirodna i vještačka. Kod nekih bodljokožaca. Funkcija ove ovojnice jeste da se u zidu razvija kapilarna mreža. Ovaj period može da se podijeli u četiri faze: 1. 7 . To se dešava kod insekata (dudovi svilci). Nakon prve faze embrionalnog razvića formira se tvorevina koja se naziva BLASTULA. pod uticajem svijetlosti. pa do pojave samaostalnog ili slobodnog oblika života. jaja počinju da se razvijaju ako se stave u rastvor kuhinjske soli ili u rastvore nekih šećera. potklasi Entamostratae. neophodni su neki citogenetski faktori u protoplazmi. Spoljašnji sloj blastule naziva se ektoderm. ektoderm. Mammalia sisari). 2.

Da bi se razviće metilja nastavilo. kod nekih životinja (prstenaste glise i mekušci) javlja se zajednički oblik larve. METAGENEZA . SLOŽENA METAMORFOZA . Na tim mjestima metilj živi kao hermafroditni oblik. 8 . To je najčešće svinja ili goveče. I u ovom slučaju prelazni domaćin mora postojati da bi se ciklus razvića nastavio. zatim u crijeva.ovakvo razviće podrazumijeva smjenu različitih generacija. METAMORFOZA . i to u disajnu duplju. 2. 6. Prema tome pantljičara je parazit.SLOŽENO RAZVIĆE METAZOA Najčešći oblik razvića jeste klasično razviće. jer koristi tjelesne sokove domaćina. Tu se razvijaju oblici koji se nazivaju CERKARIJE. Nakon što je dospjela u tijelo barskog puža. BESPOLNI TIP RAZMNOŽAVNjA . Glaveni dio pantljičare na sebi ima kukice koje služe za pričvršćivanje. Pantljičare koje su karakteristične su svinjska pantljičara ( Tenia solium) i goveđa pantljičara (Tenia saginata). razvijaju se partenogenetski i prvo dospijevaju u žuč. SLOŽENO RAZVIĆE METILjA (rod . Cerkarije izvjesno vrijeme plivaju (močvarno stanište). Samo zadnji tjelesni segment sadrži zrele polne produkte koji se izbacuju van. a dešava se kod nekih bodljokožaca. On podrazumijeva diobu ćelija roditeljskog tijela koja može biti vrlo intenzivna i tad se radi o pupljenju. ali u životinjskom svijetu postoji i nekoliko složenog razvića: oblika 1. Odrasla pantljičara se glavenim dijelom učvrsti za unutrašnji zid crijeva. Odrasli oblici metilja žive u žučnim kanalima ovce. i ovi oblici provedu jedno vrijeme u regionu jetre. Iza glavenog. ova larva mora da dospije u barskog puža (prelazni domaćin). U spoljašnjoj sredini iz takvih jaja razvija se larva koja se naziva MIRACIDIUM. RAZVIĆE PREKO ZAJEDNIČKE LARVE . Ukoliko ovakav oblik čahure ovca ponovo unese u organizam ciklus razvića se ponavlja.ovakav način razmnožavanja naziva se i vegetativni način. 3. Jaja koja se razviju u unutrašnjosti ovce. Definitivan razvoj bobice dešava se u organizmu prelaznog domaćina. koja se naziva Trochofora i nakon toga dalji tok razvića prstenastih glista i mekušaca se razlikuje. Ovakav tip razvića nije sličan kao embrionalni tok života već se začetak novog organizma pojavljuje iz dijela tijela roditelja. pri čemu se najčešće smjenjuju bespolni i polni ciklus sa partenogenetskim razvićem. bobica se putem krvotoka unese do unutrašnjeg zida crijeva i na tom mjestu počinje razviće.ovako razmnožvanje podrazumijeva smjenu polnog i bespolnog ciklusa i karakteristično je za dupljare. nalazi se vratni dio koji produkuje tjelesne segmente koji se nazivaju PROGLOTISI. a nakon toga se izbacuju u spoljašnju sredinu. 5. HETEROGONIJE .to je takvo razviće koje podrazumijeva promjenu ili preobražaj osnovnog oblika tijela ka određenom obliku. razvijaju se oblici koji se nazivaju REDIJE. Pupljenje se može završiti odvajanjem nove jedinke začetka od roditelja. a zatim se učahure i u većini slučajeva čahura se i sasuši.nakon embrionalne faze života. a zatim odlaze u region jetre. Ukoliko definitivni domaćin (čovjek) bobičavo meso unese u organizam. iz jajnih ćelija. 4. SLOŽNO RAZVIĆE PANTLjIČARE Odrasli oblik pantljičare živi kao hermafroditini oblik i parazitira u crijevu kičmenjaka.slučaj vrlo složene metamorfoze. Jedno vrijeme redije ostaju u regionu respiratorne duplje barskog puža. ali se može desiti da začeci budu u vezi sa roditeljski tijelom i tada se radi o kolonijama (SUNĐERI).Fasciol ili Distonum hepatica) Razviće metilja pripada grupi složenih tipova i dešava se sa promjenom domaćina. a zatim se preko crijeva izbacuju u spoljašnju sredinu. razvija se stadijum koji se naziva BOBICA. a najkarakterističniji primjer su morske zvijezde (Asteroidea). U spoljašnjoj sredini.

Drugi podtip jeste elastično vezivno tkivo i u masi ovoga tkiva mogu da se pojave čvršće tvorevine i tako nastaje hrsksvičavo i koštano vezivno tkivo. Na ovaj način ciklus razvića pantljičare je završen. Gornji sloj epitela predstavlja „mrtve“ ćelije (Stratum corneum). Ćelije u epitelu mogu da budu u direktnom kontaktu a ponekad su odvojene tankom međućelijskom masom. Kod ptica se pojavljuje žlijezdani epitel koji je karakterističan za njihov jajovod. Postoje jednostavna i složenija vezivana tkiva. ali se od njega razlikuje po prisustvu vlakana unutar ćelija.Pojavljuje se glaveni dio sa šest kukica koji se naziva HEKSAKANTA. Jednostavni epitel je najčešće jednoslojan. a složeni višeslojan. Vrlo složeno razviće dešava se kod pseće pantljičare (Tenia ehinococus). a u nekim slučajevima mogu da izazovu smrt. U masi ovog tkiva pojavljuju se vlakna koja se mogu ukrštati a ponekad su usnopljena u tetivama. 3. Ponekad na vrhu epitela mogu da budu treplje i to je trepljasti epitel. Vezivna tkiva To su „dubinska tkiva“ koja nastaju iz središnjeg klicnog lista (mezoderma). 2. Kod nekih beskičmenjaka (insekti) na površini se luči čvršći kutikularni sloj. ove ćelije mogu slobodno da se kreću. Osnovna masa ovog tkiva je limfa. Ciklus razvića je sličan kao u prethodnom slučaju.a ispod je sloj živih ćelija na račun kojih se obnavljaju svi slojevi epidermisa (Stratum germinativum). 2. Najjednostavnije jeste : 1. i pomoću tih kukica glaveni dio se učvršćuje za unutrašnjost crijeva. Ova tkiva imaju zaštitnu funkciju i prema građi mogu biti jednostavna ili složena.ovo tkivo sadrži „razgranate“ vretenaste ćelije koje se nalaze u jednoj mrežastoj tvorevini. bobica se može početi vegetativno razmnožavati tako da svaki dio bobice može izrasti u odrasli oblik. međutim. i po toj mreži koja je bjelančevinastog karaktera. Specijalni podtip ovoga veziva jeste rastresito vlaknasto vezivno tkivo. Najčešće je pločast ili cilindričan. epitelina tkiva vezivna tkiva mišićna tkiva nervno tkivo Epitelna tkiva Epitelna tkiva imaju malo ćelijskih proizvoda.ovo tkivo prema izgledu i rasporedu ćelija pokazuje sličnost sa prethodnim. a kod viših životinja je višeslojan. jer se u masi ovoga tkiva pojavljuju vlakna koja su specifičan tip veziva. pluća ili neki drugi vitalni organ i početi da rastu i da opterete organizam. OSNOVE HISTOLOGIJE Životinjska tkiva podijeljena su u četiri kategorije: 1. 3. Hrskavica može imati raznu strukturu mase i u odnosu na taj karakter podijeljena je u tri grupe: 9 . VLAKNASTO ili FIBROZNO vezivno tkivo . Gornji dio epitela naziva se epidermis i kod životinja nižih kategorija (beskičmenjaci) on je jednoslojan. Dijelovi bobice mogu znatno narasti i dospjeti na mozak. Naziv epitela uglavnom potiče od osobina ćelija koje ga izgrađuje. Nakon toga izrasta vratni dio pantljičare iza kojeg se produkuju tjelesni segmenti (proglotisi).ovo tkivo je nešto složenije. PAČASTO ili GALERTNO . a kod složenijih je prisutno u embrionalnoj fazi života i predstavlja prethodni stepen u razviću složenijih vezivnih tkiva. MREŽASTO ili RETIKULARNO vezivno tkivo . Ovo tkivi je zastupljeno kod najprostijih metazoa. 4. Ovo tkivo nalazi se u limfnim organima čovjeka i nekih životinja.

u osnovnoj masi ove hrskavice postoji mreža elastičnih vlakana koja izgleda žućkasto i neprozirna je.eritrociti i bijela krvna zrnca . 2. 3.ova hrskavica se najčešće nalazi između kičmenih pršljenova i sastoji se od krupnih kolagenih vlakna i dijelova hijalinske hrskavice. Jedna od osobina bijelih krvnih zrnaca jeste fagocitoza. Hemolimfa Zastupljena je kod većine zglavkara ali i kod nekih mekušaca. Usljed njihove velike aktivnosti oni se brzo troše (kratko žive). To su granulociti ili leukociti. Krvne ćelije su crvena krvna zrnca . S obirom na složenost građe tjelesne tečnosti se mogu podijeliti u 5 kategorija: 1. LIMFA Hidrolimfa Ovo je tjelesna tečnost najnižih sistemtskih kategorija (sunđeri i dupljari).ova hrskavica ima osnovnu masu koja je bjeličasta i providna i u njen sastav ulazi relativno velika količina vode. zastupljena je u ušnoj školjci. nosa. tako da je njihov broj konstantan. CELOMSKA TEČNOST 4. Broj eritrocita u krvi je stalnog karaktera u normalnom stanju organizma. Celomska tečnost Ova tečnost je prisutna u tjelesnim dupljama životinja. a kod viših životinja dio je zglogava. U ovom tkivu nalazi se mineralna materija koja daje najveću čvrstinu ovom tkivu. eritrociti su eliptični i relativno većih dimenzija u odnosu na sisare kod kojih su okruglasti. koja je vezana uz njih. HIDROLIMFA 2. Poseban tip elastičnog vezivnog tkiva je koštano tkivo i ono se nalazi samo kod kičmenjaka. Drugi oblik predstavljaju ćelije sa režnjevitim jedrom. Ova tečnost ulazi u organizam i raznosi se po cijelom tijelu sa sobom noseći kiseonik i rastvorene hranjive materije tako da ih cirkulacijom doprema do svih ćelija. mrežasta ili elastična hrskavica . Krv To je tjelesna tečnost sa stalnim sastavom. Bijela krvna zrnca imaju značajnu ulogu u raznošenju hranjivih čestica. Na tim mjestima obavlja prenošenje kiseonika i učestvuje u metaboličkim procesima. a to je sposobnost zahvatanja stranih tijela u krvi. rebara. grkljana itd. fibrozna ili vlaknasta hrskavica . Po sastavu je veoma slična okolnoj sredini (voda). Ona ima samo djelimično određene puteve cirkilacije a dio ove tečnosti se slobodno razlijeva po tijelu životinje. Crvena krvna zrnca nalaze se samo u krvi kičmenjaka i imaju crvenkastu boju koja potiče od bjelančevine hemoglobina. sastavljen od krvne plazme i krvnih ćelija. a kod starijih u srži izduženih kostiju. Kod mladih jedinki u srži pljosnatih.1. KRV 5. Kod nižih kičmenjaka. U vezivno tkivo ubrajaju se i tjelesne tečnosti.leukociti. Ona je proizvod organizma i ima uglavnom stalan sastav. a u citoplazmi postoje granule. Za hidrolimfu je karakteristično da nema stalan sastav i ne postoje ustaljeni putevi cirkulacije. Formiraju se na sličan način kao eritrociti. To su agranulociti ili limfociti. ali se brzo i obnavljaju. hijalinska ili staklasta hrskavica . 10 . ali i kod ptica. Prvu grupu čine ćelije sa bubrežastim jedrom i bez granula u osnovnoj masi citoplazme. koja se dijele na dva tipa: leukociti i limfociti. Bijela krvna zrnca javljaju se u dva oblika. Ne sadrži krečne materije. Svaka vrsta ima karakterističan broj eritrocita koji predstavlja biosistematski karakter vrste. Ulazi u sastav skeleta hrskavičastih riba. HEMOLIMFA 3. Eritrociti se kod embriona stvaraju u slezeni i jetri. Limfociti se stvaraju u limfi.

prugaste ćelije može biti i veliki broj jedara koja su u najvećem broju raspoređena uz ćelijsku membranu. Najveći miociti nalaze se u materici gravidnih krupnijih sisara. Mišićna vlakna koja obavljaju najveći rad. On se prilikom koagulacije transformiše u želatinoznu masu na rani. a masne supstance vezane su za holesterole. Debljina ovih vlakana zavisi od mnogih faktora. Unutar poprečno . POPREČNO PRUGASTO MIŠIĆNO TKIVO Osnovnu jedinicu ovog tkiva čine poprečno .prugasto 2. γ globulini služe kao gradivna supstanca za antitijela krvi. Poprečno . ali su najznačajniji kondicija i starost jedinke. ovo je najznačajnije o glatkom mišićnom tkivu. Najzastupljenija bjelančevina u krvi je globulinski fibrinogen.prugasta mišićna vlakna se dugačka. i zavisi od rada poprečno prugastih mišića koji ih izgrađuju. Mišićna vlakna u ćelijama (miociti) pružaju se paralelno sa uzdužnom osovinom ćelije.KONTRAKTILNOST. U zavisnosti od veličine. Dužina i debljina ovih vlakana je različita. holesterol. koji se javljaju samo kod kičmenjaka i to nisu ćelije već fragmentirani dijelovi koštane srži. ali se od nje razlikuje po boji jer je mutna i ne sadrži eritrocite. LIMFA To je takođe tjelesna tečnost koja je dosta slična krvi. MIŠIĆNO TKIVO Sva mišićna tkiva bez obzira kojoj vrsti pripadaju sastavaljnjna su od različitih tipova mišićnih ćelija koja predstavljaju osnovnu morfološku i fiziološku jedincu tkiva. izdužena i pri bazama zaobljena. a ujedino i troše najveću energuju. glatko 3. Citoplazma unutar ovih ćelija je crvenkasta. Dakle. Najčešće imaju pločast oblik a značajni su za proces koagulacije. broj ovih vlakana može biti različit (od nekoliko desetina do nekoliko stotina). U organizmu može da se nađe zajedno sa krvi samo u regionu najsitnijih sudova kapilara. U sastav krvi ulazi i krvna plazma koja je međućelijeska žućkasta tečnost i glavni organiski sastav u njoj su bjelančevine. β i γ globuline. imaju najdeblja tkiva. Ćelijski prizvodi su mišićna vlakna (miofibrili) koji imaju osnovnu karakteristiku da se grče i otpuštaju . jer se u njoj nalazi bjelančevina koja se naziva mioglobin. Svako pojedinačno mišićno vlakno ima poprečno . jer se na njemu naizmjenično smjenjuju svijetle i tamne pruge. srčano mišićno tkivo.hidrati uglavnom su vezani za ukupnu glikoznu masu. U toj citoplazmi ima i poprečno . Bjelančevine u plazmi su ALBUMINI. Svako pojedinačno vlakno sastoji se od tankih dijelova (miofilamenti). Globulini su podjeljeni na α. Sva mišićna tkiva vode porijeklo od mezoderma i mogu se podijeliti u tri kategorije : 1. Ugljeni .prugaste mišićne ćelije. i ova tkiva uglavnom grade unutrašnjost tijela životinja. masne kiseline i fosfatide. Oko ovih jedara nalazi se citoplazma u kojoj se nalaze ostale organele karakteristične za sve ćelije. Albumini služe kao gradivna osnova za bjelančevine u organizmu.prugastih mišićnih vlakna. GLOBULINI i FIBRINOGEN. zajedno sa poprečno prugastim mišićnim vlaknima. SRČANO TKIVO 11 . GLATKO MIŠIĆNO TKIVO Ova tkiva kao osnovnu jedinicu imaju ćeliju miocit. poprečno .prugasti karakter.U krvi su prisutne krvne počice – TROMBOCITI. α i β globulini prenose hormone.

REGENERACIJA Ovaj proces predstavlja uspostavljanje nedostajućih dijelova tijela. a zatim iz tih slojeva nastaju tkiva. jer se stalno grči i opruža zahvaljujući tzv. Upravo zbog toga nervno tkivo ima malu ili gotovo nikakvu moć obnavljanja. 12 . Neurociti primaju nadražaje iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma i te nadražaje provode do CNS-a. U citoplazmi neurita nalazi se Nislova supstanca koja je građena od ribonukleoproteina i ova supstanca se smatra osnovom pamćenja. Kao i nervne ćelije i neuroglijske ćelije vode početno porijeklo od spoljašenjeg klicinog lista . a osobina da se nadražaji prihvate i provode jeste provodljivost. Tok regeneracije potpuno je različit od toka embrionalnog razvića.EKTODERMA. zaštitnu i trofičku funkciju (preko njih se vrši ishrana neurocita). gdje se prvo diferenciraju klicini listovi (ekto. što znači da se grči i opušta i kada mi ne mislimo na to.Srčano tkivo ima poprečno-prugasti karakter. Drugi tip je reparativna regeneracija. organi i sistemi organa. čime se povećava moć prihvatanja nadražaja. Pored ovih ćelija u nervnom tkivu se nalaze i neuroglijske ćelije koje nisu nosioci nervne provodljivosti. NADALNOM dijelu koji je pod uticajem nevoljnog dijela nervnog sistema. i sastavljeno je od jako diferenciranih ćelija koje imaju specifične produkte u njima. Glavne funkcije ovih ćelija se odnose na potpornu. Osnovnu morfološku i fiziološku jedinicu čini neuron (neurocit). to je fiziološka regeneracija. gdje se obnavljaju dijelovi tijela najćešće izgubljeni slućajnim oštećenjem. Ovo tkivo ima veliku radljivost (kontraktilnost). i od osnovnog poprečno-prugastog mišićnog tkiva se razlikuje. Primjer za ovakav tip regeneracije jeste obnavljanje noktiju. a duži su neuriti (aksoni). Svi regenerativni procesi mogu se posmatrati slično srastanju rana. gdje se kod nekih životinja može obnoviti cijeli dio tijela (rep guštera ili krak morske zvijezde). endo i mezoderm).neurofibrili koji su osnov provodljivosti. Iznad mjesta koje je oštećeno stvara se regeneracioni blastem. ali bez obzira na to ove ćelije imaju kraće i duže citoplazmatske nastavke preko kojih najčešće prihvataju nadražaj. i na račun tog blastema stvaraju se nedostajući dijelovi tijela. Ova osobina naziva se nadražljivost ili IRITABILITET. Kraći i deblji su dendriti. bilo da su to izgubljeni ili oštećeni dijelovi. Neurociti (neuroni) mogu biti različite veličine. Ukoliko se nedostajući dijelovi tijela obnavljaju u jednom normalnom procesu. ali ih i u obrnutom smjeru provode do mjesta reagovanja. Duži nastavci pri kraju se još i granaju. jer mišićna vlakna u srcu obrazuju srčanu muskulaturu. koja je tanja i često u obliku mreže. NERVNO TKIVO Ovo tkivo predstavlja jednu kategoriju životinjskih tkiva. Poseban oblik regeneracije jeste traumatološka regeneracija. Unutar neurona su nervna vlakna .

Ispod epidermisa se nalazi vezivni sloj. epidermis). ženki. 2. perje. nokti. a zatim ista ili slična tkiva obrazuju organe i sisteme organa koji zajedno čine jedinstvenu cjelinu . a endoskelet je mezodermalnog porijekla. Treći sloj kože je potkožno tkivo ili subkutis. i u njemu se izdvajaju dva sloja: 1. za vanjski skelet je ljuska puža ili oklop rakova. 6.to je najdublji sloj kože prema unutrašnjosti organizma.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem -Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka -Sistem organa za varenje -Sistem organa za disanje -Nervni sistem -Čulni organi –Nadražljivost (iritabilitet) -Cirkulatorni sistem -Polni organi -Ženski reprouktivni sistem -Muški reprouktivni sistem Kožni sistem Ovaj sistem čine tri sloja: -spoljašnji sloj . Kod kičmenjaka postoje skeletni elementi unutar organizma i to je unutrašnji ili endo skelet. 4. mirisne žlijezde. I ovaj sloj građen je od vezivne komponente. a kod sisara. 8. osim kod kopljaste ribice. Među karakteristične rožne organe kičmenjaka ubrajaju se npr. ali je on mrežast ili retikularan i u ovom sloju nalazi se veliki broj krvnih ćelija. 10. 1.sačinjen je od epitelne pokožice (lat. Kod životinja nižih sistematskih kategorija (neki beskičmenjaci) skelet se nalazi sa vanjske strane tijela i predstavlja vanjski ili egzo skelet. krljušti riba. Među žlijezdanim organima karakteristične su suzne.organizam. prema potkožnom tkivu nalazi se takođe i vezivni sloj.. 13. aktivne su još i mliječne žlijezde.corium) -unutrašnji sloj . Skeletni sistem Osnovna osobina skeletnog sistema jeste da daje oblik. dlake. subcutis). prema epidermisu (spoljašnjosti) se nalazi papilarni sloj rastesitog veziva. Tkiva koje prethode obrazovanju organa sastavljena su od skupa ćelija koje obavljaju sličnu ili istu u organizmu. Npr. 13 . 5. ali u tom vezivu ima elemenata masnog tkiva. 9. Egzoskelet je ektodermalnog. 2. građen je od potpornog tkiva i to je potkožno dubinsko tkivo (lat.OSNOVE ORGANOLOGIJE Organologija je nauka koja proučava organe i sisteme organa. 11. -središnji sloj . kandže. 12. -Kožni sistem -Skeletni sistem -Mišićni sistem -Endokrini sistem . Ova dva tipa skeleta imaju različito embrionalno porijeklo.to je sloj vezivnog tkiva koji predstavlja krzno (lat. ali je u embrionalnoj fazi razvoja jednoslojan. 7. Gornji sloj ili epidermis kod svih kičmenjaka. 14. je višeslojan.. znojne. 3. lojne. U koži kičmenjaka mogu se javiti različiti kožni organi i obuhvataju 2 grupe kožnih organa: rožni i žlijezdani. krzno ili korijum. a među njima se nalaze i pigmentne ćelije. čvrstinu i zaštitu organima.

Kod razlličitog broja kičmenjaka. Kao primjer postojanja elektriciteta u mišićima može se navesti električni som (Malopterus electricus) koji pripada nižim kičmenjacima. kod gmizavaca je neparna i kod ptica je parna. šaran itd. U oba ova slučaja izdvajaju se kosti pokretnog i nepokretnog dijela. kao što su neki organi kod riba. Kožni skelet – ovaj tip skeleta je razvijen kod nižih kičmenjaka. električni organi. Njen hormon . 3. 4. Kod mladih jedinki reguliše i rast. a to su : 1. kao i ribe koje se nazivaju koštanim ribama. Osovinski skelet . koje luče hormone (kod kičmenjaka u krvi) i ti hormoni imaju specifičan uticaj na organizam. To su ribe pastrmka. ali se sastoji od dva režnja. ribe se mogu podijeliti u dvije velike potklase. između nervne cijevi i crijeva. a poprečno-prugasti mišići najčešće grade skeletni sistem mišića. ali su na neki način predodređeni za produkciju elektriciteta.Razviću endoskeleta prethodi razviće jednostavnijeg oblika unutrašnjeg skeleta. mišiće krvnih sudova.metabolizam. To se posebno odnosi na kornjače koje imaju zaštitne ploče u vidu oklopa. posebno kod riba . HRSKAVIČAVE ribe (Chondrichtyes) 2. Ti organi uglavnom imaju poprečn-prugastu strukturu.Pisces. lobanja.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem U sastav ovog sistema ulaze žlijezde sa unutrašnjim lučenjem. Kosti koje pripadaju ovom skeletu povezuje glaveni i trupni region. a to je HORDOIDNI skelet. Skelet kičmenjaka čini više cjelina: 1. U mišićima mogu da postoje tzv. Produkti lučenja žlijezda (hormoni) u krv dospijevaju bez posebnih odvodnih kanala. Endokrini sistem . mišiće urogenitalnih sistema. Među značajnim žlijezdama s unutrašnjim lučenjem ja štitna žlijezda (Glandula thyroidea). Obzirom na građu tog skeleta. Ova žlijezda javlja se kod svih kičmenjaka ali je kod riba relativno mala. ali se generalno može reći da su to kosti ramenog i karličnog pojasa. kod riba. ali i kod nekih jedinki koje pripadaju gmizavcima.tiroksin je značajan za promet materije i energije .kosti koje čine skelet udova obuhvataju veliki broj pojedinačnih kostiju. Visceralni skelet . Štapićastog je oblika i leži u nivou uzdužne ose tijela. kao i mnogobrojne kosti u tim regionima 2. Mišićni sistem Ovaj sistem uglavnom čine dvije grupe mišića: -glatki -poprečno-prugasti Glatki mišići učestvuju u izgradnji najvećeg broja unutrašnjih organa. On se javlja u ranim embrionalnim fazama razvića skeleta kičmenjaka.ovaj skelet obuhvata koštane elemente u nivou prednjeg dijela crijeva. a kod sisara je najčešće neparna. Kožnu muskulaturu čine mnogobrojni mišići kože.ovaj skelet čine kičma. kod vodozemca je parna. kao npr. 14 . unutrašnji skelet može da bude hrskavičav ili koštan. KOŠTANE ribe (Osteichtyes) Među hrskaviče ribe spadaju mnogobrojne ajkule i morski psi. mišiće visceralnog dijela tijela. Skelet udova (ekstremiteta) . crijevnog zida. Mišićni sistem obuhvata mišiće glave.

dok se njegova funkcija kod viših kičmenjaka gasi nakon embbrionalne faze života i mijenja ga definitivni bubreg .To su respiracijska ili disajna mjesta. i on utiče na pojavu polne zrelosti jedinke. Ipak većina istraživača smatra da se glavnina probave dešava u srednjem crijevu. Nadbubrežne žlijezde su parne tvorevine smještene u blizini bubrega. prednjem režnju bubrega. Nadbubrežni dio luči adrenalin koji povećava krvni pritisak.ova žlijezda je parna kod riba. po čemu je i dobila ime. U želudcu se vrši razlaganje bjelančevinaste komponente pod uticajem ždrijelnog soka u kiseloj sredini. i kod razčičitih grupa kičmenjaka različito funkcioniše. Ove žlijezde su građene od međububrežnog i nadbubrežnog dijela. a iznad grudnice. a drugi dio je žlijezdani i porijeklom je čak iz usne duplje. a utiče i na pretvaranje glikogena u jednostavnije oblike šećera iskoristivih za organizam. kao i na normalno razviće uterusa i mliječnih žlijezda sisara. Kod sisara. a kod sisara se nalazi u predijelu grudi. i način disanja je prilagođen na kopneni način života. gmizavaca. Prednji dio tankog crijeva predstavlja dvanestopalačno crijevo. Glavnina varenja obavlja se u prednjem dijelu tankog crijeva. Posebna diferenciranost odnosi se na crijevni dio. gdje se odigrava vanćelijski tip varenja ili ekstracelularno varenje. Hormoni grudne žlijezde utiču na razvoj skeleta i polnih žlijezda. ispred srca. Hipofiza luči u krv više hormona. Posebno su značajne u jajnicima ženke. Mezonefros. Intersticijalne žlijezde se nalaze u gonadama. Iza usta dolazi ždrijelo. a to su nefridije. Bubreg tokom svog razvića prolazi kroz više razvojnih faza: 1. Crijevni sistem kod kičmenjaka (cijelom dužinom) je obložen endodermalnom sluzokožom. Kod suvozemnih kičmenjaka škržni prolazi se gube.metanefros. U građi hipofize učestvuje jedan dio koji pripada ventralnom (donjem) zidu međumozga. Međububrežni dio luči hormon koji djeluje na povećanje otpornosti organizma. Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka Glavni ekskretorni organ kičmenjaka je bubreg. a poslije nastupanja polne zrelosti ona se reducira. a drugi hormon uglavnom učestvuje u regulaciji krvnog pritiska i sazrijevanju jajne ćelije . i radi se o tzv. Prvi dio sistema za varenje gdje se odigrava samo djelimično varenje su usta.Grudna žlijezda (Thymus) . vodozemaca. Najznačajniji hormon je hormon rasta. gdje se luči hormon folikulin. Gornji dio je režanj epifize koja je prvobitno predstavljala neparno oko kičmenjaka i hormoni epifize utiču na rad polnih žlijezda. Javlja se u najranijim fazama embrionalnog života jedinke. Kod njih se iz ždrijela nastavlja jednjak i želudac. srednji ili primarni bubreg. Iza želudca nastavljaju se pojedini dijelovi crijeva. Kod nižih kičmenjaka u ždrijelu se javljaju škržne kese koje predstavljaju evaginacije ili uvrat prednjeg dijela crijeva. 2. i ti prorezi otvaraju se prema spoljašnjoj sredini. a sami 15 . U okviru ovog sistema nalazi se i gušterača preko koje se luče homoni koji učestvuju u metabolizmu ugljenih hidrata. Sistem organa za varenje Najsloženiji i najviše diferenciran je sistem organa za varenje kod kičmenjaka. i u tom regionu smještene su žlijezde koje luče sekrete i pomažu u ukupnom razlaganju hrane.ovulaciji. kod mladih jedinki je dobro razvijena. Njegova građa je najčešče oblika dva kanalića koji morfološki odgovaraju ekskretornim organima nižih kategorija. Pored toga on ubrzava rad srca. Jedinstvo polnog i ekskretornog sistema jedinki predstavlja urogenitalni sistem. Tanko crijevo se nastavlja u debelo crijevo (završno crijevo). značajno reguluše otrovne materije u krvi. i osnovna karakteristika bubrega je da iz krvi izdvaja nepotrebne supstance i kao mokraću ih izbacuje iz organizma. Kod riba i vodozemaca funkcioniše cijeli život. Pronefros predstavlja prvi razvojni stadijum. Mokraća pri izbacivanju van dolazi u jedan „depo“ koji je kod kičmenjaka najviših sistematskih kategorija mokraćna bešika.

On je povezan sa prednjim crijevom.ribe (dvodihalice)) u disajnim procesima učestvuju i dodatni organi kao što je riblji mjehur. Bijela masa potiče od marginalnog dijela nervne cijevi i nalazi se u središtu velikog i malog mozga. gastrointestinalni trakt. njega izgrađuju siva i bijela masa. pojedini vodeni organizmi imaju različito građene škrge. prevođenje do nervnog centra i od nervnog centra do mjesta koje reaguje. Zajednički naziv za sva mjesta koja reaguju su EFEKTORI. Bez obzira o kojem tipu nervnog sistema je riječ. a provodni putevi između tih nervnih centara (receptora i efektora) predstavaljaju PNS (periferni nervni sistem). a put kretanja je primanje nadražaja. Sistem organa za disanje S obzirom u kojoj životnoj sredini žive. odnosno razmjena gasovitih supstanci. kičmenjaci imaju dva osnovna tipa respiratornih organa. mali mozak (cerebellum) i produženu moždinu (medulla oblongata). U odnosu na to kojoj sistemtskoj kategoriji pripadaju. Kičmenjaci imaju cijevast nervni sistem sastavljen od mozga i kičmene moždine. CNS obuhvata mozak (Encephalon) i kičmenu moždinu (Medulla spinalis). tj. znojenje. Kod ptica u plućima postoje vazdušne kese u kojima uvijek cirkuliše svježi vazduh. Kod kopnenih kičmenjaka razvili su se razni oblici pluća.Respiratorni procesi se dešavaju u naborima. Od prednjeg mozga se razvija veliki mozak (Telencephalon) i međumozak (Diencephalon). Posrednik između receptora i efektora je nervni sistem. CNS čini prednji mozak (Prosencephalon). odigrava se u završnim mjehurastim tvorevinama koje se zovu alveole. RECEPTORNIM ili SENZITIVNIM neuronima označavaju se nervne ćelije koje primaju nadražaj. i ti neuriti su vrlo često građeni u snopovima.bronhiole. Srednji dio mozga ne trpi značajnije promjene dok se zadnji mozak (Rombencephalon) diferencira u moždani most (pons). u moždanim jedrima i u središtu kičmene moždine. odnosno do mjesta reagovanja na nadražaj. zadnji mozak (Rombencephalon) i kičmena moždina (Medulla spinalis). Kod kopnenih kičmenjaka viših kategorija javljaju se vrlo složena pluća. pražnjenje crijeva. održavanje tjelesne temperature i još mnoge druge funkcije u organizmu. Najprostije građena pluća su kod vodozemaca i gmizavaca i kod njih je unutrašnja strana pluća naborana. PNS u kontaktu je sa CNS-om i čine ga kranijalni i spinalni nervi. a u sredini se nalazi plućno tkivo. lučenje crijevnih sokova. a to su bronhiije koje se granaju u sitnije ogranke . koja se sastoje od glavnih disajnih puteva. a nervna vlakna ga prenose do EFEKTORA ili MOTORNIH NEURONA. Najznačajnije autonomni ili vegetativni NS koji kontroliše visceralni dio tijela . U sastav ovog sistema ulaze posebno građene nervne ćelije koje imaju izdužene neurite. Na leđnoj strani tijela takođe postoje centri koje leže dublje u unutrašnjosti. Pored toga čine ga i ganglije koje predstavljaju skupove nervnih ćelija. a u kičmenoj moždini nalazi se periferno od središnjeg dijela koji izgrađuje siva nervna masa. a na kopnu pluća. Siva masa se nalazi na periferiji velikog i malog mozga.visceralne funkcije. krvni pritisak. Kod nekih nižih kičmenjaka (Pisces . Ti snopovi predstavljaju specijalizovane nerve. a jedan njegov dio ili režanj učestvuje u disajnim procesima posebno kada su uslovi za život nepovoljni. U vodi funkcionišu škrge.CNS i PNS. Primljeni nadražaj se prenosi do mjesta reagovanja. Pravac kretanja primljenih nadražaja uvijek je isti i u jednom smjeru je. Nervni sistem Nervni sistem predstavlja posebnu cjelinu organizma. Završni dio slijepog crijeva je analni otvor životinja. 16 . Nervni sistem se dijeli u dvije komponente . ASOCIJATIVNI neuroni su nervne ćelije koje se nalaze u nervnim centrima. a konačni disajni proces. Nadražaj se primi preko čulnih organa i to preko njihovih receptornih dijelova. Oni primaju nadražaj senzitivnih neurona i prenose ga na motorne.početak ovog dijela crijeva diferenciran je u slijepo crijevo. koja služi za primanje nadražaja iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma.

Posebno je specijalno prenošenje svijetlosnih draži.čula mirisa (nos) i ukus (jezik) 3. donje). čulo sluha. i to je portalni sistem krvotoka. Kod kičmenjaka čulne ćelije su grupisane u čulne organe.oko 2. Najčešće se protozoa kreće u pravcu svijetlosti. sluha.čulo osjećaja bola. 17 . U KVS kao cirkulatorna tečnost se javlja krv koja teče od srca prema unutrašnjosti organizma (oksidovana krv). ali se kapilarna mreža može naći i između dvije ili više arterija ili vena. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima mirisa i vida. Cirkulatorni sistem Ovaj sistem se može podijeliti na kardiovaskularni sistem (KVS) i limfi (LVS). Ovaj tip ćelija nalazi se u organima ukusa. U sastav čulnih organa ulaze različiti tipovi čulnih ćelija: 1. taktilna čula i sva druga čula koja reaguju na mehaničke draži. MEHANIČKA ČULA . SEKUNDARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje su građene od epitelijalne ćelije koja se modifikovala u čulnu ćeliju. KVS čine srce i krvni sudovi (kapilari. bočnim organima kod riba itd. REAKCIJA ŠOKA – ova reakcija bazira se na sposobnost životinje da razlikuje draži različitog intenzieta 2. a venski portalni sistem prisutan je u jetri. položaja tijela u prostoru itd. vene). Portalni sistem između arterija je prisutan u bubregu. ravnoteže itd. Prenošnje draži kod jednoćelijskih životinja vrši se u svim pravcima istim intenzitetom. međutim. ORJENTACIONA REAKCIJA – u ovom slučaju životinje reaguju tako što se kreću u pravcu odakle draž dolazi. KVS se može podijeliti na mali i veliki krvotok. Ovim čulima pripadaju čulo mirisa. Opšta čula obuhvataju ona čula koja primaju opšte nadražaje iz spoljašnje sredine ili unutrašnjosti organizma.podrazumijevaju grupisane receptore koje su najčešće smješteni u regionu glave. HEMIJSKA ČULA . pritiska. kretanje paramecijuma u električnom polju vrši se od kuda dolazi draž. 2. prema srcu (redukovana krv). dodira. ali može da teče i u suprotnom smjeru. moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih funkcija. PRIMARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje primaju nadražaj preko posebnih vlakana i preko drugog pravlakna prevode primljeni nadražaj do nervne ćelije. Čulni organi kičmenjaka – postoje dvije grupe čula. sluha. Nadražljivost (iritabilitet) Kod najjednostavnijih životinja (protozoa) uglavnom cijelo protoplazmtičko tijelo reaguje na nadražaje a kod višećelijskih životinja najčešće postoje dvije grupe čulnih ćelija koje čine određeno čulo sposobno da reaguje na specijalne nadražaje. ukusa. SVIJETLOSNO ČULO . -opšta čula .čulo ravnoteže. Mali krvotok obuhvta cirkulaciju od srca ka plućima i to je pulmonalni dio dok veliki krvotok obuhvata cirkulaciju u ostale dijelove organizma.Čulni organi Su visoko specijaliovani i uvijek su u vezi sa nervnim sistemom. Najsitniji krvni sudovi nalaze se na prelazu između arterija i vena i na tim mjestima grade kapilarnu mrežu. organi bočne linije kod riba. vida. a brzina prenošenja nadražaja zavisi od njegove jačine i intenziteta. tj. a to su opšta i specijalna čula. već ih predaje ograncima dendrita (prve nervne ćelije. Kod protozoa (bez obzira o kojoj se draži radi). 1. arterije. temperature. Npr. -specijalna čula . S obzirom na draž koja draži ove čulne organe. postoji nekoliko tipova čula kičmenjaka: 1. ova čulna ćelija primljeni nadražaj ne odvodi kao što čini primarna čulna ćelija. LVS čine limfni kapilri i veći limfni sudovi.

i to u ženskom polu oogeneze. gdje takođe postoji veza. koje ritmičkim kontrakcijama potiskuje oksidovanu krv.jajnici 2. Kod mužjaka je to prostata. Nakon toga perioda nastupa menstrualni ciklus koji obuhvata niz promjena na materici i te promjena uglavnom su vezane za uticaje hormona i dešavaju se otprilike svakih mjesec dana. približno nižih kičmenjaka (vodozemci) izvodni kanali polnih ekskretornih organa izlijevaju se u dio crijeva i to u tvorevinu koja se naziva kloaka. odakle se izbacuje u vanjsku sredinu i na taj način ostvaruje se jača veza sa bubregom nego što je to slučaj kod ženki. Kod sisara jajovod na završetku obrazuje proširenje koje se naziva materica (uterus). Kod sisara kloaka se još u embrionalnoj fazi života podijeli. parne gonade . nastaju jajne ćelije. Osnovna funkcija mu je intenzivna produkcija progesterona i uticaj na definitivnu zrelost jajnih ćelija.centralni dio ovog sistema i sastoji se od : tijela. materica i usmine) 3. dok u muškom poli u procesu spermatogeneze nastaju spermatozoidi. U vezi sa izvodnim kanalima stoje i druge žlijezde. U jajniku se nalazi supstanca koja se naziva hilus i to je dio koji ima funkciju u ostvarenju kontakta krvnih sudova i nerva. i na njemu se razlikuju kora i srž. U sintezi ovih hormona djelimično učestvuje i hipofiza.Osnovni pulsirajući organ cirkulacije je srce . Dio tijela materice tokom reproduktivne faze života podložan je djelovanju hormona (28 dana). Kod ženki. ili kompletna odbrana organizma od uticaj štetnih agenasa. Kora jajnika sadrži mnogobrojne ishodišne ćelije (oogonije) koje se kasnije dijele i od njih nastaje dublji sloj jajnika (srž) i izuzetno je bogat krvnim sudovima. U procesu gametogeneze. Muške polne žlijezde (sjemenici/testisi) su parne tvorevine koje su slične kao i jajnici. Od jajnika do materice postoje tvorevine koje se nazivaju jajovodi i preko kojih se vrši distribucija jajnih ćelija.COR. vratnog dijela (grlića) i suženja materice. Jajnik je građen od spoljašnjeg dijela. Supstance koje povezuju ćelije imunog sistema se CITOKININI i ta povezanost je naročito izražena među limfocitima. te se u crijevni sistem završava analnim otvorom. U ženskom polu jajnu ćeliju preko jajovoda odvode u sredinu gdje se ostvaruje kontakt sa spermatozoidima. Polni organi U polnim organima mužjaka i ženki kičmenjka nastaju polne ćelije ili gameti. U ovome sistemu postoji i supstanca koja se naziva žuto tijelo koja predstavlja žlijezdu privremenog djelovanja i javlja se svakih mjesec dana tokom reproduktivne faze života. Polne žlijezde u principu počinju funkcionisati znatno kasnije nakon rođenja i doba polne zrelosti je različita kod pojedinih životinja. koja luči bjelančevinasti sekret i taj sekret se sjedinjuje sa produkovanim spermatozoidima i obrazuje jedinstvenu spermanu tečnost. spoljašni polni organi ženki Jajnici se nalaze u karličnoj duplji i od njihovog spoljašnjeg sloja vrši se izdvajanje ishodišnih ćelija (oogonije) koje se u procesu oogeneze transformišu u zrele jajne ćelije. a to su ESTROGEN i PROGESTERON. Ženski reproduktivni sistem Ovaj sistem sastoji se od tri kompomente: 1. Druga uloga jajnika jeste endokrina funkcija koja se zasniva na sintezi ženskih hormona. U sistemu krvotoka postoji imuni sistem pomoću kojeg je omogućena djelimična. a prema unutrašnjosti se nalaze kora i srž janika. ali je ona slabija. koje u procesu fagocitoze zahvataju strana tijela koja su dospjela u organizam. genitalni trakt (jajovodi. Kod mnogih. Spermalna tečnost se preko posebnih vrpci odnosi u VOLFOV kanal. a u pauzama kontrakcija ne postoji nikakav zastoj krvotoka već se ona mišićnim kontrakcijama u kontraktilnim centrima sudovnog sistema potiskuje dalje. polna žlijezda predstavlja jajnik. Osnovnu karakteristiku imunog sistema čine ćelije – limfociti. Treći dio reproduktivnog sistema ženki je usmina ili vagina i to je ženski spoljašnji organ preko koga se 18 . Materica . a polni sistem i ekskretorni organi čine jedinstveni urogenitalni sistem.

u koje se ubrajaju sjemene kesice. masa hrane se unosi preko usnog otvora u probavni sistem i to je vanćelijski ili ekstracelularni tip varenja. OSNOVNE FUNKCIJE U ORGANIZMU 1. a zatim stvaranje sekreta sa fermentima i na kraju sama faza izlučivanja sekreta. dok vršnim dijelom dopire do gornje površine urogenitalne membrane. Prostata je smještena u maloj karlici i svojim baznim dijelom podupire dno mokraćne bešike. Hrana se preko jednjaka i ždrijela doprema u želudac gdje se u kiseloj sredini nastavlja proces razlaganja. Te životinje mogu da budu ektoparaziti i nalaze se na spoljašnjosti tijela domaćina ili su to endoparaziti koji žive u unutrašnjosti tijela. 19 . U reproduktivnom sistemu mužjaka značajne su i pomoćne žlijezde. a posebno kod kičmenjaka. testisi . a masne supstance fermenti iz grupe lipaza. prostata i bulbouretralne žlijezde. Od testisa polaze odvodni kanalići. koji u tom trenutku imaju oplodnu moć. ISHRANA – kod jednoćelijskih životinja varenje hrane se obavlja unutar jedne ćelije i to je intracelularni tip varenja ili unutarćelijsko varenje. Kod unošenja hrane u digestivni sistem kičmenjaka dešava se razlaganje koje može biti djelimično ili potpuno u pojedinim dijelovima ovog sistema. spoljni kopulacioni organ Prvobitno testisi nastaju u trbušnoj . Fermenti se nalaze u tečnoj masi a jedno od značajnih lučenja sokova zajedno sa fermentima dešava se iz crijevnih žlijezda. Ovo razlaganje se dešava pod uticajem sokova pljuvačnih žlijezda. Već u ustima kičmenjaka se dešava djelimično varenje hrane i to samo ugljenohidratne komponente. U tom kanalu spermatozoidi se čuvaju i tu provode vrijeme do ejakulacije. Ugljene hidrate razlažu fermenti iz grupe karbohidraza.Scrotum. Kod višećelijskih životinja. Osnovna funkcija testisa jeste da se iz epitela ovih tvorevina izdvajaju ishodišne ćelije koje u procesu spermatogeneze rastu i umnožavaju se i na kraju iz njih formiraju se spermatozoidi.ostvaruje veza sa unutrašnjim genitalnom sistemom ženki. Među njima je i kanalić koji stalno. Nakon što je hrana unijeta u organizam započinje njeno varenje gdje dolazi do razlaganja i iskorištavanja hranjivih čestica. a kasnije u toku života spuštaju se niže u tvorevine koje se nazivaju mošnice . ali i bjelančevinaste. Prema tome predstavlja kopulatorni organa ali i važan dio porođajnih puteva. sistem izvodnih kanalića 3. naslonjene na zadnji zid mokraćne bešike. Kod različitih životinja ti fermenti su različiti i specifični. u jednom kontinuiranom procesu prima definitivne spermatozoide iz testisa. Načini uzimanja te hrane su različiti. Muški reprouktivni sistem Ovaj sistem čine četiri komponenete: 1. Fermenti razlažu hranjivu masu a nerazloženi dijelovi se izbacuju van. Sjemene kesice su parne tvorevine. Aktivnošću prostate (mišićnom aktivnošnoću) doprinosi se istiskivanju sekreta prilikom ejakulacije. Bulbouretralne žlijezde u toku seksualnog odnosa produkuju sekret i taj sekret utiče na lakšu kopulaciju spoljašnjih genitalnih organa ženki i mužjaka. Ekskrecija ili lučenje žlijezda obuhvata više faza od kojih su značajnije faze primanje sokova i sirovina za sintezu. Ovo razlaganje dešava se pod uticajem enzima i fermenata koji utiču na promjenu osnovnog sastava.abdominalnoj duplji. Jedan od značajnijih kanala je i sjemevod koji omogućuje pražnjenje i evakuaciju spermatozoida. pomoćne žlijezde 4. karnivore. omnivore). Bjelančevinaste komponente se počinju razlagati pod uticajem fermenata iz grupe proteinaza i razlaganje se vrši do nivoa peptidnih lanaca. Spoljašnji genitalni organ mužjaka je penis i preko njega se ostvaruje kontakt sa ženskim reproduktivnim sistemom. Dalje se razlažu ugljeno-hidratne komponenete. Životinje uzimaju razne tipove hrane (herbivore. Neke od tih životinja su parazitski oblici i uzimaju gotovu organsku hranu od domaćina.parne gonade 2.

Razlaganju hrane pomaže i žuč. a rjeđe su cjevasta. Generalno se može reći da životinje koje uzimaju biljnu hranu imaju duži probavni trakt. Razmjena gasova obavlja se na respiracijskim mjestima u organizmu. Bjelančevine. koje predstavljaju rezervoare svježeg vazduha. Mnogi insekti koji žive u vazdušnoj sredini respiracijske procese obavljaju trahejama ili dušnjačkim cijevima. odnosno razlike u pritiscima izmedu spoljašnje sredine i unutrašnjosti organizma veže kiseonik iz vode. ugljeni-hidrati i masti dospijevaju u jetru i nakupljaju se u limfnim sudovima. Mehaničko funkcionisanje škrga može se sagledati na primjeru obavljanja respiracijskih procesa kod riba. prije svega CO2. Kod mnogih kičmenjaka. Unutrašnjost pluća je razgranata ili naborana. iz krvi se otpušta C02. specifične tvorevine. uz pomoć difuzionog pritiska. koji preko kapilarnog sistema. preko posebnih respiratornih dijelova. Kod nekih životinja prenošenje čestica obavljaju i pokretne ili ameboidne ćelije. na određenim mjestima. a posebno masna supstanca i ti limfni sudovi ulijevaju se u venozni sistem cirkulacije. pluća stoje u vezi sa vazdušnim kesama. To je proces koji obezbjeđuje organizmu neophodni kiseonik. čime je i ukupna respiracijska površina povećana. To je oblik jednostavnije građenih pluća. Transport čestica može da se vrši i preko intracelularnih prostora i šupljina u tkivu. U odnosu na mjesto gdje se disajni ili respiracijski procesi odvijaju. koje kao respiratorni organi funkcionišu u vodenoj sredini. koje su sa jedne strane u vezi sa organizmom. Ovakav primjer raznošenja čestica po tijelu sunđera gdje se čestice na jednom mjestu vežu zatim se raznose po organizmu i na određenim mjestima se otpuštaju. razlikuje se spoljašnje i unutrašnje disanje. U probavnom traktu nekih životinja a posebno kod preživara. koji žive u vodi respiratorni organi su škrge različite složenosti i građe. Maksimum razvijenosti pluća je kod ptica (AVES) i kod sisara (Mammalia). Kod Protozoa funkcija disanja. Kod kopnenih kičmenjaka. ali ih imaju paukolike životinje. U prednjem dijelu zadnjeg crijeva vrši se resorpcija razloženih hranjivih čestica. kao dopunski respiratorni organ funkcioniše koža. Transport hranjivih čestica u organizmima različitih životinja je različit. 20 . Traheje su ustvari invaginisane cijevi kože. Disanje je funkcija organizma koja podrazumijeva razmjenu gasova između organizma i spoljašnje sredine ili unutar organizima. Kod beskičmenjaka. čime se ukupna respiratorna površina povećava. ali su još više izdijeljena. Svježi kiseonik u tim «kesama» i u sistemu pluća stalno cirkuliše tako da ptice i kad lete obavljaju respiratorne procese. odnosno spoljašnjeg sloja tijela. listasta pluća. Kod ptica. koja su uglavnom kesastog oblika. To je najčešće difuzni transport u čijem osnovu su osmoregulativni procesi ćelije. Škrge predstavljaju respiratorni organ. preko tzv. ili su to pluća. Riba zatvori usnu duplju i škržni poklopac. alveolama. čime se još više povećava respiratorna površina. Kod kopnenih organizama respiratorni organi su pluća. U zidovima alveola je kapilarna mreža. do pluća se prenosi oksidovana krv i raznosi po organizmu. a unutrašnje disanje se obavlja izmedu krvi i tjelesnih tečnosti u organizmu. a kontrakcije i pokretanje krvi obavljaju se zahvaljujući mišićnoj akciji srca. a sa druge strane sa spoljašnjom sredinom. koji predstavljaju cjevaste tvorevine. a kao respiratorna mjesta funkcioniše tjelesna duplja.Razlaganje se nastavlja u crijevnom sistemu i na tim mjestima postoji uticaj crijevnih žlijezda i njihovih sekreta. koja respiracijske procese obavljaju u vazdušnoj sredini. Vazdušni putevi bronhia i bronhiola jako su razgranati. Kod kopnenih puževa škrge su “zakržljale”. a bronhiole se završavaju slijepo. Kod kičmenjaka prenos čestica hrane se obavlja preko cirkulatornog sistema. a usta ostaju napunjena vodom. Površina alveola je jako velika i u odnosu na površinu pluća mnogo veća. dušnjačkih stabala omogućuju dotok svježeg vazduha. Traheje ili dušnjačke cijevi. uz odavanje štetnih i nepotrebnih gasovitih supstanci. kao i sve ostale funkcije obavlja jedna ćelija. kod većine jedinki postoje klasična pluća. Kod kičmenjaka to su ili škrge. Kod raznih životinjskih kategorija to su različite. Posebnim sistemom arterija. Spoljašnje disanje se obavlja izmedju organizma i spoljašnje sredine. Kod gmizavaca (REPTILIA) pluća su nešto složenije građe. Najjednostavniji način transporta susreće se kod dupljara gdje je prenošenje hrane neposredno od ćelije do ćelije (preko klicnih listova). Kod beskičmenjaka pluća su rijetka. To su tzv. U usnoj duplji se stvori negativni pritisak. a istovremeno se vezuje potrebni kiseonik iz vode. prisutne su bakterije koje nisu štetne ali pomažu proces razlaganja hrane. Preko kapilarnog sistema u škrgama. gdje se vrše respiracijski procesi. Kod vodozemaca (AMPHIBIA) pluća imaju glatke zidove ili su ta pluća izdijeljena naborima koji formiraju plućne komore.

zajedno sa raspadnutim ekskretornim ćelijama dospijevaju u tjelesnu duplju gdje se još više masa raspada pod uticajem fermentnog sistema u tom regionu tijela. ekskreti dospijevaju van. kretanje pomoću treplji ili bičeva i mišićno kretanje. Nakon toga razložena masa dospjeva do glavnog ekskretornog organa bodljokožaca. Razlikuje se ameboidno kretanje i kretanje pomoću aksopodija. kod životinja određenih sistematskih kategorija su specifični.Ekskrecija predstavlja fiziološki proces izlučivanja produkata metabolizma ili nekih drugih supstanci. Time aksopodije postižu čvrstinu. u jednom kontinuiranom procesu u osnovu koga postoje osmoregulativni procesi. koji su kod životinja različitih sistematskih kategorija specifično građeni. pomoću “lažnih nožica” . ali ne radi se o trajnim strukturama. Plazmatično kretanje. koja sadrži te supstance. Prema strukturi miofibrila moguće je razlikovati dva osnovna tipa mišića. Drugi način kretanja životinja je pomoću bičeva ili flagela. potklasi Radiolaria. Kod Metazoa (višećelijskih životinja) proces ekskrecije je različit. Osnovna. Ekskretorni organi. U osnovi ovih fizioloških procesa leže procesi prelaska štetnih i nepotrebnih supstanci iz krvi u mokraću. kao i brzina njihovog rada i kod većine životinja ovo je proces koji ne stoji direktno pod uticajem centralnog nervnog sistema. Ovakav tip kretanja može se uporediti sa načinom veslanja. kao npr. To je.. zajedno sa ekskretima dospijevaju van kompleksa osnovnog tkiva gdje je vršena ekskrecija. preko bubrega se izbacuju u vanjsku sredinu putem mokraće.bodljokožaca) ove raspadnute ćelije. prilikom aktivnog kretanja u tečnoj sredini imaju sličan način pokretanja. Kretanje aksopodijama susreće se kod jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi Sarcodina. a poprečno- 21 . Ovakvo kretanje prisutno je kod najvećeg broja trepljastih jednoćelijskih životinja (INFUSORIA CILIATA). prilikom disanja kao štetna supstanca javlja se ugljen dioksid (C02) ili ugljena kiselina. neodređenom pravcu i ne karakteriše ga postojanje čvrstih struktura. Prilikom kretanja bičevima ili flagelama mogu se vršiti najrazličitiji pokreti. preko kojih se razložena masa izbacuje van organizma. u uzdužnom pravcu. Kad se plazma uvuče u osnovnu masu površina pseudopodije se nabora i pseudopodija se rastvori. Ukoliko se radi o pokretanju treplje kao kod veslanja dešava se savijanje treplji u jednoj ravni. a rjeđe o nekoliko. pigmentni sastojci kod crva. bazna uloga ekskrecije vrši se preko ekskretornih ćelija. kod ameba koje se kreću to izgleda kao da amebe koračaju. a to su nefridije. koja se naziva “kapica” ili “glavica” pseudopodije. već su to prolazni stadijumi protoplazme gdje se tečna masa zaustavlja. Npr. miofibrile. a mogu mijenjati oblik ili kod nekih drugih Protozoa one mogu biti i izdužene i tanke čak i končaste. Postoje tri osnovna oblika kretanja životinja. Treći tip kretanja je mišićno kretanje. Izduženo plazmatično tijelo mišićnih ćelija sadrži mišićna vlakna. to su poprečno-prugasti i glatki mišići. Kretanje. Glatki mišići imaju sporije. kod Echinodermata . najčešće poslije prskanja zida ekskretorne ćelije. Najčešće se radi o jednoj pseudopodiji. u obliku konglomerata talože u tim ekskretornim ćelijama. rotiranja ili klaćenja trepljaste tvorevine. Slična aktivnost trepljama omogućuje i kretanje sadržaja u dupljama višećelijskih životinja. Udarac nazad (ispružanje) teče sporije i treplja je labava i tako daje najmanji otpor vodi. a nakon toga. Pseudopodije mogu biti kratke i zdepaste.pseudopodija. U nekim slučajevima (npr. Kod ameboidnog kretanja struji čitava masa plazmatičnog tijela i to u određenom pravcu. Ekskreti se. Kod Protozoa ekskrecija se obavlja preko kontraktilne vakuole. U trenutku kad se pseudopodija uvuče u osnovnu masu protoplazme iz nje naviru nove pseudopodije i prijanjaju za podlogu. Masa ekskreta može i da se čuva u tijelu. pokreti u obliku veslanja. Građa trepalja i bičeva je različita. Iz tog razloga. po tipu kretanja pomoću bičastih tvorevina. Udarac naprijed (savijanje) vrši se brzo i pri tome je treplja kruta. koje omogućuju skraćivanje i izduživanje kompletnog mišića. u dodiru sa vodom očvrsne i dobije oblik. u suštini skraćivanje mišićnih tvorevina. Pri izduživanju pseudopodije može se pojaviti tvorevina na vrhu pseudopodije. U unutrašnjosti ispružene mase (aksopodije) prisutna je končasta struktura i to je osovinski končić od osnovne mase protoplazme. koja se putem ekskretornih procesa moraju eliminisati van organizma. Npr. to se dešava sa ekskretima u tijelu ili u bubrežnim kanalićima. Izgledaju kao kap tečnosti. Nepotrebne i štetne supstance. Muške polne ćelije. koja navire ili nadolazi iz osnovne mase protoplazmatičnog tijela. u suštini je strujanje tečne mase u proizvoljnom. Glavni ekskretorni organi kičmenjaka su bubrezi. Plazmatično kretanje. Ponekad protoplazma koja struji može postići takav oblik da površinski sloj. koje su prilikom razmjene materije i energije postali nekorisni ili štetni za organizam. Kod nekih životinja postoje specifični slučajevi da masa sekreta migrira (kreće se) prema nekoj slobodnoj površini u tijelu. Ekskreti. kao npr.

Sekundarne čulne ćelije su bez nastavaka i primljeni nadražaj prenose ograncima nerava koji ih okružuju. Kod kičmenjaka čula se mogu grupisati prema obliku energije koja ih draži i to u 4 grupe: 1. a u ovim promjenama osnovnog stanja protoplazme troši se kiseonik. sekundarne i čulno-nervne ćelije. Nervnim sistemom se nadražaj prenosi. Noviji biosistematski pristup podrazumijeva kombinaciju klasičnih i novijih metoda rada. Nakon toga nervni centar reaguje i u obratnom smjeru. Primanje draži kod jednoćelijskih životinja odigrava se na kompletnom protoplazmatičnom tijelu ćelije. Ti uticaji se nazivaju draži i u suštini predstavljaju fiziološke procese. Organi koji reaguju na nadražaj. Pisanje latinskih naziva predstavlja isti princip koji se primjenjuje svuda u svijetu. 22 . najčešće su mišići i žlijezde u organizmu. Temperaturna čula 3. Na mjestu nadražaja primaju se draži. Iste vrste i podvrste svrstavaju se u veću sistematsku kategoriju rod (genus). Čulne ćelije i slobodni nervni nastavci mogu se javljati pojedinačno. Da bi jedna draž izazvala reakciju organizma ili ga iritirala mora da ima intenzitet koji mora dostići prag nadražljivosti. Primarne čulne ćelije. Kod kičmenjaka. na kraju nose nervno efektorno vlakno koje služi za sprovođenje nadražaja. ili grupisani u čulnim organima. Ako draž po intenzitetu ostaje ispod praga nadražljivosti. Veće sistematska kategorija koja objedinjuje prethodne jeste familija (famillia). Tek ovako komleksan pristup omogućuje jasan biosistematski pregled životinjskog carstva. glatki mišići su mišići unutrašnjosti tijela. ali istim intenzitetom. IRITABILITET ili nadražljivost. Primljeni nadražaj se prenosi u raznim pravcima. Iza dvije latinske riječi stoji početno slovo autora koji je opisao tu vrstu a često se navodi i godina kada je to učinjeno. Na osnovu toga razlikuje se unutrašnje i spoljašnje draži. Hemijska čula (čulo mirisa i okusa) 2. rotaciono čulo. koji nadraženom mjestu u organizmu donose ili oduzimaju jedan vid energije. da na uticaje iz spoljašnje sredine ili na uticaje iz samog organizma reaguje. i na kraju kao najveća kategorija koja objedinjuje sve skupa jeste organizacioni tip. Svaka vrst se piše sa dvije latinske riječi od kojih prva riječ znači pripadnost vrste rodu (višoj kategoriji) a druga riječ pobliže opisuje vrstu. To je osobina organizama. Ukoliko su osnovne vrste izolovane i nalaze se na razdvojenim lokalitetima onda se radi o podvrstama (subspecies).prugasti mišići brže kontrakcije. koja izaziva kretanje jednoćelijskog organizma u smjeru odakle dolazi nadražaj. Čulo vida 4. pored ovih osnovnih sistematskih kategorija postoje i tzv. Dejstva draži su poremećaji stacioniranog ili ustaljenog životnog stanja jedinki. Čulno-nervne ćelije do mjesta nadražaja kontaktiraju preko receptornog nastavka (receptorno vlakno). Poprečno-prugasti mišići su brojniji i uglavnom izgrađuju skeletni mišićni sistem. Reakcija šoka. a zahvaljući provodljivosti nervnog tkiva one se prenose do centralnog nervnog sistema. mogu se razlikovati tri tipa čulnih ćelija. ali se i njegov intenzitet modifikuje. koje izazivaju iritabilitet. odnosno promjene stanja energetske i materijalne razmjene u stanju mirovanja. uglavnom utrobni mišići. putem nervnog sistema šalje draž do mjesta u organizmu koje reaguje. fizioloških biohemijskih. Morfološki. anatomskih ekoloških evolutivnih i ostalih sličnosti i razlika među jedinkama. Ovakav pristup u pisanju i označavanju vrsta uveo je švedski prirodnjak Karl Line 1835 godine. ona najčešće ostaje ispod nivoa štetnog dejstva. koja se bazira na sposobnosti da se razlikuju draži različitog intenziteta i orijentaciona reakcija. čulo strujanja. Prva promjena ispoljava se na protoplazmi ćelije. To su čulne ćelije ili receptorne ćelije nervnog sistema. Promjene koje se tada uočavaju odnose se na promjene osnovnog pravca kretanja jedinke i na promjene koje se manifestuju lučenjem specifičnih materija. Primarne. Brzina prenošenja nadražaja zavisi od intenziteta. čulo ravnoteže i čulo sluha) KLASIFIKACIJA ŽIVOTINJA Osnovna podjela životinja izvršena je na osnovu njihovih spoljašnjih karakterisitika. Kod višećelijskih životinja postoje specijalizovane nervne ćelije za prihvatanje draži. Kod Protozoa moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih reakcija. čulnim kvržicama ili čulnom epitelu. klasa (classis). Ovakav način podijele predstvalja primjenu klasičnih metoda klsifikacije. Mehanička čula (čulo dodira. Osnovna sistematska kategorija je vrsta (species). Novije metode podrazumijevaju analizu citogenetičkih. a zatim slijedi red (ordo).

Poseban kriterij odnosi se na podijelu kičmenjaka prema fazi embrionalnog razvića.sistematske kategorije kao što su nadfamilija ili subfamilija. alantois i serosa i svaka od ovih ovojnica ima određenu funkciju a to su osnovne životne funckije kao što su disanje. Sarcodina 2. amphibia (vodozemci).bičari 3. pisces (ribe). Radiolaria 3. Spoljašni sloj protoplasta se naziva ektoplazma i on je gušći i čvršći u odnosu na unutrašnji sloj koji se naziva endoplazma i koji je rijeđi. Pored podijele na osnovu karaktersitika životinje su podjeljene i prema složenosti građe tijela. mammalia (sisari). Rhizopoda 2. ishrana. Ovularni tip – mjehurasta jedra 2. Lokaliteti koje naseljavaju ove životinje najčešće su vodeni ekosistemi ali postoje i vrste koje naseljavaju vlažna zemljišta. Ova grupa životinja u toku embrionalnog razvića ima embrionalne ovojnice a to su amnion. nadred ili podred. Razmnožavanje protozoa može biti bespolno i polno ali može biti i smjena generacija (heterogonija). Osnovna građa ćelije su protoplast i ćelijske organela koje se nalaze u njoj. zatim slijede životinje koje predstavljaju prelaz od jednoćelijskih ka višećelijskim i one pripadaju organizacionom tipu mezozoa. Mastigophora . Mnoge životinje nakon embrionalne faze života imaju jedan oblik simetrije tijela a kao odrasle jedinke drugi oblik simetrije tijela. Naredna podjela životinja izvršena je na osnovu simetrije tijela. Ova jedra se odlikuju obiljem hromatisnke materije (nukleinske kiseline) Najčešća podjela jednoćeliskih životinja je u 4 klase. Sporozoa – eimeria – izazivaju upalu crijeva 4. Protoplast predstavlja koloidan način što znači da su u njoj krupnije čestice. Najjednostavnije su jednoćelijske životinje koje pripadaju protozoama. U ovu kategoriju ubraja se veliki broj beskičmenjaka ali i vrlo složeni kičmenjaci uključujući i ljudsku populaciju. žitkom ili gel stanju i u slučajevima kada gubi vodu može da pređe u gušće sol stanje. ili podorganizacioni tip životinja. Pored ove podijele postoji i detaljnija podjela jednoćelijskih životinja: 1. OBLICI JEDARA – kod protozoa su različiti ali se mogu izdvojiti tri osnovna tipa : 1. Radijalno simetrične životinje (morske zvijezde) imaju više simetrija identičnosti tijela. U nekim slučajevima prema vani ektoplazma obrazuje perifernu opnu ili pelikulu. Bilateralno simetreične životinje imaju identičnu građu i lijeve i desne polovine tijela. jedra spermalnog tipa 3. aves (ptice). Protoplast se nalazi u osnovnom. Oni čine grupu anamnia i tu se ubrajaju cyclostoma (bezvelične ribe). nadklasa ili potklasa. Infusoria – paramecium – papučica Sarcodina – ova klasa se dijeli na 3 potklase: 1. Ovaj proces se naziva tikotropija i on je ireverzibilan. PROTOZOA Jednoćelijske životinje predstavljaju najsitnije organizme koji se mogu mikroskopski posmatrati. ekskrecija itd. jedra masivnog tipa. Konkretno kod morskih zvjezda radi se o petozračnoj radijalnoj simetriji. Heliozoa 23 . Niži kičmenjaci tokom embrionalnog razvića nemaju ovojnice oko embriona. U drugu grupu ubrajaju se kopneni kičmenjaci i to je grupa amnia gdje pripadaju reptilia (gmizavci). Najsloženije višećelijske životinje su svrstane u organizacioni tip metazoa.

Euglenoidea – to su relativno krupni oblici zelene boje tijela i žive u slatkim vodama a karakteristična vrsta je Euglena viridis. 4. Hypermastigina – tu se ubrajaju bičari koji često parazitiraju u crijevima termita i na tim mjestima pomažu razlaganje celuloze SPOROZOA Ove vrste pripadaju 3 klasi jednoćelijskih životinja. ali ima nekoliko vrsta koje izazivaju opasna oboljenja kao što je npr. U drugoj potklasi . Peridina – to su bičari sa 2 karakteristična biča a neke vrste imaju zaštićenu spoljnu stranu tijela i najveći broj vrsta živi u morima. Protomonadina – u ovaj red ubrajaju se parazitarni oblici kao što su krvni paraziti koji pripadaju rodu Trypanosoma. Mastigophora – ove vrste nazivaju se i bičari koje imaju najveći broj zajedničkih osobina kao i ostale klase protozoa. 24 . a polni ciklus u tijelu malaričnog komarca. Coccidida – vrste ovog reda slične su prema izgledu Gregarinidia ali su sitnije i parazitiraju u intercelularnom prostroru domaćina. Phytomonadina – to su takođe bičari sa 2 biča i žive samostalno ili u kolonijama. Gregarinidia – ubrajaju se najkrupniji oblici ove potklase koji imaju vrlo složen ciklus razvića. Myxosporidia . Telosporidia Neosporidia Prva potklasa Telosporidia najčešće se dijeli na 3 karakteristična reda: 1. ali za razliku od njih ima veći broj vrsta u slatkovodnim ekosistemima. 2. Rjeđi oblik je polno razmnožavanje i to je konjugacija gdje dolazi do trajnog sjedinjavanja jedara. Sa strane tijela imaju končaste pseudopodije i najčešće se razmnožavaju bespolno (dioba ćelije). kao što su npr. Ova klasa se dijeli na 2 potlklase: 1. 2. vrste koje žive u usnom regionu (Entamoeba gingivalis) i (Entamoeba coli) koja živi u debelom crijevu čovjeka. Druga potklasa sporozoa jeste Neosporidia.najveći broj vrsta su višejedarni oblici koji se razmnožavaju sporama i parazitiraju na ribama. Karakterstičan predstavnik je eimeria kod koje postoji smjena generacija u ciklusu razvića. amebna dizenterija. disanje i ishranu ove vrste uglavnom obavljaju preko površine tijela.Svakako je najkarakterističnija prva klasa gdje se ubrajaju razne jednoćelijske životinje (amebe). Treća klasa obuhvata vrste slične prethodnim. Najčešća podjela bičara je na 7 redova.Radiolaria uglavnom se nalaze planktonske vrste iz mora koje imaju loptast oblik tijela. Ekskreciju. Mnogobrojne vrste ovog reda nemaju jasno izdiferenciran usni otvor. 2. 3. Pored ameba prisutne su i vrste roda Entamoeba. Postoji još nekoliko vrsta koje žive u debelom crijevu viših katogrija. 6. Haemosporidia – u ovaj red ubrajaju se sitni predstavnici koji parazitiraju u mišićima domaćina i među tim vrstama nalaze se i vrste uzročnici malarije (plazmodium). I jedna i druga nisu štetne i smatra se da mogu koristiti na mjestima gdje su prisutne. Polymastigina – u ovaj red ubrajaju se parazitarne vrste koje često žive u debelom crijevu i pripadaju rodu Trichomonas. Generalno se može reći da bespolni ciklus razvića teče u čovjeku. ždrijelo i kontraktilnu vakuolu. Ova potklasa obuhvata 3 karakteristična reda 1. 7. 3. Najveći broj vrsta su parazitarni oblici. Veliki broj vrsta parazitira u crijevu ili u tjelesnim dupljama beskičmenjaka. Chrysomonadina – u ovaj red ubrajaju se sitni bičari i imaju žutozlatnu do mrku boju tijela. 1. 5.

Najveći broj živi na podlozi životne sredine i to je sesilan način života. 2. Jedinke iz ovog roda uglavnom su razdvojenog pola. Karakteristične vrste iz ove klase pripadaju rodu Rhaopalura. U ovoj klasi karakteristične vrste pripadaju rodu Dicyena. Dicyenida U prvu klasu spadaju sitni oblici mezozoa i pored toga što se nalaze u tjelesnim dupljama česti su i u polnim žlijezdama. Vrste imaju dupljasto tijelo i spoljašnost tijela prekrivena je trepljama. Mogu se podijeliti u 2 klase: 1. Tijelo ženke je crvoliko. prva faza embrionalnog razvića dešava se unutar tijela ženke. Ova klasa se dijeli na 2 potklase : 1. Orthomecida 2. Vrsta koja izaziva to bjesnilo živi i razmnožava se u nervnim ćelijama pljuvačnih žlijezda. Ukupna dužina ženki ne prelazi 10 milimetara. 3.2. MEZOZOA U ovu grupu životinja ubrajaju se jedinke koje po organizaciji tijela nisu ni tipične jednoćelijske ni višećelijske. Samo mali broj vrsta su parazitski oblici. Spirotricha – u ovaj red uglavnom se ubrajaju trepljaste vrste koje imaju desno uvijenu zonu okolousnih membrana. Suctoria Potklasa Ciliata dijeli se na 4 karakterisična reda: 1. SPONGIA – sunđeri (spužve) U ovaj organizacioni tip ubrajaju se najjednostavnije građene višećelijske životinje koje se nazivaju sunđeri. već prelazne forme od metazoa ka protozoa. 25 . Većina vrsta su parazitiski oblici koji parazitiraju unutar tjelesnih duplji beskičmenjaka (endoparaziti). Karakteristično je da vrste nemaju treplje ni tipičnog usnog otvora i žive u slatkim vodama. U drugoj klasi (Dicyenida) nalaze se mnoge vrste koje su endoparaziti u bubrezima glavonožaca. Holotricha – u ovaj red ubrajaju se neparazitski oblici gdje pripada i papučica ili paramecium. 3. Druga potklasa klase Infusoria je Suctoria. Na prednjem kraju tijela je centralni otvor – osculum – preko koga ulazi najveći dio vode se potrebnim kiseonikom i hranjivim česticama. Ciliata 2. Microsporidia – ove jednoćelijske vrste parazitiraju na insektima ali ima i vrsta koje parazitiraju i na čovjeku kao što je vrsta koja izaziva bjesnilo kod sisara. Peritricha – to su vrste koje imaju lijevu zakrenutu zonu okolousnih membrana 4. Po izgledu tijela liče na uprošćene pljosnate crve. Nakon oplodnje jajne ćelije. Jednike imaju složen ciklus razvića gdje se smjenjuju partenogenetska i polna generacija (heterogonija). INFUSORIA – u ovu klasu ubrajaju se vrste od kojih najveći broj ima treplje na površini tijela. a značajan dio predstavlja osovinska ćelija koja je prekrivena trepljastim epitelom. Osnovni izgled tijela je peharast. Jedinke iz ove grupe pretežno naseljavaju vodene sisteme i najbrojnije su u morima. Kasnije razviće dešava se u spoljašnjoj sredini. a do odraslog oblika dešava se transformacija larvenog stadijuma. Protociliata – u ovaj red ubrajaju se vrste koje nemaju izdiferenciran usni region a često su prisutne u crijevnom traktu mnogih vrsta a najčešće vodozemaca. Sarcosporidia – vrste ovog reda većinom su paraziti mišića raznih sisara gdje se u mišićima vide kao ovalne kesice.

nalazi se endodermalni sloj. zelena hidra (hydra viridis). sa SiO2 iglicama. U odnosu na stepen razvoja sunđera. Osnovni oblik tijela dupljara je bespolni oblik. Osnovna masa tijela sunđera naziva se spongin i u zavisnosti koja se materija nalazi u sponginu izvršena je klasifikacija u dvije velike klase : 1.u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu imaju CaCO3 2. Incalcarea – u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu sadrže SiO2 U zavisnosti kakvog je oblika SiO2 . a ispod ukupnog ektodermalnog i endodermalnog sloja postoji mišićni sloj. Nakon oplodnje jajne ćelije sa spermatozoidiom. Osnovni tip razmnožavanja je bespolni – pupljenjem. Nakon što su se polni elementi izbacili u spoljasnju sredinu. klasa Incalcarea podijeljena je u 4 reda: 1. ali iz ove duplje se vrši i raznošenje hranjivih čestica u unutrašnost dubine tijela. građa tijela se usložnjava. ali postoje oblici polnog razmnožaanja. Ova larva se učvrsti za podlogu i ponovo se razvija do bespolnog oblika – polipa. kada se od osnovnog roditeljskog tijela odvoji dio koji raste i razvija se u vodenoj sredini. Triaxonia – u ovaj red ubrajaju se vrste koje imaju skelet od troosnih SiO2 iglica. razvija se trepljasta larva koja vremenom raste i transformiše se u odrasli oblik. najčešće novonastali pupovi ostaju u vezi sa roditeljem i na taj način se stvaraju kolonije sunđera u morima i okeanima. Kod najmlađih uzrasnih kategorija sunđera. Cornacuspongia – to su vrste koje imaju isprepletena vlakna osnovne mase – spongina. oni se međusobno oplode i razvija se trepljasta larva – planula. ili u zimskom periodu ili u vreme suše gomile ćelija roditeljskog tijela „zaodjenu“ se čvrstom opnom koja ih štiti. prisutan je osnovni oblik tijela koji se naziva ASKON. COLLENTERATA – dupljari Ove jedinke isključivo žive u morima i ako ima oblika koji pripadaju slatkovodnoj fauni kao što je npr. Slično kao i kod npr. U nepovoljnim uslovima. Tjelesna tečnost kada dospije u unutrašnost tijela životinje djelimično se iskoristi. Spoljašnji tjeslesni zid je ektodermalnog porijekla. Tetraxonia – u ovaj red ubrajaju se četvoroosni i višeosni skeleti od SiO2 3. Kod definitivnih odraslih oblika javlja se najsloženija građa sunđera – LEUKON. Sa rastom mladog sunđera forma tijela se usložnjava i naziva se SIKON. kao i smjena bespolnih i polnih oblika (jedna vrsta metageneze). Osnovna karakteristika dupljara je ta da je najveći dio unutrašnjosti tijela zauzima razgranata duplja (pracrijevo – kolenteron) po čemu je cijeli organizacioni tip životinja dobio naziv. sunđera na kraju tijela se nalazi otvor koji vodi u tjelesnu duplju životinje. Razmnožavanje – najčešće bespolno. Kod dupljara postoji nervni sistem difuznog tipa. Prema unutrašnjosti tijela. a neiskorišteni dio zajedno sa ostacima nesvarene hrane i neiskorištenim kisikom iz vode izbacuje se preko oskuluma. 2. ali postoje i nervni ogranci – vrpca preko kojih se inerviraju svi dijelovi tijela životinje. kada se između ektodermalnog i endodermalnog sloja formiraju spermatozoidi i jajna ćelija koja se izbacuje u spoljašnju sredinu. a unutrašnji tjelesni zid je endodermalnog porijekla. opna oko gemula se rastvara. manji broj vrsta se razmnožava i polno. i sa strane tijela postoje manji otvori i zbog tih otvora ili pora. Osnovna funckija ove duplje je da se u njoj vrši varenje. čula (difuzni tip). polni elementi i ostali organi životinje. Ipak. a unutrašnje ćelije nastavljaju se razvijati do odraslog sunđera. Svi dupljari mogu da se podijele u 3 klase: 26 . što znači da meduze predstavljaju polnu generaciju.Pored ovog otvora. što predstavlja osnovnu funkciju za prikupljanje hrane ili odbrambenu funckiju. Iz polipa se razvijaju oblici koji se nazivaju meduze i u njihovom tijelu se javljaju polni elementi. Pored bespolnog. Calcarea . raniji naziv sunđera bio je porifera. U unutrašnjem sloju tjelesnog zida nalaze se kragnasto uvijene ćelije i one se nazivaju hoanocitne ćelije. U spoljašnjem ektodermalnom sloju nalaze se žarne ćelije ili knide koje imaju funckiju da parališu manju životinjicu ili da izazovu neprijatan bol u dodiru sa drugom životinjom. Kada se uslovi normalizuju. koji se naziva polip. Dendroceratida – sunđeri sa rožnim skeletom koji je u obliku razgranatog stabla 4.

3. Za razliku od metilja i pantljičara u ovoj 27 . putem čega je obezbjeđena inervacija cijelog tijela. 1. 1. a njihovo tijelo je izgrađeno po principu dvozračne simetrije. Organizacioni tip Platodes najčešće je podijeljen na 4 klase. Mišićna vlakna u tom sistemu nemaju jasan oblik pružanja već se nalaze u svim pravcima. Od želudca se odvajaju kanalići koji podsjećaju na radijalne kanaliće meduza. a zauzimaju veliku unutrašnjost tijela. što znači da pripadaju životinjama koje imaju identičnu lijevu i desnu polovinu. Većina rebronoša ima jedan par pipaka koji služe isključivo za hvatanje plijena. ili jeste slabo razvijen. Cestodes (pantljičare) 4. a neki ih svrstavaju u dupljare. što znači da su otovori unutra i na površini tijela. Rebronoše su hermafroditni oblici. Trematodes (metilji) 3. a unutrašljost tijela ispunjena je parenhimskom masom. Ova masa nalazi se u svim dijelovima tijela i „opkoljava“ unutrašnje organe životinje. Platodes (pljosnati crvi) To su životinje bez tipične tjelesne duplje. ali se od njih razlikuju posebno po građi organa za kretanje. U sistemu tih kanalića mogu se izdvojiti tri glavna kanala od kojih jedan polazi prema prednjem dijelu životinje. Turbelaria (trepljasti pljosnati crvi) 2. Osnovni oblik tijela rebronoša je miješak.Hidrozoa – ubrajaju se polipoidni oblici među kojima je i slatkovodna zelena hidra Sciphomendusoa – u ovu klasu ubrajaju se slobodnoplivajući sitni toplomorski oblici među kojima ima i krupnijih oblika koji obuhvataju vrste koje su polna generacija u ciklusu razmnožavanja dupljara. a polni produkti koji se produkuju u tijelu izbacuju se preko usta u spoljašnju sredinu. a to je posledica parazitarnog načina života jer najčešće ovi crvi uzimaju gotove sokove od domaćina preko površine tijela. Anthozoa – u ovu klasu dupljara ponovo se ubrajaju bespolni oblici – polipi koje rjeđe žive sami a češće u kolonijama i grade morske sprudove. Polni organi pljosnatih crva su hermafroditi i vrlo složeno su građeni. Nemertine – to su crvi koji po organizaciji tijela predstavljaju prelaz od pljosnatih ka valjkastim oblicima Turbelaria – to su sitni oblici pljosnatih crva. Ekskretorni sistem je vrlo jednostavan i građen po tipu protonefridija. Ukoliko oko usta postoji 6 takvih tvorevina to su šestozračni dupljari i oni čine potklasu Hexacoralia. ždrijelo vodi u endodermalni želudac koji je takođe spljošten. gdje se vrši klasična oplodnja jajne ćelije sa spermalnom. Nervni sistem je ganglionaran. a ostala 2 vode u unutrašnjost zadnjeg dijela tijela. Na površini tijela postoji potkožno tkivo koje izgrađuje mišićna vlakna. Ako je u regionu usta 4 takva zraka to je potklasa Tetracoralia. Na spoljašnjosti tijela postoji 8 karakterističnih tvorevina koje podsjećaju na rebra i prema tim tvorevinama cijeli organizacioni tip je dobio naziv. Ono izgleda kao spljoštena cijev. 2. ali se od tih ganglija prema unutrašnjosti tijela spuštaju vrpce i od tih vrpca ogranci nerava. ali su prisutni i na vlažnim mjestima. Crijevni sistem ili nije. Iza usnog otvora prema unutrašnjosti tijela nalazi se ektodermalno ždrijelo. Na površini tih pipaka nema žarnih ćelija već je to ljepljivi epitel. Radi se o slobodnoplivajućim morskim oblicima koji imaju sličan oblik tijela kao i meduze. Rebronoše (Ctenophora) Neki autori ih izdvajaju u poseban organizacioni tip. Ovi polipi se mogu podijeliti u odnosu na izgled usnog otvora i ukoliko u regionu usta postoji 8 zrakastih tvorevina to su osmozračni korali i oni su izdvojeni u potklasu Octocoralia. koji uglavnom naseljavaju vodene ekosisteme (i slatkovodne i morske). Nakon oplodnje dešava se brazdanje – dioba jajne ćelije i nestaju sitnije mikromere i krupnije markomere. Pri kraju embrionalnog razvića javlja se začetak trećeg klicinog lista (mezoderma) koji nastaje proliferacijom ćelija između ektoderma i endoderma. Nervni sistem je ganglionarnog tipa i glavninu tog sistema predstavlja subektodermalni splet nervnih čulnih ćelija.

Monogenea – uglavnom se ubrajaju parazitarne forme koje nejčešće parazitiraju na koži ili škrgama riba i često imaju 3 ili više pijavki. 3. Najčešće oblik koji se naziva bobica dolazi u sistem krvotoka prelaznog domaćina a ukoliko definitivni domaćin konzumira takvo meso razvija se odrasli oblik pantljičare. U tom hipodermisu nalaze mnogobrojna jedra. i pseća pantljičara (Tenia echinococus). na prednjem kraju tijelo im je usni a na zadnjem analni otvor. Organizacioni tip valjkastih crva dijeli se u 4 klase: 1. goveđa (Tenia saginata). Trematodes – u ovu klasu ubrajaju se parazitarni oblici kao što su npr veliki metilj (Fasciola (Distomum) hepatica). Odrasli oblici na površini tijela imaju zaštitni sloj koji predstavlja jednu vrstu kutikularnog sloja i štiti tijelo od fermenata digestivnog sistema. Iza glavenog dijela se nalazi vratni dio koji produkuju tjelesni segmenti (proglotis) Ciklus razmnožavnja pantljičare (koji su hermafroditalni oblici) teče smjenom hermafrodnitnog razmnožavanja sa polnim oblikom reprodukcije. Ispod 28 . Ostale zajedniče karakteristike su kao i kod ostalih pljosnatih crva. U vezi sa parazitarnim načinom života na donjen dijelu tijelo postoje pijavke pomoći kojih se jednika učvrsti za podlogu. 2. Veliki metilj u odraslom stadijumu parazitira u žučnim kanalima ovce. koji polne produkte izbacuju u spoljašnju sredinu i nakon oplodnje se razvija larva Pilidium koja postepeno raste do odraslog vrlo izduženog oblika. Ova klasa se dijeli na 2 potklase: 1. Kodpseće pantljičare postoji još komplikovaniji ciklus razvića i to je razmnožavanje vegetativnim putem preko već formirane bobice. Na površini tijela je jedna vrsta kutikularnog sloja a ispod je sloj hipodermisa. Respiratorni organi ne postoje i disajni procesi se obavljaju preko površine kože. 4. Da bi se razmnožavanje odvijalo u kontinuitetu larveni oblik pantljičare mora da dospije u tijelo prelaznog domaćina. ili mali metilj (Fasciola (Distomum) lanciolatum). Površina tijela obrasla je trepljastim tvorevinama koje isključivu služe u svrhu lokomotornih funkcija. ali one postoje kod larvi preko kojih se vrši razvoj do odraslog oblika. Unutar tijela većine vrsta postoje određena zadebljanja i to su njačešće četiri zadebanja od kojih su dva sa strane tijela a po jedno ide leđnom i trbušnom stranom. 2. Nemertine – ubrajaju se pljosnati crvi koji po organizaciji tijelo prestavljaju prelaz ka valjkasim. Kod većine vrsta ne postoje treplje i bičevi i to su životinje sa razdvojenim polovima. Digenea – u ovoj klasi metilji sa dvije pijavke i tu se ubrajaju veliki i mali metilj. Još uvijek ne postoje respiratorni i krvni sistemi. Cestodes – odrasli oblici parazitiraju unutar crijeva beskičmenjaka i to sa glavenim djelom koji je učvršen za unutrašni zid crijeva. Kod odraslih oblika razlikuju se ženke i mužjaci.klasi samo rijetke vrste parazitiraju. U našim vodama česte su vrste roda Planaria. Definitivni odrasli oblici nemaju treplje po površini tijela. NEMATHELMINTES (valjkasti crvi) Ovi crvi imaju primarnu tjelesnu duplju i izduženi oblik tijelo koje još uvijek nije segmentirano i podijeljeno na članke. Najčešće žive u morskim ali i u slatkim vodama. U regionu Banja Luke najčešći oblici su svinjska (Tenia solium). Nemathodes Gordiacea Acehocephala Kinorinha Nematodes – tijelo im je izduženo. Sistem za izlučivanje ili ekskretorni sistem je jednostavne građe i ta građa je po principu izmjenjenih žlijezda kože sličnih protonefridijama.

U vezi sa načinom života i čula ovih životinja su rlativno slabo razvijena . među kojima su stablične. Kao ekskretorni organi funkcionišu metanefrijdije koje su segmentarno raspoređene. a tjelesni segmenti su međusobno odvojeni tankim lamelama koje često imaju epitelijalni karakter. oni se izbacuju u spoljašnju sredinu i da bi se razviće dalje nastavailo treba da dospiju u tijelo prelaznog domaćina. Kod prstenastih glista pojavljuje se sekundarna tjelesna duplja (celom). koja se nalaze u okousnom regionu. Iz tog dijela slijed kratko. Kod njih je dobro razvijen sistem krvotoka a često i disajni organi. Klasa Nemathodes dijeli se 3 klase : 1. Osnovni oblik tijelo je valjkast. Sve člankovite životinje sa obzirom na taj karakter pripadaju grupi Articulata. Prelazni domaćin moe biti i druga odrasla jedinka nematoda. postoje oblici koji se hrane sitnim životinjama ali i parazitarne forme. Kod ženki. Ostale osobine slične su kao i za sve valjkaste crve.pa zadnje crijeova pa analni otvor. plni sistem počinje neparnim otvorom koji prelazi u jedno proširenje i to je jedna vrsta vagini koja se nastavlja u dvije jače razvijene cijevi koje predstavljaju uteruse. Prednji dio crijeva predstavlja jednu vrstu jednjaka sa spoljašnjim čvrstim mišićnim dijelom i spolja je obavijeno čvrstim kutikularnim dijelom. Kod nekih vrsta taj dio ima „ kutikularne zuba“ . Nervni sistem se sastoji od ganglija (ganglionarni tip) a značajnija ganglija je nadždrijelna a prenos nadražaja prema ununtrašnjosti tijelo se posebno vrši putem parnog trbušnog stabla nerava. Telogonia – ova podklas uključuje veliki broj vrsta a sve od njih uglavnom imaju izdužen oblik tijela. Tu se ubraja i dječija glista (Enterlobius verdicularis) i obična glista . Sjemevode se nalazi ispod crijeva a ored sjemenovoda mužjaci imaji i kopulacioni organi koji je u obliku dviej iglice. 3. Crijevo je u obliku cijevi koja se longitudinalno proteže od usnog ka analnom otvoru.Ascaris lumbricoides. Razviće prstenastih glista dešava se preko larvenog stadija i to je larva koja se naziva Trochophora. Bez obzira da li su to jajaj ili je to larveni oblik. iz jednjaka je prednji dio crijeva i to crijevo je relativno tankih zidova. Annelides se dijele u 5 klasa: 1. Chaetopoda – u ovu klasu ubraja se najveći broj vrsta sa tipičnom segmentacijom tijelo. Kod svih vrst postoji relativno dobro razvijen krvotok i to je krvni sistem zatvorenog tipa i glavninu ovog sistema čine dva krvna suda od kojih se jedan pruža iznad a drugi ispod crijeva. A u gornjem sudu krv struji od repa prema glavi a u donjem sudu struji odbrnuto 29 .hipodermisa su mišići a između mišića i tijela je tjelesna duplja. Među vrstama nematoda. Jednike nematoda su razdvojenih polova a ženke i mužjaci su u vriejme polne zrelosti se jasno razlikuju(polni dimorfizam). U ovu klasu ubrajaju se vrste roda Filaria a među njima su vrste koje izazivaju SIONOVU bolest-to podrazumijeva deformaciju kostiju.korijenove. Nologonia – u ovu potklasu ubrajaju se parazitarne forme karakteristična vrsta je čovječia glista (Trichiurus trichiura) 2. Oplođenje jedinke je unutrašnje. Nervni sistem je ganglionaran sačinjen od ždrijelne ganglije u obliku prstena. Thylecida – u ovoj podklasi nalaze se parazitarne forme nematoda kao što su npr. Sve prstenaste gliste imaju tjelo podijeljeno u segmente ali je kod nekih segmentacija jasno izražena a kod nekih manje. Uterusi se sužavaju i prelaze u jajovode a ovi u jajnike koji su končasti. ANNELIDES (prstenaste gliste) Osnovna karakteristika ovih životinja je segmentiranost tijelo (ova segmentiranost javlja se počev od prstenastih glista do životinja najviših sistematskih kategorija). Neke jedinke polažu jaja a ima vrsta koje rađaju žive mlade.osim čula dodira.biljne parazitarne forme . U ovu potklasu ubrjaja se i mali crvenkasti crvi koji parazitiraju u dvanestopalačnom crijevu (Amcilostoma duodenala ). Na sam kraju životinje j erepni region.travne i mnoge namatode koje izazivaju pjegavost korijena. Kod mužjaka postoje končasti sjemenik koji prelazi u izuvijani sjemevod i na kraju muskulozna cijev. Od ovog prstena prema unutrašnjosti tijela odvajajuse nervne vrpce.

muške i ženske. 30 . samo kod nekih vrsta na segmentima postoje pramenovi (čekinje). 3. na tijelu pijavica obično postoje vanjski nabori i većem broju tih nabora na spoljašnjem dijelu tijela odgovara samo jedan unutrašnji segment. 2. Prilikom kretanje pijavke se naizmjenično pričvršćuju ya podlogu pomjerajući tijelo nepred. Ova klasa podijeljena je u 3 potklase: 1. Za razliku od većine drugih prstenastih glista pijavice su hermafroditni oblici. Polne žlijezde. sa obe strane crijeva postoje ispupčenja u koja prilikom parazitiranja može da stane veća količina krvi. Polychaeta – to je raznovrsna i vrstama relativno brojna potklasa. Rotatoria) uglavnom imaju sve karakteristike kao i ostale prstenaste gliste. a ti kanali su povezani kapilarnom mrežom. Ova klasa najčešće se najčešće dijeli u tri potklase : 1. Unutrašnjost tijela pijavice ispunjena je parenhimskom masom unutar koje se nalaze mišića vlakna. i tada se uglavnom hrane tjelesnim sokovima domaćina. Obuhvata slobodno plivajuće vrste ili se nastanjuje unutar posebnih cjevčica koje luči organizam jedinke. Nervni sistem je ganglionaran a polni produkti se izbacuju van preko nefridija. Čula nisu baš dobro razvijena i uglavnom su prilagođena načinu života. Na tijelu pijavica uočavaju se pijavke. Acantohobdellida – pijavice sa čekinjama 2. Jedan od ta 4 kanala pruža se leđno. Početak crijeva proširen je u čvršću tvorevinu koja na neki način predstavlja ždrijelo. Krvni sistem pijavice predstavljen je sa 4 uzdužna «kanala».ali su tamo rijeđe. Hirudinea – klasa hirudinea predstavlja drugu klasu prstenastih glista . Oligochaeta – tu pripadaju vrste od kojih je većina sitnija od prethodnih ali za razliku od njih imaju po segmentima sitnije čekinje. Sa obziraom da prstenaste gliste nemaju izdiferencirano srce potiskivanje krvi obavljaju kontraktilni centri najčešće smješteni u zidovima krvnih sudova. koje žive u vodi mogu da plivaju i pokreću tijelo vijugajući. U ustima pijavice nalaze se hitinski izraštaji (najčešće 3) i to je jedna vrsta pločica pomoću kojih pijavica progrize kožu domaćina. Rhinobdellida – pijavice sa rilicom 3. To su jedinke razdvojenih polova način razmnožavanja polni. U čistim vodama žive vrste roda Tubifex a tu pripada i kišna glista Lumbricus terestris. Najveći broj vrsta nemaju nikakve nogice ili čekinje pomoću kojih se vrši kretanje tj. Veličina tijelo im je mala i imaju skoro istu segmentaciju tijelo i to je homonomna segmentacija. u čemu učestvuje mišićni sistm. Većina vrsta imaju na segmentima dobro razvijene nožice (pauropodije). Ostale klase prstenastih glista (Echiurida. Neke od pijavica predstavljaju egzoparazitske oblike. ali neke druge tjelesne tečnosti koja se kasnije iskorištava. pijavice imaju u pljuvačnim žlijezdama jedan sekret koji se luči na ranu i sprečava zgrušavanje krvi. ali istovremeno služi za jače pričvršćivanje. Pijavice žive isključivo u vodenoj sredini.od glave prema zadnjem dijelu tijelo. Ovi bočni kanali imaju više kontraktilnih karakteristika (zamjenjuju srce). raspoređene su po segmentima 2. Druge pijavice. Archycobdellida – to su čeljusne pijavice. U procesima ekskrecije ove ćelije se raspadaju a njihov sadržaj se preko nefridija izbacuje u spoljašnju sredinu. a 2 preostala pružaju se bočno. koje djeluje prilikom uzimanja krvi kao «pumpa». Sa obzirom da većina vrsta živi u vodi glavnina raspiratornog procesa se obavlja preko jedne vrste respiratornih škrga. bilo da su to mora ili slane vode. Pariapulida. Archiannelides – predstavljaju grupu prstenastih crva od kojih najveći broj živi u morima i to su primitivni prstenasti crvi. jedino je dobro razvijeno čulo dodira koje je u okolousnom regionu. tu se ubraja i medicinska pijavica (Hirudo medicinalis). drugi trbušnom stranom. dok se mogu sresti i na kopnu. Krv se mora koristiti u svježem stanju i da ne bi došlo do zgrušavanja krvi. U procesima izlučivanja ne učestvuju samo metanefridije već i ekskretne ćelije koje se nazivaju horagoge i kojim ima puno iznad i ispod crijeva. od kojih je jedna obično na ventralnom dijelu druge polovine tijelo i služi za pričvršćivanje. Druga pijavka nalazi se sa donje strani ili u usnom regionu i služi pri pomaganju prilikom uzimanja hrane.

ali broj njihovim članaka je manji u odnosu na prethodne (prstenaste gliste) i najčešće se radi o 3 segmenta tijela. srednjeg i zadnjeg dijela. U ovom podtipu su i paukolike životinje koje jedine imaju disajne procese u vazdušnoj sredini. 2. prostor se spaja u jedinstvenu cjelinu i tako nastaje jedinstvena tjelesna duplja. U vrijeme polne zrelosti mužjaci i ženke se razlikuju prema nekim sekundarnim karakteristikama i to je pojava polnog dimorfizma. ali kasnije zidovi duplje nestaju . Najveći broj vrsta imaju odvojene polove i kod gotovo svih zglavkara je polni način reprodukcije. ARACHNOIDEA (paukolike životinje) 5. U regionu srednjeg crijeva postoje žlijezde koje luče sekrete u tom regionu i pomažu lakšem varenju hrane. Crijevni aparat jasno je građen od prednjeg. ali se rakovi 31 . a njihovo tijelo je prekriveno čvrstom supstancom – oklopom i u sastav te supstance ulazi CaCO3 . Površina tijela pokrivena je čvrstom supstancom i ta supstanca se često naziva i kutikula i ona je jače razvijena na člancima nego mjestima gdje se članci spajaju. članci su različiti i imaju specifične nazive u pojedinim regionima tijela. TARDIGRADA (svi vodeni zglavkari) Crustacea – imaju najveći broj zajedničkih karakteristika kao i svi zglavkari. U takvoj organizaciji tijela kod većine vrsta se dešava presvlačenje kutikule koje je često praćeno preobražajem vrste. Ovaj podtip najčešće se dijeli na vrste koje su svrstane u šest klasa: 1. BRACHIOPODA – crvuljci slični mekušcima 4. Bez obzira da li su iz vodene ili kopnene sredine. U sistemu krvotoka pojavljuje se pulsirajući organ – srce. Rakovi dišu na specijalno građene škrge (jednostavniji tip škrga nego kod riba) i mnogobrojne vrste rakova naseljavaju vodene ekosisteme (morske i slatkovodne). članci u njihovom tijelu slijede jedan iza drugog i ponekad su jasno odvojeni dijelom ili cijelom površinom mišića. Organizacioni tip Artrhropoda dijeli se na dva velika podtipa : 1. a u njihov sastav ulaze članci od kojih svaki segment ima naziv. Rakove su nazivali i ljuskari. CRUSTACEA (rakovi) 2. GEPHYRE (zvjezdasti crvuljci).Poseban organizacioni tip predstavljaju CRVULJCI (VERMIDEA) koji takođe pripadaju segmentiranim životinjama. BRYOZOA – uglavnom sesilni organizmi dna 3. Životinja intenzivno raste. Crvuljci se najčešće dijele u 4 klase: 1. PANTOPODA (morski pauci) 6. Kod većine vrsta zglavkara postoje dobro razvijeni udovi ili ekstremiteti i oni su vezani za centralni dio tijela pokretljivim vezama i ovi udovi slično su građeni kao i cijelo tijelo životnje. Nervni sistem je ganglionarnog tipa ali se posebno izdvaja lanac trbušnih ganglija. Bez obzira u kom dijelu tijela se nalaze. Ovi crvuljci uglavnom naseljavaju morski bentos (dno) 2. a ekskretorne organe predstavljaju modifikovane nefridije ili MALPIGIJEVI SUDOVI. Osnovnu građu tijela čini poprečno-prugasta struktura i upravo ta struktura omogućila je da se kod nekih vrsta (insekti) razvijaju neki organi sa brzim treperenjem – krila. Za vrijeme embrionalne faze razvoja pojavljuje se nesegmentirana tjelesna duplja. PHORONIDA – u ovu klasu ubrajaju se malobrojne vrste crvuljaka čije je tijelo uglavnom sakriveno u vlastitu “cjevčicu” ZGLAVKARI – Artrhropoda Zglavkari predstavljaju najmnogobrojniji organizacioni tip u životinjskom svijetu (oko 500 000 vrsta i pod vrsta) i predstavljaju ČLANKOVITE ŽIVOTINjE sa bilateralnom simetrijom. PALEOSTRACA (između školjki i rakova) 4. ali i neke specifičnosti. BRANCHIATA TRACHEATA Prvi podtip (Branchiata) obuhvata uglavnom sve vrste u vodenoj sredini i oni disajne procese obavljaju škrgama. dok je kutikula mekana i to je najčešće nakon presvlačenja. TRILOBITA (trilobit) 3.

U ovu potklasu ubrajaju se riječni rakovi. Na tijelu pauka postoje 4 para nogu i to u grudnom regionu. pedipalpi «lažne škorpije». Tijelo pauka i njihovih srodnika sastoji se od glaveno-grudnog dijela i abdomenalnog dijela. S obzirom da je segmentirano tijelo kod rakova postoji sraslost glavenih i grudnih segmenata i ovaj dio tijelo se naziva CEPHALOTORAX. TRILOBITA – u ovu klasu se ubrajaju izumrli rakovi koji su živjeli u paleozoiku i to u morima. TARDIGRADA – ova klasa obuhvata sitne zglavkare (najčešće slatkovodne vrste) koji su veliki oko 1 mm. Manji broj insekata živi u zemlji i pripada tzv. Insekti su po segmentiranosti tijela slični prstenastim glistama koje imaju homonomnu segmentaciju tijela. krpelji i slične vrste. Klasa CRUSTACEA dijeli se na 2 potklase: 1. U ekskretornom sistemu funkcionišu salne žlijezde koje se najčešće izlijevaju pri otvorima prvog ili trećeg para nogu. kosci. Noge rakova su člankovite i pri krajevima se račvaju. U razviću rakova dešava se metamorfoza gdje se kod nižih rakova larva NAUPLIUS preobražava u odraslu jedinku. U trbuhu se nalazi različit broj segmenata i broj tih segmenata predstavlja biosistematski karakter vrste. Organi za dodir i miris se nalaze na prvim antenama. beskrilnim insektima koji se ubrajaju u potklasu APTERYGOTA. Kod viših rakova larva ZOA se takođe preobražava u odraslog raka. ARACHNOIDEA – u ovu klasu se ubrajaju paukolike životinje i one jedine iz ovog podtipa uzimaju atmosferski O2. Disanje obavljaju trahejama koje su građene od mnogobrojnih listića između kojih se nalazi vazdušni prostor. ali su segmenti u tijelu različiti i to je tip heteronomne segmentacije. U regionu digestivnog trakta postoji želudac koji je snabdjeven aparatom za sitnjenje hrane. a disanje se obavlja preko površine tijelo. pauci i njihovi srodnici uglavnom legu jaja.mogu sresti i na vlažnim mjestima. a izuzev kod škorpija i nekih grinja koje rađaju žive mlade. Najveći broj vrsta pauka hrani se isisavanjem tjelesnih sokova iz žrtve. TRACHEATA (podtip suvozemnih zglavkara) Klasa INSECTA . Najveći broj rakova imaju odvojene polove i polni način reprodukcije a samo rijetke vrste su hermafroditi. U trbušnom dijelu nalazi se poptuno drugačiji tip segmenata i to su ABDOMENALNI SEGMENTI. MALACOSTRACA (viši rakovi) U prvu potklasu (Entomostraca) ubrajaju se niži račići koji se nazivaju vodene buve. Nauka koja proučava insekte je ENTOMOLOGIJA. Pauci imaju člankovite noge i najčešće se radi o 7 članaka i na kraju zadnjeg članka postoje kandžice koje pomažu u kretanju jedinke. ali i neke morske vrste kao što su KRABE. 10-ak redova. PALEOSTRACA – u ovu klasu se ubrajaju jedinke pod zajedničkim nazivom RAKOŠKORPIJE i one su pred izumiranjem i naseljavaju isključivo mora.OPŠTE KARAKTERISTIKE INSEKATA: Velika većina insekata živi iznad površine zemlje u vazdušnoj sredini i disajne procese obavlja dušnjačkim cijevima – trahejama. Rakovi imaju parne facetovane oči ali i neparno oko na čelu. Najveći broj karakterisitika je isti kao i za sve vodene zglavakare. a među njima su i vrste roda Daphnia. U drugu potklasu (malacostraca) nalazi se veliki broj vrsta. a zadnji dio je nečlankoviti trbuh. Tijelo insekata sastavljeno je uglavnom od 3 segmenta i to su glaveni region 32 . Insekti imaju izraženu segmentaciju tijela. Škrge se nalaze u prednjem dijelu tijela. a u regionu usta se nalaze gornje i donje vilice (maxille i mandibule). ENTOMOSTRACA (niži rakovi) 2. U ovom redu pripadaju razni pauci i njihovi srodnici kao i škorpije. Prednji dio tijelo najčešće ima 4 članka. Na glavi rakova obično se nalazi 2 para pipaka (antena). Kod većine vrsta postoje mužjaci i ženke. Neke riječne vrste rakova imaju redukovane škrge. a to su najčešće hitinski izraštaji na unutrašnjoj strani želudca. Neke vrste vode poluparazitski ili parazitski način života i veliki su od 1-15 cm. PANTOPODA – u ovu klasu se ubrajaju vrste koje se nazivaju «morski pauci» i koji liče paucima ali se po drugim osobinama izdvajaju. Tu pripadaju i planktonski račići (COPEPODA). To je jedna od prilagodbi koja ima pomaže u kretanju kroz vodu. ali uvijek na mjestima koja su najviše izložena strujanju svježe vode.

I prednja i zadnja krila su smanjena ili zakržljala Digestivni ili probavni sistem počinje prednjim regionom u kojem se nalaze neke pljuvačne žlijezde zatim slijede različito diferencirani regioni crijeva. Glavu insekata «čini» čvrsta glatka čahura koja obuhvata dijelove koji su srasli po «šavovima». a najviše se međusobno razlikuju po broju nerava (inervaciji) u regionu krila. zatim u dijelu segmenta i potpuno suženi trbuh kao kod mrava. Prednja su veća od zadnjih 2. Iza prednjeg slijedi srednje crijevo koje je kod nekih vrsta prošireno sa bočnim izraštajima i završava se takođe mišićem koji ima istu funckiju (VALVULA PYLORICA). Prednje crijevo se naziva STONODEUM. Oblik trbuha insekata je različit. Način vezivanja grudi ili trbuha može biti cijelom širinom. Ispod kutikule. Prednje crijevo služi za provođene unijete hrane i pripremu za razlaganje. Kao odrasle jednike imaju bilaterlanu simetriju tijela. grudni (THORAX) i trbušni (ABDOMEN). Iza grudi dolazi trbušni dio. vretenast. srkanje. ovalan ili loptast. Svaki od ovih segmenata je sastavljen iz 4 kutikularna dijela. Iza srednjeg crijeva dolazi zadnje crijevo koje je završni dio sistema i podijeljeno je na prednji uži dio (ILLEON). Pipci se sastoje iz bazalnog dijela koji je užljebljen u glavenu čahuru. a zadnje PROCTODEUM. Prednja krila su smanjena a zadnja dobro razvijena 4. kutikula može biti različite boje. a ponekad različito obojena. Usni aparat insekata je složeno građen i uslovljen načinom ishrane. Na vrhovima pipaka nalaze se neka od čula. Na glavi se razlikuju dijelovi koji predstavljaju tjeme (VERTEX). a oči su uglavnom facetovanog tipa (mozaične). Na prelazu između prednjeg i zadnjeg crijeva izlijevaju se odvodi ekskretornih organa – Malpigijevih sudova. Boja krila može biti prozirna ili bezbojna. Krila insekata su bočna ispupčenja kutikule i postoji nekoliko slučajeva veličine krila: 1. Iza glave slijedi grudni region (THORAX). zatim jednjak (ESOPHAGUS) pa slijedi prednji dio želudca (PROVENTRICULUS) i još mišić (VALVULA CARDIACA) čija je osnovna funkcija da sprečava povrat hrane iz narednog dijela crijeva. a sa strane nalazi se guša (GULA). kod mužjaka dodaci za pridržavanje ženki tokom parenja. Krv cirkuliše zahvaljujući kontrakcijama pulsirajućeg organa. glatka ili naborana. Grudne noge insekata takođe su člankovite i sastoje se od bazalnog dijela (COXA) zatim slijedi netipična čašica (TROCHANTER). a još dublje su mišići i ligamenti za koje su učvršćeni unutrašnji organi. daleko jednostavnije od grudnih nogu. U hipodermisu su ćelije koje hrane dlaku. temperaturno čulo itd. zatim slijedi člankoviti dio i na kraju je izduženi bičoliki dio. kod nekih 1). a pored toga se nalaze i proste oči tipa OCELA. a zadnji segment u trbuhu se nazuva TELSON. koji je sastavljen od manje više 11 segmenata. lizanje itd. srednje MEZENTEUM. zatim oči i usni aparat. srednja pločica (CLYPEUS). Krila su različita kako po veličini tako i po boji. Krvni sistem je zatvorenog tipa ali je nepotpun jer se krv zalijeva po tjelesnoj duplji i ulazi u noge insekata. ali se u ovom dijelu crijeva vrši i djelimično razlaganje hranjive komponente. nose spoljašnju genitalnu strukturu. iza je zatiljak (OCCIPUT). Prednja krila su hitinizirana 3. a pri cirkulaciji pomaže i tjelesna duplja. Spoljašnjost je obavijena čvrstom supstancom i vrlo često se ta supstanca naziva kutikula. Iza grudnog. koja se kod nekih vrsta transformiše u žaoku (OSE) I na trbuhu postoje noge. mirisa. prema unutrašnjosti je sloj hipodermisa. slijedi trbušni ili abdomenalni dio koji najčešće uključuje 11 trbušnih segmenata. koji ja najčešće sastavljen iz 3 stopljena segmenta. kao i od 2 bočne ploče. Položaj i broj nerava u tkivima uglavnom se smatra biosistematskom karakteristikom vrste. Veoma često se gornji sloj kutikule naziva epikutikula i ona je nešto mekša. Sa strane glavenog regiona nalaze se bočni dijelovi koji na neki način predstavljaju «obraze» (GENEE). a dole su razvijena čula opipa. Prednje crijevo započinje usnim regionom koji se nastavlja u ždrijelo (PHARINX). najčešće deveti. a kod ženki je tu najčećše legalica (dio kroz koji izlaze jaja). golenjača (TIBIA) i stopalo (METATARSUS) na kome su najčešće dvije kandžice. zatim čelo (FRONS). ukusa. U grudnom dijelu koji obuhvata nekoliko sraslih prstenova nalaze se 3 para nogu i krila (kod nekih vrsta 2 para. Ovaj 33 . i na kraju je analni otvor. Trbušni segmenti.(CAPUT). Raniji naziv za insekte zbog postojanja 6 grudnih nogu bio je hexapoda. Osnovni tip usnog aparata je usni aparat za grickanje. žlijezde koje najčešće luče vosak i neke «odbijajuće» mirise. Grudi i noge su prilagođene funkciji koju obavljaju. kutnjača (FEMUR). središni nešto deblji dio zadnjeg crijeva koji se naziva COLON i na kraju je rektalni dio (RECTUM). Na glavi postoje pipci i antene. i to iz gornje i donje kutikularne ploče. Pipci koji postoje na vrhu glave su člankoviti. Mogu imati dlačice ili ljuspice a mogu da budu i hitinizirana i kod većine insekata tada ne služe za letenje (stjenice). Kao i krila. ali postoje i usni aparat za sisanje.

Orthoptera (pravokrilci) – najveći broj vrsta ima prednji par krila koji je hitiniziran i služi kao zaštita zadnjim krilima. Muški polni organi se sastoje iz dva segmenta građena od sjemenih cjevčica. Ovi parni sjemevodi uviru u neparni sjemevod gdje postoji mišićna muskulatura za izbacivanje sjemene tečnosti. Protura 2. Tercijalne – potpuno različite Kod nekih se poslije larve pojavljuje stadijum LUTKE – odrasli oblik insekta je IMAGO. Insekti uzimaju hranu u sva tri agregatna stanja. zatim parni jajovod. a iza je neparni prostor (vaginalni. Diptura 4. međusobno povezane i odvojene mišićnim zaliscima. Apterygota i Pterygota. 1. Ova potklasa se dijeli na veliki broj redova. prednja krila hitinizirana i duga. Insekti imaju razdvojene polove. APTERYGOTA – obuhvata relativno jednostavno građene insekte koji pripadaju beskrilnoj grupi insekata.cjevasti kontraktilni organ leži duž leđne strane tijela i pruža se cijelom dužinom od glave do kraja repa. Ovom sistemu pripadaju i parni sjemevodi koji su na donjem kraju prošireni u sjemene mjehure. 3. 2. tako da dozvoljavaju samo jednosmjerno kretanja krvi od glave prema zadnjem dijelu tijela. Velika većina su biljne štetočine i često se nazivaju biljne vaši 34 . PTERYGOTA – u ovu klasu ubrajaju se «krilati» insekti koji obuhvataju mnogobrojne vrste složene građe. Collembola 3. Ženske polne organe predstavljaju jajnici. Najveći broj vrsta razvija se direktno (bez preobražaja) i ova potklasa se dijeli najčešće na 4 reda: 1. Homoptera (jednakokrilci) – ove vrste imaju usni aparat za bodenje. i veći dio – trbušnu duplju. Svaka komorica ima bočne otvori ili OSTIOLE koji imaju funkciju da zajedno sa zaliscima spreče ulazak jednom usisane krvi. uterusni) prostor gdje se deponoju jajne ćelije a ponekad se mogu izbaciti van organizma. Ovom sistemu pripada i kopulatorni organ mužjaka. najčešće duža od trbušnog ili abdomenalnog dijela. kojima ovi insekti lete. a posebno značajne su ganglije u glavenom i grudnom regionu i trbušni lanac ganglija. Ženskom reproduktivnom sistemu pripadaju i sjemene kesice. Karakteristična vrsta je čovječja vaš. Postoji i partenogenetsko razviće gdje se iz neoplođenih jaja razvijaju jednike a kod nekih parazitskih osica iz neoplođenih jaja razvijaju se začeci organizma koji se dalje razvijaju u larvu određenog pola a kasnije u odralsu jedinku – poliembrionija. Blataria (bubašvabe) – ovi insekti imaju duge pipke. Sastoji se od kontraktilnog dijela i aorte. Sekundarne larve – slične odraslim ali imaju posebne organe koji se gube kad se potpuno razviju 3. Nervni sistem je ganglionaran. Kontraktilni dio je razdijeljen u komorice. kao i muške polne žlijezde. Tu se čuva sperma do oplodnje. zatim kesica za sparivanje i ljepljive žlijezde i legalica (žaoka). Primarne larve – slične odraslom insektu ali nemaju polne organe i krila i nemaju ni larvene organe 2. Anoplura (vaši) – ovi insekti najčešće parazitiraju na tijelu čovjeka i pojedinih sisara. a samo kod nekih vrsta se javlja hermafroditizam i to je pojava koja se naziva GINANDROMORFIZAM. SISTEMATIKA INSEKATA Insekti predstavljaju klasu suvozemnih zglavkara i dijele se na dvije velike potklase. 4. Kod insekata postoji mišićna dijafragma koja horizontalno dijeli šupljinu na dva dijela i to na manji dio – perikardni sinus. Thysamura Najbrojni red je Collembola i tu spada veliki broj insekata koji živi u zemlji ili na samoj površini zemlje. Razviće insekata se dešava preko larvi i u odnosu kako larve izgledaju razlikuju se 3 osnovna oblika: 1. Zadnji par nogu je nešto duži i te noge su prilagođene skakanju. Poznati insekat je «putujući» skakavac.

8. Mogu da žive u vodi i kao disajni aparat koriste jednostavne škrge. pčela itd. Ovaj sistem počinje od prednjeg crijeva od kojeg polazi 5 radijalnih kanala. PUŽEVI (Gastropoda) 2. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) 3. već štetne supstance iz organizma izbacuju ameboidne ćelije. Najveći broj puževa je u grupi suvozemnih jedniki među kojima je i vinogradarski puž Helix pomatia. Između tih dijelova ljušture nalazi se mišićna tvorevina – stopalo. Pluća imaju vezu sa spoljnom sredinom preko otvora plašta SPIRACULUM. 9. Ove životinje imaju prostranu tjelesnu duplju sekundarnog tipa. ali difuznog tipa. Disajni organi su razni tipovi škrga. Heteroptera (stjenice) – prednji par krila djelimično hitiniziran i u prirodnim uslovima hrane se sisanjem sokova iz nadzemnih dijelova biljki. Kao organ za kretanja služi neparni mišić na trbušnoj strani – stopalo. Najveći broj leptira nisu štetočina kao što su to npr. Obuhvataju jedinke iz 3 klase: 1. Lepidoptera (leptiri) – imaju oba krila i prednja i zadnja. 6. Na kraju nožica su kontraktilne ambule. Hymenoptera (opnokrilci) – u ovaj red se ubrajaju mnoge vrste osa. Poznata je npr. Na ljušturi postoje otvori preko kojih se uzima i izbacuje voda preko spoljašnje sredine. Aphanoptera (buhe) – većina vrsta parazitira na sisarima. Pluća su kožna proširenja u vidu plašta i u njima se nalazi veliki broj krvnih kapilara. Ova krila grade dokrila koja štite zadnja krila kojima ovi insekti lete. kamenog kanala i u tom trenutku sistem se napuni vodom i nožice se ispruže a odliv vode iz tog sisteme uzrokuje povlačenje tih nožica. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) PUŽEVI – bilateralnu simetriju tijela puževa čini specifičnost uvijene ljušture i unutar tog prostora nalaze se svi unutrašnji organi. Thysanoptera (trips-insekti) – najčešće sitniji od ostalih imaju usni aparat za sisanje i bodenje. Od ovih kanala se odvajaju bočni ili poprečni sudovi koji se završavaju mišićnim tvorevinama – ambulaklarnim nožicama. 7. a površina tijela je prekrivena sitnim i često obojenim hitiniziranim ljuspica. Ostale 35 . ECHINOIDEA (morski ježevi).BODLJOKOŠCI Osnovna karakteristika građe je petozračna radijalna simetrija. Svi bodljokošci imaju prostranu tjelesnu duplju. ECHINODERMATA . Coleoptera (tvrdokrilci) – ovo je red sa najvećim brojem vrsta i većina tih vrsta imaju hitinizirana prednja krila. koje zajedno sa štetnim supstancama dolaze u spoljašnju sredinu ili kroz škrge ili kroz tanje dijelove tjelesnog omotača.5. Neuroptera (mrežokrilci) – doživljavaju potpun preobražaj a larve iz kojih se razvijaju odrasli najčešće žive u vodi. pseća buha 10. Najpoznatiji predstavnici su CRINOIDEA (morski krinovi). MOLLUSCA – MEKUŠCI Ovo su bilateralno simetrične životinje i na leđnoj strani postoji ljuštura koju luče žlijezde spoljašnjeg epitela. Važna osobina je postojanje krečnog skeleta ispod ektoderma i on se najčešće nalazi u vezivnom tkivu. Diptera (dvokrilci) – u ovaj red se ubrajaju razni komarci i obadi 11. Glaveni region školjki nije tipičan i predstavlja «zakržljali» dio tijela. Nervni sistem je ganglionaran. Na glavenom regionu puževa nalaze se dva para pipaka koje se usljed priliva i doliva krvi mogu ispružati ili uvlačiti. dok suvozemni puževi dišu na pluća. Punjenje vodom vrši se iz centralnog tzv. Pri bazi pipaka nalaze se oči. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) – imaju bočno spoljšteno tijelo koje je pokriveno plaštenim naborima koji nose ljušturu koja je sastavljena iz dva dijela i ti dijelovi su kapci ljušture. Manji broj su puževi «golaći». a bodljokošci nemaju ekskretorne organe. Prostor između duplje ispunjen je parenhimskom masom. Punjenje tog sistema omogućuje povećanje i smanjenje pritiska. ASTEROIDEA (morske zvjezde). nervni sistem je ganglionaran i ovaj sistem ima obilježja petozračne radijalne simetrije. Lokomotorne funkcije se obavljaju AMBULAKLARNIM sistemom. Simetrija je izražena i u unutrašnoj i spoljašnjoj strani tijela. Na taj način životinja se kreće. leptiri kupusari 12.

TUNICATA – obuhvata ascidije ili plaštaše 3. tzv. Srce je u perikardičnoj duplji i sastoji se od jedne pretkomore i jedne komore. kopljasta ribica 4. Dio lobanjske čahure. Koža ovih jedinki je gola a na bočnim stranama iza glavenog regiona su bočni prorezi. i slični organizmi. ali se ističu veliki mirisni režnjevi. horda se zadržava duži period. vegetativni i autonomni dio. Ogromna većina je razdvojenih polova. Ova supstanca je smještena najčešće iznad crijeva i to je osovinski organ jedinki. Sam kičmeni stub je COLUMNA VERTEBRALIS. Najveći broj pršljenova imaju ribe i zmije. a manji broj su hermafroditi. Unutrašnjost tijela zauzima tjelesna duplja CELOM. ACRANIA – obuhvata manji broj vrsta koje nemaju u poptunosti formiran glaveni region i tu pripata Amphioxus lanceolatus. CRANIUM ili lobanja štiti mozak kičmanjaka. 36 . a eksktretorni organi imaju u osnovi građu nefrijdija. Kod nižih kičmenjaka ANAMNIA lobanja je hrskavičava a kod većine ostalih je koštana. Kod nekih hordata. 2. Glavni ekskretorni organi su bubrezi koji stoje u vezi sa polnim sistemom i čine jedinstveni UROGENITALNI dio tijela. dok je ispod horde crijevni sistem. a kod nekih je prisutna samo u embrionalnoj i postembrionalnoj fazi razvoj. Osnovne funckije je da se voda istiskuje iz plaštane duplje. Kolouste su razdvojenih polova i tokom razvića do odraslog oblika dešava se metamorfoza a larva iz koje se razvijaju se smatra posebnom jednikom. Pored craniuma postoji i kičmeni stub koji je sastavljen od pojedniačnih kičmenih pršljenova. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) – osnovna karakteristika je to da je stopalo preobraženo u ljevkastu tvorevnu. Kod vodenih hordata od prednjeg dijela crijeva nastaju škržni prorezi koji se kod suvozemnih hordata javljaju tokom embrionalne faze života. Kod većine hordata iznad horde se javlja nervni sistem u obliku cijevi. Dijele se na četiri podtipa 1. lignje. Za njih je takođe karakteristično postojanje mastiljave kese iz koje oni ispuštaju zaštitnu boju. formira se preobrazbom prednjih kičmenih pršljenova. Nervni sistem čine centralni. Cyclostoma. CHORDATA Za njih je karakteristično postojanje vezivne supstance koja se naziva horda. Prva klasa kičmenjaka. U ovu klasu ubrajaju se mnoge sipe. CHAEMICHORDATA – obuhvata manji broj jedniki uglavnom morske organizme koji nemaju tipičnu hordu kao osovnski skeleta već je ta horda u vidu hordalnih izraštaja. ostrige) mogu se gajiti. Centralni dio je cjevastog tipa – kičmena moždina. Po spoljašnjem izgledu imaju izdužen oblik tijela i nemaju vilice.karakteristike su zajedničke kao i za sve mekušce. Neke od ovih školjki (kamenice. Javlja se različito građeno srce. S obzirom da se samo u embrionalnom razvoju javlja horda osovinski skelet kod riba se u postembrionalnom razviću zamjenjuje sa hrskavičavim odnosno koštanim elementima. Broj pršljenova kod raznih vrsta je specifičan i predstavlja biosistematski karakter vrste. obuhvata jednike koje se zovu «bezvilične» ribe i to su uglavnom stanovnici vodenih sredina. U sistemu crijeva nema jasno diferenciranog želučanog dijela. RIBE – PISCES Ribe predstavljaju drugu klasu vodenih kičmenjaka koje sa ubzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. periferni. Kod kičmenjaka horda se javlja samo tokom embroinalnog razvića. Većina vrsta su ektoparaziti na koži kičmenjaka viših sistematskih kategorija. Mozak je jednostavan. riba. VERTEBRATA – kičmenjaci VERTEBRATA – KIČMENJACI Po složenosti građe tijela dostigli su najveći evolutivni razvoj i imaju u potpunosti razvijen glaveni region i to je podtip CRANIOTA.

itd. Dužina crijeva kod riba uslovljena je načinom ishrane. Glavni skelet riba čine lobanja i visceralni skelet. Prije ulaska u pretkomoru srca redukovana krv iz tijela se nakuplja u tvorevinama VENOZNIM SINUSIMA (sinus venosus). Među ove gmizavce ubrajaju se zmije. Organi bočne linije vrše «obavještavanje» ribe o svim ekološkim faktorima sredine u kojoj živi. U drugu potklasu OSTEICHTYES ubrajaju se ribe kod kojih se javljaju koštani elementi u osovinskom skeletu i tu se ubraja većina vrsta koje imaju šira kosmopolitsko rasprostranjenje. a vrlo značajna promjena je prelazak sa škržnog na plućno disanje. Ekskretnorni sistem riba su parni organi bubrezi koji se nalaze iznad crijeva. URODELA (GYMNOPHIONA) – repati vodozemci Među žabama u ovom regionu poznate su zelene i smeđe žabe koje se mogu naći u vodi i na kopnu. GMIZAVCI – REPTILIA Gmizavci predstavljaju prvu klasu kopnenih kičmenjaka koji sa obzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. zadim ždrijelo. Na površini kože javlja se pokožica a posebno je značajan sloj orožnalih ćelija (stratum corneum). tanko i debelo crijevo i na kraju analni otvor. U odnosu na prethodnu klasu. oslić. Najčešće zauzimaju prostor odmah iza glave prema repu. Krvni sistem je zatvorenog tipa. Na glavi i trbuhu još se stvaraju rožne ploče (kornjače) i na tim mjestima kožno disanje je svedeno na minimum. Kod zmija postoji specefičnost u pogledu građe glavenog skeleta jer donja vilica nije zglobljena sa donjom (savitljive su i omogućavaju zmijama da progutaju krupniji plijen). Visceralni skelet predstavljaju koštani elementi u nivou prednjeg dijela crijeva. Sastoji se iz 2 pretkomore i jedne komore. kao i promjene koje se odnose na građu organa za kretanje vodozemaca po kopnu. tako da se na vertebri (kičmi) može razlikovati samo grudni ustvari trbušni region. a u toj komori je nepotpuna 37 . Skelet gmizavaca je u potpunosti okoštao. VODOZEMCI . ajkula. ribe. Iz ove tvorevine se krv škržnim arterijama dovodi prema škrgama i tu se oksidiše. Bez obzira što borave u vodi sve vrste dišu plućima različite građe. Vodozemci se ubrajaju u pojkilotermne životinje. Kičmenica je čvrsta (nije zglobljeno spojena sa glavom – craniumom). Kod nekih vodozemaca desile su se neke promjene u organizaciji tijela. a komora ostaje jedinstvena i zbog ovakve građe srca dolazi do djelimičnog miješanja oksidovane i redukovane krvi. jer kod riba još uvijek ne postoji razvijena grudna kost za koju se vežu nastavci kičmenih pršljenova (rebara) kao što je to slučaj kod ptica ili sisara. Vratni dio kičmenice nije izdiferenciran. Klasa vodozemaca najčešće se dijeli na 3 velike potklase: 1. Kod riba je dobro razvijena jetra. Kičmenjaci viših sistematskih kategorija imaju mehanizme održavanja stalne temperature tijela i prema tom karakteru predstavljaju homeotermne životinje.Kod morskih pasa. Jedna od karakteristika riba je da na površini tijela postoji pokrov (krljušti) i te krljušti mogu biti različitog tipa. Disanje larvenih oblika kod žaba (punoglavaca) vrši se škrgama.AMPHIBIA Vodozemci predstavljaju treću klasu vodenih kičmenjaka koji pripadaju grupi Anamnia. raža nastaje hrskavičavi skelet i prema tom kriterijumu ove ribe pripadaju potklasi CHONDRICHTYES. i srce vodozemaca trpi promjene. a oksidovana krv polazi iz tvorevine koja se naziva ARTERIJSKI BULUS (bulbus arteriosus). a u sistemu krvotoka postoji srce koje još uvijek nije u potpunosti izdiferencirano i sastoji se od jedne komore i jedne pretkomore. Crijevni trakt počinje usnim regionom. APODA (CAUDATA) – beznogi vodozemci 2. šaran. Kod riba ima postoje dobro razvijena čula i postoji još jedno čulo koje se nalazi na boku i to je čulo bočne linije. a među njima su npr. ANURA (žabe) 3. Najčešće se razvija još jedna pretkomora. i ta dužina predstavlja biosistematski karakteristiku.. som . pastrmka. Kroz srce riba teče samo redukovana krv. U sistemu krvotoka postoji srce koje je nešto složenije građe u odnosu na vodozemce. a odrasli oblici dišu plućima.. jednjak. Kičmeni pršljenovi imaju nastavke koji se slobodno završavaju u tijelu (riblje kosti). jer im temperatura tijela u najvećoj mjeri zavisi od sredine u kojoj se nalaze. Ribe pripadaju kičmenjacima i imaju veći broj pojedinačnih pršljenova. U odnosu na vodozemce dolazi do veliki promjena u građi kože i na skeletu.

ŽDRALOVI I SRODNE VRSTE 14. U sistemu pluća ptica postoje još i tvorevine koje se nazivaju vazdušne kese i koji predstavljaju REZERVOARE svježeg vazduha. ali i od ostalih vrsta kičmenjaka. a ptice tada ne vrše klasične respiratorne procese. ROVCI) 11. PELIKANI I SRODNE VRSTE 7. i od njega polazi 12 pari moždanih nerava. PINGVINI 4. GOLUBOVI 17. a onaj klasični dio podrazumijeva posebno postojanje vazdušnih puteva (bronhija) koje se granaju na tanje vazdušne ogranke (bronhiole) a ovi se na kraju završavaju plućnim mjehurićima (alveolama). RHINOCEPHALES – u ovaj red ubrajaju se karakterističan predstavnik jednostavnije građenih gmizavaca a to je Aciterija sa Novog Zelanda 2. RODE I SRODNE VRSTE 9. Kod nekih ptica (noj) noge su dobro razvijene i služe za trčanje. Samo kod krokodila komora je potpuno pregrađena. Prednji mozak kod gmizavaca je dobro razvijen. CROCODILIA – u ovaj red se ubrajaju svi krokodili AVES – PTICE Prve ptice koje su se pojavile su imale veliki broj zajedničkih karakteristika sa gmazevima od kojih su nastali. ali je češća sistematika koja obuhvata jedinke iz 5 redova: 1. KOKOŠKE (PAUNI. Značajni redovi su: 1. Jedinke gmizavaca su razdvojenih polova i razviće se dešava preko jaja. Ptice nemaju zube. Srce je podijeljeno na 2p+2k i krv se ne meša (oksidovana i redukovana). SOKO. Kod većine ptica postoji dobro razvijena grudna kost koja na sebi ima greben ili kobilicu i naziva se STERNUM. Kiseonik iz ovih rezervoara može se trošiti prilikom letenja. PURANI. NORKE 16. GUSKE. LANDORI) 12. ČAPLJE. Americi 3. Noge ptica se završavaju sa 4 prsta od kojih su tri okrenuta prema napred a jedan je povijen prema nazad. PTICE MOČVARICE (PATKE. a za mladunce postoji roditeljska briga. Razviće se dešava preko jaja. OPHIDIA (SERPENTES) – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne zmije 5. Ptice su homeotermne životinje sa stalnim mehanizmom održavanja tjelesne temperature. Današnje ili recentne ptice jasno se razlikuju po nizu specifičnosti od gmizavaca. LEŠINARI. KAUZAMI I EMUI – ima ih u J. vilice su tanko pričvršene rožnom materijom koja formira kljun. Gmizavci se mogu podijeliti na veliki broj redova. Kao ekskretorni organ funkcioniše bubreg koji predstavlja srednje razvijen stadijum. Jedna od karakterisitika je to da su to pernate životinje sa suvom kožom na tijelu. PLAMENCI – ptice jarkih boja 10. PAPAGAJI 38 . Iz lijeve komore polazi desni aortin luk i odvodi oksidovanu krv u tijelo. PREPELICE. TETRIJEBI. U ramenom ili karličnom pojasu postoji niz kostiju koje su dobro razvijene ali se može reći da postoji i pokretni i nepokretni dio u tom regionu. NOJEVI 2. JASTREBI. Prednji udovi su transformisani u krila na čijem kraju su duga pera koja omogućuju let. Vratni dio kičmenice je dug i pokretljiv a ostali pršljenovi u kičmenici su srasli međusobno. GRABLJIVICE (ORAO. ALBATROSI 6. Jedna od prvih ptica koja se pojavila u evolutivnom procesu je ARCHEOPTERIX. FAZANI) 13. Pluća ptica su složeno građena. GNJURCI 5. CHELONIA – kornjače – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne kornjače 3. LACERIALIA – gušteri 4. ali uglavnom nema metamorfoze (peobražaja). GALEBOVI 15. BLUNE 8. Skelet ptica je lagan i gibak i većina kostiju ispunjena je vazduhom.pregrada pa dolazi do neznatnog miješanja krvi.

a ekologija kopne je TERESTRIČNA ekologija.18.. PRIMATES (majmuni. Duplja unutar tijela podijeljena je mišićnom tvorevinom (dijafragmom) na 2 dijela i to grudni i trbušni dio. a kod većine vrsta to su ekstremiteti za hodanje. Ova klasa sisara se najčešće dijeli na 3 potklase: 1.) 4. ŽUNE 26. Zubi sisara su heterodontnog tipa.. hijene. Postoje 2 osnovne ekološke discipline i to: AUTEKOLOGIJA SINEKOLOGIJA Auteokologija se bavi proučavanjem samo jedne jedinke u odnosu prema okolini. Većina vrsta živi ili na zemlji. I srce sisara je podijeljeno na dvije pretkomore i dvije komore. ŽABUSTE PTICE 22. U jednom ekosistemu postoji najpovoljniji uticaj svih faktora i oni čine 39 . Koža je bogata žlijezdama. Ovi organizmi u koži imaju dlake. itd. Ekologija je povezana sa drugim prirodnim naukama.vjeverice. CARNIVORA (zvijeri. MARSUPALIA – TORBARI 3. PLACETALIA – PLACENTARNI SISARI Najbrojniji su placentarni sisari i dijele se: 1. Ekskretorni organi su definitivni bubrezi (metanefros). MRKE PTICE. PTICE PJEVAČICE (VRAPCI. INSECTIVORA (bubojedi. Jednike su razdvojenih polova.. grupe preživara. itd. pacovi. čovjekoliki majmuni. razlikuje se više tipova ekologije. MONOTERMATA – KLJUNARI 2. SARAŽE 19. SOVE 21. što znači da većina vrsta ima različito građene zube i to sjekutiće. SLAVUJI) MAMMALIA – SISARI Sisari predstavljaju šestu klasu evolutivno najrazvijenijih kičmenjaka. ježevi. koja su kod različitih vrsta različito građena. a preživari su jeleni. KUKAVICE I TURAKOSI 20. Oni su homeotermne životinje koje disajne procese obavljaju u vazdušnoj sredini preko pluća. a time dobijaju hranjive sastojke.. Od nepreživara značajne su svinje. očnjake ili kutne zube.. bilo na površini ili na drveću. ŠEVE. a mužjaka testisi. a manji broj vrsta živi u morima (kitovi. psi. goveda.) 6. a sinekologija se bavi proučavanjem ukupnog odnosa jednog ekološkog sistema. Naziv ekologija potiče od 2 grčke riječi i to OICOS – mjesto (prebivalište. i ne preživara. Kod životinja koje naseljavaju različite tipove staništa.) 2.. Sisari imaju parne ekstremitete. polne žlijezde ženki su jajnici (ovarijumi). ovce. Ogromna većina živi na kopnu a manji broj sisara su morski oblici. PERISSODACTYLA (kopitari – konji) 7. Neki sisari mogu da žive i na kopnu i u vodi. ekologija koja proučava ekološke zakonitosti u slatkim vodama zove se LIMNOEKOLOGIJA.. zečevi. ARTIODACTYLA (papkari. KLJUNOKOŠCI. KOLIBRIĆI I ČILPE 23. mačke. Sisari su viviparne životinje koje rađaju žive mlade (osim kljunara koji ima primitivnu karakterisiku da leže jaja) U koži ženki za vreme bremenitosti funkcionišu mliječne žlijezde tako da mladunci sišu sekrete mliječnih žlijezda. areal) i LOGOS – nauka. itd. Ekologija koja proučava ekološke odnose mora i okena zove se OCEANOGRAFIJA. VRANE. miševi.) OSNOVI EKOLOGIJE ŽIVOTINJA Ekologija je nauka koja proučava uzajamne odnose živih bića i okoline koja ih okružuje. LASTAVISE. delfini). a posebno sa svim biološkim disciplinama.. RODENTIA (glodari. CETACEA (kitovi) 5. DJETLIĆI I TUKANI 25. VODONARI 24. krtice.) 3.

masom ili zapreminom na jedinicu površine ekološkog sistema. 1. Ukoliko su životinjske vrste sposobne da podnesu veće kolebanje jednog ekološkog faktora (ekološku valencu) oni predstavljaju EURIVALENTNE ORGANIZME. Fluktuacija predstavlja kolebanje veličine populacije i postoji više tipova fluktuacija. Ekološka valenca predstavlja dijapazon variranja jednog ekološkog faktora u okviru kog je moguć život. Ekološka niša je skup svih mogućnosti koje organizam iskorištava za opstanak u ekosistem. a druga nije i prema tome nema koristi od zajedništva. EKOSISTEM 5. gdje je izražena spratovnosti i gdje na određenim nivoima (visinama) žive karakteristične vrste. Primjer za jednu biocenozu je šuma. Npr. POPULACIJA 3.ekološki optimum. konzumiranja i uzimanja hrane (konzumenti i reducenti) 40 . prelaz između livade i šume. Ekološki sistemi organizovani su na više nivoa. a zatim se gustina preračunava na cijeli ekološki sistem. Populacija predstavlja skup jedniki iste vrste koje žive na istom prostoru i u isto vrijeme i koje su sposobne da razmjenjuju genetički materijal. Iz podataka o natalitetu može se izračunati i stopa nataliteta koja se izražava kao broj rođenih jedinki u jedinici vremena. NEUTRALIZAM – ova interakcija podrazumijeva da nema nikakvog uticaja organizma na drugi 2. Za populaciju je karakteristično da postoji uticaj jedne jedinke na drugu i takav odnos se zove INTERAKCIJA 1. a najnepovoljniji uticaju čine ekološki pesimum. ali i smrtnost ili MORTALITET jedinki. Životnu formu organizma predstavlja skup morfoloških i fenotipskih (genotipskih) osobina i svaka forma ima skup vanjskih karateristika (fenotipske) i skup osobina koje se prenose sa roditelja na potomstvo (genotipske). PREDATORSTVO Treći nivo organizacije je BIOCENOZA. KOMPETICIJA – podrazumijeva da jedna vrsta ugrožava drugu u odnosu na jedan ekofaktor 3. ORGANIZAM (JEDINKA) 2. Skup svi ekoloških valenci čini EKOLOŠKI SPEKTAR za određenu vrstu. Takođe može doći i do grupisanja kada se na određenom mjestu u populaciji grupišu pojedinačne ili grupe jednki. i oni imaju koristi od toga. MUTUALIZAM – to je takav odnos gdje 2 vrste žive zajedno i na neki način se međusobno dopunjuju i ne mogu živjeti jedna bez druge 4. a to je ekološki nivo koji se obrazuje zajedničkim životom biljaka i životinja na jednom mjestu. U populaciji može da se konstatuje i rast i to je ona vrijednost kada je natalitet veći od mortaliteta. KOMENSALIZAM – to je takav odnos u kojem jedna vrsta ima koristi od zajedništva. Ovaj odnos u prirodi je rijedak. Jedinke unutar populacije mogu biti raspoređene na karakterističan način i to je distribucija jedinki. Osnovna osobina populacije je NATALITET. a druga je indiferentna.-45) i to je ekološka valenca. Mortalitet je takođe osobina populacije i postoji stvari i teoretski mortalitet. Organizmi koji mogu podnijeti manju ekološku valencu su STENOVALNTNI ORGANIZMI. dok sunđerima ne smeta. Npr. neki sunđeri «puste» određene račiće da žive na njihovoj površini. Unutar populacije izraženo je kretanje jedinki i to su MIGRACIJE. Naredni nivo je populacija. U biocenozi su izražene i pojave reprodukcije. BIOSFERA Osnovnu jedinicu ekoloških odnosa i ekološke integracije predstavlja jedinka ili organizam. Kretanja mogu da budu unutar ili izvan matične populacije. Nasuprot grupisanju može postojati i izolacija kada je jedinka ili grupa jedinki izolovana. Stvarni mortalitet se može konstatovati a teoretski se odnosi na smrtnost pod «idealnim» ekološkim uslovima. BIOCENOZA 4. Za biocenozu je karakterističan broj i specifičnost vrsta. Za većinu populacija karakteristična je gustina koja se izražava njihovim brojem. AMENSALIZAM – to je takav odnos u kome je jedna vrsta spriječena u rastu. 6. PARAZITIZAM (ekto i endo – paraziti) 7. 5. ljudski organizam može podnijeti temperaturu koja varira između 80-90ºC (+45 . EKOTON predstavlja prelaz između dvije biocenoze npr.

Posebno je značajno Darvinovo učenje o evoluciji koje podrazumijeva nastanak novih vrsta putem prirodnog odabiranja. populaciju. Dokazi evolucije mogu da budu na osnovu iskopina u proteklom periodu (PALEONTOLOŠKI DOKAZI). 41 . Postoje 3 osnovne kategorije ekosistema a to su: . OSNOVI EVOLUCIJE ŽIVOTINJA Učenje o evoluciji podrazumijeva dugotrajan proces koji je tokom vremena pratio razvoj i sistematiku životinja svijeta. Najznačajnija životna zajednica tog područja je vazdušni plankton u kome se pojavljuje ogroman broj vazdušnih spora. ekosistem.EKOSISTEMI SLATKIH VODA EKOSISTEMI KOPNA Postoje i bočatni ekosistemi – bočatne vode predstavljaju prelaz od slanih ka slatkim vodama (ušća rijeka u mora) Poseban nivo organizacije predstavlja BIOSFERA i to je tanak zemljin omotač obuhvaćen životom. To je najveći nivo koji uključuje i organizam. biocenozu. Izuzetak čine površinski slojevi litosfere sa podzemnim krečnjacima.atmosfera.EKOSISTEMI MORA I OKEANA . Neki naučnici razdvajaju anatomske i morfološke razlike. evolutivni dokazi mogu biti i MORFOLOŠKO-ANATOMSKI. Iznad litosfere (20-ak km) nalazi se sloj biosfere u kome postoji život . što podrazumijeva proučavanje organizama na osnovu morfoloških sličnosti i razlika.Četri nivo organizacije je EKOSISTEM koji predstavlja i funkcionalno i strukturno jedinstvo jednog biotopa ili staništa i biocenoze. Stvaranje novih vrsta naziva se SPECIJACIJA..

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful