KARAKTERISTIKE ŽIVE MATERIJE Živa materija predstavlja skup elemenata koji se mogu naći i u prirodi ali je način njihovog

vezivanja u osnovnoj jedinici organizma (ćeliji) vrlo specifičan i predstavlja osnovnu karakteristiku života. U ćeliji se nalaze brojne neorganske supstance među kojima je najznačajnija voda, a od organskih su zastupljene bjelančevine – proste i složene, ugljeni-hidrati, masne supstance itd. Osnovna masa unutar ćelije je protoplazma (najveći dio), zbog prisustva bjelančevina koje su u gel ili želatinoznom stanju. Kod jednoćelijskih životinja (protozoa) sve životne funkcije obavlja jedna ćelija, a kod višećelijskih životinja (metazoa) ćelije se grupišu u tkiva, organe, sisteme organa, što čini cjelinu organizma. Prema tome, životne funkcije obavlja skup ćelija. Osnovna jedinica života je ćelija i sve životne funkcije počinju promjenom stanja unutar ćelije. Jedna od karakteristika žive materije jeste prenošenje kontinuiteta života od roditelja na potomstvo. Složeni mehanizam prenošenja kontinuiteta proučava GENETIKA. Osnovni način razmnožavanja životinja su bespolni i polni. Najveći broj životinjskih vrsta razmnožava se polnim načinom i tom načinu prethodi stvaranje polnih ćelija u procesu „gametogeneze“. U muškom polu nastaju spermatozoidi a u ženskom polu jajne ćelije i to su procesi spermatogeneze i oogeneze. Nakon stvaranja polnih ćelija dolazi do oplodnje jajne ćelije i razvića organizma. Razviće organizma od momenta razvića jajne ćelije do smrti jedinke predstavlja ontogenetski razvoj, a razvoj životinjskog organizama kroz duži vremenski period jeste evolucija. Sve životinje podijeljene su u sistematske kategorije i one su uključene u ekološke sisteme različitog nivoa organizacije, kao i različite evolutivne sisteme što objašnjava njihov nastanak. RAZLIKA IZMEĐU BILjNIH I ŽIVOTINjSKIH ORGANIZAMA Osnovna nauka koja proučava ćeliju naziva se citologija, a nauka koja proučava isključivo životinjsku ćeliju naziva se ZOOCITOLOGIJA. U velikom broju slučajeva biljne i životinjske ćelije su slične, ali među njima postoje značajne razlike. U biljnoj ćeliji postoje ćelijske organele ( hloroplasti) koji u procesu fotosinteze uz pomoću sunčeve svjetlosti mogu sintetisati organsku iz neorganske komponente. Na taj način biljni organizmi postaju jedan od osnovnih izvora hrane životinjama viših sistematskih kategorija. Životinje uglavnom nemaju ovu sposobnost, a samo mali broj jednoćelijskih životinja, najčešće bičara (EUGLENA) imaju neznatne količine zelenog pigmenta i djelimičnu sposobnost sinteze organske materije. U biljnoj ćeliji, u ćelijskom zidu, postoji CELULOIDNA supstanca koja daje određenu čvrstoću biljnoj ćeliji. Značajna razlika između biljaka i životinja odnosi se na razmjenu materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Kod biljaka se ovaj proces vrši u spoljašnjosti, a kod životinja u unutrašnjosti organizama. Razčlanjenost kod biljaka je vanjska, a kod životinja unutrašnja. Nadražljivost kao životna osobina znatno je izraženija kod životinja. ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA Zoologija je kompleksna nauka koja se bavi proučavanjem životinjske ćelije, zatim svim fazama životinjskog razvića, histološkim proučavanjma, organološkm proučavanjima, problemom sistematike, ekologije i evolucije životinja. Embriologija proučava period od oplodnje jajne ćelije do razvijenog životnog oblika. Radi ovakvog kompleksnog pristupa zoologija koristi rezultate drugih nauka kao što su : citologija, embriologija, histologija, ekologija, morfologija, evolucija, genetika, fiziologija, anatomija, biohemija itd.

1

OSNOVI ZOOCITILOGIJE Osnovnu masu žive ćelije čini protoplazma, i u toj protoplazmi nalaze se ćelijske organele, od kojih svaka ima specifičnu funkciju. U sastav te osnovne mase ulaze ulaze mnoga neorganska jedinjenja: C, H, N, O, P, S, a za život materije neophodno je prisustvo još većeg broja neorganskih elemenata: Ca, Mg, K, Fe, Mn, Mo, Cl, Na, Co, J, Zn, Cu. Sve ovo su elementi koji se mogu naći i u neživoj sredini, ali je način njihovog vezivanja specifičan. Većina elemenata nalazi se vezana za druge elemente, a među njima je najznačanija voda koja kod nekih organizama obuhvata do 75% .Od organskih materija u protoplazmi su najzastupljenije bjelančevine (10%), dok su manje zastupljeni ugljeni-hidrati i masti. FIZIČKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME Koloidni rastvor ima rastvorene čestice većih dimenzija. Osnovno stanje u kome se protoplazma nalazi je žitko ili gel stanje. Ponekad se može desiti da protoplazma gubi vodu i to se najčešće dešava u vrijeme teških fizioloških poremećaja organizma. Proces gubljenja vode se naziva TIKOTROPIJA i tada protoplazma prelazi u gušći oblik koji se može okarakterisati kao „sol stanje“ . Važna osobina protoplazme je i viskoznost, što znači da ima osobinu i izgled približan tečnom medu. Još jedna važna osobina protoplazme je postojanje osmotskog pritiska, koji se javlja zahvaljujući prisustvu rastvorenih soli u plazmi. Zahvaljujući tom pritisku dešava se međućelijski transport čestica. ĆELIJSKE ORGANELE ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM Ćelijska organela koja se nalazi u blizini jedra je endoplazmatski retikulum (ER). Ova organela je (jednim djelom) povezana sa jedrovom membranom. Ova organela je sistem šupljina unutar kojih se privremno odlažu i nagomilavaju produkti ćelijske sinteze i još neke štetne supstance. Te materije se vrlo kratko zadržavaju ali se u procesu ekskrecije transportuju, prvo, dublje u ćeliju, a zatim se izbacuju van ćelije. Postoje dva tipa endoplazmatskog retikuluma (ER) ,od kojih jedan ima granule na membrani i to je granulirani ER, dok drugi tip ima glatku membranu i to je agranulirani ER. MITOHONDRIJE Ove organele se ubrajaju u krupnije organele i predstavljaju energetske centre u ćeliji. Najčešće imaju elipsoidan oblik. Broj mitohondrija unutar ćelije je različit, od nekoliko desetina do nekoliko hiljada. Sa spoljne strane, mitohondrije obavija glatka membrana (plazmolema), a sa unutrašnje strane nalaze se nabori - CRISTAE MITOHONDRIALES. Na vrhovima tih nabora oslobađa se energetska supstanca koja se u metaboličkim procesima razlaže do iskoristivih dijelova za organizam. Osnovna supstanaca u mitohondijama je HONDROPLAZMA ili matriks, i uglavnom je sastavljena od proteinske supstance. U normalom periodu razvoja ćelije, kada se ne dešavaju diobe, mitohondrije su nepravilno razbacane u unutrašnjosti ćelije. U vrijeme dioba (mitoze i mejoze) mitohondrije se nalaze koncentrisane uz centralnu organelu – jedro. GOLDŽIJEV APARAT Ova organela je ralativno sitnija, ali je slično građena kao ER. Goldži, talijanski istraživač, prvi je opisao ovu organelu, po čemu je dobila naziv. Građena je od membrana koje imaju veze sa procesima ćelijskog izlučivanja, ali joj definitivna funkcija još nije utvrđena.

2

LIZOZOMI Ovo se organele karakteristične za životinje, imaju veoma male dimenzije i uokvirene su sa plazma membranom koja je građena po tipu plazmaleme. Funkcija im nije dovoljno proučena ali se smatra da su to centri za sintezu katalitičkih fermenata - ENZIMA . CENTRIOLI Ove organele predstavljaju citoplazmatske tvorevine koje su najčešće parne i koje na poprečnom presjeku imaju tačkast ili zrnast oblik, a po dužini su nešto izdužene. Jedan par centriola gradi jedan centrozom i ovi centrozomi, posebno su vidljivi u vrijeme diobe ćelije tj. u vrijeme kada se oko njih stvaraju ljepljive niti, koje predstavljaju diobeno vreteno i pomoću kojih se prihvataju hromozomi iz ekvatorijalne ravni jedra. Nakon toga osnovna ćelija podijeli se na dvije nove. JEDRO Jedro je centralna organela koja na neki način upravlja (koordinira) radom ostalih ćelijskih organela protoplazmi. Osnovna masa od koje je izgrađena unutrašnjost jedra, hromatin, sačinjena je od nukleinskih kiselina koje imaju posebnu ulogu u formiranju hromozoma tj. u procesu prenošenja nasljednih osobina sa roditelja na potomstvo. Jedro je obavijeno membranom ali unutar jedra postoji gušći dio hromatinskog materijala – JEDARCE i ono nema ovojnicu (membranu). PLAZMALEMA Predstavlja ovojnicu koja je karakteristična i za ćeliju i za ćelijske organele u protoplazmi. Građa ove membrane je troslojna. Sa spoljašnje i sa unutrašnje strane nalaze se proteinske supstance, a u sredini je lipidni sloj. U zidu ove membrane nalaze se otvori, pore, koje su manjih dimenzija i kroz njih mogu da prolaze čestice samo malih dimenzija. Unutar ćelije takođe postoji osmotski pritisak i zahvaljujući razlikama u pritisku unutar i van ćelije, dešava se prirodan prolaz sitnih čestica. Ova osobina membrane da ima samo male otvore i da omogućava prolaz manjim česticama naziva se SEMIPERMEABILNOST. Ukoliko je potrebno ostvariti prolaz krupnijih čestica kroz pore membrane, dolazi do njihovog usitnjavanja, zahvaljujući fermentskim procesima u zidu plazmaleme. To se najčešće dešava se krupnijim česticama bjelančevina ili masti. Oblik ćelija u organizmu je različit. Postoje okruglaste, ovalne, zvjezdaste, pločaste ćelije ali i ćelije sa nešto modifikovanima oblikom. Te ćelije uglavnom imaju stalan oblik ali postoji određen broj ćelija koje nemaju oblik. Takva je slučaju kod nekih jednoćelijskih životinja (ameba). I veličina ćelije može da varira. U životinjskom svijetu postoje krupnije i sitnije ćelije. Krupnije su npr. jajne, a sitnije su spermatozoidi. Podjela (dioba) ćelije dešava se na nekoliko načina. Jedan od načina je mitotička dioba koja je uglavnom karakteristična za tjelesne ćelije i diobom osnovne ćelije ne dolazi do smanjenja hromozoma (diploidni broj hromozoma). Drugi tip diobe je mejoza - dioba polnih ćelija i tada se dešava redukcija, pri čemu se diploidan broj hromozoma svodi na haploidan. Kod čovjeka postoje i amitotičke diobe kojim se dijele stare i bolesne ćelije. Svaka ćelija živi i razvija se ali na kraju umire, što predestavlja njenu fiziološku smrt. Simptomi umiranja ćelije uglavnom su isti, a počinju smanjenjem ukupne aktivnosti ćelije i uvećavanjem jedra na račun okolne protoplazme. Istovremeno se u jedru javljaju vakuole, čiji se broj postepeno povećava dok ne ispune kompletnu unutrašnjost jedra. Jedrova membrana izčezava, a zatim nestaju ćelijske organele, životna aktivnost ćelije se postepeno gasi i ona prelazi u mrtvu materiju.

3

RAZMNOŽAVANjE JEDNOĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Najjednostavniji način razmnožavanja protozoa jeste binarna dioba ćelije roditelja. Osnovna ćelija, roditelj, jednostavno se podijeli i to je vegetativni - bespolni način diobe, a novonastale ćelije imaju istu strukturu i građu kao ćelija roditelj, i na taj način mogu samostalno nastaviti razvojni ciklus. Drugi način razmnožavanja takođe je bespolni način, a karakterističan primjer se dešava u populaciji trepljastih jednoćelijskih životinjica (paramecijum). U tom slučaju ishodišna ćelija se podijeli, ali se istovremeno dijele i krupnije i sitnije jedro ishodišne ćelije. Na taj način produkuju se dvije nove ćelije, koje osim jedra nemaju sve organele kao ćelija roditelj. Da bi normalno funkcionisale dalje, ćelije moraju nadoknaditi nedostajuće dijelove, i to se dešava iz citoplazmatičnog diferenciranja osnovne supstanace u ćeliji. Kod nekih parazitnih jednoćelijskih životinja dešava se višejedarna dioba, pri čemu se jedro više puta izdijeli. Stvara se veći broj novih ćelija i ovakav tip razmnožavanja se zove višejedarna (multipna) dioba. Pored bespolnog načina razmnožavanja, protozoe se mogu razmnožavati i polno i to je proces kopulacije u kome dolazi do trajnog sjedinjenja jedara, odnosno, ćelija gameta, i drugi način je konjugacija, kada dolazi do privremenog sjedinjavanja gameta. Ćelije koje se transformišu u gamete razvijaju se u dva pravca i to – KRUPNIJE, koje na neki način predstavljaju ženske gamete i to su makrogametociti, i SITNJE gamete koji predstavljaju muške gamete i to su mikrogametociti. Postoji nekoliko karakterističnih slučajeva spajanja ovih gameta: *ukoliko se spajaju gameti približno iste veličine to je IZOGAMIJA, a ukoliko se spajaju gameti različite veličine, to je ANIZOGAMIJA. * ukoliko se spajaju gameti koji potiču od srodnika, to je PEDOGAMIJA KONJUGACIJA

Dvije jedinke (ćelije) koje predstavljaju konjugante priljube se jedna uz drugu. Na mjestu gdje se spoje formira se citoplazmatični most i to je mjesto preko koga privremeno prelaze jedra iz jedne ćelije u drugu. Obe ćelije imaju krupnije (makronukleus) i sitnije (mikronukleus) jedro. Nakon izvjesnog vremena u obe ćelije krupnije jedro isčezava, a sitnije se dijeli dva puta. U tom trenutku u obe ćelije postoje četiri jedra od kojih se tri degradišu u protoplazmu, a preostalo jedro u obe ćelije se još jednom podijeli i tek u tom trenutku formiraju se GAMETSKA jedra i to krupnije jedro, makrogametocit, koje miruje i mikrogametocitno jedro (koje se kreće). Manja jedra iz obe ćelije preko citoplazmatičnog mosta prelaze u suprotnu ćeliju i tamo oplode veće jedro ili MAKROGAMET. Poslije se svaki mikronukleus vraća u svoju matičnu ćeliju. Oplodnja je završena, nestaje citoplazmatski most, ćelije se razdvajaju. Svaka ćelija ima krupnije i sitnije jedro i svaka od ćelija nastavlja svoj samostalni život. Pored bespolnog i polnog razmnožavanja postoji i pojava sazrijevanja. U tim pojavama se 2n (diploidan) broj hromozoma svodi na polovinu ili haploidan broj. Kod parazitarnih oblika jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi sporozoa, postoji smjena bespolnih i polnih ciklusa. To je primjer kod jednoćelijske životinje iz roda EIMERIA. Neke od ovih vrsta izazivaju infekcije u regionu zdravih ćelija epitela crijeva. Te se bolesti jednim imenom nazivaju KOKCIDIOZE (crvenilo epitela). Prvi ciklus u razmnožavanju je bespolna doba i naziva se ŠIZOGONIJA. Njega smjenjuje polno razmnožavanje i to je GAMETOGONIJA, a poslije toga se ponovo pojavljuje bespolna dioba zigota -SPOROGONIJA. Ciklus razmnožavanja počinje prvim stepenom infekcije. Dio parazita koji je transformisan u sporozoit prodire u zdravu ćeliju epitela i još uvjek ne dolazi do polnog ciklusa. U narednom periodu započinje polni ciklus jer se sporozit dijeli (multipna dioba) na veliki broj novih jedara (obično ih ima 32) koji se nazivaju MEROZOITI. Od tog trenutka započinje tipični ciklus (gametogonija) i u tom ciklusu neki od merozoita rastu i razvijaju se u gamete i to sitnije, koji

4

odnosno započne novi ciklus razmnožavanja EIMERIE. Sve dok se kreću spermatozoidi su aktivini. OLIGOLECITNA .predstavljaju mikrogamete i krupnije. Ovakav tip jaja imaju neke ribe i vodozemci. EKSTREMNO TELOLECITNA JAJA . Pored svih komponenti koje su karakteristične za jajnu ćeliju u jajnoj ćeliji se nalazi hranjiva supstanca (DEUTOPLAZMA). Veoma je često da više ribe i ptice imaju ovakva jaja. Najčešći oblik je okruglast ili elipsoidan i za razliku od spermatozoida koji su pokretni jajna ćelija je nepokretna. MEZOLECITNA . 2.Ova ćelija ima ravnomjerno raspoređenu hranjivu supstancu. onda su to telolecitna jaja. a kada se umire oni nemaju moć oplodnje i postaju inaktivni. vrlo često je ta količina mala u odnosu na oligolecitni tip jaja. ali se u isto vrijeme spermatozoid uvrće oko svoje ose.Radi se o relativnoj maloj količini deutoplazme koja je najčešće ravnomjerno raspoređena.Ova jaja sadrže hranjivu supstancu koja je u većini slučajeva potisnula protoplazmu. Značajni ekološki faktori koji se upotrebljavaju u ovu svrhu su: određena temperatura ili stavljanje spermatozoida u rastvore nekih hemijskih supstanci. ali u tom slučaju na kretanje utiče veliki broj ekoloških faktora. Aktivnost spermatozoida može i vještački da se očuva. Čuvanje može da se vrši u bezvazdušnom prostoru. U sljedećem trenutku dolazi do migriranja sitnijeg gameta prema ženskom gametu i dešava se oplodnja. ali se to dešava na određenoj temperaturi. 4. rastvorima šećera ili baza. 20-30% cjelokupnog sadržaja ćelije. Oplodnja jajne ćelije od strane spermatozoida dešava se u vlažnoj sredini što omogućava pokretljivost spermatozoida. 3. 5 . Druga podjela je izvršena prema kriteriju rasporeda hranjive materije u njoj: 1. MEGALECITNA (polilecitna jaja) . miješanju sa nekim razrijeđenim solima. Spermatozoidi Ovo su jedne od najsitnijih ćelija u životinjskom svijetu i u njihovoj građi učestvuje glavni. Jajne ćelije s obzirom na količinu hranjive supstance mogu biti: 1. i u sastavu ove supstance su uglavnom proteini i masne supstance. trupni i repni dio.Ovaj tip jajnih ćelija sadrži najviše hranjive supstance. i ta količina je obično veća od preostale količine protoplazme. IZOLECITNA JAJA . koja ponovo može da izazove infekciju.Jajna ćelija ima gornji ili animalni pol i donji ili vegetativni pol. Pravac kretanja ka jajnoj ćeliji je spiralan. TELOLECITNA JAJA .Ovaj tip jajne ćelije ima nešto više hranjive supstance.Ova jaja sadrže hranjivu materiju u centru ćelije i karakteristična su za većinu insekata. vratni. CENTROLECITNA JAJA . Smatra se da je u tom trenutku završen polni ciklus (gametogonija) i da započinje bespolna dioba oplođenog jedra i to je sporogonija. RAZMNOŽAVANJE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINJA Najveći broj životinja ima biseksualnu reprodukciju i pri tome ima muške i ženske polne ćelije (gamete). U glavenom dijelu se nalazi relativno krupno jedro. 2. Ukoliko je hranjiva supstanca samo u jednoj polovini ćelije. Oplođeno jedro se dva puta dijeli i formira se tvorevina sa 4 jedra. Jajna ćelija Po svojoj veličini to je ćelija koja ima veće dimenzije od spermatozoida i najkrupnija je ćelija u životinjskom svijetu. 3. dok manji dio u tom regionu zauzima citoplazma. ženske gamete koji predstavljaju makrogamete.

i u tim diobama još uvijek ne dolazi do haploidnog broja hromozoma. jedro jajne ćelje kreće se u pravcu glave spermatozida. Spermatozoid ulazi šiljastom tvorevinom na glavenom dijelu . Nakon ulaska. Proces oplodnje jajne ćelije Ovaj proces počinje priljubljivanjem velikog broja spermatozoida uz opnu jajne ćelije. glaveni dio spermatozoida se kreće ka jedru jajne ćelije. Kod ženki. Međutim.GAMETOGENEZA Proces nastajanja polnih ćelija naziva se gametogeneza. a to su spoljašnja i unutrašnja oplodnja. Prve diobe koje se dešavaju kod oba pola ne predstavljaju redukcijske diobe. Kretanje spermatozoida dešava se po spiralnoj putanji. 6 . U muškom polu. U ovom trenutku u oba pola započinje redukcijska dioba (MEJOZA). U unutrašnjost jajne ćelije ulazi samo glaveni dio u kome se nalazi jedro. a zatim i oocite drugog reda. Pri tome. a spajanjem jedara spermatozoida i jajne ćelije ponovo se uspostavlja diploidan broj hromozoma. Spoljašnja oplodnja uglavnom je zastupljena kod životinja nižih sistematskih kategorija. a kod većine životinja započinje embrionalani period života. ovaj oblik razviće susreće se i kod nekih viših životinjskih kategorija. U muškom polu formiraju se prvo ćelije koje su označene kao spermatocite prvog. a zatim nastaju spermacite drugog reda. OPLODNjA JAJNE ĆELIJE Sam proces oplodnje jajne ćelije uglavnom je isti kod svih životinja. a proces nastajanja jajnih ćelija u ženskom polu naziva se oogeneza. Čin sjedinjenja spermatozoida i jajnih ćelija dešava se u vodi ili u nekoj drugoj spoljašnjoj sredini. međutim okolnosti pod kojima se dešava oplodnja su različite. Nakon izvjesnog vremena jedra se spajaju i nastaje tvorevina koja se naziva SINKARION. iz epitela polnih žlijezda (jajnika) i nazivaju se oogonije. Nakon toga dešava se oplodnja koja podrazumijeva prodiranje spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. proces nastajanja spermatozoida naziva se spermatogenaza. ženke u vrijeme polne zrelosti odlaze na određena mjesta i tu izbacuju jajne ćelije. Kada su u pitanju ribe. čim se proces oplodnje jajne ćelije završava. Samo jedan od tih spermatozoida uspije da uđe u unutrašnjost jajne ćelije. koja je smjesa tečne supstance i spermatozoida. a samo jedna od tih polarnih ćelija razvija se u jajnu ćeliju sposobnu za oplodnju. ishodišne ćelije se nazivaju spermatogonije i diferenciraju se iz epitela polnih žlijezda (testisi). Postoje dva osnovna tipa oplodnje. ishodišne ćelije izdvajaju se. U ženskom polu nastaju četiri polarne ćelije i vremenom se tri degradišu u protoplazmi. na ta ista mjesta dolaze mužjaci i prelijevaju jajne ćelije sa mliječi. i ostaju priljubljeni uz opnu jajne ćelje. Proces gametogeneze je razlog postojanja većeg broja spermatozoida . Unutrašnja oplodnja se dešava u organizmu jedinke (ženke) i proces oplodnje takođe podrazumijeva ulazak spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. takođe. što daje veću energiju kretanja. vlažna sredina i odgovarajuća temperatura. Kod mužjaka. a to su: pokretljivost spermatozoida. probijajući opnu jajne ćelije. osa itd. Istovremeno. U ženskom polu mitotičkom diobom iz oogonije prvo nastaju oocite prvog reda. Proces nastajanja polnih ćelija u oba pola započinje izdvajanjem ishodišnih ćelija koje se kasnije dijele. Neposredno nakon toga. Partenogeneza Ovaj proces predstavlja razviće jedinke iz neoplođene jajne ćelije. ili kod nekih kičmenjaka nižih kategorija (kod riba). Najrašireniji je oblik razvića kod nižih životinja posebno u pčela. moraju da budu zadovoljeni osnovni uslovi oplodnje. U muškom polu nastaju četiri nove ćelije i svaka od tih ćelija formira se u gamet sposoban za oplodnju jajne ćelije. Svi ostali spermatozoidi postaju inaktivni.

Spoljašnji sloj blastule naziva se ektoderm. početak invaginacije (uvrta) novonastalih ćelija (blastomera) počinje na donjem (vegetativnom) kraju jajne ćelije.Parentogeneza može biti prirodna i vještačka. Parentogeneza može i da se izazove vještački. jaja počinju da se razvijaju ako se stave u rastvor kuhinjske soli ili u rastvore nekih šećera. ali istovremeno služi kao disajni sistem. To se dešava kod insekata (dudovi svilci). ADEKVALNO BRAZDANjE . Tok embrionalnog života kod različitih životinja je specifičan. Nakon prve faze embrionalnog razvića formira se tvorevina koja se naziva BLASTULA. 2. Na toj tvorevini ubrzo se uočava tamna pruga koja predstavlja začetak osovinskog skeleta životinje. Tokom embrionalnog razvica. mezoderm) faza histološke diferencijajcije (obarazovanje tkiva) faza obrazovanja začetaka organa. i to kod jedinki koje pripadaju klasi Crustacea.vodozemci). pa do pojave samaostalnog ili slobodnog oblika života. 3. Kod vodozemaca. unutrašnji endoderm. a između je središnji (klicni) sloj .ptice. brazdanje ili dioba oplođene jajne ćelije obazovanje klicnih listova (endoderm. rod Dafnia Sp.novonastale ćelije koje se produktuju imaju uglavnom istu veličinu bez obzira da li su to manje ili veće ćelije. i ta pukotina se naziva blastopors. Amphibia . 7 . koji kasnije srasta sa zidom uterusa i obrazuje posteljicu ili placentu preko koje se dalje vrši ishrana embriona od strane organizma majke. Prirodna povremena parentogeneza susreće se kod nekih nižih rakova.gmizavci. U tu grupu ubrajaju se niži kičmenjaci (Cyclostoma .ovakav tip diobe daje ćelije različite veličine. Jajne ćelije se dijele na nekoliko načina. 4. Mammalia sisari). CENTROLECITNI TIP BRAZDANjA . mrava itd. Ona je karakteristična po porusu na vegetativnom polu. Kod nekih bodljokožaca. INEKVALNO BRAZDANjE . U drugu grupu ubrajaju se viši kičmenjaci i to je grupa AMNIA (Reptilia .mezoderm. Prema tome. Stalna prirodna partenogeneza se susreće kod pčela.bezvilične ribe. 3. EMBRIONALNO RAZVIĆE KIČMENjAKA S obzirom na tok embrionalnog razvića. za proces početka razvijanja novog organizma. EMBRIONALNO RAZVIĆE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Ovaj period obuhvata vrijeme od oplodnje jajne ćelije. 1. na suprotnom polu ćelije se formira tvorevina koja se naziva krov pracrijeva. Aves . Pisces . osa.ovakav tip diobe dešava se u centru ćelije i karakterističan je za većinu insekata. ektoderm. i to ako se jaja počnu razvijati pod uticajem nekog ekološkog faktora. Prirodna parentogeneza može biti stalna i povremena. Prva ovojnica oko embriona jeste AMNION. pod uticajem svijetlosti. neophodni su neki citogenetski faktori u protoplazmi.tipične ribe. oko embriona postoje ovojnice koje učestvuju u razvoju mladog organizma. npr. postoje kičmenjaci koji tokom ovog perioda života nemaju nikakvih dodatnih ovojica oko embriona i pripadaju grupi ANAMNIA. Kod sisara treća ovojnica (SEROZA) srasla je sa drugom ovojnicom (ALANTOIS) i mjesto na kom srastaju naziva se HORION. Ovaj period može da se podijeli u četiri faze: 1. 2. Druga ovojnica jeste ALANTOIS. Ubrzo nakon toga. i taj dio direktno opkoljava embrion. Funkcija ove ovojnice jeste da se u zidu razvija kapilarna mreža. Kod kičmenjaka je specifičan embrionalni razvoj vodezemaca. potklasi Entamostratae.

To je najčešće svinja ili goveče. iz jajnih ćelija. HETEROGONIJE . Cerkarije izvjesno vrijeme plivaju (močvarno stanište). a zatim odlaze u region jetre.nakon embrionalne faze života. Ukoliko ovakav oblik čahure ovca ponovo unese u organizam ciklus razvića se ponavlja. ova larva mora da dospije u barskog puža (prelazni domaćin). On podrazumijeva diobu ćelija roditeljskog tijela koja može biti vrlo intenzivna i tad se radi o pupljenju.SLOŽENO RAZVIĆE METAZOA Najčešći oblik razvića jeste klasično razviće. I u ovom slučaju prelazni domaćin mora postojati da bi se ciklus razvića nastavio.to je takvo razviće koje podrazumijeva promjenu ili preobražaj osnovnog oblika tijela ka određenom obliku. razvijaju se oblici koji se nazivaju REDIJE. Odrasla pantljičara se glavenim dijelom učvrsti za unutrašnji zid crijeva. razvija se stadijum koji se naziva BOBICA. nalazi se vratni dio koji produkuje tjelesne segmente koji se nazivaju PROGLOTISI. a najkarakterističniji primjer su morske zvijezde (Asteroidea). Nakon što je dospjela u tijelo barskog puža. Da bi se razviće metilja nastavilo.slučaj vrlo složene metamorfoze. Ovakav tip razvića nije sličan kao embrionalni tok života već se začetak novog organizma pojavljuje iz dijela tijela roditelja. kod nekih životinja (prstenaste glise i mekušci) javlja se zajednički oblik larve. Iza glavenog. a dešava se kod nekih bodljokožaca. pri čemu se najčešće smjenjuju bespolni i polni ciklus sa partenogenetskim razvićem. a zatim se učahure i u većini slučajeva čahura se i sasuši. zatim u crijeva. Jaja koja se razviju u unutrašnjosti ovce. Ukoliko definitivni domaćin (čovjek) bobičavo meso unese u organizam. 3.Fasciol ili Distonum hepatica) Razviće metilja pripada grupi složenih tipova i dešava se sa promjenom domaćina. Pantljičare koje su karakteristične su svinjska pantljičara ( Tenia solium) i goveđa pantljičara (Tenia saginata).ovako razmnožvanje podrazumijeva smjenu polnog i bespolnog ciklusa i karakteristično je za dupljare. SLOŽNO RAZVIĆE PANTLjIČARE Odrasli oblik pantljičare živi kao hermafroditini oblik i parazitira u crijevu kičmenjaka. 6. a nakon toga se izbacuju u spoljašnju sredinu. Pupljenje se može završiti odvajanjem nove jedinke začetka od roditelja. i ovi oblici provedu jedno vrijeme u regionu jetre. jer koristi tjelesne sokove domaćina. bobica se putem krvotoka unese do unutrašnjeg zida crijeva i na tom mjestu počinje razviće. Glaveni dio pantljičare na sebi ima kukice koje služe za pričvršćivanje. Tu se razvijaju oblici koji se nazivaju CERKARIJE. Na tim mjestima metilj živi kao hermafroditni oblik. 5. U spoljašnjoj sredini. 2. 8 . a zatim se preko crijeva izbacuju u spoljašnju sredinu. 4. METAMORFOZA . METAGENEZA . SLOŽENA METAMORFOZA . SLOŽENO RAZVIĆE METILjA (rod . U spoljašnjoj sredini iz takvih jaja razvija se larva koja se naziva MIRACIDIUM. Jedno vrijeme redije ostaju u regionu respiratorne duplje barskog puža. Definitivan razvoj bobice dešava se u organizmu prelaznog domaćina. ali se može desiti da začeci budu u vezi sa roditeljski tijelom i tada se radi o kolonijama (SUNĐERI). Odrasli oblici metilja žive u žučnim kanalima ovce. Prema tome pantljičara je parazit. koja se naziva Trochofora i nakon toga dalji tok razvića prstenastih glista i mekušaca se razlikuje. ali u životinjskom svijetu postoji i nekoliko složenog razvića: oblika 1. RAZVIĆE PREKO ZAJEDNIČKE LARVE .ovakvo razviće podrazumijeva smjenu različitih generacija. razvijaju se partenogenetski i prvo dospijevaju u žuč. i to u disajnu duplju.ovakav način razmnožavanja naziva se i vegetativni način. Samo zadnji tjelesni segment sadrži zrele polne produkte koji se izbacuju van. BESPOLNI TIP RAZMNOŽAVNjA .

Naziv epitela uglavnom potiče od osobina ćelija koje ga izgrađuje. a kod složenijih je prisutno u embrionalnoj fazi života i predstavlja prethodni stepen u razviću složenijih vezivnih tkiva. Vezivna tkiva To su „dubinska tkiva“ koja nastaju iz središnjeg klicnog lista (mezoderma). Kod ptica se pojavljuje žlijezdani epitel koji je karakterističan za njihov jajovod. Ponekad na vrhu epitela mogu da budu treplje i to je trepljasti epitel. Specijalni podtip ovoga veziva jeste rastresito vlaknasto vezivno tkivo. U masi ovog tkiva pojavljuju se vlakna koja se mogu ukrštati a ponekad su usnopljena u tetivama. a složeni višeslojan. 3.ovo tkivo sadrži „razgranate“ vretenaste ćelije koje se nalaze u jednoj mrežastoj tvorevini. Ovo tkivi je zastupljeno kod najprostijih metazoa. Najčešće je pločast ili cilindričan. Ciklus razvića je sličan kao u prethodnom slučaju. Jednostavni epitel je najčešće jednoslojan. pluća ili neki drugi vitalni organ i početi da rastu i da opterete organizam. Osnovna masa ovog tkiva je limfa. Ova tkiva imaju zaštitnu funkciju i prema građi mogu biti jednostavna ili složena.ovo tkivo prema izgledu i rasporedu ćelija pokazuje sličnost sa prethodnim. VLAKNASTO ili FIBROZNO vezivno tkivo . Dijelovi bobice mogu znatno narasti i dospjeti na mozak. ali se od njega razlikuje po prisustvu vlakana unutar ćelija. 3. Najjednostavnije jeste : 1. Ovo tkivo nalazi se u limfnim organima čovjeka i nekih životinja. a u nekim slučajevima mogu da izazovu smrt. jer se u masi ovoga tkiva pojavljuju vlakna koja su specifičan tip veziva.ovo tkivo je nešto složenije. i pomoću tih kukica glaveni dio se učvršćuje za unutrašnjost crijeva. Vrlo složeno razviće dešava se kod pseće pantljičare (Tenia ehinococus). i po toj mreži koja je bjelančevinastog karaktera. 4. Gornji sloj epitela predstavlja „mrtve“ ćelije (Stratum corneum). Nakon toga izrasta vratni dio pantljičare iza kojeg se produkuju tjelesni segmenti (proglotisi). a kod viših životinja je višeslojan. bobica se može početi vegetativno razmnožavati tako da svaki dio bobice može izrasti u odrasli oblik. OSNOVE HISTOLOGIJE Životinjska tkiva podijeljena su u četiri kategorije: 1. Hrskavica može imati raznu strukturu mase i u odnosu na taj karakter podijeljena je u tri grupe: 9 . međutim. Kod nekih beskičmenjaka (insekti) na površini se luči čvršći kutikularni sloj. PAČASTO ili GALERTNO . 2. Drugi podtip jeste elastično vezivno tkivo i u masi ovoga tkiva mogu da se pojave čvršće tvorevine i tako nastaje hrsksvičavo i koštano vezivno tkivo. 2.Pojavljuje se glaveni dio sa šest kukica koji se naziva HEKSAKANTA.a ispod je sloj živih ćelija na račun kojih se obnavljaju svi slojevi epidermisa (Stratum germinativum). Postoje jednostavna i složenija vezivana tkiva. Gornji dio epitela naziva se epidermis i kod životinja nižih kategorija (beskičmenjaci) on je jednoslojan. Na ovaj način ciklus razvića pantljičare je završen. Ćelije u epitelu mogu da budu u direktnom kontaktu a ponekad su odvojene tankom međućelijskom masom. MREŽASTO ili RETIKULARNO vezivno tkivo . ove ćelije mogu slobodno da se kreću. epitelina tkiva vezivna tkiva mišićna tkiva nervno tkivo Epitelna tkiva Epitelna tkiva imaju malo ćelijskih proizvoda.

Broj eritrocita u krvi je stalnog karaktera u normalnom stanju organizma. koja je vezana uz njih. S obirom na složenost građe tjelesne tečnosti se mogu podijeliti u 5 kategorija: 1. 10 .ova hrskavica ima osnovnu masu koja je bjeličasta i providna i u njen sastav ulazi relativno velika količina vode. U ovom tkivu nalazi se mineralna materija koja daje najveću čvrstinu ovom tkivu. Eritrociti se kod embriona stvaraju u slezeni i jetri. Ulazi u sastav skeleta hrskavičastih riba. a u citoplazmi postoje granule. Ova tečnost ulazi u organizam i raznosi se po cijelom tijelu sa sobom noseći kiseonik i rastvorene hranjive materije tako da ih cirkulacijom doprema do svih ćelija. mrežasta ili elastična hrskavica . 3.ova hrskavica se najčešće nalazi između kičmenih pršljenova i sastoji se od krupnih kolagenih vlakna i dijelova hijalinske hrskavice. Usljed njihove velike aktivnosti oni se brzo troše (kratko žive). hijalinska ili staklasta hrskavica . nosa. Drugi oblik predstavljaju ćelije sa režnjevitim jedrom. Krvne ćelije su crvena krvna zrnca . zastupljena je u ušnoj školjci. To su agranulociti ili limfociti. To su granulociti ili leukociti. sastavljen od krvne plazme i krvnih ćelija.1. Formiraju se na sličan način kao eritrociti. ali se brzo i obnavljaju. a to je sposobnost zahvatanja stranih tijela u krvi. tako da je njihov broj konstantan. U vezivno tkivo ubrajaju se i tjelesne tečnosti. Bijela krvna zrnca imaju značajnu ulogu u raznošenju hranjivih čestica. Jedna od osobina bijelih krvnih zrnaca jeste fagocitoza. Celomska tečnost Ova tečnost je prisutna u tjelesnim dupljama životinja. Ona je proizvod organizma i ima uglavnom stalan sastav. grkljana itd. HEMOLIMFA 3. LIMFA Hidrolimfa Ovo je tjelesna tečnost najnižih sistemtskih kategorija (sunđeri i dupljari).u osnovnoj masi ove hrskavice postoji mreža elastičnih vlakana koja izgleda žućkasto i neprozirna je. rebara. ali i kod ptica. Za hidrolimfu je karakteristično da nema stalan sastav i ne postoje ustaljeni putevi cirkulacije. Kod nižih kičmenjaka. Hemolimfa Zastupljena je kod većine zglavkara ali i kod nekih mekušaca. CELOMSKA TEČNOST 4. 2. Limfociti se stvaraju u limfi.leukociti. a kod starijih u srži izduženih kostiju. Po sastavu je veoma slična okolnoj sredini (voda). a kod viših životinja dio je zglogava. Poseban tip elastičnog vezivnog tkiva je koštano tkivo i ono se nalazi samo kod kičmenjaka. Krv To je tjelesna tečnost sa stalnim sastavom. Ona ima samo djelimično određene puteve cirkilacije a dio ove tečnosti se slobodno razlijeva po tijelu životinje. fibrozna ili vlaknasta hrskavica . Na tim mjestima obavlja prenošenje kiseonika i učestvuje u metaboličkim procesima. Ne sadrži krečne materije. HIDROLIMFA 2. koja se dijele na dva tipa: leukociti i limfociti. Prvu grupu čine ćelije sa bubrežastim jedrom i bez granula u osnovnoj masi citoplazme. Bijela krvna zrnca javljaju se u dva oblika. Crvena krvna zrnca nalaze se samo u krvi kičmenjaka i imaju crvenkastu boju koja potiče od bjelančevine hemoglobina. Svaka vrsta ima karakterističan broj eritrocita koji predstavlja biosistematski karakter vrste.eritrociti i bijela krvna zrnca . eritrociti su eliptični i relativno većih dimenzija u odnosu na sisare kod kojih su okruglasti. KRV 5. Kod mladih jedinki u srži pljosnatih.

hidrati uglavnom su vezani za ukupnu glikoznu masu. γ globulini služe kao gradivna supstanca za antitijela krvi. Albumini služe kao gradivna osnova za bjelančevine u organizmu. β i γ globuline. α i β globulini prenose hormone. i ova tkiva uglavnom grade unutrašnjost tijela životinja. MIŠIĆNO TKIVO Sva mišićna tkiva bez obzira kojoj vrsti pripadaju sastavaljnjna su od različitih tipova mišićnih ćelija koja predstavljaju osnovnu morfološku i fiziološku jedincu tkiva. ali su najznačajniji kondicija i starost jedinke. Svako pojedinačno vlakno sastoji se od tankih dijelova (miofilamenti). masne kiseline i fosfatide. LIMFA To je takođe tjelesna tečnost koja je dosta slična krvi. glatko 3. Sva mišićna tkiva vode porijeklo od mezoderma i mogu se podijeliti u tri kategorije : 1. Najzastupljenija bjelančevina u krvi je globulinski fibrinogen. Ćelijski prizvodi su mišićna vlakna (miofibrili) koji imaju osnovnu karakteristiku da se grče i otpuštaju . POPREČNO PRUGASTO MIŠIĆNO TKIVO Osnovnu jedinicu ovog tkiva čine poprečno . jer se na njemu naizmjenično smjenjuju svijetle i tamne pruge. Mišićna vlakna u ćelijama (miociti) pružaju se paralelno sa uzdužnom osovinom ćelije. Citoplazma unutar ovih ćelija je crvenkasta. On se prilikom koagulacije transformiše u želatinoznu masu na rani. ovo je najznačajnije o glatkom mišićnom tkivu. a ujedino i troše najveću energuju. koji se javljaju samo kod kičmenjaka i to nisu ćelije već fragmentirani dijelovi koštane srži.U krvi su prisutne krvne počice – TROMBOCITI. zajedno sa poprečno prugastim mišićnim vlaknima. Poprečno . Globulini su podjeljeni na α. Svako pojedinačno mišićno vlakno ima poprečno . Oko ovih jedara nalazi se citoplazma u kojoj se nalaze ostale organele karakteristične za sve ćelije. Dužina i debljina ovih vlakana je različita. Debljina ovih vlakana zavisi od mnogih faktora. Ugljeni . SRČANO TKIVO 11 . Mišićna vlakna koja obavljaju najveći rad. a masne supstance vezane su za holesterole. Bjelančevine u plazmi su ALBUMINI. ali se od nje razlikuje po boji jer je mutna i ne sadrži eritrocite.prugaste mišićne ćelije.prugasta mišićna vlakna se dugačka. GLATKO MIŠIĆNO TKIVO Ova tkiva kao osnovnu jedinicu imaju ćeliju miocit. imaju najdeblja tkiva. jer se u njoj nalazi bjelančevina koja se naziva mioglobin. holesterol. poprečno .prugaste ćelije može biti i veliki broj jedara koja su u najvećem broju raspoređena uz ćelijsku membranu. Dakle. broj ovih vlakana može biti različit (od nekoliko desetina do nekoliko stotina).prugasti karakter. izdužena i pri bazama zaobljena. GLOBULINI i FIBRINOGEN.KONTRAKTILNOST. srčano mišićno tkivo. U sastav krvi ulazi i krvna plazma koja je međućelijeska žućkasta tečnost i glavni organiski sastav u njoj su bjelančevine. Najčešće imaju pločast oblik a značajni su za proces koagulacije. Unutar poprečno .prugasto 2. U toj citoplazmi ima i poprečno . U organizmu može da se nađe zajedno sa krvi samo u regionu najsitnijih sudova kapilara. Najveći miociti nalaze se u materici gravidnih krupnijih sisara.prugastih mišićnih vlakna. U zavisnosti od veličine. i zavisi od rada poprečno prugastih mišića koji ih izgrađuju.

Srčano tkivo ima poprečno-prugasti karakter. Ovo tkivo ima veliku radljivost (kontraktilnost). a osobina da se nadražaji prihvate i provode jeste provodljivost. Svi regenerativni procesi mogu se posmatrati slično srastanju rana. čime se povećava moć prihvatanja nadražaja. organi i sistemi organa. koja je tanja i često u obliku mreže. Unutar neurona su nervna vlakna . Osnovnu morfološku i fiziološku jedinicu čini neuron (neurocit). a duži su neuriti (aksoni). Kao i nervne ćelije i neuroglijske ćelije vode početno porijeklo od spoljašenjeg klicinog lista . Duži nastavci pri kraju se još i granaju. ali ih i u obrnutom smjeru provode do mjesta reagovanja. U citoplazmi neurita nalazi se Nislova supstanca koja je građena od ribonukleoproteina i ova supstanca se smatra osnovom pamćenja. Kraći i deblji su dendriti. a zatim iz tih slojeva nastaju tkiva. bilo da su to izgubljeni ili oštećeni dijelovi. Glavne funkcije ovih ćelija se odnose na potpornu. gdje se kod nekih životinja može obnoviti cijeli dio tijela (rep guštera ili krak morske zvijezde). Ukoliko se nedostajući dijelovi tijela obnavljaju u jednom normalnom procesu. gdje se prvo diferenciraju klicini listovi (ekto. REGENERACIJA Ovaj proces predstavlja uspostavljanje nedostajućih dijelova tijela. što znači da se grči i opušta i kada mi ne mislimo na to. Drugi tip je reparativna regeneracija. endo i mezoderm). Iznad mjesta koje je oštećeno stvara se regeneracioni blastem. 12 . gdje se obnavljaju dijelovi tijela najćešće izgubljeni slućajnim oštećenjem. jer mišićna vlakna u srcu obrazuju srčanu muskulaturu. Primjer za ovakav tip regeneracije jeste obnavljanje noktiju. NERVNO TKIVO Ovo tkivo predstavlja jednu kategoriju životinjskih tkiva.neurofibrili koji su osnov provodljivosti. i sastavljeno je od jako diferenciranih ćelija koje imaju specifične produkte u njima. jer se stalno grči i opruža zahvaljujući tzv. i na račun tog blastema stvaraju se nedostajući dijelovi tijela. to je fiziološka regeneracija. i od osnovnog poprečno-prugastog mišićnog tkiva se razlikuje. Ova osobina naziva se nadražljivost ili IRITABILITET.EKTODERMA. Upravo zbog toga nervno tkivo ima malu ili gotovo nikakvu moć obnavljanja. Pored ovih ćelija u nervnom tkivu se nalaze i neuroglijske ćelije koje nisu nosioci nervne provodljivosti. zaštitnu i trofičku funkciju (preko njih se vrši ishrana neurocita). NADALNOM dijelu koji je pod uticajem nevoljnog dijela nervnog sistema. Neurociti primaju nadražaje iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma i te nadražaje provode do CNS-a. Poseban oblik regeneracije jeste traumatološka regeneracija. Neurociti (neuroni) mogu biti različite veličine. Tok regeneracije potpuno je različit od toka embrionalnog razvića. ali bez obzira na to ove ćelije imaju kraće i duže citoplazmatske nastavke preko kojih najčešće prihvataju nadražaj.

10.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem -Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka -Sistem organa za varenje -Sistem organa za disanje -Nervni sistem -Čulni organi –Nadražljivost (iritabilitet) -Cirkulatorni sistem -Polni organi -Ženski reprouktivni sistem -Muški reprouktivni sistem Kožni sistem Ovaj sistem čine tri sloja: -spoljašnji sloj . Među karakteristične rožne organe kičmenjaka ubrajaju se npr. građen je od potpornog tkiva i to je potkožno dubinsko tkivo (lat. U koži kičmenjaka mogu se javiti različiti kožni organi i obuhvataju 2 grupe kožnih organa: rožni i žlijezdani. 7.OSNOVE ORGANOLOGIJE Organologija je nauka koja proučava organe i sisteme organa. Npr. prema epidermisu (spoljašnjosti) se nalazi papilarni sloj rastesitog veziva. a zatim ista ili slična tkiva obrazuju organe i sisteme organa koji zajedno čine jedinstvenu cjelinu . Egzoskelet je ektodermalnog. 13 . mirisne žlijezde. I ovaj sloj građen je od vezivne komponente. 13. ali je u embrionalnoj fazi razvoja jednoslojan. perje. lojne. Ispod epidermisa se nalazi vezivni sloj. a endoskelet je mezodermalnog porijekla. 1. 9. ženki. i u njemu se izdvajaju dva sloja: 1. 6. epidermis). subcutis). Ova dva tipa skeleta imaju različito embrionalno porijeklo. Kod životinja nižih sistematskih kategorija (neki beskičmenjaci) skelet se nalazi sa vanjske strane tijela i predstavlja vanjski ili egzo skelet. za vanjski skelet je ljuska puža ili oklop rakova. Među žlijezdanim organima karakteristične su suzne. dlake. ali je on mrežast ili retikularan i u ovom sloju nalazi se veliki broj krvnih ćelija.to je najdublji sloj kože prema unutrašnjosti organizma. Skeletni sistem Osnovna osobina skeletnog sistema jeste da daje oblik. Kod kičmenjaka postoje skeletni elementi unutar organizma i to je unutrašnji ili endo skelet. -Kožni sistem -Skeletni sistem -Mišićni sistem -Endokrini sistem . a kod sisara. Tkiva koje prethode obrazovanju organa sastavljena su od skupa ćelija koje obavljaju sličnu ili istu u organizmu.to je sloj vezivnog tkiva koji predstavlja krzno (lat. 3. je višeslojan. aktivne su još i mliječne žlijezde.. 5.corium) -unutrašnji sloj . -središnji sloj . nokti. 14. 4.organizam. a među njima se nalaze i pigmentne ćelije. 8. Treći sloj kože je potkožno tkivo ili subkutis. čvrstinu i zaštitu organima. kandže. 12. krzno ili korijum. ali u tom vezivu ima elemenata masnog tkiva. znojne. 2.. 11. prema potkožnom tkivu nalazi se takođe i vezivni sloj. krljušti riba.sačinjen je od epitelne pokožice (lat. osim kod kopljaste ribice. Gornji sloj ili epidermis kod svih kičmenjaka. 2.

lobanja. Kao primjer postojanja elektriciteta u mišićima može se navesti električni som (Malopterus electricus) koji pripada nižim kičmenjacima. a to je HORDOIDNI skelet. Kod razlličitog broja kičmenjaka. Produkti lučenja žlijezda (hormoni) u krv dospijevaju bez posebnih odvodnih kanala. unutrašnji skelet može da bude hrskavičav ili koštan. šaran itd. ali su na neki način predodređeni za produkciju elektriciteta. a kod sisara je najčešće neparna. Njen hormon . Kožnu muskulaturu čine mnogobrojni mišići kože. kao i ribe koje se nazivaju koštanim ribama.ovaj skelet obuhvata koštane elemente u nivou prednjeg dijela crijeva.Razviću endoskeleta prethodi razviće jednostavnijeg oblika unutrašnjeg skeleta. Endokrini sistem . mišiće krvnih sudova. On se javlja u ranim embrionalnim fazama razvića skeleta kičmenjaka. 4. Obzirom na građu tog skeleta. 3. Ova žlijezda javlja se kod svih kičmenjaka ali je kod riba relativno mala. ali se sastoji od dva režnja.Pisces. ali se generalno može reći da su to kosti ramenog i karličnog pojasa. KOŠTANE ribe (Osteichtyes) Među hrskaviče ribe spadaju mnogobrojne ajkule i morski psi. ali i kod nekih jedinki koje pripadaju gmizavcima. Kosti koje pripadaju ovom skeletu povezuje glaveni i trupni region. U mišićima mogu da postoje tzv. Skelet udova (ekstremiteta) .ovaj skelet čine kičma. Mišićni sistem obuhvata mišiće glave. kod vodozemca je parna. kao što su neki organi kod riba. mišiće urogenitalnih sistema. kod gmizavaca je neparna i kod ptica je parna.kosti koje čine skelet udova obuhvataju veliki broj pojedinačnih kostiju. To se posebno odnosi na kornjače koje imaju zaštitne ploče u vidu oklopa. posebno kod riba . kod riba. kao npr. Osovinski skelet . Visceralni skelet . crijevnog zida.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem U sastav ovog sistema ulaze žlijezde sa unutrašnjim lučenjem. Skelet kičmenjaka čini više cjelina: 1. Kod mladih jedinki reguliše i rast. kao i mnogobrojne kosti u tim regionima 2. a poprečno-prugasti mišići najčešće grade skeletni sistem mišića. Kožni skelet – ovaj tip skeleta je razvijen kod nižih kičmenjaka. ribe se mogu podijeliti u dvije velike potklase. Među značajnim žlijezdama s unutrašnjim lučenjem ja štitna žlijezda (Glandula thyroidea). Mišićni sistem Ovaj sistem uglavnom čine dvije grupe mišića: -glatki -poprečno-prugasti Glatki mišići učestvuju u izgradnji najvećeg broja unutrašnjih organa. U oba ova slučaja izdvajaju se kosti pokretnog i nepokretnog dijela. koje luče hormone (kod kičmenjaka u krvi) i ti hormoni imaju specifičan uticaj na organizam. Štapićastog je oblika i leži u nivou uzdužne ose tijela. Ti organi uglavnom imaju poprečn-prugastu strukturu.tiroksin je značajan za promet materije i energije . HRSKAVIČAVE ribe (Chondrichtyes) 2. a to su : 1. električni organi. To su ribe pastrmka.metabolizam. 14 . između nervne cijevi i crijeva. mišiće visceralnog dijela tijela.

Posebna diferenciranost odnosi se na crijevni dio. i osnovna karakteristika bubrega je da iz krvi izdvaja nepotrebne supstance i kao mokraću ih izbacuje iz organizma. U građi hipofize učestvuje jedan dio koji pripada ventralnom (donjem) zidu međumozga. Tanko crijevo se nastavlja u debelo crijevo (završno crijevo). kod mladih jedinki je dobro razvijena. i ti prorezi otvaraju se prema spoljašnjoj sredini. Kod njih se iz ždrijela nastavlja jednjak i želudac. Kod sisara.metanefros. prednjem režnju bubrega. i način disanja je prilagođen na kopneni način života. Kod suvozemnih kičmenjaka škržni prolazi se gube. kao i na normalno razviće uterusa i mliječnih žlijezda sisara. a sami 15 . a drugi dio je žlijezdani i porijeklom je čak iz usne duplje. Prednji dio tankog crijeva predstavlja dvanestopalačno crijevo. Iza usta dolazi ždrijelo. Crijevni sistem kod kičmenjaka (cijelom dužinom) je obložen endodermalnom sluzokožom. Hormoni grudne žlijezde utiču na razvoj skeleta i polnih žlijezda. Hipofiza luči u krv više hormona.Grudna žlijezda (Thymus) . Ove žlijezde su građene od međububrežnog i nadbubrežnog dijela. Međububrežni dio luči hormon koji djeluje na povećanje otpornosti organizma. Mokraća pri izbacivanju van dolazi u jedan „depo“ koji je kod kičmenjaka najviših sistematskih kategorija mokraćna bešika. gdje se odigrava vanćelijski tip varenja ili ekstracelularno varenje. Iza želudca nastavljaju se pojedini dijelovi crijeva. ispred srca. Nadbubrežni dio luči adrenalin koji povećava krvni pritisak. a drugi hormon uglavnom učestvuje u regulaciji krvnog pritiska i sazrijevanju jajne ćelije . Glavnina varenja obavlja se u prednjem dijelu tankog crijeva. a kod sisara se nalazi u predijelu grudi. Posebno su značajne u jajnicima ženke. i on utiče na pojavu polne zrelosti jedinke. dok se njegova funkcija kod viših kičmenjaka gasi nakon embbrionalne faze života i mijenja ga definitivni bubreg . srednji ili primarni bubreg. Mezonefros. po čemu je i dobila ime. Sistem organa za varenje Najsloženiji i najviše diferenciran je sistem organa za varenje kod kičmenjaka. Intersticijalne žlijezde se nalaze u gonadama. i kod razčičitih grupa kičmenjaka različito funkcioniše. U okviru ovog sistema nalazi se i gušterača preko koje se luče homoni koji učestvuju u metabolizmu ugljenih hidrata. Gornji dio je režanj epifize koja je prvobitno predstavljala neparno oko kičmenjaka i hormoni epifize utiču na rad polnih žlijezda. i u tom regionu smještene su žlijezde koje luče sekrete i pomažu u ukupnom razlaganju hrane. 2. Kod nižih kičmenjaka u ždrijelu se javljaju škržne kese koje predstavljaju evaginacije ili uvrat prednjeg dijela crijeva. U želudcu se vrši razlaganje bjelančevinaste komponente pod uticajem ždrijelnog soka u kiseloj sredini. i radi se o tzv. Javlja se u najranijim fazama embrionalnog života jedinke. značajno reguluše otrovne materije u krvi. Kod riba i vodozemaca funkcioniše cijeli život. Najznačajniji hormon je hormon rasta. gmizavaca. a to su nefridije. Ipak većina istraživača smatra da se glavnina probave dešava u srednjem crijevu.ovulaciji. a utiče i na pretvaranje glikogena u jednostavnije oblike šećera iskoristivih za organizam. vodozemaca. Bubreg tokom svog razvića prolazi kroz više razvojnih faza: 1. a poslije nastupanja polne zrelosti ona se reducira. Pored toga on ubrzava rad srca. Nadbubrežne žlijezde su parne tvorevine smještene u blizini bubrega. Jedinstvo polnog i ekskretornog sistema jedinki predstavlja urogenitalni sistem.To su respiracijska ili disajna mjesta. Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka Glavni ekskretorni organ kičmenjaka je bubreg. Njegova građa je najčešče oblika dva kanalića koji morfološki odgovaraju ekskretornim organima nižih kategorija.ova žlijezda je parna kod riba. Prvi dio sistema za varenje gdje se odigrava samo djelimično varenje su usta. Pronefros predstavlja prvi razvojni stadijum. gdje se luči hormon folikulin. a iznad grudnice.

odnosno razmjena gasovitih supstanci. Ti snopovi predstavljaju specijalizovane nerve. Najprostije građena pluća su kod vodozemaca i gmizavaca i kod njih je unutrašnja strana pluća naborana. CNS obuhvata mozak (Encephalon) i kičmenu moždinu (Medulla spinalis). Kod kopnenih kičmenjaka razvili su se razni oblici pluća. Pored toga čine ga i ganglije koje predstavljaju skupove nervnih ćelija.Respiratorni procesi se dešavaju u naborima. zadnji mozak (Rombencephalon) i kičmena moždina (Medulla spinalis). Najznačajnije autonomni ili vegetativni NS koji kontroliše visceralni dio tijela . pražnjenje crijeva. Srednji dio mozga ne trpi značajnije promjene dok se zadnji mozak (Rombencephalon) diferencira u moždani most (pons). Zajednički naziv za sva mjesta koja reaguju su EFEKTORI. njega izgrađuju siva i bijela masa. tj. mali mozak (cerebellum) i produženu moždinu (medulla oblongata).bronhiole. krvni pritisak. U vodi funkcionišu škrge. Nadražaj se primi preko čulnih organa i to preko njihovih receptornih dijelova. Primljeni nadražaj se prenosi do mjesta reagovanja. znojenje. Kod nekih nižih kičmenjaka (Pisces . Kod ptica u plućima postoje vazdušne kese u kojima uvijek cirkuliše svježi vazduh. RECEPTORNIM ili SENZITIVNIM neuronima označavaju se nervne ćelije koje primaju nadražaj. U odnosu na to kojoj sistemtskoj kategoriji pripadaju. lučenje crijevnih sokova. Siva masa se nalazi na periferiji velikog i malog mozga. Nervni sistem Nervni sistem predstavlja posebnu cjelinu organizma. koja se sastoje od glavnih disajnih puteva. a u kičmenoj moždini nalazi se periferno od središnjeg dijela koji izgrađuje siva nervna masa. Završni dio slijepog crijeva je analni otvor životinja.ribe (dvodihalice)) u disajnim procesima učestvuju i dodatni organi kao što je riblji mjehur. i ti neuriti su vrlo često građeni u snopovima. On je povezan sa prednjim crijevom. Sistem organa za disanje S obzirom u kojoj životnoj sredini žive.visceralne funkcije. prevođenje do nervnog centra i od nervnog centra do mjesta koje reaguje. koja služi za primanje nadražaja iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma. CNS čini prednji mozak (Prosencephalon). pojedini vodeni organizmi imaju različito građene škrge.početak ovog dijela crijeva diferenciran je u slijepo crijevo. 16 . a konačni disajni proces. a put kretanja je primanje nadražaja. u moždanim jedrima i u središtu kičmene moždine. Bijela masa potiče od marginalnog dijela nervne cijevi i nalazi se u središtu velikog i malog mozga. gastrointestinalni trakt. a u sredini se nalazi plućno tkivo. a nervna vlakna ga prenose do EFEKTORA ili MOTORNIH NEURONA. U sastav ovog sistema ulaze posebno građene nervne ćelije koje imaju izdužene neurite. odigrava se u završnim mjehurastim tvorevinama koje se zovu alveole. PNS u kontaktu je sa CNS-om i čine ga kranijalni i spinalni nervi. odnosno do mjesta reagovanja na nadražaj. a na kopnu pluća. Posrednik između receptora i efektora je nervni sistem. ASOCIJATIVNI neuroni su nervne ćelije koje se nalaze u nervnim centrima. Bez obzira o kojem tipu nervnog sistema je riječ. kičmenjaci imaju dva osnovna tipa respiratornih organa. Nervni sistem se dijeli u dvije komponente . a provodni putevi između tih nervnih centara (receptora i efektora) predstavaljaju PNS (periferni nervni sistem). a to su bronhiije koje se granaju u sitnije ogranke . Na leđnoj strani tijela takođe postoje centri koje leže dublje u unutrašnjosti. Kičmenjaci imaju cijevast nervni sistem sastavljen od mozga i kičmene moždine.CNS i PNS. održavanje tjelesne temperature i još mnoge druge funkcije u organizmu. Oni primaju nadražaj senzitivnih neurona i prenose ga na motorne. Pravac kretanja primljenih nadražaja uvijek je isti i u jednom smjeru je. Od prednjeg mozga se razvija veliki mozak (Telencephalon) i međumozak (Diencephalon). a jedan njegov dio ili režanj učestvuje u disajnim procesima posebno kada su uslovi za život nepovoljni. Kod kopnenih kičmenjaka viših kategorija javljaju se vrlo složena pluća.

SEKUNDARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje su građene od epitelijalne ćelije koja se modifikovala u čulnu ćeliju. ova čulna ćelija primljeni nadražaj ne odvodi kao što čini primarna čulna ćelija. moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih funkcija. a brzina prenošenja nadražaja zavisi od njegove jačine i intenziteta. Portalni sistem između arterija je prisutan u bubregu. Najčešće se protozoa kreće u pravcu svijetlosti. REAKCIJA ŠOKA – ova reakcija bazira se na sposobnost životinje da razlikuje draži različitog intenzieta 2. a to su opšta i specijalna čula. arterije. U sastav čulnih organa ulaze različiti tipovi čulnih ćelija: 1. donje). vida. ravnoteže itd. položaja tijela u prostoru itd. ali se kapilarna mreža može naći i između dvije ili više arterija ili vena. Opšta čula obuhvataju ona čula koja primaju opšte nadražaje iz spoljašnje sredine ili unutrašnjosti organizma. Ovim čulima pripadaju čulo mirisa. prema srcu (redukovana krv). ORJENTACIONA REAKCIJA – u ovom slučaju životinje reaguju tako što se kreću u pravcu odakle draž dolazi. i to je portalni sistem krvotoka. Najsitniji krvni sudovi nalaze se na prelazu između arterija i vena i na tim mjestima grade kapilarnu mrežu. -specijalna čula . ali može da teče i u suprotnom smjeru. KVS se može podijeliti na mali i veliki krvotok. bočnim organima kod riba itd. 2. -opšta čula . sluha. čulo sluha.čulo osjećaja bola. Kod kičmenjaka čulne ćelije su grupisane u čulne organe. KVS čine srce i krvni sudovi (kapilari. sluha. temperature.oko 2. postoji nekoliko tipova čula kičmenjaka: 1. Npr. PRIMARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje primaju nadražaj preko posebnih vlakana i preko drugog pravlakna prevode primljeni nadražaj do nervne ćelije. Nadražljivost (iritabilitet) Kod najjednostavnijih životinja (protozoa) uglavnom cijelo protoplazmtičko tijelo reaguje na nadražaje a kod višećelijskih životinja najčešće postoje dvije grupe čulnih ćelija koje čine određeno čulo sposobno da reaguje na specijalne nadražaje. HEMIJSKA ČULA . dodira. Cirkulatorni sistem Ovaj sistem se može podijeliti na kardiovaskularni sistem (KVS) i limfi (LVS). vene). organi bočne linije kod riba. Mali krvotok obuhvta cirkulaciju od srca ka plućima i to je pulmonalni dio dok veliki krvotok obuhvata cirkulaciju u ostale dijelove organizma. Prenošnje draži kod jednoćelijskih životinja vrši se u svim pravcima istim intenzitetom. Posebno je specijalno prenošenje svijetlosnih draži. već ih predaje ograncima dendrita (prve nervne ćelije. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima ukusa. ukusa.podrazumijevaju grupisane receptore koje su najčešće smješteni u regionu glave. 17 . SVIJETLOSNO ČULO . 1. Čulni organi kičmenjaka – postoje dvije grupe čula. S obzirom na draž koja draži ove čulne organe. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima mirisa i vida. LVS čine limfni kapilri i veći limfni sudovi. U KVS kao cirkulatorna tečnost se javlja krv koja teče od srca prema unutrašnjosti organizma (oksidovana krv).čulo ravnoteže. kretanje paramecijuma u električnom polju vrši se od kuda dolazi draž. taktilna čula i sva druga čula koja reaguju na mehaničke draži. pritiska.čula mirisa (nos) i ukus (jezik) 3. međutim. Kod protozoa (bez obzira o kojoj se draži radi). tj. a venski portalni sistem prisutan je u jetri. MEHANIČKA ČULA .Čulni organi Su visoko specijaliovani i uvijek su u vezi sa nervnim sistemom.

odakle se izbacuje u vanjsku sredinu i na taj način ostvaruje se jača veza sa bubregom nego što je to slučaj kod ženki. Kod ženki. Od jajnika do materice postoje tvorevine koje se nazivaju jajovodi i preko kojih se vrši distribucija jajnih ćelija. genitalni trakt (jajovodi. dok u muškom poli u procesu spermatogeneze nastaju spermatozoidi. a to su ESTROGEN i PROGESTERON. spoljašni polni organi ženki Jajnici se nalaze u karličnoj duplji i od njihovog spoljašnjeg sloja vrši se izdvajanje ishodišnih ćelija (oogonije) koje se u procesu oogeneze transformišu u zrele jajne ćelije. Ženski reproduktivni sistem Ovaj sistem sastoji se od tri kompomente: 1. materica i usmine) 3. približno nižih kičmenjaka (vodozemci) izvodni kanali polnih ekskretornih organa izlijevaju se u dio crijeva i to u tvorevinu koja se naziva kloaka. koje u procesu fagocitoze zahvataju strana tijela koja su dospjela u organizam. parne gonade . ili kompletna odbrana organizma od uticaj štetnih agenasa. Polne žlijezde u principu počinju funkcionisati znatno kasnije nakon rođenja i doba polne zrelosti je različita kod pojedinih životinja. Osnovnu karakteristiku imunog sistema čine ćelije – limfociti. Treći dio reproduktivnog sistema ženki je usmina ili vagina i to je ženski spoljašnji organ preko koga se 18 . U ovome sistemu postoji i supstanca koja se naziva žuto tijelo koja predstavlja žlijezdu privremenog djelovanja i javlja se svakih mjesec dana tokom reproduktivne faze života. ali je ona slabija.jajnici 2. Kod sisara jajovod na završetku obrazuje proširenje koje se naziva materica (uterus). Jajnik je građen od spoljašnjeg dijela. Kod mnogih. Kora jajnika sadrži mnogobrojne ishodišne ćelije (oogonije) koje se kasnije dijele i od njih nastaje dublji sloj jajnika (srž) i izuzetno je bogat krvnim sudovima. a polni sistem i ekskretorni organi čine jedinstveni urogenitalni sistem. i na njemu se razlikuju kora i srž. koja luči bjelančevinasti sekret i taj sekret se sjedinjuje sa produkovanim spermatozoidima i obrazuje jedinstvenu spermanu tečnost. Muške polne žlijezde (sjemenici/testisi) su parne tvorevine koje su slične kao i jajnici. Supstance koje povezuju ćelije imunog sistema se CITOKININI i ta povezanost je naročito izražena među limfocitima. Kod mužjaka je to prostata. Kod sisara kloaka se još u embrionalnoj fazi života podijeli. Spermalna tečnost se preko posebnih vrpci odnosi u VOLFOV kanal. Polni organi U polnim organima mužjaka i ženki kičmenjka nastaju polne ćelije ili gameti. Materica . U procesu gametogeneze. polna žlijezda predstavlja jajnik. Druga uloga jajnika jeste endokrina funkcija koja se zasniva na sintezi ženskih hormona. te se u crijevni sistem završava analnim otvorom. U sistemu krvotoka postoji imuni sistem pomoću kojeg je omogućena djelimična. a prema unutrašnjosti se nalaze kora i srž janika. Nakon toga perioda nastupa menstrualni ciklus koji obuhvata niz promjena na materici i te promjena uglavnom su vezane za uticaje hormona i dešavaju se otprilike svakih mjesec dana. Osnovna funkcija mu je intenzivna produkcija progesterona i uticaj na definitivnu zrelost jajnih ćelija. nastaju jajne ćelije. U vezi sa izvodnim kanalima stoje i druge žlijezde. gdje takođe postoji veza. Dio tijela materice tokom reproduktivne faze života podložan je djelovanju hormona (28 dana). koje ritmičkim kontrakcijama potiskuje oksidovanu krv. U sintezi ovih hormona djelimično učestvuje i hipofiza. i to u ženskom polu oogeneze.COR. vratnog dijela (grlića) i suženja materice. U ženskom polu jajnu ćeliju preko jajovoda odvode u sredinu gdje se ostvaruje kontakt sa spermatozoidima.Osnovni pulsirajući organ cirkulacije je srce . U jajniku se nalazi supstanca koja se naziva hilus i to je dio koji ima funkciju u ostvarenju kontakta krvnih sudova i nerva.centralni dio ovog sistema i sastoji se od : tijela. a u pauzama kontrakcija ne postoji nikakav zastoj krvotoka već se ona mišićnim kontrakcijama u kontraktilnim centrima sudovnog sistema potiskuje dalje.

Ovo razlaganje dešava se pod uticajem enzima i fermenata koji utiču na promjenu osnovnog sastava. Kod višećelijskih životinja. Prema tome predstavlja kopulatorni organa ali i važan dio porođajnih puteva.Scrotum. pomoćne žlijezde 4. 19 . Jedan od značajnijih kanala je i sjemevod koji omogućuje pražnjenje i evakuaciju spermatozoida. Ekskrecija ili lučenje žlijezda obuhvata više faza od kojih su značajnije faze primanje sokova i sirovina za sintezu.parne gonade 2. testisi . U reproduktivnom sistemu mužjaka značajne su i pomoćne žlijezde. Već u ustima kičmenjaka se dešava djelimično varenje hrane i to samo ugljenohidratne komponente. u koje se ubrajaju sjemene kesice. Dalje se razlažu ugljeno-hidratne komponenete. Bulbouretralne žlijezde u toku seksualnog odnosa produkuju sekret i taj sekret utiče na lakšu kopulaciju spoljašnjih genitalnih organa ženki i mužjaka. Spoljašnji genitalni organ mužjaka je penis i preko njega se ostvaruje kontakt sa ženskim reproduktivnim sistemom. Osnovna funkcija testisa jeste da se iz epitela ovih tvorevina izdvajaju ishodišne ćelije koje u procesu spermatogeneze rastu i umnožavaju se i na kraju iz njih formiraju se spermatozoidi. Bjelančevinaste komponente se počinju razlagati pod uticajem fermenata iz grupe proteinaza i razlaganje se vrši do nivoa peptidnih lanaca. prostata i bulbouretralne žlijezde. sistem izvodnih kanalića 3. Kod različitih životinja ti fermenti su različiti i specifični. omnivore). Ugljene hidrate razlažu fermenti iz grupe karbohidraza. ISHRANA – kod jednoćelijskih životinja varenje hrane se obavlja unutar jedne ćelije i to je intracelularni tip varenja ili unutarćelijsko varenje. u jednom kontinuiranom procesu prima definitivne spermatozoide iz testisa. a masne supstance fermenti iz grupe lipaza. karnivore. Nakon što je hrana unijeta u organizam započinje njeno varenje gdje dolazi do razlaganja i iskorištavanja hranjivih čestica. a zatim stvaranje sekreta sa fermentima i na kraju sama faza izlučivanja sekreta. masa hrane se unosi preko usnog otvora u probavni sistem i to je vanćelijski ili ekstracelularni tip varenja. spoljni kopulacioni organ Prvobitno testisi nastaju u trbušnoj . a kasnije u toku života spuštaju se niže u tvorevine koje se nazivaju mošnice . Ovo razlaganje se dešava pod uticajem sokova pljuvačnih žlijezda. OSNOVNE FUNKCIJE U ORGANIZMU 1. Životinje uzimaju razne tipove hrane (herbivore. Među njima je i kanalić koji stalno.abdominalnoj duplji. Sjemene kesice su parne tvorevine. Od testisa polaze odvodni kanalići. Aktivnošću prostate (mišićnom aktivnošnoću) doprinosi se istiskivanju sekreta prilikom ejakulacije. Hrana se preko jednjaka i ždrijela doprema u želudac gdje se u kiseloj sredini nastavlja proces razlaganja. Prostata je smještena u maloj karlici i svojim baznim dijelom podupire dno mokraćne bešike. a posebno kod kičmenjaka. Muški reprouktivni sistem Ovaj sistem čine četiri komponenete: 1. naslonjene na zadnji zid mokraćne bešike. Kod unošenja hrane u digestivni sistem kičmenjaka dešava se razlaganje koje može biti djelimično ili potpuno u pojedinim dijelovima ovog sistema. dok vršnim dijelom dopire do gornje površine urogenitalne membrane. Te životinje mogu da budu ektoparaziti i nalaze se na spoljašnjosti tijela domaćina ili su to endoparaziti koji žive u unutrašnjosti tijela. U tom kanalu spermatozoidi se čuvaju i tu provode vrijeme do ejakulacije. koji u tom trenutku imaju oplodnu moć. Fermenti razlažu hranjivu masu a nerazloženi dijelovi se izbacuju van. Fermenti se nalaze u tečnoj masi a jedno od značajnih lučenja sokova zajedno sa fermentima dešava se iz crijevnih žlijezda. ali i bjelančevinaste. Neke od tih životinja su parazitski oblici i uzimaju gotovu organsku hranu od domaćina. Načini uzimanja te hrane su različiti.ostvaruje veza sa unutrašnjim genitalnom sistemom ženki.

Površina alveola je jako velika i u odnosu na površinu pluća mnogo veća. Kod kopnenih organizama respiratorni organi su pluća. Ovakav primjer raznošenja čestica po tijelu sunđera gdje se čestice na jednom mjestu vežu zatim se raznose po organizmu i na određenim mjestima se otpuštaju. To su tzv. Disanje je funkcija organizma koja podrazumijeva razmjenu gasova između organizma i spoljašnje sredine ili unutar organizima. prije svega CO2. koje predstavljaju rezervoare svježeg vazduha. Kod vodozemaca (AMPHIBIA) pluća imaju glatke zidove ili su ta pluća izdijeljena naborima koji formiraju plućne komore. koji predstavljaju cjevaste tvorevine. dušnjačkih stabala omogućuju dotok svježeg vazduha. U probavnom traktu nekih životinja a posebno kod preživara. Svježi kiseonik u tim «kesama» i u sistemu pluća stalno cirkuliše tako da ptice i kad lete obavljaju respiratorne procese. gdje se vrše respiracijski procesi. ili su to pluća. Kod kopnenih kičmenjaka. uz odavanje štetnih i nepotrebnih gasovitih supstanci. do pluća se prenosi oksidovana krv i raznosi po organizmu. Kod nekih životinja prenošenje čestica obavljaju i pokretne ili ameboidne ćelije. ali su još više izdijeljena. specifične tvorevine. Škrge predstavljaju respiratorni organ. To je najčešće difuzni transport u čijem osnovu su osmoregulativni procesi ćelije. koji žive u vodi respiratorni organi su škrge različite složenosti i građe. kod većine jedinki postoje klasična pluća. Unutrašnjost pluća je razgranata ili naborana. Kod mnogih kičmenjaka. uz pomoć difuzionog pritiska. Kod kičmenjaka prenos čestica hrane se obavlja preko cirkulatornog sistema. Kod Protozoa funkcija disanja. alveolama. preko tzv. U usnoj duplji se stvori negativni pritisak. U prednjem dijelu zadnjeg crijeva vrši se resorpcija razloženih hranjivih čestica. Transport hranjivih čestica u organizmima različitih životinja je različit. a kao respiratorna mjesta funkcioniše tjelesna duplja. Posebnim sistemom arterija. ugljeni-hidrati i masti dospijevaju u jetru i nakupljaju se u limfnim sudovima. koje kao respiratorni organi funkcionišu u vodenoj sredini. Traheje ili dušnjačke cijevi. preko posebnih respiratornih dijelova. Najjednostavniji način transporta susreće se kod dupljara gdje je prenošenje hrane neposredno od ćelije do ćelije (preko klicnih listova). a sa druge strane sa spoljašnjom sredinom. Vazdušni putevi bronhia i bronhiola jako su razgranati. Razlaganju hrane pomaže i žuč. To je proces koji obezbjeđuje organizmu neophodni kiseonik. Kod beskičmenjaka. kao dopunski respiratorni organ funkcioniše koža. Mehaničko funkcionisanje škrga može se sagledati na primjeru obavljanja respiracijskih procesa kod riba. prisutne su bakterije koje nisu štetne ali pomažu proces razlaganja hrane. Kod kopnenih puževa škrge su “zakržljale”. Razmjena gasova obavlja se na respiracijskim mjestima u organizmu. ali ih imaju paukolike životinje. Kod ptica. odnosno razlike u pritiscima izmedu spoljašnje sredine i unutrašnjosti organizma veže kiseonik iz vode. U zidovima alveola je kapilarna mreža. čime je i ukupna respiracijska površina povećana. Transport čestica može da se vrši i preko intracelularnih prostora i šupljina u tkivu. iz krvi se otpušta C02. Kod kičmenjaka to su ili škrge. a istovremeno se vezuje potrebni kiseonik iz vode. koja su uglavnom kesastog oblika. čime se još više povećava respiratorna površina.Razlaganje se nastavlja u crijevnom sistemu i na tim mjestima postoji uticaj crijevnih žlijezda i njihovih sekreta. na određenim mjestima. a unutrašnje disanje se obavlja izmedu krvi i tjelesnih tečnosti u organizmu. a bronhiole se završavaju slijepo. To je oblik jednostavnije građenih pluća. kao i sve ostale funkcije obavlja jedna ćelija. a usta ostaju napunjena vodom. 20 . razlikuje se spoljašnje i unutrašnje disanje. koje su sa jedne strane u vezi sa organizmom. pluća stoje u vezi sa vazdušnim kesama. Maksimum razvijenosti pluća je kod ptica (AVES) i kod sisara (Mammalia). odnosno spoljašnjeg sloja tijela. Kod raznih životinjskih kategorija to su različite. Spoljašnje disanje se obavlja izmedju organizma i spoljašnje sredine. koji preko kapilarnog sistema. Preko kapilarnog sistema u škrgama. Generalno se može reći da životinje koje uzimaju biljnu hranu imaju duži probavni trakt. a kontrakcije i pokretanje krvi obavljaju se zahvaljujući mišićnoj akciji srca. a rjeđe su cjevasta. koja respiracijske procese obavljaju u vazdušnoj sredini. čime se ukupna respiratorna površina povećava. U odnosu na mjesto gdje se disajni ili respiracijski procesi odvijaju. Kod beskičmenjaka pluća su rijetka. Riba zatvori usnu duplju i škržni poklopac. listasta pluća. Kod gmizavaca (REPTILIA) pluća su nešto složenije građe. Bjelančevine. Mnogi insekti koji žive u vazdušnoj sredini respiracijske procese obavljaju trahejama ili dušnjačkim cijevima. a posebno masna supstanca i ti limfni sudovi ulijevaju se u venozni sistem cirkulacije. Traheje su ustvari invaginisane cijevi kože.

potklasi Radiolaria. u suštini je strujanje tečne mase u proizvoljnom. a mogu mijenjati oblik ili kod nekih drugih Protozoa one mogu biti i izdužene i tanke čak i končaste. a to su nefridije. Pseudopodije mogu biti kratke i zdepaste. Ovakvo kretanje prisutno je kod najvećeg broja trepljastih jednoćelijskih životinja (INFUSORIA CILIATA). Nakon toga razložena masa dospjeva do glavnog ekskretornog organa bodljokožaca. a poprečno- 21 . Plazmatično kretanje. u dodiru sa vodom očvrsne i dobije oblik. to se dešava sa ekskretima u tijelu ili u bubrežnim kanalićima. koja sadrži te supstance. koji su kod životinja različitih sistematskih kategorija specifično građeni. Prilikom kretanja bičevima ili flagelama mogu se vršiti najrazličitiji pokreti. Treći tip kretanja je mišićno kretanje. a rjeđe o nekoliko. to su poprečno-prugasti i glatki mišići. U osnovi ovih fizioloških procesa leže procesi prelaska štetnih i nepotrebnih supstanci iz krvi u mokraću. Ovakav tip kretanja može se uporediti sa načinom veslanja. Najčešće se radi o jednoj pseudopodiji. bazna uloga ekskrecije vrši se preko ekskretornih ćelija. preko bubrega se izbacuju u vanjsku sredinu putem mokraće. kod životinja određenih sistematskih kategorija su specifični. Kretanje aksopodijama susreće se kod jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi Sarcodina. koja se putem ekskretornih procesa moraju eliminisati van organizma. koje omogućuju skraćivanje i izduživanje kompletnog mišića. a nakon toga. preko kojih se razložena masa izbacuje van organizma. Npr. Razlikuje se ameboidno kretanje i kretanje pomoću aksopodija. Iz tog razloga. pokreti u obliku veslanja. Ukoliko se radi o pokretanju treplje kao kod veslanja dešava se savijanje treplji u jednoj ravni. Ponekad protoplazma koja struji može postići takav oblik da površinski sloj. prilikom disanja kao štetna supstanca javlja se ugljen dioksid (C02) ili ugljena kiselina. Time aksopodije postižu čvrstinu. Postoje tri osnovna oblika kretanja životinja. U unutrašnjosti ispružene mase (aksopodije) prisutna je končasta struktura i to je osovinski končić od osnovne mase protoplazme. To je. ali ne radi se o trajnim strukturama. kretanje pomoću treplji ili bičeva i mišićno kretanje. Drugi način kretanja životinja je pomoću bičeva ili flagela. Osnovna. Kod ameboidnog kretanja struji čitava masa plazmatičnog tijela i to u određenom pravcu. zajedno sa raspadnutim ekskretornim ćelijama dospijevaju u tjelesnu duplju gdje se još više masa raspada pod uticajem fermentnog sistema u tom regionu tijela.pseudopodija. najčešće poslije prskanja zida ekskretorne ćelije. miofibrile. Ekskreti. neodređenom pravcu i ne karakteriše ga postojanje čvrstih struktura. prilikom aktivnog kretanja u tečnoj sredini imaju sličan način pokretanja. kao npr. Udarac nazad (ispružanje) teče sporije i treplja je labava i tako daje najmanji otpor vodi. u uzdužnom pravcu. Kretanje. pigmentni sastojci kod crva. koja navire ili nadolazi iz osnovne mase protoplazmatičnog tijela. Kod Protozoa ekskrecija se obavlja preko kontraktilne vakuole. Masa ekskreta može i da se čuva u tijelu. Građa trepalja i bičeva je različita. rotiranja ili klaćenja trepljaste tvorevine. ekskreti dospijevaju van. Slična aktivnost trepljama omogućuje i kretanje sadržaja u dupljama višećelijskih životinja. kod Echinodermata . Izduženo plazmatično tijelo mišićnih ćelija sadrži mišićna vlakna. Npr. koje su prilikom razmjene materije i energije postali nekorisni ili štetni za organizam. pomoću “lažnih nožica” . Glatki mišići imaju sporije. U nekim slučajevima (npr. već su to prolazni stadijumi protoplazme gdje se tečna masa zaustavlja. Muške polne ćelije. Ekskretorni organi. u suštini skraćivanje mišićnih tvorevina. kao i brzina njihovog rada i kod većine životinja ovo je proces koji ne stoji direktno pod uticajem centralnog nervnog sistema. Ekskreti se. Nepotrebne i štetne supstance. Izgledaju kao kap tečnosti. Kod nekih životinja postoje specifični slučajevi da masa sekreta migrira (kreće se) prema nekoj slobodnoj površini u tijelu. Kod Metazoa (višećelijskih životinja) proces ekskrecije je različit. u obliku konglomerata talože u tim ekskretornim ćelijama. Udarac naprijed (savijanje) vrši se brzo i pri tome je treplja kruta. Plazmatično kretanje. po tipu kretanja pomoću bičastih tvorevina. U trenutku kad se pseudopodija uvuče u osnovnu masu protoplazme iz nje naviru nove pseudopodije i prijanjaju za podlogu. Pri izduživanju pseudopodije može se pojaviti tvorevina na vrhu pseudopodije. koja se naziva “kapica” ili “glavica” pseudopodije. zajedno sa ekskretima dospijevaju van kompleksa osnovnog tkiva gdje je vršena ekskrecija. Prema strukturi miofibrila moguće je razlikovati dva osnovna tipa mišića. Glavni ekskretorni organi kičmenjaka su bubrezi.Ekskrecija predstavlja fiziološki proces izlučivanja produkata metabolizma ili nekih drugih supstanci.bodljokožaca) ove raspadnute ćelije. kod ameba koje se kreću to izgleda kao da amebe koračaju. u jednom kontinuiranom procesu u osnovu koga postoje osmoregulativni procesi. Kad se plazma uvuče u osnovnu masu površina pseudopodije se nabora i pseudopodija se rastvori.. kao npr.

koje izazivaju iritabilitet. Promjene koje se tada uočavaju odnose se na promjene osnovnog pravca kretanja jedinke i na promjene koje se manifestuju lučenjem specifičnih materija. Prva promjena ispoljava se na protoplazmi ćelije. a u ovim promjenama osnovnog stanja protoplazme troši se kiseonik. čulo strujanja. Pisanje latinskih naziva predstavlja isti princip koji se primjenjuje svuda u svijetu. Kod Protozoa moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih reakcija. uglavnom utrobni mišići. Svaka vrst se piše sa dvije latinske riječi od kojih prva riječ znači pripadnost vrste rodu (višoj kategoriji) a druga riječ pobliže opisuje vrstu. najčešće su mišići i žlijezde u organizmu. ona najčešće ostaje ispod nivoa štetnog dejstva. klasa (classis). a zahvaljući provodljivosti nervnog tkiva one se prenose do centralnog nervnog sistema. rotaciono čulo. Ukoliko su osnovne vrste izolovane i nalaze se na razdvojenim lokalitetima onda se radi o podvrstama (subspecies). Na mjestu nadražaja primaju se draži. Mehanička čula (čulo dodira. Da bi jedna draž izazvala reakciju organizma ili ga iritirala mora da ima intenzitet koji mora dostići prag nadražljivosti. IRITABILITET ili nadražljivost. Dejstva draži su poremećaji stacioniranog ili ustaljenog životnog stanja jedinki. Ovakav pristup u pisanju i označavanju vrsta uveo je švedski prirodnjak Karl Line 1835 godine. Čulo vida 4. čulo ravnoteže i čulo sluha) KLASIFIKACIJA ŽIVOTINJA Osnovna podjela životinja izvršena je na osnovu njihovih spoljašnjih karakterisitika. Reakcija šoka. Primarne. odnosno promjene stanja energetske i materijalne razmjene u stanju mirovanja. Hemijska čula (čulo mirisa i okusa) 2. da na uticaje iz spoljašnje sredine ili na uticaje iz samog organizma reaguje. na kraju nose nervno efektorno vlakno koje služi za sprovođenje nadražaja. i na kraju kao najveća kategorija koja objedinjuje sve skupa jeste organizacioni tip. mogu se razlikovati tri tipa čulnih ćelija. Iste vrste i podvrste svrstavaju se u veću sistematsku kategoriju rod (genus). Ti uticaji se nazivaju draži i u suštini predstavljaju fiziološke procese. Kod kičmenjaka čula se mogu grupisati prema obliku energije koja ih draži i to u 4 grupe: 1. ili grupisani u čulnim organima. Čulne ćelije i slobodni nervni nastavci mogu se javljati pojedinačno. fizioloških biohemijskih. anatomskih ekoloških evolutivnih i ostalih sličnosti i razlika među jedinkama. čulnim kvržicama ili čulnom epitelu. glatki mišići su mišići unutrašnjosti tijela. Noviji biosistematski pristup podrazumijeva kombinaciju klasičnih i novijih metoda rada. Sekundarne čulne ćelije su bez nastavaka i primljeni nadražaj prenose ograncima nerava koji ih okružuju. Primarne čulne ćelije. koja izaziva kretanje jednoćelijskog organizma u smjeru odakle dolazi nadražaj. Primanje draži kod jednoćelijskih životinja odigrava se na kompletnom protoplazmatičnom tijelu ćelije. Primljeni nadražaj se prenosi u raznim pravcima. Kod kičmenjaka. pored ovih osnovnih sistematskih kategorija postoje i tzv. Poprečno-prugasti mišići su brojniji i uglavnom izgrađuju skeletni mišićni sistem.prugasti mišići brže kontrakcije. Čulno-nervne ćelije do mjesta nadražaja kontaktiraju preko receptornog nastavka (receptorno vlakno). To su čulne ćelije ili receptorne ćelije nervnog sistema. Organi koji reaguju na nadražaj. Na osnovu toga razlikuje se unutrašnje i spoljašnje draži. Iza dvije latinske riječi stoji početno slovo autora koji je opisao tu vrstu a često se navodi i godina kada je to učinjeno. 22 . ali se i njegov intenzitet modifikuje. Novije metode podrazumijevaju analizu citogenetičkih. koja se bazira na sposobnosti da se razlikuju draži različitog intenziteta i orijentaciona reakcija. To je osobina organizama. Tek ovako komleksan pristup omogućuje jasan biosistematski pregled životinjskog carstva. Nakon toga nervni centar reaguje i u obratnom smjeru. Osnovna sistematska kategorija je vrsta (species). Morfološki. a zatim slijedi red (ordo). Nervnim sistemom se nadražaj prenosi. Veće sistematska kategorija koja objedinjuje prethodne jeste familija (famillia). koji nadraženom mjestu u organizmu donose ili oduzimaju jedan vid energije. sekundarne i čulno-nervne ćelije. Brzina prenošenja nadražaja zavisi od intenziteta. putem nervnog sistema šalje draž do mjesta u organizmu koje reaguje. ali istim intenzitetom. Ako draž po intenzitetu ostaje ispod praga nadražljivosti. Kod višećelijskih životinja postoje specijalizovane nervne ćelije za prihvatanje draži. Ovakav način podijele predstvalja primjenu klasičnih metoda klsifikacije. Temperaturna čula 3.

mammalia (sisari). pisces (ribe). Oni čine grupu anamnia i tu se ubrajaju cyclostoma (bezvelične ribe). Protoplast se nalazi u osnovnom. Pored podijele na osnovu karaktersitika životinje su podjeljene i prema složenosti građe tijela. Ova grupa životinja u toku embrionalnog razvića ima embrionalne ovojnice a to su amnion.bičari 3. Najsloženije višećelijske životinje su svrstane u organizacioni tip metazoa. Ovaj proces se naziva tikotropija i on je ireverzibilan. alantois i serosa i svaka od ovih ovojnica ima određenu funkciju a to su osnovne životne funckije kao što su disanje. PROTOZOA Jednoćelijske životinje predstavljaju najsitnije organizme koji se mogu mikroskopski posmatrati. jedra spermalnog tipa 3. Mnoge životinje nakon embrionalne faze života imaju jedan oblik simetrije tijela a kao odrasle jedinke drugi oblik simetrije tijela. ishrana. Najjednostavnije su jednoćelijske životinje koje pripadaju protozoama. amphibia (vodozemci). aves (ptice). Naredna podjela životinja izvršena je na osnovu simetrije tijela. U ovu kategoriju ubraja se veliki broj beskičmenjaka ali i vrlo složeni kičmenjaci uključujući i ljudsku populaciju. Heliozoa 23 . Bilateralno simetreične životinje imaju identičnu građu i lijeve i desne polovine tijela. zatim slijede životinje koje predstavljaju prelaz od jednoćelijskih ka višećelijskim i one pripadaju organizacionom tipu mezozoa. Lokaliteti koje naseljavaju ove životinje najčešće su vodeni ekosistemi ali postoje i vrste koje naseljavaju vlažna zemljišta. Infusoria – paramecium – papučica Sarcodina – ova klasa se dijeli na 3 potklase: 1. žitkom ili gel stanju i u slučajevima kada gubi vodu može da pređe u gušće sol stanje. Osnovna građa ćelije su protoplast i ćelijske organela koje se nalaze u njoj. Protoplast predstavlja koloidan način što znači da su u njoj krupnije čestice. nadred ili podred. Razmnožavanje protozoa može biti bespolno i polno ali može biti i smjena generacija (heterogonija).sistematske kategorije kao što su nadfamilija ili subfamilija. Ova jedra se odlikuju obiljem hromatisnke materije (nukleinske kiseline) Najčešća podjela jednoćeliskih životinja je u 4 klase. Sarcodina 2. ekskrecija itd. Radijalno simetrične životinje (morske zvijezde) imaju više simetrija identičnosti tijela. Pored ove podijele postoji i detaljnija podjela jednoćelijskih životinja: 1. U drugu grupu ubrajaju se kopneni kičmenjaci i to je grupa amnia gdje pripadaju reptilia (gmizavci). Rhizopoda 2. U nekim slučajevima prema vani ektoplazma obrazuje perifernu opnu ili pelikulu. Konkretno kod morskih zvjezda radi se o petozračnoj radijalnoj simetriji. Sporozoa – eimeria – izazivaju upalu crijeva 4. Mastigophora . Ovularni tip – mjehurasta jedra 2. ili podorganizacioni tip životinja. Radiolaria 3. jedra masivnog tipa. nadklasa ili potklasa. OBLICI JEDARA – kod protozoa su različiti ali se mogu izdvojiti tri osnovna tipa : 1. Niži kičmenjaci tokom embrionalnog razvića nemaju ovojnice oko embriona. Poseban kriterij odnosi se na podijelu kičmenjaka prema fazi embrionalnog razvića. Spoljašni sloj protoplasta se naziva ektoplazma i on je gušći i čvršći u odnosu na unutrašnji sloj koji se naziva endoplazma i koji je rijeđi.

2. I jedna i druga nisu štetne i smatra se da mogu koristiti na mjestima gdje su prisutne. amebna dizenterija. Postoji još nekoliko vrsta koje žive u debelom crijevu viših katogrija. Myxosporidia . Polymastigina – u ovaj red ubrajaju se parazitarne vrste koje često žive u debelom crijevu i pripadaju rodu Trichomonas. Phytomonadina – to su takođe bičari sa 2 biča i žive samostalno ili u kolonijama. Pored ameba prisutne su i vrste roda Entamoeba. a polni ciklus u tijelu malaričnog komarca. Coccidida – vrste ovog reda slične su prema izgledu Gregarinidia ali su sitnije i parazitiraju u intercelularnom prostroru domaćina. Generalno se može reći da bespolni ciklus razvića teče u čovjeku. 24 .Radiolaria uglavnom se nalaze planktonske vrste iz mora koje imaju loptast oblik tijela. Karakterstičan predstavnik je eimeria kod koje postoji smjena generacija u ciklusu razvića. ždrijelo i kontraktilnu vakuolu. Ekskreciju. vrste koje žive u usnom regionu (Entamoeba gingivalis) i (Entamoeba coli) koja živi u debelom crijevu čovjeka. 1. disanje i ishranu ove vrste uglavnom obavljaju preko površine tijela. 3. Gregarinidia – ubrajaju se najkrupniji oblici ove potklase koji imaju vrlo složen ciklus razvića. Peridina – to su bičari sa 2 karakteristična biča a neke vrste imaju zaštićenu spoljnu stranu tijela i najveći broj vrsta živi u morima. Euglenoidea – to su relativno krupni oblici zelene boje tijela i žive u slatkim vodama a karakteristična vrsta je Euglena viridis. Druga potklasa sporozoa jeste Neosporidia. Ova potklasa obuhvata 3 karakteristična reda 1. 7. 4. Rjeđi oblik je polno razmnožavanje i to je konjugacija gdje dolazi do trajnog sjedinjavanja jedara. Mnogobrojne vrste ovog reda nemaju jasno izdiferenciran usni otvor. Haemosporidia – u ovaj red ubrajaju se sitni predstavnici koji parazitiraju u mišićima domaćina i među tim vrstama nalaze se i vrste uzročnici malarije (plazmodium). 3. Najčešća podjela bičara je na 7 redova. Hypermastigina – tu se ubrajaju bičari koji često parazitiraju u crijevima termita i na tim mjestima pomažu razlaganje celuloze SPOROZOA Ove vrste pripadaju 3 klasi jednoćelijskih životinja. Telosporidia Neosporidia Prva potklasa Telosporidia najčešće se dijeli na 3 karakteristična reda: 1. Mastigophora – ove vrste nazivaju se i bičari koje imaju najveći broj zajedničkih osobina kao i ostale klase protozoa. Veliki broj vrsta parazitira u crijevu ili u tjelesnim dupljama beskičmenjaka. Treća klasa obuhvata vrste slične prethodnim. Chrysomonadina – u ovaj red ubrajaju se sitni bičari i imaju žutozlatnu do mrku boju tijela. Ova klasa se dijeli na 2 potlklase: 1. Sa strane tijela imaju končaste pseudopodije i najčešće se razmnožavaju bespolno (dioba ćelije).Svakako je najkarakterističnija prva klasa gdje se ubrajaju razne jednoćelijske životinje (amebe). kao što su npr. 5. Protomonadina – u ovaj red ubrajaju se parazitarni oblici kao što su krvni paraziti koji pripadaju rodu Trypanosoma. ali za razliku od njih ima veći broj vrsta u slatkovodnim ekosistemima. Najveći broj vrsta su parazitarni oblici. 6. 2. U drugoj potklasi . ali ima nekoliko vrsta koje izazivaju opasna oboljenja kao što je npr.najveći broj vrsta su višejedarni oblici koji se razmnožavaju sporama i parazitiraju na ribama. 2.

Spirotricha – u ovaj red uglavnom se ubrajaju trepljaste vrste koje imaju desno uvijenu zonu okolousnih membrana. Ukupna dužina ženki ne prelazi 10 milimetara. U drugoj klasi (Dicyenida) nalaze se mnoge vrste koje su endoparaziti u bubrezima glavonožaca. Karakteristične vrste iz ove klase pripadaju rodu Rhaopalura. već prelazne forme od metazoa ka protozoa. Protociliata – u ovaj red ubrajaju se vrste koje nemaju izdiferenciran usni region a često su prisutne u crijevnom traktu mnogih vrsta a najčešće vodozemaca. U ovoj klasi karakteristične vrste pripadaju rodu Dicyena. Kasnije razviće dešava se u spoljašnjoj sredini. INFUSORIA – u ovu klasu ubrajaju se vrste od kojih najveći broj ima treplje na površini tijela. Na prednjem kraju tijela je centralni otvor – osculum – preko koga ulazi najveći dio vode se potrebnim kiseonikom i hranjivim česticama. Peritricha – to su vrste koje imaju lijevu zakrenutu zonu okolousnih membrana 4. Suctoria Potklasa Ciliata dijeli se na 4 karakterisična reda: 1. Nakon oplodnje jajne ćelije.2. Ova klasa se dijeli na 2 potklase : 1. Jedinke iz ove grupe pretežno naseljavaju vodene sisteme i najbrojnije su u morima. Karakteristično je da vrste nemaju treplje ni tipičnog usnog otvora i žive u slatkim vodama. MEZOZOA U ovu grupu životinja ubrajaju se jedinke koje po organizaciji tijela nisu ni tipične jednoćelijske ni višećelijske. Holotricha – u ovaj red ubrajaju se neparazitski oblici gdje pripada i papučica ili paramecium. Najveći broj živi na podlozi životne sredine i to je sesilan način života. Druga potklasa klase Infusoria je Suctoria. Mogu se podijeliti u 2 klase: 1. 3. a značajan dio predstavlja osovinska ćelija koja je prekrivena trepljastim epitelom. Sarcosporidia – vrste ovog reda većinom su paraziti mišića raznih sisara gdje se u mišićima vide kao ovalne kesice. 25 . Vrsta koja izaziva to bjesnilo živi i razmnožava se u nervnim ćelijama pljuvačnih žlijezda. 2. Vrste imaju dupljasto tijelo i spoljašnost tijela prekrivena je trepljama. Samo mali broj vrsta su parazitski oblici. Tijelo ženke je crvoliko. Većina vrsta su parazitiski oblici koji parazitiraju unutar tjelesnih duplji beskičmenjaka (endoparaziti). Osnovni izgled tijela je peharast. prva faza embrionalnog razvića dešava se unutar tijela ženke. Ciliata 2. Jedinke iz ovog roda uglavnom su razdvojenog pola. Po izgledu tijela liče na uprošćene pljosnate crve. a do odraslog oblika dešava se transformacija larvenog stadijuma. Orthomecida 2. Jednike imaju složen ciklus razvića gdje se smjenjuju partenogenetska i polna generacija (heterogonija). Microsporidia – ove jednoćelijske vrste parazitiraju na insektima ali ima i vrsta koje parazitiraju i na čovjeku kao što je vrsta koja izaziva bjesnilo kod sisara. 3. SPONGIA – sunđeri (spužve) U ovaj organizacioni tip ubrajaju se najjednostavnije građene višećelijske životinje koje se nazivaju sunđeri. Dicyenida U prvu klasu spadaju sitni oblici mezozoa i pored toga što se nalaze u tjelesnim dupljama česti su i u polnim žlijezdama.

čula (difuzni tip). Ipak. sunđera na kraju tijela se nalazi otvor koji vodi u tjelesnu duplju životinje. kada se od osnovnog roditeljskog tijela odvoji dio koji raste i razvija se u vodenoj sredini. Prema unutrašnjosti tijela. a neiskorišteni dio zajedno sa ostacima nesvarene hrane i neiskorištenim kisikom iz vode izbacuje se preko oskuluma. U spoljašnjem ektodermalnom sloju nalaze se žarne ćelije ili knide koje imaju funckiju da parališu manju životinjicu ili da izazovu neprijatan bol u dodiru sa drugom životinjom. Calcarea . Osnovni oblik tijela dupljara je bespolni oblik. manji broj vrsta se razmnožava i polno. a unutrašnje ćelije nastavljaju se razvijati do odraslog sunđera. Tetraxonia – u ovaj red ubrajaju se četvoroosni i višeosni skeleti od SiO2 3. Kod dupljara postoji nervni sistem difuznog tipa. kada se između ektodermalnog i endodermalnog sloja formiraju spermatozoidi i jajna ćelija koja se izbacuje u spoljašnju sredinu.Pored ovog otvora. Iz polipa se razvijaju oblici koji se nazivaju meduze i u njihovom tijelu se javljaju polni elementi. Razmnožavanje – najčešće bespolno. oni se međusobno oplode i razvija se trepljasta larva – planula. koji se naziva polip. 2. U nepovoljnim uslovima. COLLENTERATA – dupljari Ove jedinke isključivo žive u morima i ako ima oblika koji pripadaju slatkovodnoj fauni kao što je npr. ali postoje i nervni ogranci – vrpca preko kojih se inerviraju svi dijelovi tijela životinje. U unutrašnjem sloju tjelesnog zida nalaze se kragnasto uvijene ćelije i one se nazivaju hoanocitne ćelije. Dendroceratida – sunđeri sa rožnim skeletom koji je u obliku razgranatog stabla 4. ali postoje oblici polnog razmnožaanja. Slično kao i kod npr. zelena hidra (hydra viridis). najčešće novonastali pupovi ostaju u vezi sa roditeljem i na taj način se stvaraju kolonije sunđera u morima i okeanima. Cornacuspongia – to su vrste koje imaju isprepletena vlakna osnovne mase – spongina. opna oko gemula se rastvara. sa SiO2 iglicama. Ova larva se učvrsti za podlogu i ponovo se razvija do bespolnog oblika – polipa. kao i smjena bespolnih i polnih oblika (jedna vrsta metageneze). Sa rastom mladog sunđera forma tijela se usložnjava i naziva se SIKON. što znači da meduze predstavljaju polnu generaciju. Kod najmlađih uzrasnih kategorija sunđera. Osnovna funckija ove duplje je da se u njoj vrši varenje. što predstavlja osnovnu funkciju za prikupljanje hrane ili odbrambenu funckiju. Osnovna masa tijela sunđera naziva se spongin i u zavisnosti koja se materija nalazi u sponginu izvršena je klasifikacija u dvije velike klase : 1. i sa strane tijela postoje manji otvori i zbog tih otvora ili pora. Pored bespolnog. Spoljašnji tjeslesni zid je ektodermalnog porijekla. a ispod ukupnog ektodermalnog i endodermalnog sloja postoji mišićni sloj. Kada se uslovi normalizuju. građa tijela se usložnjava. Nakon oplodnje jajne ćelije sa spermatozoidiom. Incalcarea – u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu sadrže SiO2 U zavisnosti kakvog je oblika SiO2 . Osnovna karakteristika dupljara je ta da je najveći dio unutrašnjosti tijela zauzima razgranata duplja (pracrijevo – kolenteron) po čemu je cijeli organizacioni tip životinja dobio naziv. polni elementi i ostali organi životinje.u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu imaju CaCO3 2. ili u zimskom periodu ili u vreme suše gomile ćelija roditeljskog tijela „zaodjenu“ se čvrstom opnom koja ih štiti. Svi dupljari mogu da se podijele u 3 klase: 26 . Osnovni tip razmnožavanja je bespolni – pupljenjem. U odnosu na stepen razvoja sunđera. raniji naziv sunđera bio je porifera. Nakon što su se polni elementi izbacili u spoljasnju sredinu. prisutan je osnovni oblik tijela koji se naziva ASKON. klasa Incalcarea podijeljena je u 4 reda: 1. Triaxonia – u ovaj red ubrajaju se vrste koje imaju skelet od troosnih SiO2 iglica. Tjelesna tečnost kada dospije u unutrašnost tijela životinje djelimično se iskoristi. a unutrašnji tjelesni zid je endodermalnog porijekla. nalazi se endodermalni sloj. Kod definitivnih odraslih oblika javlja se najsloženija građa sunđera – LEUKON. ali iz ove duplje se vrši i raznošenje hranjivih čestica u unutrašnost dubine tijela. razvija se trepljasta larva koja vremenom raste i transformiše se u odrasli oblik.

što znači da su otovori unutra i na površini tijela. Ukoliko oko usta postoji 6 takvih tvorevina to su šestozračni dupljari i oni čine potklasu Hexacoralia. a unutrašljost tijela ispunjena je parenhimskom masom. Rebronoše su hermafroditni oblici. ali se od tih ganglija prema unutrašnjosti tijela spuštaju vrpce i od tih vrpca ogranci nerava. 2. putem čega je obezbjeđena inervacija cijelog tijela. Ovi polipi se mogu podijeliti u odnosu na izgled usnog otvora i ukoliko u regionu usta postoji 8 zrakastih tvorevina to su osmozračni korali i oni su izdvojeni u potklasu Octocoralia. 1. a ostala 2 vode u unutrašnjost zadnjeg dijela tijela. što znači da pripadaju životinjama koje imaju identičnu lijevu i desnu polovinu. a njihovo tijelo je izgrađeno po principu dvozračne simetrije. Radi se o slobodnoplivajućim morskim oblicima koji imaju sličan oblik tijela kao i meduze. Na površini tih pipaka nema žarnih ćelija već je to ljepljivi epitel. Osnovni oblik tijela rebronoša je miješak. ili jeste slabo razvijen. gdje se vrši klasična oplodnja jajne ćelije sa spermalnom. Anthozoa – u ovu klasu dupljara ponovo se ubrajaju bespolni oblici – polipi koje rjeđe žive sami a češće u kolonijama i grade morske sprudove. Nervni sistem je ganglionarnog tipa i glavninu tog sistema predstavlja subektodermalni splet nervnih čulnih ćelija. 1. Nakon oplodnje dešava se brazdanje – dioba jajne ćelije i nestaju sitnije mikromere i krupnije markomere. ali su prisutni i na vlažnim mjestima.Hidrozoa – ubrajaju se polipoidni oblici među kojima je i slatkovodna zelena hidra Sciphomendusoa – u ovu klasu ubrajaju se slobodnoplivajući sitni toplomorski oblici među kojima ima i krupnijih oblika koji obuhvataju vrste koje su polna generacija u ciklusu razmnožavanja dupljara. a to je posledica parazitarnog načina života jer najčešće ovi crvi uzimaju gotove sokove od domaćina preko površine tijela. Ono izgleda kao spljoštena cijev. U sistemu tih kanalića mogu se izdvojiti tri glavna kanala od kojih jedan polazi prema prednjem dijelu životinje. Crijevni sistem ili nije. 3. Na površini tijela postoji potkožno tkivo koje izgrađuje mišićna vlakna. Mišićna vlakna u tom sistemu nemaju jasan oblik pružanja već se nalaze u svim pravcima. Od želudca se odvajaju kanalići koji podsjećaju na radijalne kanaliće meduza. Cestodes (pantljičare) 4. Na spoljašnjosti tijela postoji 8 karakterističnih tvorevina koje podsjećaju na rebra i prema tim tvorevinama cijeli organizacioni tip je dobio naziv. Iza usnog otvora prema unutrašnjosti tijela nalazi se ektodermalno ždrijelo. ždrijelo vodi u endodermalni želudac koji je takođe spljošten. Polni organi pljosnatih crva su hermafroditi i vrlo složeno su građeni. Platodes (pljosnati crvi) To su životinje bez tipične tjelesne duplje. Organizacioni tip Platodes najčešće je podijeljen na 4 klase. koji uglavnom naseljavaju vodene ekosisteme (i slatkovodne i morske). Rebronoše (Ctenophora) Neki autori ih izdvajaju u poseban organizacioni tip. Većina rebronoša ima jedan par pipaka koji služe isključivo za hvatanje plijena. Pri kraju embrionalnog razvića javlja se začetak trećeg klicinog lista (mezoderma) koji nastaje proliferacijom ćelija između ektoderma i endoderma. a polni produkti koji se produkuju u tijelu izbacuju se preko usta u spoljašnju sredinu. Ekskretorni sistem je vrlo jednostavan i građen po tipu protonefridija. Turbelaria (trepljasti pljosnati crvi) 2. Ako je u regionu usta 4 takva zraka to je potklasa Tetracoralia. a zauzimaju veliku unutrašnjost tijela. Nemertine – to su crvi koji po organizaciji tijela predstavljaju prelaz od pljosnatih ka valjkastim oblicima Turbelaria – to su sitni oblici pljosnatih crva. Nervni sistem je ganglionaran. ali se od njih razlikuju posebno po građi organa za kretanje. Za razliku od metilja i pantljičara u ovoj 27 . a neki ih svrstavaju u dupljare. Trematodes (metilji) 3. Ova masa nalazi se u svim dijelovima tijela i „opkoljava“ unutrašnje organe životinje.

Unutar tijela većine vrsta postoje određena zadebljanja i to su njačešće četiri zadebanja od kojih su dva sa strane tijela a po jedno ide leđnom i trbušnom stranom. Površina tijela obrasla je trepljastim tvorevinama koje isključivu služe u svrhu lokomotornih funkcija.klasi samo rijetke vrste parazitiraju. Kod većine vrsta ne postoje treplje i bičevi i to su životinje sa razdvojenim polovima. Da bi se razmnožavanje odvijalo u kontinuitetu larveni oblik pantljičare mora da dospije u tijelo prelaznog domaćina. NEMATHELMINTES (valjkasti crvi) Ovi crvi imaju primarnu tjelesnu duplju i izduženi oblik tijelo koje još uvijek nije segmentirano i podijeljeno na članke. Veliki metilj u odraslom stadijumu parazitira u žučnim kanalima ovce. 2. Definitivni odrasli oblici nemaju treplje po površini tijela. Kodpseće pantljičare postoji još komplikovaniji ciklus razvića i to je razmnožavanje vegetativnim putem preko već formirane bobice. Na površini tijela je jedna vrsta kutikularnog sloja a ispod je sloj hipodermisa. Odrasli oblici na površini tijela imaju zaštitni sloj koji predstavlja jednu vrstu kutikularnog sloja i štiti tijelo od fermenata digestivnog sistema. Ostale zajedniče karakteristike su kao i kod ostalih pljosnatih crva. Organizacioni tip valjkastih crva dijeli se u 4 klase: 1. 2. Cestodes – odrasli oblici parazitiraju unutar crijeva beskičmenjaka i to sa glavenim djelom koji je učvršen za unutrašni zid crijeva. Još uvijek ne postoje respiratorni i krvni sistemi. Iza glavenog dijela se nalazi vratni dio koji produkuju tjelesni segmenti (proglotis) Ciklus razmnožavnja pantljičare (koji su hermafroditalni oblici) teče smjenom hermafrodnitnog razmnožavanja sa polnim oblikom reprodukcije. Ova klasa se dijeli na 2 potklase: 1. Trematodes – u ovu klasu ubrajaju se parazitarni oblici kao što su npr veliki metilj (Fasciola (Distomum) hepatica). U tom hipodermisu nalaze mnogobrojna jedra. Najčešće oblik koji se naziva bobica dolazi u sistem krvotoka prelaznog domaćina a ukoliko definitivni domaćin konzumira takvo meso razvija se odrasli oblik pantljičare. 4. U našim vodama česte su vrste roda Planaria. Respiratorni organi ne postoje i disajni procesi se obavljaju preko površine kože. ili mali metilj (Fasciola (Distomum) lanciolatum). 3. U vezi sa parazitarnim načinom života na donjen dijelu tijelo postoje pijavke pomoći kojih se jednika učvrsti za podlogu. Sistem za izlučivanje ili ekskretorni sistem je jednostavne građe i ta građa je po principu izmjenjenih žlijezda kože sličnih protonefridijama. U regionu Banja Luke najčešći oblici su svinjska (Tenia solium). na prednjem kraju tijelo im je usni a na zadnjem analni otvor. koji polne produkte izbacuju u spoljašnju sredinu i nakon oplodnje se razvija larva Pilidium koja postepeno raste do odraslog vrlo izduženog oblika. Nemertine – ubrajaju se pljosnati crvi koji po organizaciji tijelo prestavljaju prelaz ka valjkasim. Najčešće žive u morskim ali i u slatkim vodama. i pseća pantljičara (Tenia echinococus). Ispod 28 . ali one postoje kod larvi preko kojih se vrši razvoj do odraslog oblika. Monogenea – uglavnom se ubrajaju parazitarne forme koje nejčešće parazitiraju na koži ili škrgama riba i često imaju 3 ili više pijavki. Kod odraslih oblika razlikuju se ženke i mužjaci. Nemathodes Gordiacea Acehocephala Kinorinha Nematodes – tijelo im je izduženo. Digenea – u ovoj klasi metilji sa dvije pijavke i tu se ubrajaju veliki i mali metilj. goveđa (Tenia saginata).

Neke jedinke polažu jaja a ima vrsta koje rađaju žive mlade. Telogonia – ova podklas uključuje veliki broj vrsta a sve od njih uglavnom imaju izdužen oblik tijela. postoje oblici koji se hrane sitnim životinjama ali i parazitarne forme. Chaetopoda – u ovu klasu ubraja se najveći broj vrsta sa tipičnom segmentacijom tijelo. oni se izbacuju u spoljašnju sredinu i da bi se razviće dalje nastavailo treba da dospiju u tijelo prelaznog domaćina. Kod ženki. Ostale osobine slične su kao i za sve valjkaste crve. Kao ekskretorni organi funkcionišu metanefrijdije koje su segmentarno raspoređene. plni sistem počinje neparnim otvorom koji prelazi u jedno proširenje i to je jedna vrsta vagini koja se nastavlja u dvije jače razvijene cijevi koje predstavljaju uteruse. Prednji dio crijeva predstavlja jednu vrstu jednjaka sa spoljašnjim čvrstim mišićnim dijelom i spolja je obavijeno čvrstim kutikularnim dijelom.osim čula dodira. Među vrstama nematoda. U ovu klasu ubrajaju se vrste roda Filaria a među njima su vrste koje izazivaju SIONOVU bolest-to podrazumijeva deformaciju kostiju. Na sam kraju životinje j erepni region. Thylecida – u ovoj podklasi nalaze se parazitarne forme nematoda kao što su npr. U vezi sa načinom života i čula ovih životinja su rlativno slabo razvijena .biljne parazitarne forme . Tu se ubraja i dječija glista (Enterlobius verdicularis) i obična glista . Klasa Nemathodes dijeli se 3 klase : 1. Od ovog prstena prema unutrašnjosti tijela odvajajuse nervne vrpce. Kod mužjaka postoje končasti sjemenik koji prelazi u izuvijani sjemevod i na kraju muskulozna cijev. Bez obzira da li su to jajaj ili je to larveni oblik. Nervni sistem se sastoji od ganglija (ganglionarni tip) a značajnija ganglija je nadždrijelna a prenos nadražaja prema ununtrašnjosti tijelo se posebno vrši putem parnog trbušnog stabla nerava. Uterusi se sužavaju i prelaze u jajovode a ovi u jajnike koji su končasti. među kojima su stablične. Nologonia – u ovu potklasu ubrajaju se parazitarne forme karakteristična vrsta je čovječia glista (Trichiurus trichiura) 2.hipodermisa su mišići a između mišića i tijela je tjelesna duplja. 3. Kod svih vrst postoji relativno dobro razvijen krvotok i to je krvni sistem zatvorenog tipa i glavninu ovog sistema čine dva krvna suda od kojih se jedan pruža iznad a drugi ispod crijeva. Oplođenje jedinke je unutrašnje. Sve člankovite životinje sa obzirom na taj karakter pripadaju grupi Articulata. Prelazni domaćin moe biti i druga odrasla jedinka nematoda. Nervni sistem je ganglionaran sačinjen od ždrijelne ganglije u obliku prstena. Sjemevode se nalazi ispod crijeva a ored sjemenovoda mužjaci imaji i kopulacioni organi koji je u obliku dviej iglice.travne i mnoge namatode koje izazivaju pjegavost korijena. koja se nalaze u okousnom regionu. iz jednjaka je prednji dio crijeva i to crijevo je relativno tankih zidova. a tjelesni segmenti su međusobno odvojeni tankim lamelama koje često imaju epitelijalni karakter. Razviće prstenastih glista dešava se preko larvenog stadija i to je larva koja se naziva Trochophora. Iz tog dijela slijed kratko. U ovu potklasu ubrjaja se i mali crvenkasti crvi koji parazitiraju u dvanestopalačnom crijevu (Amcilostoma duodenala ). Kod nekih vrsta taj dio ima „ kutikularne zuba“ . A u gornjem sudu krv struji od repa prema glavi a u donjem sudu struji odbrnuto 29 . Jednike nematoda su razdvojenih polova a ženke i mužjaci su u vriejme polne zrelosti se jasno razlikuju(polni dimorfizam). Kod prstenastih glista pojavljuje se sekundarna tjelesna duplja (celom). Osnovni oblik tijelo je valjkast. ANNELIDES (prstenaste gliste) Osnovna karakteristika ovih životinja je segmentiranost tijelo (ova segmentiranost javlja se počev od prstenastih glista do životinja najviših sistematskih kategorija). Annelides se dijele u 5 klasa: 1.korijenove.pa zadnje crijeova pa analni otvor.Ascaris lumbricoides. Sve prstenaste gliste imaju tjelo podijeljeno u segmente ali je kod nekih segmentacija jasno izražena a kod nekih manje. Kod njih je dobro razvijen sistem krvotoka a često i disajni organi. Crijevo je u obliku cijevi koja se longitudinalno proteže od usnog ka analnom otvoru.

Jedan od ta 4 kanala pruža se leđno. Krv se mora koristiti u svježem stanju i da ne bi došlo do zgrušavanja krvi. u čemu učestvuje mišićni sistm. To su jedinke razdvojenih polova način razmnožavanja polni. Archiannelides – predstavljaju grupu prstenastih crva od kojih najveći broj živi u morima i to su primitivni prstenasti crvi. 2.ali su tamo rijeđe. Polne žlijezde. Sa obzirom da većina vrsta živi u vodi glavnina raspiratornog procesa se obavlja preko jedne vrste respiratornih škrga. od kojih je jedna obično na ventralnom dijelu druge polovine tijelo i služi za pričvršćivanje. Najveći broj vrsta nemaju nikakve nogice ili čekinje pomoću kojih se vrši kretanje tj. koje žive u vodi mogu da plivaju i pokreću tijelo vijugajući. Unutrašnjost tijela pijavice ispunjena je parenhimskom masom unutar koje se nalaze mišića vlakna. Ostale klase prstenastih glista (Echiurida. Čula nisu baš dobro razvijena i uglavnom su prilagođena načinu života. na tijelu pijavica obično postoje vanjski nabori i većem broju tih nabora na spoljašnjem dijelu tijela odgovara samo jedan unutrašnji segment. Oligochaeta – tu pripadaju vrste od kojih je većina sitnija od prethodnih ali za razliku od njih imaju po segmentima sitnije čekinje. a ti kanali su povezani kapilarnom mrežom. Pariapulida. Prilikom kretanje pijavke se naizmjenično pričvršćuju ya podlogu pomjerajući tijelo nepred. Archycobdellida – to su čeljusne pijavice. Nervni sistem je ganglionaran a polni produkti se izbacuju van preko nefridija.od glave prema zadnjem dijelu tijelo. Druge pijavice. dok se mogu sresti i na kopnu. pijavice imaju u pljuvačnim žlijezdama jedan sekret koji se luči na ranu i sprečava zgrušavanje krvi. Veličina tijelo im je mala i imaju skoro istu segmentaciju tijelo i to je homonomna segmentacija. Na tijelu pijavica uočavaju se pijavke. U procesima izlučivanja ne učestvuju samo metanefridije već i ekskretne ćelije koje se nazivaju horagoge i kojim ima puno iznad i ispod crijeva. Ova klasa podijeljena je u 3 potklase: 1. Krvni sistem pijavice predstavljen je sa 4 uzdužna «kanala». muške i ženske. Sa obziraom da prstenaste gliste nemaju izdiferencirano srce potiskivanje krvi obavljaju kontraktilni centri najčešće smješteni u zidovima krvnih sudova. 30 . U ustima pijavice nalaze se hitinski izraštaji (najčešće 3) i to je jedna vrsta pločica pomoću kojih pijavica progrize kožu domaćina. samo kod nekih vrsta na segmentima postoje pramenovi (čekinje). i tada se uglavnom hrane tjelesnim sokovima domaćina. drugi trbušnom stranom. Većina vrsta imaju na segmentima dobro razvijene nožice (pauropodije). sa obe strane crijeva postoje ispupčenja u koja prilikom parazitiranja može da stane veća količina krvi. raspoređene su po segmentima 2. Obuhvata slobodno plivajuće vrste ili se nastanjuje unutar posebnih cjevčica koje luči organizam jedinke. Neke od pijavica predstavljaju egzoparazitske oblike. Pijavice žive isključivo u vodenoj sredini. Acantohobdellida – pijavice sa čekinjama 2. Ovi bočni kanali imaju više kontraktilnih karakteristika (zamjenjuju srce). Druga pijavka nalazi se sa donje strani ili u usnom regionu i služi pri pomaganju prilikom uzimanja hrane. Hirudinea – klasa hirudinea predstavlja drugu klasu prstenastih glista . koje djeluje prilikom uzimanja krvi kao «pumpa». a 2 preostala pružaju se bočno. U procesima ekskrecije ove ćelije se raspadaju a njihov sadržaj se preko nefridija izbacuje u spoljašnju sredinu. Ova klasa najčešće se najčešće dijeli u tri potklase : 1. ali istovremeno služi za jače pričvršćivanje. bilo da su to mora ili slane vode. Rhinobdellida – pijavice sa rilicom 3. ali neke druge tjelesne tečnosti koja se kasnije iskorištava. Polychaeta – to je raznovrsna i vrstama relativno brojna potklasa. Rotatoria) uglavnom imaju sve karakteristike kao i ostale prstenaste gliste. 3. U čistim vodama žive vrste roda Tubifex a tu pripada i kišna glista Lumbricus terestris. Za razliku od većine drugih prstenastih glista pijavice su hermafroditni oblici. jedino je dobro razvijeno čulo dodira koje je u okolousnom regionu. Početak crijeva proširen je u čvršću tvorevinu koja na neki način predstavlja ždrijelo. tu se ubraja i medicinska pijavica (Hirudo medicinalis).

BRYOZOA – uglavnom sesilni organizmi dna 3. Površina tijela pokrivena je čvrstom supstancom i ta supstanca se često naziva i kutikula i ona je jače razvijena na člancima nego mjestima gdje se članci spajaju. TRILOBITA (trilobit) 3. Životinja intenzivno raste. Rakove su nazivali i ljuskari. dok je kutikula mekana i to je najčešće nakon presvlačenja. U vrijeme polne zrelosti mužjaci i ženke se razlikuju prema nekim sekundarnim karakteristikama i to je pojava polnog dimorfizma. Za vrijeme embrionalne faze razvoja pojavljuje se nesegmentirana tjelesna duplja. Ovi crvuljci uglavnom naseljavaju morski bentos (dno) 2. članci su različiti i imaju specifične nazive u pojedinim regionima tijela. ali kasnije zidovi duplje nestaju . Osnovnu građu tijela čini poprečno-prugasta struktura i upravo ta struktura omogućila je da se kod nekih vrsta (insekti) razvijaju neki organi sa brzim treperenjem – krila. Najveći broj vrsta imaju odvojene polove i kod gotovo svih zglavkara je polni način reprodukcije. Nervni sistem je ganglionarnog tipa ali se posebno izdvaja lanac trbušnih ganglija. Ovaj podtip najčešće se dijeli na vrste koje su svrstane u šest klasa: 1. BRACHIOPODA – crvuljci slični mekušcima 4. Crijevni aparat jasno je građen od prednjeg. CRUSTACEA (rakovi) 2. PHORONIDA – u ovu klasu ubrajaju se malobrojne vrste crvuljaka čije je tijelo uglavnom sakriveno u vlastitu “cjevčicu” ZGLAVKARI – Artrhropoda Zglavkari predstavljaju najmnogobrojniji organizacioni tip u životinjskom svijetu (oko 500 000 vrsta i pod vrsta) i predstavljaju ČLANKOVITE ŽIVOTINjE sa bilateralnom simetrijom. a ekskretorne organe predstavljaju modifikovane nefridije ili MALPIGIJEVI SUDOVI. ali i neke specifičnosti.Poseban organizacioni tip predstavljaju CRVULJCI (VERMIDEA) koji takođe pripadaju segmentiranim životinjama. Organizacioni tip Artrhropoda dijeli se na dva velika podtipa : 1. Kod većine vrsta zglavkara postoje dobro razvijeni udovi ili ekstremiteti i oni su vezani za centralni dio tijela pokretljivim vezama i ovi udovi slično su građeni kao i cijelo tijelo životnje. Bez obzira da li su iz vodene ili kopnene sredine. a njihovo tijelo je prekriveno čvrstom supstancom – oklopom i u sastav te supstance ulazi CaCO3 . srednjeg i zadnjeg dijela. U sistemu krvotoka pojavljuje se pulsirajući organ – srce. Bez obzira u kom dijelu tijela se nalaze. Crvuljci se najčešće dijele u 4 klase: 1. PANTOPODA (morski pauci) 6. ARACHNOIDEA (paukolike životinje) 5. PALEOSTRACA (između školjki i rakova) 4. U ovom podtipu su i paukolike životinje koje jedine imaju disajne procese u vazdušnoj sredini. a u njihov sastav ulaze članci od kojih svaki segment ima naziv. ali broj njihovim članaka je manji u odnosu na prethodne (prstenaste gliste) i najčešće se radi o 3 segmenta tijela. U takvoj organizaciji tijela kod većine vrsta se dešava presvlačenje kutikule koje je često praćeno preobražajem vrste. U regionu srednjeg crijeva postoje žlijezde koje luče sekrete u tom regionu i pomažu lakšem varenju hrane. GEPHYRE (zvjezdasti crvuljci). članci u njihovom tijelu slijede jedan iza drugog i ponekad su jasno odvojeni dijelom ili cijelom površinom mišića. prostor se spaja u jedinstvenu cjelinu i tako nastaje jedinstvena tjelesna duplja. BRANCHIATA TRACHEATA Prvi podtip (Branchiata) obuhvata uglavnom sve vrste u vodenoj sredini i oni disajne procese obavljaju škrgama. 2. ali se rakovi 31 . TARDIGRADA (svi vodeni zglavkari) Crustacea – imaju najveći broj zajedničkih karakteristika kao i svi zglavkari. Rakovi dišu na specijalno građene škrge (jednostavniji tip škrga nego kod riba) i mnogobrojne vrste rakova naseljavaju vodene ekosisteme (morske i slatkovodne).

U trbuhu se nalazi različit broj segmenata i broj tih segmenata predstavlja biosistematski karakter vrste. Najveći broj karakterisitika je isti kao i za sve vodene zglavakare. U ekskretornom sistemu funkcionišu salne žlijezde koje se najčešće izlijevaju pri otvorima prvog ili trećeg para nogu.mogu sresti i na vlažnim mjestima. Pauci imaju člankovite noge i najčešće se radi o 7 članaka i na kraju zadnjeg članka postoje kandžice koje pomažu u kretanju jedinke. a disanje se obavlja preko površine tijelo.OPŠTE KARAKTERISTIKE INSEKATA: Velika većina insekata živi iznad površine zemlje u vazdušnoj sredini i disajne procese obavlja dušnjačkim cijevima – trahejama. a to su najčešće hitinski izraštaji na unutrašnjoj strani želudca. Tijelo insekata sastavljeno je uglavnom od 3 segmenta i to su glaveni region 32 . a među njima su i vrste roda Daphnia. 10-ak redova. MALACOSTRACA (viši rakovi) U prvu potklasu (Entomostraca) ubrajaju se niži račići koji se nazivaju vodene buve. Insekti imaju izraženu segmentaciju tijela. a u regionu usta se nalaze gornje i donje vilice (maxille i mandibule). krpelji i slične vrste. beskrilnim insektima koji se ubrajaju u potklasu APTERYGOTA. U drugu potklasu (malacostraca) nalazi se veliki broj vrsta. TARDIGRADA – ova klasa obuhvata sitne zglavkare (najčešće slatkovodne vrste) koji su veliki oko 1 mm. Nauka koja proučava insekte je ENTOMOLOGIJA. Na tijelu pauka postoje 4 para nogu i to u grudnom regionu. ARACHNOIDEA – u ovu klasu se ubrajaju paukolike životinje i one jedine iz ovog podtipa uzimaju atmosferski O2. U trbušnom dijelu nalazi se poptuno drugačiji tip segmenata i to su ABDOMENALNI SEGMENTI. U regionu digestivnog trakta postoji želudac koji je snabdjeven aparatom za sitnjenje hrane. kosci. PANTOPODA – u ovu klasu se ubrajaju vrste koje se nazivaju «morski pauci» i koji liče paucima ali se po drugim osobinama izdvajaju. U razviću rakova dešava se metamorfoza gdje se kod nižih rakova larva NAUPLIUS preobražava u odraslu jedinku. ali su segmenti u tijelu različiti i to je tip heteronomne segmentacije. Organi za dodir i miris se nalaze na prvim antenama. Neke vrste vode poluparazitski ili parazitski način života i veliki su od 1-15 cm. Tu pripadaju i planktonski račići (COPEPODA). ENTOMOSTRACA (niži rakovi) 2. ali uvijek na mjestima koja su najviše izložena strujanju svježe vode. Na glavi rakova obično se nalazi 2 para pipaka (antena). Disanje obavljaju trahejama koje su građene od mnogobrojnih listića između kojih se nalazi vazdušni prostor. PALEOSTRACA – u ovu klasu se ubrajaju jedinke pod zajedničkim nazivom RAKOŠKORPIJE i one su pred izumiranjem i naseljavaju isključivo mora. Kod većine vrsta postoje mužjaci i ženke. TRACHEATA (podtip suvozemnih zglavkara) Klasa INSECTA . Insekti su po segmentiranosti tijela slični prstenastim glistama koje imaju homonomnu segmentaciju tijela. pauci i njihovi srodnici uglavnom legu jaja. Manji broj insekata živi u zemlji i pripada tzv. Noge rakova su člankovite i pri krajevima se račvaju. Najveći broj vrsta pauka hrani se isisavanjem tjelesnih sokova iz žrtve. Tijelo pauka i njihovih srodnika sastoji se od glaveno-grudnog dijela i abdomenalnog dijela. pedipalpi «lažne škorpije». Neke riječne vrste rakova imaju redukovane škrge. To je jedna od prilagodbi koja ima pomaže u kretanju kroz vodu. a izuzev kod škorpija i nekih grinja koje rađaju žive mlade. TRILOBITA – u ovu klasu se ubrajaju izumrli rakovi koji su živjeli u paleozoiku i to u morima. Kod viših rakova larva ZOA se takođe preobražava u odraslog raka. Rakovi imaju parne facetovane oči ali i neparno oko na čelu. Najveći broj rakova imaju odvojene polove i polni način reprodukcije a samo rijetke vrste su hermafroditi. U ovom redu pripadaju razni pauci i njihovi srodnici kao i škorpije. U ovu potklasu ubrajaju se riječni rakovi. ali i neke morske vrste kao što su KRABE. Škrge se nalaze u prednjem dijelu tijela. Klasa CRUSTACEA dijeli se na 2 potklase: 1. a zadnji dio je nečlankoviti trbuh. Prednji dio tijelo najčešće ima 4 članka. S obzirom da je segmentirano tijelo kod rakova postoji sraslost glavenih i grudnih segmenata i ovaj dio tijelo se naziva CEPHALOTORAX.

a pri cirkulaciji pomaže i tjelesna duplja. Pipci koji postoje na vrhu glave su člankoviti. Krila su različita kako po veličini tako i po boji. Mogu imati dlačice ili ljuspice a mogu da budu i hitinizirana i kod većine insekata tada ne služe za letenje (stjenice). Prednje crijevo započinje usnim regionom koji se nastavlja u ždrijelo (PHARINX). a kod ženki je tu najčećše legalica (dio kroz koji izlaze jaja). najčešće deveti. a oči su uglavnom facetovanog tipa (mozaične). Oblik trbuha insekata je različit. Svaki od ovih segmenata je sastavljen iz 4 kutikularna dijela. kod nekih 1). Prednja krila su hitinizirana 3. Način vezivanja grudi ili trbuha može biti cijelom širinom. Iza prednjeg slijedi srednje crijevo koje je kod nekih vrsta prošireno sa bočnim izraštajima i završava se takođe mišićem koji ima istu funckiju (VALVULA PYLORICA). središni nešto deblji dio zadnjeg crijeva koji se naziva COLON i na kraju je rektalni dio (RECTUM). koji je sastavljen od manje više 11 segmenata. ali postoje i usni aparat za sisanje. Na vrhovima pipaka nalaze se neka od čula. U hipodermisu su ćelije koje hrane dlaku. Grudne noge insekata takođe su člankovite i sastoje se od bazalnog dijela (COXA) zatim slijedi netipična čašica (TROCHANTER). zatim slijedi člankoviti dio i na kraju je izduženi bičoliki dio. vretenast. temperaturno čulo itd. a dole su razvijena čula opipa. zatim u dijelu segmenta i potpuno suženi trbuh kao kod mrava. Spoljašnjost je obavijena čvrstom supstancom i vrlo često se ta supstanca naziva kutikula. Kao odrasle jednike imaju bilaterlanu simetriju tijela. Na prelazu između prednjeg i zadnjeg crijeva izlijevaju se odvodi ekskretornih organa – Malpigijevih sudova. i to iz gornje i donje kutikularne ploče. I prednja i zadnja krila su smanjena ili zakržljala Digestivni ili probavni sistem počinje prednjim regionom u kojem se nalaze neke pljuvačne žlijezde zatim slijede različito diferencirani regioni crijeva. zatim čelo (FRONS). Usni aparat insekata je složeno građen i uslovljen načinom ishrane. Ovaj 33 . prema unutrašnjosti je sloj hipodermisa. srkanje. a sa strane nalazi se guša (GULA). a još dublje su mišići i ligamenti za koje su učvršćeni unutrašnji organi. Kao i krila. Iza grudi dolazi trbušni dio. nose spoljašnju genitalnu strukturu. mirisa. Osnovni tip usnog aparata je usni aparat za grickanje. Boja krila može biti prozirna ili bezbojna. koja se kod nekih vrsta transformiše u žaoku (OSE) I na trbuhu postoje noge. Na glavi postoje pipci i antene. a pored toga se nalaze i proste oči tipa OCELA. zatim jednjak (ESOPHAGUS) pa slijedi prednji dio želudca (PROVENTRICULUS) i još mišić (VALVULA CARDIACA) čija je osnovna funkcija da sprečava povrat hrane iz narednog dijela crijeva. a ponekad različito obojena. U grudnom dijelu koji obuhvata nekoliko sraslih prstenova nalaze se 3 para nogu i krila (kod nekih vrsta 2 para. glatka ili naborana. Veoma često se gornji sloj kutikule naziva epikutikula i ona je nešto mekša. kutikula može biti različite boje. Prednja krila su smanjena a zadnja dobro razvijena 4. srednja pločica (CLYPEUS). a najviše se međusobno razlikuju po broju nerava (inervaciji) u regionu krila. kao i od 2 bočne ploče. Krvni sistem je zatvorenog tipa ali je nepotpun jer se krv zalijeva po tjelesnoj duplji i ulazi u noge insekata. Prednje crijevo služi za provođene unijete hrane i pripremu za razlaganje. Sa strane glavenog regiona nalaze se bočni dijelovi koji na neki način predstavljaju «obraze» (GENEE). žlijezde koje najčešće luče vosak i neke «odbijajuće» mirise. kutnjača (FEMUR). Prednja su veća od zadnjih 2. Pipci se sastoje iz bazalnog dijela koji je užljebljen u glavenu čahuru. Iza srednjeg crijeva dolazi zadnje crijevo koje je završni dio sistema i podijeljeno je na prednji uži dio (ILLEON). i na kraju je analni otvor. Položaj i broj nerava u tkivima uglavnom se smatra biosistematskom karakteristikom vrste. Iza glave slijedi grudni region (THORAX). lizanje itd. grudni (THORAX) i trbušni (ABDOMEN). daleko jednostavnije od grudnih nogu. Trbušni segmenti. Iza grudnog. golenjača (TIBIA) i stopalo (METATARSUS) na kome su najčešće dvije kandžice. srednje MEZENTEUM. kod mužjaka dodaci za pridržavanje ženki tokom parenja. ali se u ovom dijelu crijeva vrši i djelimično razlaganje hranjive komponente. Glavu insekata «čini» čvrsta glatka čahura koja obuhvata dijelove koji su srasli po «šavovima». Ispod kutikule. Prednje crijevo se naziva STONODEUM. Krv cirkuliše zahvaljujući kontrakcijama pulsirajućeg organa. Na glavi se razlikuju dijelovi koji predstavljaju tjeme (VERTEX). ovalan ili loptast. Krila insekata su bočna ispupčenja kutikule i postoji nekoliko slučajeva veličine krila: 1. a zadnje PROCTODEUM.(CAPUT). Raniji naziv za insekte zbog postojanja 6 grudnih nogu bio je hexapoda. koji ja najčešće sastavljen iz 3 stopljena segmenta. zatim oči i usni aparat. a zadnji segment u trbuhu se nazuva TELSON. slijedi trbušni ili abdomenalni dio koji najčešće uključuje 11 trbušnih segmenata. iza je zatiljak (OCCIPUT). Grudi i noge su prilagođene funkciji koju obavljaju. ukusa.

2. tako da dozvoljavaju samo jednosmjerno kretanja krvi od glave prema zadnjem dijelu tijela. Ovom sistemu pripadaju i parni sjemevodi koji su na donjem kraju prošireni u sjemene mjehure. Tu se čuva sperma do oplodnje. 3. Protura 2. kao i muške polne žlijezde. Postoji i partenogenetsko razviće gdje se iz neoplođenih jaja razvijaju jednike a kod nekih parazitskih osica iz neoplođenih jaja razvijaju se začeci organizma koji se dalje razvijaju u larvu određenog pola a kasnije u odralsu jedinku – poliembrionija. uterusni) prostor gdje se deponoju jajne ćelije a ponekad se mogu izbaciti van organizma. Diptura 4. Ženske polne organe predstavljaju jajnici. Apterygota i Pterygota. Homoptera (jednakokrilci) – ove vrste imaju usni aparat za bodenje. Sastoji se od kontraktilnog dijela i aorte. najčešće duža od trbušnog ili abdomenalnog dijela. Orthoptera (pravokrilci) – najveći broj vrsta ima prednji par krila koji je hitiniziran i služi kao zaštita zadnjim krilima. Ovom sistemu pripada i kopulatorni organ mužjaka. SISTEMATIKA INSEKATA Insekti predstavljaju klasu suvozemnih zglavkara i dijele se na dvije velike potklase. 4. Tercijalne – potpuno različite Kod nekih se poslije larve pojavljuje stadijum LUTKE – odrasli oblik insekta je IMAGO. Poznati insekat je «putujući» skakavac. Nervni sistem je ganglionaran. Kontraktilni dio je razdijeljen u komorice. Anoplura (vaši) – ovi insekti najčešće parazitiraju na tijelu čovjeka i pojedinih sisara. Ženskom reproduktivnom sistemu pripadaju i sjemene kesice. PTERYGOTA – u ovu klasu ubrajaju se «krilati» insekti koji obuhvataju mnogobrojne vrste složene građe. Velika većina su biljne štetočine i često se nazivaju biljne vaši 34 . Collembola 3. zatim parni jajovod. Ova potklasa se dijeli na veliki broj redova. Thysamura Najbrojni red je Collembola i tu spada veliki broj insekata koji živi u zemlji ili na samoj površini zemlje. Karakteristična vrsta je čovječja vaš. Najveći broj vrsta razvija se direktno (bez preobražaja) i ova potklasa se dijeli najčešće na 4 reda: 1. međusobno povezane i odvojene mišićnim zaliscima.cjevasti kontraktilni organ leži duž leđne strane tijela i pruža se cijelom dužinom od glave do kraja repa. Kod insekata postoji mišićna dijafragma koja horizontalno dijeli šupljinu na dva dijela i to na manji dio – perikardni sinus. Ovi parni sjemevodi uviru u neparni sjemevod gdje postoji mišićna muskulatura za izbacivanje sjemene tečnosti. Insekti imaju razdvojene polove. zatim kesica za sparivanje i ljepljive žlijezde i legalica (žaoka). Sekundarne larve – slične odraslim ali imaju posebne organe koji se gube kad se potpuno razviju 3. Primarne larve – slične odraslom insektu ali nemaju polne organe i krila i nemaju ni larvene organe 2. Svaka komorica ima bočne otvori ili OSTIOLE koji imaju funkciju da zajedno sa zaliscima spreče ulazak jednom usisane krvi. a posebno značajne su ganglije u glavenom i grudnom regionu i trbušni lanac ganglija. Zadnji par nogu je nešto duži i te noge su prilagođene skakanju. prednja krila hitinizirana i duga. Blataria (bubašvabe) – ovi insekti imaju duge pipke. kojima ovi insekti lete. Razviće insekata se dešava preko larvi i u odnosu kako larve izgledaju razlikuju se 3 osnovna oblika: 1. i veći dio – trbušnu duplju. a iza je neparni prostor (vaginalni. a samo kod nekih vrsta se javlja hermafroditizam i to je pojava koja se naziva GINANDROMORFIZAM. Muški polni organi se sastoje iz dva segmenta građena od sjemenih cjevčica. 1. APTERYGOTA – obuhvata relativno jednostavno građene insekte koji pripadaju beskrilnoj grupi insekata. Insekti uzimaju hranu u sva tri agregatna stanja.

Lepidoptera (leptiri) – imaju oba krila i prednja i zadnja. Na glavenom regionu puževa nalaze se dva para pipaka koje se usljed priliva i doliva krvi mogu ispružati ili uvlačiti. Na taj način životinja se kreće. dok suvozemni puževi dišu na pluća. Između tih dijelova ljušture nalazi se mišićna tvorevina – stopalo. 8. 7. kamenog kanala i u tom trenutku sistem se napuni vodom i nožice se ispruže a odliv vode iz tog sisteme uzrokuje povlačenje tih nožica.5. Pri bazi pipaka nalaze se oči. Najveći broj puževa je u grupi suvozemnih jedniki među kojima je i vinogradarski puž Helix pomatia. Poznata je npr. ECHINOIDEA (morski ježevi). Svi bodljokošci imaju prostranu tjelesnu duplju. Thysanoptera (trips-insekti) – najčešće sitniji od ostalih imaju usni aparat za sisanje i bodenje. ali difuznog tipa. Ostale 35 . GLAVONOŠCI (Cephalopoda) PUŽEVI – bilateralnu simetriju tijela puževa čini specifičnost uvijene ljušture i unutar tog prostora nalaze se svi unutrašnji organi. Mogu da žive u vodi i kao disajni aparat koriste jednostavne škrge. koje zajedno sa štetnim supstancama dolaze u spoljašnju sredinu ili kroz škrge ili kroz tanje dijelove tjelesnog omotača. leptiri kupusari 12. Hymenoptera (opnokrilci) – u ovaj red se ubrajaju mnoge vrste osa. Od ovih kanala se odvajaju bočni ili poprečni sudovi koji se završavaju mišićnim tvorevinama – ambulaklarnim nožicama. 9. nervni sistem je ganglionaran i ovaj sistem ima obilježja petozračne radijalne simetrije. Obuhvataju jedinke iz 3 klase: 1. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) 3. Najpoznatiji predstavnici su CRINOIDEA (morski krinovi). Disajni organi su razni tipovi škrga. Simetrija je izražena i u unutrašnoj i spoljašnjoj strani tijela. Na kraju nožica su kontraktilne ambule. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) – imaju bočno spoljšteno tijelo koje je pokriveno plaštenim naborima koji nose ljušturu koja je sastavljena iz dva dijela i ti dijelovi su kapci ljušture. Coleoptera (tvrdokrilci) – ovo je red sa najvećim brojem vrsta i većina tih vrsta imaju hitinizirana prednja krila. Ove životinje imaju prostranu tjelesnu duplju sekundarnog tipa. pseća buha 10. Manji broj su puževi «golaći». Diptera (dvokrilci) – u ovaj red se ubrajaju razni komarci i obadi 11. ECHINODERMATA . a bodljokošci nemaju ekskretorne organe. Punjenje vodom vrši se iz centralnog tzv. MOLLUSCA – MEKUŠCI Ovo su bilateralno simetrične životinje i na leđnoj strani postoji ljuštura koju luče žlijezde spoljašnjeg epitela.BODLJOKOŠCI Osnovna karakteristika građe je petozračna radijalna simetrija. Aphanoptera (buhe) – većina vrsta parazitira na sisarima. Neuroptera (mrežokrilci) – doživljavaju potpun preobražaj a larve iz kojih se razvijaju odrasli najčešće žive u vodi. već štetne supstance iz organizma izbacuju ameboidne ćelije. pčela itd. Prostor između duplje ispunjen je parenhimskom masom. Ova krila grade dokrila koja štite zadnja krila kojima ovi insekti lete. Na ljušturi postoje otvori preko kojih se uzima i izbacuje voda preko spoljašnje sredine. Ovaj sistem počinje od prednjeg crijeva od kojeg polazi 5 radijalnih kanala. Pluća su kožna proširenja u vidu plašta i u njima se nalazi veliki broj krvnih kapilara. a površina tijela je prekrivena sitnim i često obojenim hitiniziranim ljuspica. ASTEROIDEA (morske zvjezde). Punjenje tog sistema omogućuje povećanje i smanjenje pritiska. Pluća imaju vezu sa spoljnom sredinom preko otvora plašta SPIRACULUM. Nervni sistem je ganglionaran. 6. Glaveni region školjki nije tipičan i predstavlja «zakržljali» dio tijela. Najveći broj leptira nisu štetočina kao što su to npr. PUŽEVI (Gastropoda) 2. Važna osobina je postojanje krečnog skeleta ispod ektoderma i on se najčešće nalazi u vezivnom tkivu. Kao organ za kretanja služi neparni mišić na trbušnoj strani – stopalo. Heteroptera (stjenice) – prednji par krila djelimično hitiniziran i u prirodnim uslovima hrane se sisanjem sokova iz nadzemnih dijelova biljki. Lokomotorne funkcije se obavljaju AMBULAKLARNIM sistemom.

Srce je u perikardičnoj duplji i sastoji se od jedne pretkomore i jedne komore. Kod većine hordata iznad horde se javlja nervni sistem u obliku cijevi. obuhvata jednike koje se zovu «bezvilične» ribe i to su uglavnom stanovnici vodenih sredina. Kod vodenih hordata od prednjeg dijela crijeva nastaju škržni prorezi koji se kod suvozemnih hordata javljaju tokom embrionalne faze života. Dio lobanjske čahure. lignje. Najveći broj pršljenova imaju ribe i zmije. Kod nižih kičmenjaka ANAMNIA lobanja je hrskavičava a kod većine ostalih je koštana. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) – osnovna karakteristika je to da je stopalo preobraženo u ljevkastu tvorevnu. kopljasta ribica 4. Nervni sistem čine centralni. Za njih je takođe karakteristično postojanje mastiljave kese iz koje oni ispuštaju zaštitnu boju. Ogromna većina je razdvojenih polova. Pored craniuma postoji i kičmeni stub koji je sastavljen od pojedniačnih kičmenih pršljenova. tzv. a manji broj su hermafroditi. dok je ispod horde crijevni sistem. Unutrašnjost tijela zauzima tjelesna duplja CELOM. ali se ističu veliki mirisni režnjevi. a eksktretorni organi imaju u osnovi građu nefrijdija. S obzirom da se samo u embrionalnom razvoju javlja horda osovinski skelet kod riba se u postembrionalnom razviću zamjenjuje sa hrskavičavim odnosno koštanim elementima. CRANIUM ili lobanja štiti mozak kičmanjaka. Kod kičmenjaka horda se javlja samo tokom embroinalnog razvića. Po spoljašnjem izgledu imaju izdužen oblik tijela i nemaju vilice. periferni. CHAEMICHORDATA – obuhvata manji broj jedniki uglavnom morske organizme koji nemaju tipičnu hordu kao osovnski skeleta već je ta horda u vidu hordalnih izraštaja. Broj pršljenova kod raznih vrsta je specifičan i predstavlja biosistematski karakter vrste. Centralni dio je cjevastog tipa – kičmena moždina. Glavni ekskretorni organi su bubrezi koji stoje u vezi sa polnim sistemom i čine jedinstveni UROGENITALNI dio tijela. Prva klasa kičmenjaka. CHORDATA Za njih je karakteristično postojanje vezivne supstance koja se naziva horda.karakteristike su zajedničke kao i za sve mekušce. ACRANIA – obuhvata manji broj vrsta koje nemaju u poptunosti formiran glaveni region i tu pripata Amphioxus lanceolatus. VERTEBRATA – kičmenjaci VERTEBRATA – KIČMENJACI Po složenosti građe tijela dostigli su najveći evolutivni razvoj i imaju u potpunosti razvijen glaveni region i to je podtip CRANIOTA. Mozak je jednostavan. Javlja se različito građeno srce. Ova supstanca je smještena najčešće iznad crijeva i to je osovinski organ jedinki. U sistemu crijeva nema jasno diferenciranog želučanog dijela. Većina vrsta su ektoparaziti na koži kičmenjaka viših sistematskih kategorija. Dijele se na četiri podtipa 1. Cyclostoma. Koža ovih jedinki je gola a na bočnim stranama iza glavenog regiona su bočni prorezi. U ovu klasu ubrajaju se mnoge sipe. a kod nekih je prisutna samo u embrionalnoj i postembrionalnoj fazi razvoj. RIBE – PISCES Ribe predstavljaju drugu klasu vodenih kičmenjaka koje sa ubzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. vegetativni i autonomni dio. formira se preobrazbom prednjih kičmenih pršljenova. Osnovne funckije je da se voda istiskuje iz plaštane duplje. TUNICATA – obuhvata ascidije ili plaštaše 3. i slični organizmi. Neke od ovih školjki (kamenice. riba. ostrige) mogu se gajiti. Sam kičmeni stub je COLUMNA VERTEBRALIS. Kolouste su razdvojenih polova i tokom razvića do odraslog oblika dešava se metamorfoza a larva iz koje se razvijaju se smatra posebnom jednikom. horda se zadržava duži period. Kod nekih hordata. 2. 36 .

a u sistemu krvotoka postoji srce koje još uvijek nije u potpunosti izdiferencirano i sastoji se od jedne komore i jedne pretkomore. Visceralni skelet predstavljaju koštani elementi u nivou prednjeg dijela crijeva. šaran. oslić. U sistemu krvotoka postoji srce koje je nešto složenije građe u odnosu na vodozemce. Prije ulaska u pretkomoru srca redukovana krv iz tijela se nakuplja u tvorevinama VENOZNIM SINUSIMA (sinus venosus). tanko i debelo crijevo i na kraju analni otvor. VODOZEMCI . Disanje larvenih oblika kod žaba (punoglavaca) vrši se škrgama. a vrlo značajna promjena je prelazak sa škržnog na plućno disanje. Jedna od karakteristika riba je da na površini tijela postoji pokrov (krljušti) i te krljušti mogu biti različitog tipa. Glavni skelet riba čine lobanja i visceralni skelet.itd.Kod morskih pasa. jednjak. tako da se na vertebri (kičmi) može razlikovati samo grudni ustvari trbušni region. i ta dužina predstavlja biosistematski karakteristiku. Kod zmija postoji specefičnost u pogledu građe glavenog skeleta jer donja vilica nije zglobljena sa donjom (savitljive su i omogućavaju zmijama da progutaju krupniji plijen). a u toj komori je nepotpuna 37 . kao i promjene koje se odnose na građu organa za kretanje vodozemaca po kopnu. jer im temperatura tijela u najvećoj mjeri zavisi od sredine u kojoj se nalaze.. a oksidovana krv polazi iz tvorevine koja se naziva ARTERIJSKI BULUS (bulbus arteriosus). Crijevni trakt počinje usnim regionom. Vodozemci se ubrajaju u pojkilotermne životinje. Ekskretnorni sistem riba su parni organi bubrezi koji se nalaze iznad crijeva. Ribe pripadaju kičmenjacima i imaju veći broj pojedinačnih pršljenova. Iz ove tvorevine se krv škržnim arterijama dovodi prema škrgama i tu se oksidiše. pastrmka. Bez obzira što borave u vodi sve vrste dišu plućima različite građe. Na glavi i trbuhu još se stvaraju rožne ploče (kornjače) i na tim mjestima kožno disanje je svedeno na minimum. Kod nekih vodozemaca desile su se neke promjene u organizaciji tijela. Kičmeni pršljenovi imaju nastavke koji se slobodno završavaju u tijelu (riblje kosti). Kod riba ima postoje dobro razvijena čula i postoji još jedno čulo koje se nalazi na boku i to je čulo bočne linije. raža nastaje hrskavičavi skelet i prema tom kriterijumu ove ribe pripadaju potklasi CHONDRICHTYES. URODELA (GYMNOPHIONA) – repati vodozemci Među žabama u ovom regionu poznate su zelene i smeđe žabe koje se mogu naći u vodi i na kopnu. Kičmenica je čvrsta (nije zglobljeno spojena sa glavom – craniumom). a odrasli oblici dišu plućima. Organi bočne linije vrše «obavještavanje» ribe o svim ekološkim faktorima sredine u kojoj živi. Kičmenjaci viših sistematskih kategorija imaju mehanizme održavanja stalne temperature tijela i prema tom karakteru predstavljaju homeotermne životinje. a među njima su npr. Klasa vodozemaca najčešće se dijeli na 3 velike potklase: 1. ajkula. U odnosu na prethodnu klasu. Vratni dio kičmenice nije izdiferenciran. Krvni sistem je zatvorenog tipa. Najčešće zauzimaju prostor odmah iza glave prema repu. Kod riba je dobro razvijena jetra. Sastoji se iz 2 pretkomore i jedne komore. Među ove gmizavce ubrajaju se zmije. Dužina crijeva kod riba uslovljena je načinom ishrane. Na površini kože javlja se pokožica a posebno je značajan sloj orožnalih ćelija (stratum corneum). som . APODA (CAUDATA) – beznogi vodozemci 2. U odnosu na vodozemce dolazi do veliki promjena u građi kože i na skeletu. i srce vodozemaca trpi promjene.AMPHIBIA Vodozemci predstavljaju treću klasu vodenih kičmenjaka koji pripadaju grupi Anamnia. GMIZAVCI – REPTILIA Gmizavci predstavljaju prvu klasu kopnenih kičmenjaka koji sa obzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia.. U drugu potklasu OSTEICHTYES ubrajaju se ribe kod kojih se javljaju koštani elementi u osovinskom skeletu i tu se ubraja većina vrsta koje imaju šira kosmopolitsko rasprostranjenje. a komora ostaje jedinstvena i zbog ovakve građe srca dolazi do djelimičnog miješanja oksidovane i redukovane krvi. ANURA (žabe) 3. Skelet gmizavaca je u potpunosti okoštao. ribe. Kroz srce riba teče samo redukovana krv. jer kod riba još uvijek ne postoji razvijena grudna kost za koju se vežu nastavci kičmenih pršljenova (rebara) kao što je to slučaj kod ptica ili sisara. zadim ždrijelo. Najčešće se razvija još jedna pretkomora.

ALBATROSI 6. ali i od ostalih vrsta kičmenjaka. BLUNE 8. FAZANI) 13. Americi 3. Pluća ptica su složeno građena. PREPELICE. LACERIALIA – gušteri 4. Kao ekskretorni organ funkcioniše bubreg koji predstavlja srednje razvijen stadijum. Razviće se dešava preko jaja. Ptice su homeotermne životinje sa stalnim mehanizmom održavanja tjelesne temperature. JASTREBI. Noge ptica se završavaju sa 4 prsta od kojih su tri okrenuta prema napred a jedan je povijen prema nazad. RHINOCEPHALES – u ovaj red ubrajaju se karakterističan predstavnik jednostavnije građenih gmizavaca a to je Aciterija sa Novog Zelanda 2. a za mladunce postoji roditeljska briga. GRABLJIVICE (ORAO. KOKOŠKE (PAUNI. PURANI. Prednji mozak kod gmizavaca je dobro razvijen. PELIKANI I SRODNE VRSTE 7. Jedna od karakterisitika je to da su to pernate životinje sa suvom kožom na tijelu. Gmizavci se mogu podijeliti na veliki broj redova. GALEBOVI 15. a ptice tada ne vrše klasične respiratorne procese. i od njega polazi 12 pari moždanih nerava. a onaj klasični dio podrazumijeva posebno postojanje vazdušnih puteva (bronhija) koje se granaju na tanje vazdušne ogranke (bronhiole) a ovi se na kraju završavaju plućnim mjehurićima (alveolama).pregrada pa dolazi do neznatnog miješanja krvi. Vratni dio kičmenice je dug i pokretljiv a ostali pršljenovi u kičmenici su srasli međusobno. RODE I SRODNE VRSTE 9. CHELONIA – kornjače – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne kornjače 3. LEŠINARI. TETRIJEBI. Samo kod krokodila komora je potpuno pregrađena. GOLUBOVI 17. U sistemu pluća ptica postoje još i tvorevine koje se nazivaju vazdušne kese i koji predstavljaju REZERVOARE svježeg vazduha. Iz lijeve komore polazi desni aortin luk i odvodi oksidovanu krv u tijelo. GNJURCI 5. NOJEVI 2. NORKE 16. ROVCI) 11. U ramenom ili karličnom pojasu postoji niz kostiju koje su dobro razvijene ali se može reći da postoji i pokretni i nepokretni dio u tom regionu. KAUZAMI I EMUI – ima ih u J. Prednji udovi su transformisani u krila na čijem kraju su duga pera koja omogućuju let. Kod većine ptica postoji dobro razvijena grudna kost koja na sebi ima greben ili kobilicu i naziva se STERNUM. OPHIDIA (SERPENTES) – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne zmije 5. PLAMENCI – ptice jarkih boja 10. Značajni redovi su: 1. Jedinke gmizavaca su razdvojenih polova i razviće se dešava preko jaja. Skelet ptica je lagan i gibak i većina kostiju ispunjena je vazduhom. Jedna od prvih ptica koja se pojavila u evolutivnom procesu je ARCHEOPTERIX. ali uglavnom nema metamorfoze (peobražaja). PTICE MOČVARICE (PATKE. CROCODILIA – u ovaj red se ubrajaju svi krokodili AVES – PTICE Prve ptice koje su se pojavile su imale veliki broj zajedničkih karakteristika sa gmazevima od kojih su nastali. ČAPLJE. ŽDRALOVI I SRODNE VRSTE 14. PINGVINI 4. PAPAGAJI 38 . GUSKE. ali je češća sistematika koja obuhvata jedinke iz 5 redova: 1. LANDORI) 12. Kiseonik iz ovih rezervoara može se trošiti prilikom letenja. SOKO. Kod nekih ptica (noj) noge su dobro razvijene i služe za trčanje. Ptice nemaju zube. Srce je podijeljeno na 2p+2k i krv se ne meša (oksidovana i redukovana). vilice su tanko pričvršene rožnom materijom koja formira kljun. Današnje ili recentne ptice jasno se razlikuju po nizu specifičnosti od gmizavaca.

18. a posebno sa svim biološkim disciplinama. Postoje 2 osnovne ekološke discipline i to: AUTEKOLOGIJA SINEKOLOGIJA Auteokologija se bavi proučavanjem samo jedne jedinke u odnosu prema okolini. I srce sisara je podijeljeno na dvije pretkomore i dvije komore.) 3. Većina vrsta živi ili na zemlji. MARSUPALIA – TORBARI 3. a preživari su jeleni. Od nepreživara značajne su svinje. Duplja unutar tijela podijeljena je mišićnom tvorevinom (dijafragmom) na 2 dijela i to grudni i trbušni dio. Ekologija koja proučava ekološke odnose mora i okena zove se OCEANOGRAFIJA. Koža je bogata žlijezdama. psi. ŽUNE 26. a sinekologija se bavi proučavanjem ukupnog odnosa jednog ekološkog sistema. PTICE PJEVAČICE (VRAPCI. ŽABUSTE PTICE 22.. miševi. Ekskretorni organi su definitivni bubrezi (metanefros). ŠEVE.vjeverice.. očnjake ili kutne zube. koja su kod različitih vrsta različito građena. krtice. mačke. Jednike su razdvojenih polova. Sisari su viviparne životinje koje rađaju žive mlade (osim kljunara koji ima primitivnu karakterisiku da leže jaja) U koži ženki za vreme bremenitosti funkcionišu mliječne žlijezde tako da mladunci sišu sekrete mliječnih žlijezda. MRKE PTICE. a mužjaka testisi. RODENTIA (glodari.. areal) i LOGOS – nauka. što znači da većina vrsta ima različito građene zube i to sjekutiće. Ogromna većina živi na kopnu a manji broj sisara su morski oblici. SARAŽE 19. Sisari imaju parne ekstremitete. zečevi. VRANE.. SOVE 21.. LASTAVISE. delfini). ovce. PRIMATES (majmuni. CETACEA (kitovi) 5. INSECTIVORA (bubojedi. razlikuje se više tipova ekologije. a time dobijaju hranjive sastojke.) 4. Kod životinja koje naseljavaju različite tipove staništa. Ova klasa sisara se najčešće dijeli na 3 potklase: 1. a kod većine vrsta to su ekstremiteti za hodanje. PLACETALIA – PLACENTARNI SISARI Najbrojniji su placentarni sisari i dijele se: 1. goveda. SLAVUJI) MAMMALIA – SISARI Sisari predstavljaju šestu klasu evolutivno najrazvijenijih kičmenjaka. Zubi sisara su heterodontnog tipa. PERISSODACTYLA (kopitari – konji) 7. čovjekoliki majmuni. KLJUNOKOŠCI. Neki sisari mogu da žive i na kopnu i u vodi. hijene. polne žlijezde ženki su jajnici (ovarijumi). a manji broj vrsta živi u morima (kitovi. ježevi. itd.. Naziv ekologija potiče od 2 grčke riječi i to OICOS – mjesto (prebivalište. KOLIBRIĆI I ČILPE 23. itd. ekologija koja proučava ekološke zakonitosti u slatkim vodama zove se LIMNOEKOLOGIJA. Ekologija je povezana sa drugim prirodnim naukama. itd. ARTIODACTYLA (papkari. KUKAVICE I TURAKOSI 20. DJETLIĆI I TUKANI 25. Oni su homeotermne životinje koje disajne procese obavljaju u vazdušnoj sredini preko pluća. CARNIVORA (zvijeri... a ekologija kopne je TERESTRIČNA ekologija. VODONARI 24.) 2.) 6. MONOTERMATA – KLJUNARI 2. Ovi organizmi u koži imaju dlake. grupe preživara. pacovi.) OSNOVI EKOLOGIJE ŽIVOTINJA Ekologija je nauka koja proučava uzajamne odnose živih bića i okoline koja ih okružuje. i ne preživara. bilo na površini ili na drveću. U jednom ekosistemu postoji najpovoljniji uticaj svih faktora i oni čine 39 .

konzumiranja i uzimanja hrane (konzumenti i reducenti) 40 . Nasuprot grupisanju može postojati i izolacija kada je jedinka ili grupa jedinki izolovana. Populacija predstavlja skup jedniki iste vrste koje žive na istom prostoru i u isto vrijeme i koje su sposobne da razmjenjuju genetički materijal. a najnepovoljniji uticaju čine ekološki pesimum. dok sunđerima ne smeta. neki sunđeri «puste» određene račiće da žive na njihovoj površini. Npr. gdje je izražena spratovnosti i gdje na određenim nivoima (visinama) žive karakteristične vrste. Životnu formu organizma predstavlja skup morfoloških i fenotipskih (genotipskih) osobina i svaka forma ima skup vanjskih karateristika (fenotipske) i skup osobina koje se prenose sa roditelja na potomstvo (genotipske). prelaz između livade i šume. Za biocenozu je karakterističan broj i specifičnost vrsta. Primjer za jednu biocenozu je šuma. Naredni nivo je populacija. a druga nije i prema tome nema koristi od zajedništva. KOMPETICIJA – podrazumijeva da jedna vrsta ugrožava drugu u odnosu na jedan ekofaktor 3. Organizmi koji mogu podnijeti manju ekološku valencu su STENOVALNTNI ORGANIZMI.ekološki optimum. ali i smrtnost ili MORTALITET jedinki. PREDATORSTVO Treći nivo organizacije je BIOCENOZA. Takođe može doći i do grupisanja kada se na određenom mjestu u populaciji grupišu pojedinačne ili grupe jednki. 1. Stvarni mortalitet se može konstatovati a teoretski se odnosi na smrtnost pod «idealnim» ekološkim uslovima. BIOSFERA Osnovnu jedinicu ekoloških odnosa i ekološke integracije predstavlja jedinka ili organizam. Za većinu populacija karakteristična je gustina koja se izražava njihovim brojem. PARAZITIZAM (ekto i endo – paraziti) 7. Kretanja mogu da budu unutar ili izvan matične populacije. POPULACIJA 3. EKOSISTEM 5. Ovaj odnos u prirodi je rijedak. KOMENSALIZAM – to je takav odnos u kojem jedna vrsta ima koristi od zajedništva. 5.-45) i to je ekološka valenca. Ukoliko su životinjske vrste sposobne da podnesu veće kolebanje jednog ekološkog faktora (ekološku valencu) oni predstavljaju EURIVALENTNE ORGANIZME. AMENSALIZAM – to je takav odnos u kome je jedna vrsta spriječena u rastu. a druga je indiferentna. i oni imaju koristi od toga. Ekološka valenca predstavlja dijapazon variranja jednog ekološkog faktora u okviru kog je moguć život. Npr. NEUTRALIZAM – ova interakcija podrazumijeva da nema nikakvog uticaja organizma na drugi 2. a to je ekološki nivo koji se obrazuje zajedničkim životom biljaka i životinja na jednom mjestu. Jedinke unutar populacije mogu biti raspoređene na karakterističan način i to je distribucija jedinki. Mortalitet je takođe osobina populacije i postoji stvari i teoretski mortalitet. Unutar populacije izraženo je kretanje jedinki i to su MIGRACIJE. ljudski organizam može podnijeti temperaturu koja varira između 80-90ºC (+45 . Fluktuacija predstavlja kolebanje veličine populacije i postoji više tipova fluktuacija. Osnovna osobina populacije je NATALITET. ORGANIZAM (JEDINKA) 2. Za populaciju je karakteristično da postoji uticaj jedne jedinke na drugu i takav odnos se zove INTERAKCIJA 1. Ekološki sistemi organizovani su na više nivoa. a zatim se gustina preračunava na cijeli ekološki sistem. Iz podataka o natalitetu može se izračunati i stopa nataliteta koja se izražava kao broj rođenih jedinki u jedinici vremena. U populaciji može da se konstatuje i rast i to je ona vrijednost kada je natalitet veći od mortaliteta. MUTUALIZAM – to je takav odnos gdje 2 vrste žive zajedno i na neki način se međusobno dopunjuju i ne mogu živjeti jedna bez druge 4. Ekološka niša je skup svih mogućnosti koje organizam iskorištava za opstanak u ekosistem. BIOCENOZA 4. 6. EKOTON predstavlja prelaz između dvije biocenoze npr. Skup svi ekoloških valenci čini EKOLOŠKI SPEKTAR za određenu vrstu. masom ili zapreminom na jedinicu površine ekološkog sistema. U biocenozi su izražene i pojave reprodukcije.

evolutivni dokazi mogu biti i MORFOLOŠKO-ANATOMSKI. populaciju. Dokazi evolucije mogu da budu na osnovu iskopina u proteklom periodu (PALEONTOLOŠKI DOKAZI).EKOSISTEMI SLATKIH VODA EKOSISTEMI KOPNA Postoje i bočatni ekosistemi – bočatne vode predstavljaju prelaz od slanih ka slatkim vodama (ušća rijeka u mora) Poseban nivo organizacije predstavlja BIOSFERA i to je tanak zemljin omotač obuhvaćen životom. Najznačajnija životna zajednica tog područja je vazdušni plankton u kome se pojavljuje ogroman broj vazdušnih spora. ekosistem. što podrazumijeva proučavanje organizama na osnovu morfoloških sličnosti i razlika.Četri nivo organizacije je EKOSISTEM koji predstavlja i funkcionalno i strukturno jedinstvo jednog biotopa ili staništa i biocenoze. Stvaranje novih vrsta naziva se SPECIJACIJA.atmosfera..EKOSISTEMI MORA I OKEANA . 41 . Postoje 3 osnovne kategorije ekosistema a to su: . Iznad litosfere (20-ak km) nalazi se sloj biosfere u kome postoji život . biocenozu. To je najveći nivo koji uključuje i organizam. OSNOVI EVOLUCIJE ŽIVOTINJA Učenje o evoluciji podrazumijeva dugotrajan proces koji je tokom vremena pratio razvoj i sistematiku životinja svijeta. Neki naučnici razdvajaju anatomske i morfološke razlike. Posebno je značajno Darvinovo učenje o evoluciji koje podrazumijeva nastanak novih vrsta putem prirodnog odabiranja. Izuzetak čine površinski slojevi litosfere sa podzemnim krečnjacima.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful