Opsta zoologija

KARAKTERISTIKE ŽIVE MATERIJE Živa materija predstavlja skup elemenata koji se mogu naći i u prirodi ali je način njihovog

vezivanja u osnovnoj jedinici organizma (ćeliji) vrlo specifičan i predstavlja osnovnu karakteristiku života. U ćeliji se nalaze brojne neorganske supstance među kojima je najznačajnija voda, a od organskih su zastupljene bjelančevine – proste i složene, ugljeni-hidrati, masne supstance itd. Osnovna masa unutar ćelije je protoplazma (najveći dio), zbog prisustva bjelančevina koje su u gel ili želatinoznom stanju. Kod jednoćelijskih životinja (protozoa) sve životne funkcije obavlja jedna ćelija, a kod višećelijskih životinja (metazoa) ćelije se grupišu u tkiva, organe, sisteme organa, što čini cjelinu organizma. Prema tome, životne funkcije obavlja skup ćelija. Osnovna jedinica života je ćelija i sve životne funkcije počinju promjenom stanja unutar ćelije. Jedna od karakteristika žive materije jeste prenošenje kontinuiteta života od roditelja na potomstvo. Složeni mehanizam prenošenja kontinuiteta proučava GENETIKA. Osnovni način razmnožavanja životinja su bespolni i polni. Najveći broj životinjskih vrsta razmnožava se polnim načinom i tom načinu prethodi stvaranje polnih ćelija u procesu „gametogeneze“. U muškom polu nastaju spermatozoidi a u ženskom polu jajne ćelije i to su procesi spermatogeneze i oogeneze. Nakon stvaranja polnih ćelija dolazi do oplodnje jajne ćelije i razvića organizma. Razviće organizma od momenta razvića jajne ćelije do smrti jedinke predstavlja ontogenetski razvoj, a razvoj životinjskog organizama kroz duži vremenski period jeste evolucija. Sve životinje podijeljene su u sistematske kategorije i one su uključene u ekološke sisteme različitog nivoa organizacije, kao i različite evolutivne sisteme što objašnjava njihov nastanak. RAZLIKA IZMEĐU BILjNIH I ŽIVOTINjSKIH ORGANIZAMA Osnovna nauka koja proučava ćeliju naziva se citologija, a nauka koja proučava isključivo životinjsku ćeliju naziva se ZOOCITOLOGIJA. U velikom broju slučajeva biljne i životinjske ćelije su slične, ali među njima postoje značajne razlike. U biljnoj ćeliji postoje ćelijske organele ( hloroplasti) koji u procesu fotosinteze uz pomoću sunčeve svjetlosti mogu sintetisati organsku iz neorganske komponente. Na taj način biljni organizmi postaju jedan od osnovnih izvora hrane životinjama viših sistematskih kategorija. Životinje uglavnom nemaju ovu sposobnost, a samo mali broj jednoćelijskih životinja, najčešće bičara (EUGLENA) imaju neznatne količine zelenog pigmenta i djelimičnu sposobnost sinteze organske materije. U biljnoj ćeliji, u ćelijskom zidu, postoji CELULOIDNA supstanca koja daje određenu čvrstoću biljnoj ćeliji. Značajna razlika između biljaka i životinja odnosi se na razmjenu materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Kod biljaka se ovaj proces vrši u spoljašnjosti, a kod životinja u unutrašnjosti organizama. Razčlanjenost kod biljaka je vanjska, a kod životinja unutrašnja. Nadražljivost kao životna osobina znatno je izraženija kod životinja. ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA Zoologija je kompleksna nauka koja se bavi proučavanjem životinjske ćelije, zatim svim fazama životinjskog razvića, histološkim proučavanjma, organološkm proučavanjima, problemom sistematike, ekologije i evolucije životinja. Embriologija proučava period od oplodnje jajne ćelije do razvijenog životnog oblika. Radi ovakvog kompleksnog pristupa zoologija koristi rezultate drugih nauka kao što su : citologija, embriologija, histologija, ekologija, morfologija, evolucija, genetika, fiziologija, anatomija, biohemija itd.

1

OSNOVI ZOOCITILOGIJE Osnovnu masu žive ćelije čini protoplazma, i u toj protoplazmi nalaze se ćelijske organele, od kojih svaka ima specifičnu funkciju. U sastav te osnovne mase ulaze ulaze mnoga neorganska jedinjenja: C, H, N, O, P, S, a za život materije neophodno je prisustvo još većeg broja neorganskih elemenata: Ca, Mg, K, Fe, Mn, Mo, Cl, Na, Co, J, Zn, Cu. Sve ovo su elementi koji se mogu naći i u neživoj sredini, ali je način njihovog vezivanja specifičan. Većina elemenata nalazi se vezana za druge elemente, a među njima je najznačanija voda koja kod nekih organizama obuhvata do 75% .Od organskih materija u protoplazmi su najzastupljenije bjelančevine (10%), dok su manje zastupljeni ugljeni-hidrati i masti. FIZIČKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME Koloidni rastvor ima rastvorene čestice većih dimenzija. Osnovno stanje u kome se protoplazma nalazi je žitko ili gel stanje. Ponekad se može desiti da protoplazma gubi vodu i to se najčešće dešava u vrijeme teških fizioloških poremećaja organizma. Proces gubljenja vode se naziva TIKOTROPIJA i tada protoplazma prelazi u gušći oblik koji se može okarakterisati kao „sol stanje“ . Važna osobina protoplazme je i viskoznost, što znači da ima osobinu i izgled približan tečnom medu. Još jedna važna osobina protoplazme je postojanje osmotskog pritiska, koji se javlja zahvaljujući prisustvu rastvorenih soli u plazmi. Zahvaljujući tom pritisku dešava se međućelijski transport čestica. ĆELIJSKE ORGANELE ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM Ćelijska organela koja se nalazi u blizini jedra je endoplazmatski retikulum (ER). Ova organela je (jednim djelom) povezana sa jedrovom membranom. Ova organela je sistem šupljina unutar kojih se privremno odlažu i nagomilavaju produkti ćelijske sinteze i još neke štetne supstance. Te materije se vrlo kratko zadržavaju ali se u procesu ekskrecije transportuju, prvo, dublje u ćeliju, a zatim se izbacuju van ćelije. Postoje dva tipa endoplazmatskog retikuluma (ER) ,od kojih jedan ima granule na membrani i to je granulirani ER, dok drugi tip ima glatku membranu i to je agranulirani ER. MITOHONDRIJE Ove organele se ubrajaju u krupnije organele i predstavljaju energetske centre u ćeliji. Najčešće imaju elipsoidan oblik. Broj mitohondrija unutar ćelije je različit, od nekoliko desetina do nekoliko hiljada. Sa spoljne strane, mitohondrije obavija glatka membrana (plazmolema), a sa unutrašnje strane nalaze se nabori - CRISTAE MITOHONDRIALES. Na vrhovima tih nabora oslobađa se energetska supstanca koja se u metaboličkim procesima razlaže do iskoristivih dijelova za organizam. Osnovna supstanaca u mitohondijama je HONDROPLAZMA ili matriks, i uglavnom je sastavljena od proteinske supstance. U normalom periodu razvoja ćelije, kada se ne dešavaju diobe, mitohondrije su nepravilno razbacane u unutrašnjosti ćelije. U vrijeme dioba (mitoze i mejoze) mitohondrije se nalaze koncentrisane uz centralnu organelu – jedro. GOLDŽIJEV APARAT Ova organela je ralativno sitnija, ali je slično građena kao ER. Goldži, talijanski istraživač, prvi je opisao ovu organelu, po čemu je dobila naziv. Građena je od membrana koje imaju veze sa procesima ćelijskog izlučivanja, ali joj definitivna funkcija još nije utvrđena.

2

LIZOZOMI Ovo se organele karakteristične za životinje, imaju veoma male dimenzije i uokvirene su sa plazma membranom koja je građena po tipu plazmaleme. Funkcija im nije dovoljno proučena ali se smatra da su to centri za sintezu katalitičkih fermenata - ENZIMA . CENTRIOLI Ove organele predstavljaju citoplazmatske tvorevine koje su najčešće parne i koje na poprečnom presjeku imaju tačkast ili zrnast oblik, a po dužini su nešto izdužene. Jedan par centriola gradi jedan centrozom i ovi centrozomi, posebno su vidljivi u vrijeme diobe ćelije tj. u vrijeme kada se oko njih stvaraju ljepljive niti, koje predstavljaju diobeno vreteno i pomoću kojih se prihvataju hromozomi iz ekvatorijalne ravni jedra. Nakon toga osnovna ćelija podijeli se na dvije nove. JEDRO Jedro je centralna organela koja na neki način upravlja (koordinira) radom ostalih ćelijskih organela protoplazmi. Osnovna masa od koje je izgrađena unutrašnjost jedra, hromatin, sačinjena je od nukleinskih kiselina koje imaju posebnu ulogu u formiranju hromozoma tj. u procesu prenošenja nasljednih osobina sa roditelja na potomstvo. Jedro je obavijeno membranom ali unutar jedra postoji gušći dio hromatinskog materijala – JEDARCE i ono nema ovojnicu (membranu). PLAZMALEMA Predstavlja ovojnicu koja je karakteristična i za ćeliju i za ćelijske organele u protoplazmi. Građa ove membrane je troslojna. Sa spoljašnje i sa unutrašnje strane nalaze se proteinske supstance, a u sredini je lipidni sloj. U zidu ove membrane nalaze se otvori, pore, koje su manjih dimenzija i kroz njih mogu da prolaze čestice samo malih dimenzija. Unutar ćelije takođe postoji osmotski pritisak i zahvaljujući razlikama u pritisku unutar i van ćelije, dešava se prirodan prolaz sitnih čestica. Ova osobina membrane da ima samo male otvore i da omogućava prolaz manjim česticama naziva se SEMIPERMEABILNOST. Ukoliko je potrebno ostvariti prolaz krupnijih čestica kroz pore membrane, dolazi do njihovog usitnjavanja, zahvaljujući fermentskim procesima u zidu plazmaleme. To se najčešće dešava se krupnijim česticama bjelančevina ili masti. Oblik ćelija u organizmu je različit. Postoje okruglaste, ovalne, zvjezdaste, pločaste ćelije ali i ćelije sa nešto modifikovanima oblikom. Te ćelije uglavnom imaju stalan oblik ali postoji određen broj ćelija koje nemaju oblik. Takva je slučaju kod nekih jednoćelijskih životinja (ameba). I veličina ćelije može da varira. U životinjskom svijetu postoje krupnije i sitnije ćelije. Krupnije su npr. jajne, a sitnije su spermatozoidi. Podjela (dioba) ćelije dešava se na nekoliko načina. Jedan od načina je mitotička dioba koja je uglavnom karakteristična za tjelesne ćelije i diobom osnovne ćelije ne dolazi do smanjenja hromozoma (diploidni broj hromozoma). Drugi tip diobe je mejoza - dioba polnih ćelija i tada se dešava redukcija, pri čemu se diploidan broj hromozoma svodi na haploidan. Kod čovjeka postoje i amitotičke diobe kojim se dijele stare i bolesne ćelije. Svaka ćelija živi i razvija se ali na kraju umire, što predestavlja njenu fiziološku smrt. Simptomi umiranja ćelije uglavnom su isti, a počinju smanjenjem ukupne aktivnosti ćelije i uvećavanjem jedra na račun okolne protoplazme. Istovremeno se u jedru javljaju vakuole, čiji se broj postepeno povećava dok ne ispune kompletnu unutrašnjost jedra. Jedrova membrana izčezava, a zatim nestaju ćelijske organele, životna aktivnost ćelije se postepeno gasi i ona prelazi u mrtvu materiju.

3

RAZMNOŽAVANjE JEDNOĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Najjednostavniji način razmnožavanja protozoa jeste binarna dioba ćelije roditelja. Osnovna ćelija, roditelj, jednostavno se podijeli i to je vegetativni - bespolni način diobe, a novonastale ćelije imaju istu strukturu i građu kao ćelija roditelj, i na taj način mogu samostalno nastaviti razvojni ciklus. Drugi način razmnožavanja takođe je bespolni način, a karakterističan primjer se dešava u populaciji trepljastih jednoćelijskih životinjica (paramecijum). U tom slučaju ishodišna ćelija se podijeli, ali se istovremeno dijele i krupnije i sitnije jedro ishodišne ćelije. Na taj način produkuju se dvije nove ćelije, koje osim jedra nemaju sve organele kao ćelija roditelj. Da bi normalno funkcionisale dalje, ćelije moraju nadoknaditi nedostajuće dijelove, i to se dešava iz citoplazmatičnog diferenciranja osnovne supstanace u ćeliji. Kod nekih parazitnih jednoćelijskih životinja dešava se višejedarna dioba, pri čemu se jedro više puta izdijeli. Stvara se veći broj novih ćelija i ovakav tip razmnožavanja se zove višejedarna (multipna) dioba. Pored bespolnog načina razmnožavanja, protozoe se mogu razmnožavati i polno i to je proces kopulacije u kome dolazi do trajnog sjedinjenja jedara, odnosno, ćelija gameta, i drugi način je konjugacija, kada dolazi do privremenog sjedinjavanja gameta. Ćelije koje se transformišu u gamete razvijaju se u dva pravca i to – KRUPNIJE, koje na neki način predstavljaju ženske gamete i to su makrogametociti, i SITNJE gamete koji predstavljaju muške gamete i to su mikrogametociti. Postoji nekoliko karakterističnih slučajeva spajanja ovih gameta: *ukoliko se spajaju gameti približno iste veličine to je IZOGAMIJA, a ukoliko se spajaju gameti različite veličine, to je ANIZOGAMIJA. * ukoliko se spajaju gameti koji potiču od srodnika, to je PEDOGAMIJA KONJUGACIJA

Dvije jedinke (ćelije) koje predstavljaju konjugante priljube se jedna uz drugu. Na mjestu gdje se spoje formira se citoplazmatični most i to je mjesto preko koga privremeno prelaze jedra iz jedne ćelije u drugu. Obe ćelije imaju krupnije (makronukleus) i sitnije (mikronukleus) jedro. Nakon izvjesnog vremena u obe ćelije krupnije jedro isčezava, a sitnije se dijeli dva puta. U tom trenutku u obe ćelije postoje četiri jedra od kojih se tri degradišu u protoplazmu, a preostalo jedro u obe ćelije se još jednom podijeli i tek u tom trenutku formiraju se GAMETSKA jedra i to krupnije jedro, makrogametocit, koje miruje i mikrogametocitno jedro (koje se kreće). Manja jedra iz obe ćelije preko citoplazmatičnog mosta prelaze u suprotnu ćeliju i tamo oplode veće jedro ili MAKROGAMET. Poslije se svaki mikronukleus vraća u svoju matičnu ćeliju. Oplodnja je završena, nestaje citoplazmatski most, ćelije se razdvajaju. Svaka ćelija ima krupnije i sitnije jedro i svaka od ćelija nastavlja svoj samostalni život. Pored bespolnog i polnog razmnožavanja postoji i pojava sazrijevanja. U tim pojavama se 2n (diploidan) broj hromozoma svodi na polovinu ili haploidan broj. Kod parazitarnih oblika jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi sporozoa, postoji smjena bespolnih i polnih ciklusa. To je primjer kod jednoćelijske životinje iz roda EIMERIA. Neke od ovih vrsta izazivaju infekcije u regionu zdravih ćelija epitela crijeva. Te se bolesti jednim imenom nazivaju KOKCIDIOZE (crvenilo epitela). Prvi ciklus u razmnožavanju je bespolna doba i naziva se ŠIZOGONIJA. Njega smjenjuje polno razmnožavanje i to je GAMETOGONIJA, a poslije toga se ponovo pojavljuje bespolna dioba zigota -SPOROGONIJA. Ciklus razmnožavanja počinje prvim stepenom infekcije. Dio parazita koji je transformisan u sporozoit prodire u zdravu ćeliju epitela i još uvjek ne dolazi do polnog ciklusa. U narednom periodu započinje polni ciklus jer se sporozit dijeli (multipna dioba) na veliki broj novih jedara (obično ih ima 32) koji se nazivaju MEROZOITI. Od tog trenutka započinje tipični ciklus (gametogonija) i u tom ciklusu neki od merozoita rastu i razvijaju se u gamete i to sitnije, koji

4

EKSTREMNO TELOLECITNA JAJA . Najčešći oblik je okruglast ili elipsoidan i za razliku od spermatozoida koji su pokretni jajna ćelija je nepokretna. 4. vrlo često je ta količina mala u odnosu na oligolecitni tip jaja.Ovaj tip jajnih ćelija sadrži najviše hranjive supstance. 2. 20-30% cjelokupnog sadržaja ćelije. ali se u isto vrijeme spermatozoid uvrće oko svoje ose.Jajna ćelija ima gornji ili animalni pol i donji ili vegetativni pol.Ova jaja sadrže hranjivu materiju u centru ćelije i karakteristična su za većinu insekata. Veoma je često da više ribe i ptice imaju ovakva jaja. koja ponovo može da izazove infekciju. Jajna ćelija Po svojoj veličini to je ćelija koja ima veće dimenzije od spermatozoida i najkrupnija je ćelija u životinjskom svijetu. Spermatozoidi Ovo su jedne od najsitnijih ćelija u životinjskom svijetu i u njihovoj građi učestvuje glavni. ali se to dešava na određenoj temperaturi.Radi se o relativnoj maloj količini deutoplazme koja je najčešće ravnomjerno raspoređena. rastvorima šećera ili baza. ženske gamete koji predstavljaju makrogamete. Značajni ekološki faktori koji se upotrebljavaju u ovu svrhu su: određena temperatura ili stavljanje spermatozoida u rastvore nekih hemijskih supstanci. vratni. RAZMNOŽAVANJE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINJA Najveći broj životinja ima biseksualnu reprodukciju i pri tome ima muške i ženske polne ćelije (gamete). miješanju sa nekim razrijeđenim solima. OLIGOLECITNA . Jajne ćelije s obzirom na količinu hranjive supstance mogu biti: 1. IZOLECITNA JAJA . Oplodnja jajne ćelije od strane spermatozoida dešava se u vlažnoj sredini što omogućava pokretljivost spermatozoida. i ta količina je obično veća od preostale količine protoplazme.predstavljaju mikrogamete i krupnije. trupni i repni dio. Sve dok se kreću spermatozoidi su aktivini. Smatra se da je u tom trenutku završen polni ciklus (gametogonija) i da započinje bespolna dioba oplođenog jedra i to je sporogonija. CENTROLECITNA JAJA .Ova ćelija ima ravnomjerno raspoređenu hranjivu supstancu. i u sastavu ove supstance su uglavnom proteini i masne supstance. Ukoliko je hranjiva supstanca samo u jednoj polovini ćelije. MEZOLECITNA . ali u tom slučaju na kretanje utiče veliki broj ekoloških faktora.Ovaj tip jajne ćelije ima nešto više hranjive supstance. a kada se umire oni nemaju moć oplodnje i postaju inaktivni. TELOLECITNA JAJA . U glavenom dijelu se nalazi relativno krupno jedro. 2. Ovakav tip jaja imaju neke ribe i vodozemci. dok manji dio u tom regionu zauzima citoplazma. 5 . odnosno započne novi ciklus razmnožavanja EIMERIE. Druga podjela je izvršena prema kriteriju rasporeda hranjive materije u njoj: 1. Pravac kretanja ka jajnoj ćeliji je spiralan. 3. Čuvanje može da se vrši u bezvazdušnom prostoru. Aktivnost spermatozoida može i vještački da se očuva. Pored svih komponenti koje su karakteristične za jajnu ćeliju u jajnoj ćeliji se nalazi hranjiva supstanca (DEUTOPLAZMA).Ova jaja sadrže hranjivu supstancu koja je u većini slučajeva potisnula protoplazmu. 3. onda su to telolecitna jaja. Oplođeno jedro se dva puta dijeli i formira se tvorevina sa 4 jedra. U sljedećem trenutku dolazi do migriranja sitnijeg gameta prema ženskom gametu i dešava se oplodnja. MEGALECITNA (polilecitna jaja) .

Postoje dva osnovna tipa oplodnje. Nakon toga dešava se oplodnja koja podrazumijeva prodiranje spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. Spermatozoid ulazi šiljastom tvorevinom na glavenom dijelu . Nakon ulaska. Spoljašnja oplodnja uglavnom je zastupljena kod životinja nižih sistematskih kategorija.GAMETOGENEZA Proces nastajanja polnih ćelija naziva se gametogeneza. i u tim diobama još uvijek ne dolazi do haploidnog broja hromozoma. probijajući opnu jajne ćelije. Međutim. ovaj oblik razviće susreće se i kod nekih viših životinjskih kategorija. Kod mužjaka. a samo jedna od tih polarnih ćelija razvija se u jajnu ćeliju sposobnu za oplodnju. Proces nastajanja polnih ćelija u oba pola započinje izdvajanjem ishodišnih ćelija koje se kasnije dijele. Kretanje spermatozoida dešava se po spiralnoj putanji. koja je smjesa tečne supstance i spermatozoida. ishodišne ćelije izdvajaju se. U muškom polu nastaju četiri nove ćelije i svaka od tih ćelija formira se u gamet sposoban za oplodnju jajne ćelije. ili kod nekih kičmenjaka nižih kategorija (kod riba). a kod većine životinja započinje embrionalani period života. takođe. Istovremeno. a zatim i oocite drugog reda. Prve diobe koje se dešavaju kod oba pola ne predstavljaju redukcijske diobe. Proces gametogeneze je razlog postojanja većeg broja spermatozoida . međutim okolnosti pod kojima se dešava oplodnja su različite. iz epitela polnih žlijezda (jajnika) i nazivaju se oogonije. a zatim nastaju spermacite drugog reda. vlažna sredina i odgovarajuća temperatura. Najrašireniji je oblik razvića kod nižih životinja posebno u pčela. OPLODNjA JAJNE ĆELIJE Sam proces oplodnje jajne ćelije uglavnom je isti kod svih životinja. U ženskom polu mitotičkom diobom iz oogonije prvo nastaju oocite prvog reda. a to su spoljašnja i unutrašnja oplodnja. Svi ostali spermatozoidi postaju inaktivni. Proces oplodnje jajne ćelije Ovaj proces počinje priljubljivanjem velikog broja spermatozoida uz opnu jajne ćelije. 6 . jedro jajne ćelje kreće se u pravcu glave spermatozida. Partenogeneza Ovaj proces predstavlja razviće jedinke iz neoplođene jajne ćelije. Neposredno nakon toga. Čin sjedinjenja spermatozoida i jajnih ćelija dešava se u vodi ili u nekoj drugoj spoljašnjoj sredini. i ostaju priljubljeni uz opnu jajne ćelje. Kada su u pitanju ribe. U unutrašnjost jajne ćelije ulazi samo glaveni dio u kome se nalazi jedro. glaveni dio spermatozoida se kreće ka jedru jajne ćelije. ženke u vrijeme polne zrelosti odlaze na određena mjesta i tu izbacuju jajne ćelije. U ženskom polu nastaju četiri polarne ćelije i vremenom se tri degradišu u protoplazmi. U muškom polu formiraju se prvo ćelije koje su označene kao spermatocite prvog. moraju da budu zadovoljeni osnovni uslovi oplodnje. U muškom polu. Pri tome. ishodišne ćelije se nazivaju spermatogonije i diferenciraju se iz epitela polnih žlijezda (testisi). a proces nastajanja jajnih ćelija u ženskom polu naziva se oogeneza. što daje veću energiju kretanja. na ta ista mjesta dolaze mužjaci i prelijevaju jajne ćelije sa mliječi. U ovom trenutku u oba pola započinje redukcijska dioba (MEJOZA). Kod ženki. a to su: pokretljivost spermatozoida. osa itd. čim se proces oplodnje jajne ćelije završava. a spajanjem jedara spermatozoida i jajne ćelije ponovo se uspostavlja diploidan broj hromozoma. Samo jedan od tih spermatozoida uspije da uđe u unutrašnjost jajne ćelije. Unutrašnja oplodnja se dešava u organizmu jedinke (ženke) i proces oplodnje takođe podrazumijeva ulazak spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. Nakon izvjesnog vremena jedra se spajaju i nastaje tvorevina koja se naziva SINKARION. proces nastajanja spermatozoida naziva se spermatogenaza.

Prva ovojnica oko embriona jeste AMNION. Nakon prve faze embrionalnog razvića formira se tvorevina koja se naziva BLASTULA. 7 . Pisces .ovakav tip diobe daje ćelije različite veličine. koji kasnije srasta sa zidom uterusa i obrazuje posteljicu ili placentu preko koje se dalje vrši ishrana embriona od strane organizma majke.ptice. CENTROLECITNI TIP BRAZDANjA . INEKVALNO BRAZDANjE . Amphibia . Kod nekih bodljokožaca. EMBRIONALNO RAZVIĆE KIČMENjAKA S obzirom na tok embrionalnog razvića. Stalna prirodna partenogeneza se susreće kod pčela.gmizavci. Prirodna povremena parentogeneza susreće se kod nekih nižih rakova. jaja počinju da se razvijaju ako se stave u rastvor kuhinjske soli ili u rastvore nekih šećera. Spoljašnji sloj blastule naziva se ektoderm. Ona je karakteristična po porusu na vegetativnom polu. ektoderm. početak invaginacije (uvrta) novonastalih ćelija (blastomera) počinje na donjem (vegetativnom) kraju jajne ćelije. ADEKVALNO BRAZDANjE . npr.novonastale ćelije koje se produktuju imaju uglavnom istu veličinu bez obzira da li su to manje ili veće ćelije. i taj dio direktno opkoljava embrion. i ta pukotina se naziva blastopors. mrava itd. Kod sisara treća ovojnica (SEROZA) srasla je sa drugom ovojnicom (ALANTOIS) i mjesto na kom srastaju naziva se HORION. Tokom embrionalnog razvica. brazdanje ili dioba oplođene jajne ćelije obazovanje klicnih listova (endoderm. To se dešava kod insekata (dudovi svilci). Jajne ćelije se dijele na nekoliko načina. Prema tome. pod uticajem svijetlosti. Funkcija ove ovojnice jeste da se u zidu razvija kapilarna mreža. U tu grupu ubrajaju se niži kičmenjaci (Cyclostoma . Parentogeneza može i da se izazove vještački. rod Dafnia Sp. potklasi Entamostratae. 3. za proces početka razvijanja novog organizma. a između je središnji (klicni) sloj . U drugu grupu ubrajaju se viši kičmenjaci i to je grupa AMNIA (Reptilia . neophodni su neki citogenetski faktori u protoplazmi. 2. na suprotnom polu ćelije se formira tvorevina koja se naziva krov pracrijeva.Parentogeneza može biti prirodna i vještačka. Na toj tvorevini ubrzo se uočava tamna pruga koja predstavlja začetak osovinskog skeleta životinje. i to kod jedinki koje pripadaju klasi Crustacea. mezoderm) faza histološke diferencijajcije (obarazovanje tkiva) faza obrazovanja začetaka organa. Prirodna parentogeneza može biti stalna i povremena. oko embriona postoje ovojnice koje učestvuju u razvoju mladog organizma. 3. Kod vodozemaca. Mammalia sisari). Tok embrionalnog života kod različitih životinja je specifičan. Ubrzo nakon toga. unutrašnji endoderm.ovakav tip diobe dešava se u centru ćelije i karakterističan je za većinu insekata. postoje kičmenjaci koji tokom ovog perioda života nemaju nikakvih dodatnih ovojica oko embriona i pripadaju grupi ANAMNIA.vodozemci). osa. Druga ovojnica jeste ALANTOIS. 1. Aves . 4.bezvilične ribe. 2.mezoderm. Ovaj period može da se podijeli u četiri faze: 1. pa do pojave samaostalnog ili slobodnog oblika života. ali istovremeno služi kao disajni sistem. Kod kičmenjaka je specifičan embrionalni razvoj vodezemaca. i to ako se jaja počnu razvijati pod uticajem nekog ekološkog faktora. EMBRIONALNO RAZVIĆE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Ovaj period obuhvata vrijeme od oplodnje jajne ćelije.tipične ribe.

SLOŽENO RAZVIĆE METAZOA Najčešći oblik razvića jeste klasično razviće. 8 . pri čemu se najčešće smjenjuju bespolni i polni ciklus sa partenogenetskim razvićem. Cerkarije izvjesno vrijeme plivaju (močvarno stanište). a zatim se učahure i u većini slučajeva čahura se i sasuši.ovako razmnožvanje podrazumijeva smjenu polnog i bespolnog ciklusa i karakteristično je za dupljare. koja se naziva Trochofora i nakon toga dalji tok razvića prstenastih glista i mekušaca se razlikuje. a nakon toga se izbacuju u spoljašnju sredinu. zatim u crijeva. BESPOLNI TIP RAZMNOŽAVNjA . 6. nalazi se vratni dio koji produkuje tjelesne segmente koji se nazivaju PROGLOTISI. bobica se putem krvotoka unese do unutrašnjeg zida crijeva i na tom mjestu počinje razviće. 5. Odrasla pantljičara se glavenim dijelom učvrsti za unutrašnji zid crijeva. 3.ovakav način razmnožavanja naziva se i vegetativni način. I u ovom slučaju prelazni domaćin mora postojati da bi se ciklus razvića nastavio. i to u disajnu duplju. To je najčešće svinja ili goveče. Iza glavenog. kod nekih životinja (prstenaste glise i mekušci) javlja se zajednički oblik larve. Tu se razvijaju oblici koji se nazivaju CERKARIJE. METAMORFOZA . razvijaju se oblici koji se nazivaju REDIJE. 2. Jedno vrijeme redije ostaju u regionu respiratorne duplje barskog puža. a zatim odlaze u region jetre. Odrasli oblici metilja žive u žučnim kanalima ovce. Definitivan razvoj bobice dešava se u organizmu prelaznog domaćina. ali u životinjskom svijetu postoji i nekoliko složenog razvića: oblika 1. SLOŽENO RAZVIĆE METILjA (rod . 4. ali se može desiti da začeci budu u vezi sa roditeljski tijelom i tada se radi o kolonijama (SUNĐERI). Ovakav tip razvića nije sličan kao embrionalni tok života već se začetak novog organizma pojavljuje iz dijela tijela roditelja. Samo zadnji tjelesni segment sadrži zrele polne produkte koji se izbacuju van. Prema tome pantljičara je parazit. METAGENEZA . HETEROGONIJE . razvija se stadijum koji se naziva BOBICA.ovakvo razviće podrazumijeva smjenu različitih generacija. razvijaju se partenogenetski i prvo dospijevaju u žuč. Pupljenje se može završiti odvajanjem nove jedinke začetka od roditelja. Na tim mjestima metilj živi kao hermafroditni oblik.slučaj vrlo složene metamorfoze. SLOŽNO RAZVIĆE PANTLjIČARE Odrasli oblik pantljičare živi kao hermafroditini oblik i parazitira u crijevu kičmenjaka. Da bi se razviće metilja nastavilo. a najkarakterističniji primjer su morske zvijezde (Asteroidea). a zatim se preko crijeva izbacuju u spoljašnju sredinu. RAZVIĆE PREKO ZAJEDNIČKE LARVE .to je takvo razviće koje podrazumijeva promjenu ili preobražaj osnovnog oblika tijela ka određenom obliku. Nakon što je dospjela u tijelo barskog puža. a dešava se kod nekih bodljokožaca. SLOŽENA METAMORFOZA . Pantljičare koje su karakteristične su svinjska pantljičara ( Tenia solium) i goveđa pantljičara (Tenia saginata). jer koristi tjelesne sokove domaćina. Ukoliko ovakav oblik čahure ovca ponovo unese u organizam ciklus razvića se ponavlja. Ukoliko definitivni domaćin (čovjek) bobičavo meso unese u organizam. Glaveni dio pantljičare na sebi ima kukice koje služe za pričvršćivanje. Jaja koja se razviju u unutrašnjosti ovce. iz jajnih ćelija. On podrazumijeva diobu ćelija roditeljskog tijela koja može biti vrlo intenzivna i tad se radi o pupljenju. i ovi oblici provedu jedno vrijeme u regionu jetre.Fasciol ili Distonum hepatica) Razviće metilja pripada grupi složenih tipova i dešava se sa promjenom domaćina. U spoljašnjoj sredini.nakon embrionalne faze života. ova larva mora da dospije u barskog puža (prelazni domaćin). U spoljašnjoj sredini iz takvih jaja razvija se larva koja se naziva MIRACIDIUM.

2. Hrskavica može imati raznu strukturu mase i u odnosu na taj karakter podijeljena je u tri grupe: 9 . U masi ovog tkiva pojavljuju se vlakna koja se mogu ukrštati a ponekad su usnopljena u tetivama. Drugi podtip jeste elastično vezivno tkivo i u masi ovoga tkiva mogu da se pojave čvršće tvorevine i tako nastaje hrsksvičavo i koštano vezivno tkivo. a kod viših životinja je višeslojan.ovo tkivo je nešto složenije. Jednostavni epitel je najčešće jednoslojan. Ovo tkivo nalazi se u limfnim organima čovjeka i nekih životinja. Dijelovi bobice mogu znatno narasti i dospjeti na mozak.a ispod je sloj živih ćelija na račun kojih se obnavljaju svi slojevi epidermisa (Stratum germinativum). Gornji sloj epitela predstavlja „mrtve“ ćelije (Stratum corneum). OSNOVE HISTOLOGIJE Životinjska tkiva podijeljena su u četiri kategorije: 1. Nakon toga izrasta vratni dio pantljičare iza kojeg se produkuju tjelesni segmenti (proglotisi). jer se u masi ovoga tkiva pojavljuju vlakna koja su specifičan tip veziva. MREŽASTO ili RETIKULARNO vezivno tkivo . međutim. a u nekim slučajevima mogu da izazovu smrt. Vrlo složeno razviće dešava se kod pseće pantljičare (Tenia ehinococus). bobica se može početi vegetativno razmnožavati tako da svaki dio bobice može izrasti u odrasli oblik. i pomoću tih kukica glaveni dio se učvršćuje za unutrašnjost crijeva. 2. Gornji dio epitela naziva se epidermis i kod životinja nižih kategorija (beskičmenjaci) on je jednoslojan. Ćelije u epitelu mogu da budu u direktnom kontaktu a ponekad su odvojene tankom međućelijskom masom.ovo tkivo sadrži „razgranate“ vretenaste ćelije koje se nalaze u jednoj mrežastoj tvorevini. a složeni višeslojan. i po toj mreži koja je bjelančevinastog karaktera. VLAKNASTO ili FIBROZNO vezivno tkivo . Ponekad na vrhu epitela mogu da budu treplje i to je trepljasti epitel. Kod ptica se pojavljuje žlijezdani epitel koji je karakterističan za njihov jajovod. a kod složenijih je prisutno u embrionalnoj fazi života i predstavlja prethodni stepen u razviću složenijih vezivnih tkiva. Specijalni podtip ovoga veziva jeste rastresito vlaknasto vezivno tkivo. Najčešće je pločast ili cilindričan. Kod nekih beskičmenjaka (insekti) na površini se luči čvršći kutikularni sloj. Naziv epitela uglavnom potiče od osobina ćelija koje ga izgrađuje. Osnovna masa ovog tkiva je limfa. 4. 3. Ovo tkivi je zastupljeno kod najprostijih metazoa. Na ovaj način ciklus razvića pantljičare je završen. ove ćelije mogu slobodno da se kreću. Ova tkiva imaju zaštitnu funkciju i prema građi mogu biti jednostavna ili složena. Najjednostavnije jeste : 1. epitelina tkiva vezivna tkiva mišićna tkiva nervno tkivo Epitelna tkiva Epitelna tkiva imaju malo ćelijskih proizvoda. PAČASTO ili GALERTNO . 3.ovo tkivo prema izgledu i rasporedu ćelija pokazuje sličnost sa prethodnim. Vezivna tkiva To su „dubinska tkiva“ koja nastaju iz središnjeg klicnog lista (mezoderma). Ciklus razvića je sličan kao u prethodnom slučaju.Pojavljuje se glaveni dio sa šest kukica koji se naziva HEKSAKANTA. Postoje jednostavna i složenija vezivana tkiva. pluća ili neki drugi vitalni organ i početi da rastu i da opterete organizam. ali se od njega razlikuje po prisustvu vlakana unutar ćelija.

Ne sadrži krečne materije. Svaka vrsta ima karakterističan broj eritrocita koji predstavlja biosistematski karakter vrste. HEMOLIMFA 3. 2. U vezivno tkivo ubrajaju se i tjelesne tečnosti. a kod viših životinja dio je zglogava. Eritrociti se kod embriona stvaraju u slezeni i jetri. nosa. koja se dijele na dva tipa: leukociti i limfociti. KRV 5. HIDROLIMFA 2. Jedna od osobina bijelih krvnih zrnaca jeste fagocitoza. ali se brzo i obnavljaju.leukociti.ova hrskavica ima osnovnu masu koja je bjeličasta i providna i u njen sastav ulazi relativno velika količina vode. To su granulociti ili leukociti. hijalinska ili staklasta hrskavica . U ovom tkivu nalazi se mineralna materija koja daje najveću čvrstinu ovom tkivu. zastupljena je u ušnoj školjci.u osnovnoj masi ove hrskavice postoji mreža elastičnih vlakana koja izgleda žućkasto i neprozirna je. Kod mladih jedinki u srži pljosnatih. Crvena krvna zrnca nalaze se samo u krvi kičmenjaka i imaju crvenkastu boju koja potiče od bjelančevine hemoglobina. Limfociti se stvaraju u limfi. Ulazi u sastav skeleta hrskavičastih riba. Drugi oblik predstavljaju ćelije sa režnjevitim jedrom. Krv To je tjelesna tečnost sa stalnim sastavom. 10 . S obirom na složenost građe tjelesne tečnosti se mogu podijeliti u 5 kategorija: 1. eritrociti su eliptični i relativno većih dimenzija u odnosu na sisare kod kojih su okruglasti.ova hrskavica se najčešće nalazi između kičmenih pršljenova i sastoji se od krupnih kolagenih vlakna i dijelova hijalinske hrskavice. a kod starijih u srži izduženih kostiju. fibrozna ili vlaknasta hrskavica . tako da je njihov broj konstantan. Celomska tečnost Ova tečnost je prisutna u tjelesnim dupljama životinja. koja je vezana uz njih. Po sastavu je veoma slična okolnoj sredini (voda). mrežasta ili elastična hrskavica . Poseban tip elastičnog vezivnog tkiva je koštano tkivo i ono se nalazi samo kod kičmenjaka. 3. Na tim mjestima obavlja prenošenje kiseonika i učestvuje u metaboličkim procesima. sastavljen od krvne plazme i krvnih ćelija. rebara. Formiraju se na sličan način kao eritrociti. Ona ima samo djelimično određene puteve cirkilacije a dio ove tečnosti se slobodno razlijeva po tijelu životinje. To su agranulociti ili limfociti. Za hidrolimfu je karakteristično da nema stalan sastav i ne postoje ustaljeni putevi cirkulacije. Bijela krvna zrnca javljaju se u dva oblika. LIMFA Hidrolimfa Ovo je tjelesna tečnost najnižih sistemtskih kategorija (sunđeri i dupljari). ali i kod ptica. Krvne ćelije su crvena krvna zrnca .eritrociti i bijela krvna zrnca . CELOMSKA TEČNOST 4. Broj eritrocita u krvi je stalnog karaktera u normalnom stanju organizma. Hemolimfa Zastupljena je kod većine zglavkara ali i kod nekih mekušaca. Usljed njihove velike aktivnosti oni se brzo troše (kratko žive).1. Ona je proizvod organizma i ima uglavnom stalan sastav. grkljana itd. Kod nižih kičmenjaka. Bijela krvna zrnca imaju značajnu ulogu u raznošenju hranjivih čestica. a to je sposobnost zahvatanja stranih tijela u krvi. a u citoplazmi postoje granule. Prvu grupu čine ćelije sa bubrežastim jedrom i bez granula u osnovnoj masi citoplazme. Ova tečnost ulazi u organizam i raznosi se po cijelom tijelu sa sobom noseći kiseonik i rastvorene hranjive materije tako da ih cirkulacijom doprema do svih ćelija.

Dužina i debljina ovih vlakana je različita. Sva mišićna tkiva vode porijeklo od mezoderma i mogu se podijeliti u tri kategorije : 1.prugaste mišićne ćelije. α i β globulini prenose hormone. jer se u njoj nalazi bjelančevina koja se naziva mioglobin. a masne supstance vezane su za holesterole.U krvi su prisutne krvne počice – TROMBOCITI. U organizmu može da se nađe zajedno sa krvi samo u regionu najsitnijih sudova kapilara. Bjelančevine u plazmi su ALBUMINI. glatko 3. masne kiseline i fosfatide. a ujedino i troše najveću energuju. ovo je najznačajnije o glatkom mišićnom tkivu. Globulini su podjeljeni na α. Dakle. ali su najznačajniji kondicija i starost jedinke. jer se na njemu naizmjenično smjenjuju svijetle i tamne pruge. γ globulini služe kao gradivna supstanca za antitijela krvi. i zavisi od rada poprečno prugastih mišića koji ih izgrađuju. SRČANO TKIVO 11 . POPREČNO PRUGASTO MIŠIĆNO TKIVO Osnovnu jedinicu ovog tkiva čine poprečno .prugaste ćelije može biti i veliki broj jedara koja su u najvećem broju raspoređena uz ćelijsku membranu. β i γ globuline. zajedno sa poprečno prugastim mišićnim vlaknima. Albumini služe kao gradivna osnova za bjelančevine u organizmu. Oko ovih jedara nalazi se citoplazma u kojoj se nalaze ostale organele karakteristične za sve ćelije. U toj citoplazmi ima i poprečno . ali se od nje razlikuje po boji jer je mutna i ne sadrži eritrocite. poprečno .prugasti karakter. U sastav krvi ulazi i krvna plazma koja je međućelijeska žućkasta tečnost i glavni organiski sastav u njoj su bjelančevine.prugasta mišićna vlakna se dugačka. imaju najdeblja tkiva. Svako pojedinačno mišićno vlakno ima poprečno . GLOBULINI i FIBRINOGEN. Ugljeni . broj ovih vlakana može biti različit (od nekoliko desetina do nekoliko stotina).KONTRAKTILNOST. holesterol. srčano mišićno tkivo. On se prilikom koagulacije transformiše u želatinoznu masu na rani. koji se javljaju samo kod kičmenjaka i to nisu ćelije već fragmentirani dijelovi koštane srži. i ova tkiva uglavnom grade unutrašnjost tijela životinja. MIŠIĆNO TKIVO Sva mišićna tkiva bez obzira kojoj vrsti pripadaju sastavaljnjna su od različitih tipova mišićnih ćelija koja predstavljaju osnovnu morfološku i fiziološku jedincu tkiva. Mišićna vlakna u ćelijama (miociti) pružaju se paralelno sa uzdužnom osovinom ćelije. Citoplazma unutar ovih ćelija je crvenkasta. GLATKO MIŠIĆNO TKIVO Ova tkiva kao osnovnu jedinicu imaju ćeliju miocit. Najčešće imaju pločast oblik a značajni su za proces koagulacije. Najzastupljenija bjelančevina u krvi je globulinski fibrinogen. Debljina ovih vlakana zavisi od mnogih faktora. Svako pojedinačno vlakno sastoji se od tankih dijelova (miofilamenti).hidrati uglavnom su vezani za ukupnu glikoznu masu. izdužena i pri bazama zaobljena. Ćelijski prizvodi su mišićna vlakna (miofibrili) koji imaju osnovnu karakteristiku da se grče i otpuštaju . Najveći miociti nalaze se u materici gravidnih krupnijih sisara.prugasto 2. Unutar poprečno . Poprečno . Mišićna vlakna koja obavljaju najveći rad. LIMFA To je takođe tjelesna tečnost koja je dosta slična krvi. U zavisnosti od veličine.prugastih mišićnih vlakna.

a duži su neuriti (aksoni).EKTODERMA. Drugi tip je reparativna regeneracija. Unutar neurona su nervna vlakna . jer se stalno grči i opruža zahvaljujući tzv. Osnovnu morfološku i fiziološku jedinicu čini neuron (neurocit). i sastavljeno je od jako diferenciranih ćelija koje imaju specifične produkte u njima.Srčano tkivo ima poprečno-prugasti karakter. organi i sistemi organa.neurofibrili koji su osnov provodljivosti. i na račun tog blastema stvaraju se nedostajući dijelovi tijela. gdje se prvo diferenciraju klicini listovi (ekto. Glavne funkcije ovih ćelija se odnose na potpornu. zaštitnu i trofičku funkciju (preko njih se vrši ishrana neurocita). ali ih i u obrnutom smjeru provode do mjesta reagovanja. čime se povećava moć prihvatanja nadražaja. U citoplazmi neurita nalazi se Nislova supstanca koja je građena od ribonukleoproteina i ova supstanca se smatra osnovom pamćenja. NADALNOM dijelu koji je pod uticajem nevoljnog dijela nervnog sistema. što znači da se grči i opušta i kada mi ne mislimo na to. ali bez obzira na to ove ćelije imaju kraće i duže citoplazmatske nastavke preko kojih najčešće prihvataju nadražaj. Upravo zbog toga nervno tkivo ima malu ili gotovo nikakvu moć obnavljanja. Ovo tkivo ima veliku radljivost (kontraktilnost). Neurociti (neuroni) mogu biti različite veličine. to je fiziološka regeneracija. koja je tanja i često u obliku mreže. Ukoliko se nedostajući dijelovi tijela obnavljaju u jednom normalnom procesu. a osobina da se nadražaji prihvate i provode jeste provodljivost. endo i mezoderm). bilo da su to izgubljeni ili oštećeni dijelovi. Kraći i deblji su dendriti. gdje se obnavljaju dijelovi tijela najćešće izgubljeni slućajnim oštećenjem. Tok regeneracije potpuno je različit od toka embrionalnog razvića. REGENERACIJA Ovaj proces predstavlja uspostavljanje nedostajućih dijelova tijela. a zatim iz tih slojeva nastaju tkiva. Kao i nervne ćelije i neuroglijske ćelije vode početno porijeklo od spoljašenjeg klicinog lista . Ova osobina naziva se nadražljivost ili IRITABILITET. NERVNO TKIVO Ovo tkivo predstavlja jednu kategoriju životinjskih tkiva. Primjer za ovakav tip regeneracije jeste obnavljanje noktiju. Duži nastavci pri kraju se još i granaju. Poseban oblik regeneracije jeste traumatološka regeneracija. Neurociti primaju nadražaje iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma i te nadražaje provode do CNS-a. Svi regenerativni procesi mogu se posmatrati slično srastanju rana. i od osnovnog poprečno-prugastog mišićnog tkiva se razlikuje. Pored ovih ćelija u nervnom tkivu se nalaze i neuroglijske ćelije koje nisu nosioci nervne provodljivosti. jer mišićna vlakna u srcu obrazuju srčanu muskulaturu. gdje se kod nekih životinja može obnoviti cijeli dio tijela (rep guštera ili krak morske zvijezde). Iznad mjesta koje je oštećeno stvara se regeneracioni blastem. 12 .

I ovaj sloj građen je od vezivne komponente. 2.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem -Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka -Sistem organa za varenje -Sistem organa za disanje -Nervni sistem -Čulni organi –Nadražljivost (iritabilitet) -Cirkulatorni sistem -Polni organi -Ženski reprouktivni sistem -Muški reprouktivni sistem Kožni sistem Ovaj sistem čine tri sloja: -spoljašnji sloj . i u njemu se izdvajaju dva sloja: 1. krljušti riba.organizam.corium) -unutrašnji sloj . 7. 9. 8. ženki. a zatim ista ili slična tkiva obrazuju organe i sisteme organa koji zajedno čine jedinstvenu cjelinu . Kod životinja nižih sistematskih kategorija (neki beskičmenjaci) skelet se nalazi sa vanjske strane tijela i predstavlja vanjski ili egzo skelet. Skeletni sistem Osnovna osobina skeletnog sistema jeste da daje oblik.OSNOVE ORGANOLOGIJE Organologija je nauka koja proučava organe i sisteme organa. građen je od potpornog tkiva i to je potkožno dubinsko tkivo (lat.to je sloj vezivnog tkiva koji predstavlja krzno (lat. 6. prema potkožnom tkivu nalazi se takođe i vezivni sloj. a među njima se nalaze i pigmentne ćelije. Gornji sloj ili epidermis kod svih kičmenjaka. 4. 5. perje.sačinjen je od epitelne pokožice (lat. Kod kičmenjaka postoje skeletni elementi unutar organizma i to je unutrašnji ili endo skelet. osim kod kopljaste ribice. prema epidermisu (spoljašnjosti) se nalazi papilarni sloj rastesitog veziva. Ispod epidermisa se nalazi vezivni sloj. 13 . 13. ali je on mrežast ili retikularan i u ovom sloju nalazi se veliki broj krvnih ćelija. ali u tom vezivu ima elemenata masnog tkiva. Među žlijezdanim organima karakteristične su suzne.. Npr. a endoskelet je mezodermalnog porijekla. a kod sisara. 2. ali je u embrionalnoj fazi razvoja jednoslojan. U koži kičmenjaka mogu se javiti različiti kožni organi i obuhvataju 2 grupe kožnih organa: rožni i žlijezdani. kandže. Egzoskelet je ektodermalnog. subcutis). -središnji sloj . za vanjski skelet je ljuska puža ili oklop rakova. dlake. 12. čvrstinu i zaštitu organima. Ova dva tipa skeleta imaju različito embrionalno porijeklo. Među karakteristične rožne organe kičmenjaka ubrajaju se npr.to je najdublji sloj kože prema unutrašnjosti organizma.. 10. 3. Treći sloj kože je potkožno tkivo ili subkutis. -Kožni sistem -Skeletni sistem -Mišićni sistem -Endokrini sistem . lojne. epidermis). aktivne su još i mliječne žlijezde. je višeslojan. 11. Tkiva koje prethode obrazovanju organa sastavljena su od skupa ćelija koje obavljaju sličnu ili istu u organizmu. znojne. 14. 1. mirisne žlijezde. krzno ili korijum. nokti.

3. U oba ova slučaja izdvajaju se kosti pokretnog i nepokretnog dijela. kod gmizavaca je neparna i kod ptica je parna. Skelet udova (ekstremiteta) . koje luče hormone (kod kičmenjaka u krvi) i ti hormoni imaju specifičan uticaj na organizam. električni organi.Pisces. HRSKAVIČAVE ribe (Chondrichtyes) 2. mišiće visceralnog dijela tijela. a to je HORDOIDNI skelet. U mišićima mogu da postoje tzv. mišiće krvnih sudova. Kožni skelet – ovaj tip skeleta je razvijen kod nižih kičmenjaka. Obzirom na građu tog skeleta.kosti koje čine skelet udova obuhvataju veliki broj pojedinačnih kostiju.ovaj skelet obuhvata koštane elemente u nivou prednjeg dijela crijeva. To su ribe pastrmka. posebno kod riba . a to su : 1. kao što su neki organi kod riba. ali se sastoji od dva režnja. Produkti lučenja žlijezda (hormoni) u krv dospijevaju bez posebnih odvodnih kanala. Štapićastog je oblika i leži u nivou uzdužne ose tijela. Kao primjer postojanja elektriciteta u mišićima može se navesti električni som (Malopterus electricus) koji pripada nižim kičmenjacima. 14 .ovaj skelet čine kičma. kao i ribe koje se nazivaju koštanim ribama. Visceralni skelet . Mišićni sistem Ovaj sistem uglavnom čine dvije grupe mišića: -glatki -poprečno-prugasti Glatki mišići učestvuju u izgradnji najvećeg broja unutrašnjih organa. Kod mladih jedinki reguliše i rast. Mišićni sistem obuhvata mišiće glave. Kožnu muskulaturu čine mnogobrojni mišići kože. Endokrini sistem . a poprečno-prugasti mišići najčešće grade skeletni sistem mišića. Skelet kičmenjaka čini više cjelina: 1. Među značajnim žlijezdama s unutrašnjim lučenjem ja štitna žlijezda (Glandula thyroidea). kao i mnogobrojne kosti u tim regionima 2.Razviću endoskeleta prethodi razviće jednostavnijeg oblika unutrašnjeg skeleta. mišiće urogenitalnih sistema. između nervne cijevi i crijeva. a kod sisara je najčešće neparna. On se javlja u ranim embrionalnim fazama razvića skeleta kičmenjaka. ali su na neki način predodređeni za produkciju elektriciteta. kod vodozemca je parna. Kod razlličitog broja kičmenjaka. Osovinski skelet . unutrašnji skelet može da bude hrskavičav ili koštan. KOŠTANE ribe (Osteichtyes) Među hrskaviče ribe spadaju mnogobrojne ajkule i morski psi.tiroksin je značajan za promet materije i energije . To se posebno odnosi na kornjače koje imaju zaštitne ploče u vidu oklopa.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem U sastav ovog sistema ulaze žlijezde sa unutrašnjim lučenjem.metabolizam. ali se generalno može reći da su to kosti ramenog i karličnog pojasa. Njen hormon . ali i kod nekih jedinki koje pripadaju gmizavcima. lobanja. Ova žlijezda javlja se kod svih kičmenjaka ali je kod riba relativno mala. kao npr. šaran itd. 4. crijevnog zida. Ti organi uglavnom imaju poprečn-prugastu strukturu. Kosti koje pripadaju ovom skeletu povezuje glaveni i trupni region. kod riba. ribe se mogu podijeliti u dvije velike potklase.

i ti prorezi otvaraju se prema spoljašnjoj sredini. a kod sisara se nalazi u predijelu grudi. a sami 15 . Ipak većina istraživača smatra da se glavnina probave dešava u srednjem crijevu. i osnovna karakteristika bubrega je da iz krvi izdvaja nepotrebne supstance i kao mokraću ih izbacuje iz organizma. srednji ili primarni bubreg. vodozemaca. a drugi hormon uglavnom učestvuje u regulaciji krvnog pritiska i sazrijevanju jajne ćelije . Mokraća pri izbacivanju van dolazi u jedan „depo“ koji je kod kičmenjaka najviših sistematskih kategorija mokraćna bešika.To su respiracijska ili disajna mjesta. kao i na normalno razviće uterusa i mliječnih žlijezda sisara. Intersticijalne žlijezde se nalaze u gonadama. Hormoni grudne žlijezde utiču na razvoj skeleta i polnih žlijezda. po čemu je i dobila ime. gdje se odigrava vanćelijski tip varenja ili ekstracelularno varenje. Bubreg tokom svog razvića prolazi kroz više razvojnih faza: 1. Kod riba i vodozemaca funkcioniše cijeli život. gdje se luči hormon folikulin. Prednji dio tankog crijeva predstavlja dvanestopalačno crijevo. U građi hipofize učestvuje jedan dio koji pripada ventralnom (donjem) zidu međumozga. kod mladih jedinki je dobro razvijena. Kod suvozemnih kičmenjaka škržni prolazi se gube. značajno reguluše otrovne materije u krvi. Prvi dio sistema za varenje gdje se odigrava samo djelimično varenje su usta. 2. Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka Glavni ekskretorni organ kičmenjaka je bubreg. U želudcu se vrši razlaganje bjelančevinaste komponente pod uticajem ždrijelnog soka u kiseloj sredini. Posebna diferenciranost odnosi se na crijevni dio. Tanko crijevo se nastavlja u debelo crijevo (završno crijevo). Najznačajniji hormon je hormon rasta.Grudna žlijezda (Thymus) . Iza želudca nastavljaju se pojedini dijelovi crijeva. i u tom regionu smještene su žlijezde koje luče sekrete i pomažu u ukupnom razlaganju hrane. Kod nižih kičmenjaka u ždrijelu se javljaju škržne kese koje predstavljaju evaginacije ili uvrat prednjeg dijela crijeva. a utiče i na pretvaranje glikogena u jednostavnije oblike šećera iskoristivih za organizam. prednjem režnju bubrega. i on utiče na pojavu polne zrelosti jedinke.metanefros. gmizavaca. Nadbubrežne žlijezde su parne tvorevine smještene u blizini bubrega. a iznad grudnice. Hipofiza luči u krv više hormona. Glavnina varenja obavlja se u prednjem dijelu tankog crijeva. i način disanja je prilagođen na kopneni način života. ispred srca. Ove žlijezde su građene od međububrežnog i nadbubrežnog dijela. Sistem organa za varenje Najsloženiji i najviše diferenciran je sistem organa za varenje kod kičmenjaka. Mezonefros. a to su nefridije. a poslije nastupanja polne zrelosti ona se reducira. Posebno su značajne u jajnicima ženke. Kod sisara. a drugi dio je žlijezdani i porijeklom je čak iz usne duplje. Javlja se u najranijim fazama embrionalnog života jedinke. Nadbubrežni dio luči adrenalin koji povećava krvni pritisak. i kod razčičitih grupa kičmenjaka različito funkcioniše. Pronefros predstavlja prvi razvojni stadijum. Međububrežni dio luči hormon koji djeluje na povećanje otpornosti organizma. Jedinstvo polnog i ekskretornog sistema jedinki predstavlja urogenitalni sistem. Njegova građa je najčešče oblika dva kanalića koji morfološki odgovaraju ekskretornim organima nižih kategorija. Kod njih se iz ždrijela nastavlja jednjak i želudac. dok se njegova funkcija kod viših kičmenjaka gasi nakon embbrionalne faze života i mijenja ga definitivni bubreg . Gornji dio je režanj epifize koja je prvobitno predstavljala neparno oko kičmenjaka i hormoni epifize utiču na rad polnih žlijezda. Iza usta dolazi ždrijelo. i radi se o tzv. Pored toga on ubrzava rad srca.ova žlijezda je parna kod riba. Crijevni sistem kod kičmenjaka (cijelom dužinom) je obložen endodermalnom sluzokožom. U okviru ovog sistema nalazi se i gušterača preko koje se luče homoni koji učestvuju u metabolizmu ugljenih hidrata.ovulaciji.

Zajednički naziv za sva mjesta koja reaguju su EFEKTORI. U sastav ovog sistema ulaze posebno građene nervne ćelije koje imaju izdužene neurite. CNS obuhvata mozak (Encephalon) i kičmenu moždinu (Medulla spinalis). 16 . Na leđnoj strani tijela takođe postoje centri koje leže dublje u unutrašnjosti. a jedan njegov dio ili režanj učestvuje u disajnim procesima posebno kada su uslovi za život nepovoljni. i ti neuriti su vrlo često građeni u snopovima. koja se sastoje od glavnih disajnih puteva. Bijela masa potiče od marginalnog dijela nervne cijevi i nalazi se u središtu velikog i malog mozga. Kod ptica u plućima postoje vazdušne kese u kojima uvijek cirkuliše svježi vazduh. Najprostije građena pluća su kod vodozemaca i gmizavaca i kod njih je unutrašnja strana pluća naborana.Respiratorni procesi se dešavaju u naborima. Oni primaju nadražaj senzitivnih neurona i prenose ga na motorne. Pravac kretanja primljenih nadražaja uvijek je isti i u jednom smjeru je. odnosno razmjena gasovitih supstanci.CNS i PNS. a to su bronhiije koje se granaju u sitnije ogranke . Nervni sistem Nervni sistem predstavlja posebnu cjelinu organizma. održavanje tjelesne temperature i još mnoge druge funkcije u organizmu. pojedini vodeni organizmi imaju različito građene škrge. gastrointestinalni trakt. tj. prevođenje do nervnog centra i od nervnog centra do mjesta koje reaguje. a u sredini se nalazi plućno tkivo.visceralne funkcije. a put kretanja je primanje nadražaja. RECEPTORNIM ili SENZITIVNIM neuronima označavaju se nervne ćelije koje primaju nadražaj. Primljeni nadražaj se prenosi do mjesta reagovanja. Ti snopovi predstavljaju specijalizovane nerve. lučenje crijevnih sokova. Od prednjeg mozga se razvija veliki mozak (Telencephalon) i međumozak (Diencephalon). Kod kopnenih kičmenjaka razvili su se razni oblici pluća. Sistem organa za disanje S obzirom u kojoj životnoj sredini žive.početak ovog dijela crijeva diferenciran je u slijepo crijevo. Siva masa se nalazi na periferiji velikog i malog mozga. Kod kopnenih kičmenjaka viših kategorija javljaju se vrlo složena pluća. mali mozak (cerebellum) i produženu moždinu (medulla oblongata). Pored toga čine ga i ganglije koje predstavljaju skupove nervnih ćelija. a nervna vlakna ga prenose do EFEKTORA ili MOTORNIH NEURONA. Posrednik između receptora i efektora je nervni sistem. Kod nekih nižih kičmenjaka (Pisces . u moždanim jedrima i u središtu kičmene moždine. a konačni disajni proces.bronhiole. Nervni sistem se dijeli u dvije komponente . njega izgrađuju siva i bijela masa. Kičmenjaci imaju cijevast nervni sistem sastavljen od mozga i kičmene moždine. pražnjenje crijeva. Srednji dio mozga ne trpi značajnije promjene dok se zadnji mozak (Rombencephalon) diferencira u moždani most (pons). On je povezan sa prednjim crijevom. Završni dio slijepog crijeva je analni otvor životinja. Najznačajnije autonomni ili vegetativni NS koji kontroliše visceralni dio tijela .ribe (dvodihalice)) u disajnim procesima učestvuju i dodatni organi kao što je riblji mjehur. odnosno do mjesta reagovanja na nadražaj. CNS čini prednji mozak (Prosencephalon). a provodni putevi između tih nervnih centara (receptora i efektora) predstavaljaju PNS (periferni nervni sistem). znojenje. a na kopnu pluća. a u kičmenoj moždini nalazi se periferno od središnjeg dijela koji izgrađuje siva nervna masa. Nadražaj se primi preko čulnih organa i to preko njihovih receptornih dijelova. kičmenjaci imaju dva osnovna tipa respiratornih organa. Bez obzira o kojem tipu nervnog sistema je riječ. zadnji mozak (Rombencephalon) i kičmena moždina (Medulla spinalis). U odnosu na to kojoj sistemtskoj kategoriji pripadaju. odigrava se u završnim mjehurastim tvorevinama koje se zovu alveole. ASOCIJATIVNI neuroni su nervne ćelije koje se nalaze u nervnim centrima. koja služi za primanje nadražaja iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma. PNS u kontaktu je sa CNS-om i čine ga kranijalni i spinalni nervi. U vodi funkcionišu škrge. krvni pritisak.

kretanje paramecijuma u električnom polju vrši se od kuda dolazi draž. arterije. Čulni organi kičmenjaka – postoje dvije grupe čula. sluha. Kod protozoa (bez obzira o kojoj se draži radi). ukusa. PRIMARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje primaju nadražaj preko posebnih vlakana i preko drugog pravlakna prevode primljeni nadražaj do nervne ćelije.podrazumijevaju grupisane receptore koje su najčešće smješteni u regionu glave. dodira. Prenošnje draži kod jednoćelijskih životinja vrši se u svim pravcima istim intenzitetom. tj. taktilna čula i sva druga čula koja reaguju na mehaničke draži. temperature. već ih predaje ograncima dendrita (prve nervne ćelije. pritiska. organi bočne linije kod riba. postoji nekoliko tipova čula kičmenjaka: 1.čula mirisa (nos) i ukus (jezik) 3. 2. Posebno je specijalno prenošenje svijetlosnih draži. čulo sluha. HEMIJSKA ČULA . KVS se može podijeliti na mali i veliki krvotok. Npr. SVIJETLOSNO ČULO . Ovim čulima pripadaju čulo mirisa. donje). bočnim organima kod riba itd. U sastav čulnih organa ulaze različiti tipovi čulnih ćelija: 1. U KVS kao cirkulatorna tečnost se javlja krv koja teče od srca prema unutrašnjosti organizma (oksidovana krv). Portalni sistem između arterija je prisutan u bubregu. i to je portalni sistem krvotoka. ova čulna ćelija primljeni nadražaj ne odvodi kao što čini primarna čulna ćelija. SEKUNDARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje su građene od epitelijalne ćelije koja se modifikovala u čulnu ćeliju. Kod kičmenjaka čulne ćelije su grupisane u čulne organe. međutim. -specijalna čula . -opšta čula . Najsitniji krvni sudovi nalaze se na prelazu između arterija i vena i na tim mjestima grade kapilarnu mrežu.Čulni organi Su visoko specijaliovani i uvijek su u vezi sa nervnim sistemom. LVS čine limfni kapilri i veći limfni sudovi. 17 . KVS čine srce i krvni sudovi (kapilari. Najčešće se protozoa kreće u pravcu svijetlosti. a venski portalni sistem prisutan je u jetri. REAKCIJA ŠOKA – ova reakcija bazira se na sposobnost životinje da razlikuje draži različitog intenzieta 2. vida.oko 2. ORJENTACIONA REAKCIJA – u ovom slučaju životinje reaguju tako što se kreću u pravcu odakle draž dolazi. sluha. ravnoteže itd. prema srcu (redukovana krv).čulo ravnoteže. Opšta čula obuhvataju ona čula koja primaju opšte nadražaje iz spoljašnje sredine ili unutrašnjosti organizma. položaja tijela u prostoru itd. 1. vene). S obzirom na draž koja draži ove čulne organe.čulo osjećaja bola. MEHANIČKA ČULA . Mali krvotok obuhvta cirkulaciju od srca ka plućima i to je pulmonalni dio dok veliki krvotok obuhvata cirkulaciju u ostale dijelove organizma. Nadražljivost (iritabilitet) Kod najjednostavnijih životinja (protozoa) uglavnom cijelo protoplazmtičko tijelo reaguje na nadražaje a kod višećelijskih životinja najčešće postoje dvije grupe čulnih ćelija koje čine određeno čulo sposobno da reaguje na specijalne nadražaje. moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih funkcija. ali se kapilarna mreža može naći i između dvije ili više arterija ili vena. Cirkulatorni sistem Ovaj sistem se može podijeliti na kardiovaskularni sistem (KVS) i limfi (LVS). Ovaj tip ćelija nalazi se u organima ukusa. ali može da teče i u suprotnom smjeru. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima mirisa i vida. a brzina prenošenja nadražaja zavisi od njegove jačine i intenziteta. a to su opšta i specijalna čula.

i to u ženskom polu oogeneze. ali je ona slabija. Osnovnu karakteristiku imunog sistema čine ćelije – limfociti.Osnovni pulsirajući organ cirkulacije je srce . Jajnik je građen od spoljašnjeg dijela. U ovome sistemu postoji i supstanca koja se naziva žuto tijelo koja predstavlja žlijezdu privremenog djelovanja i javlja se svakih mjesec dana tokom reproduktivne faze života. Ženski reproduktivni sistem Ovaj sistem sastoji se od tri kompomente: 1. vratnog dijela (grlića) i suženja materice. Kod mužjaka je to prostata. te se u crijevni sistem završava analnim otvorom. koja luči bjelančevinasti sekret i taj sekret se sjedinjuje sa produkovanim spermatozoidima i obrazuje jedinstvenu spermanu tečnost. Kod ženki. Kod sisara jajovod na završetku obrazuje proširenje koje se naziva materica (uterus). Kod mnogih. koje ritmičkim kontrakcijama potiskuje oksidovanu krv. U ženskom polu jajnu ćeliju preko jajovoda odvode u sredinu gdje se ostvaruje kontakt sa spermatozoidima. polna žlijezda predstavlja jajnik. ili kompletna odbrana organizma od uticaj štetnih agenasa. a to su ESTROGEN i PROGESTERON. Druga uloga jajnika jeste endokrina funkcija koja se zasniva na sintezi ženskih hormona.COR. parne gonade . U sistemu krvotoka postoji imuni sistem pomoću kojeg je omogućena djelimična. spoljašni polni organi ženki Jajnici se nalaze u karličnoj duplji i od njihovog spoljašnjeg sloja vrši se izdvajanje ishodišnih ćelija (oogonije) koje se u procesu oogeneze transformišu u zrele jajne ćelije. i na njemu se razlikuju kora i srž. Polni organi U polnim organima mužjaka i ženki kičmenjka nastaju polne ćelije ili gameti. U vezi sa izvodnim kanalima stoje i druge žlijezde. nastaju jajne ćelije.jajnici 2. Muške polne žlijezde (sjemenici/testisi) su parne tvorevine koje su slične kao i jajnici. Nakon toga perioda nastupa menstrualni ciklus koji obuhvata niz promjena na materici i te promjena uglavnom su vezane za uticaje hormona i dešavaju se otprilike svakih mjesec dana. Polne žlijezde u principu počinju funkcionisati znatno kasnije nakon rođenja i doba polne zrelosti je različita kod pojedinih životinja. približno nižih kičmenjaka (vodozemci) izvodni kanali polnih ekskretornih organa izlijevaju se u dio crijeva i to u tvorevinu koja se naziva kloaka. genitalni trakt (jajovodi. Spermalna tečnost se preko posebnih vrpci odnosi u VOLFOV kanal. gdje takođe postoji veza. Treći dio reproduktivnog sistema ženki je usmina ili vagina i to je ženski spoljašnji organ preko koga se 18 . a polni sistem i ekskretorni organi čine jedinstveni urogenitalni sistem. a prema unutrašnjosti se nalaze kora i srž janika. a u pauzama kontrakcija ne postoji nikakav zastoj krvotoka već se ona mišićnim kontrakcijama u kontraktilnim centrima sudovnog sistema potiskuje dalje. Supstance koje povezuju ćelije imunog sistema se CITOKININI i ta povezanost je naročito izražena među limfocitima. odakle se izbacuje u vanjsku sredinu i na taj način ostvaruje se jača veza sa bubregom nego što je to slučaj kod ženki. Osnovna funkcija mu je intenzivna produkcija progesterona i uticaj na definitivnu zrelost jajnih ćelija. U procesu gametogeneze. Dio tijela materice tokom reproduktivne faze života podložan je djelovanju hormona (28 dana). U jajniku se nalazi supstanca koja se naziva hilus i to je dio koji ima funkciju u ostvarenju kontakta krvnih sudova i nerva. Kod sisara kloaka se još u embrionalnoj fazi života podijeli. Materica . materica i usmine) 3. koje u procesu fagocitoze zahvataju strana tijela koja su dospjela u organizam. U sintezi ovih hormona djelimično učestvuje i hipofiza. Kora jajnika sadrži mnogobrojne ishodišne ćelije (oogonije) koje se kasnije dijele i od njih nastaje dublji sloj jajnika (srž) i izuzetno je bogat krvnim sudovima.centralni dio ovog sistema i sastoji se od : tijela. Od jajnika do materice postoje tvorevine koje se nazivaju jajovodi i preko kojih se vrši distribucija jajnih ćelija. dok u muškom poli u procesu spermatogeneze nastaju spermatozoidi.

Spoljašnji genitalni organ mužjaka je penis i preko njega se ostvaruje kontakt sa ženskim reproduktivnim sistemom. koji u tom trenutku imaju oplodnu moć. U reproduktivnom sistemu mužjaka značajne su i pomoćne žlijezde. pomoćne žlijezde 4. naslonjene na zadnji zid mokraćne bešike.Scrotum. spoljni kopulacioni organ Prvobitno testisi nastaju u trbušnoj . Fermenti razlažu hranjivu masu a nerazloženi dijelovi se izbacuju van. Osnovna funkcija testisa jeste da se iz epitela ovih tvorevina izdvajaju ishodišne ćelije koje u procesu spermatogeneze rastu i umnožavaju se i na kraju iz njih formiraju se spermatozoidi. Od testisa polaze odvodni kanalići. Već u ustima kičmenjaka se dešava djelimično varenje hrane i to samo ugljenohidratne komponente. U tom kanalu spermatozoidi se čuvaju i tu provode vrijeme do ejakulacije. testisi . Načini uzimanja te hrane su različiti. Kod unošenja hrane u digestivni sistem kičmenjaka dešava se razlaganje koje može biti djelimično ili potpuno u pojedinim dijelovima ovog sistema. Jedan od značajnijih kanala je i sjemevod koji omogućuje pražnjenje i evakuaciju spermatozoida. Ugljene hidrate razlažu fermenti iz grupe karbohidraza. Ovo razlaganje dešava se pod uticajem enzima i fermenata koji utiču na promjenu osnovnog sastava. Muški reprouktivni sistem Ovaj sistem čine četiri komponenete: 1. Fermenti se nalaze u tečnoj masi a jedno od značajnih lučenja sokova zajedno sa fermentima dešava se iz crijevnih žlijezda. Sjemene kesice su parne tvorevine. Dalje se razlažu ugljeno-hidratne komponenete. 19 . a kasnije u toku života spuštaju se niže u tvorevine koje se nazivaju mošnice . Aktivnošću prostate (mišićnom aktivnošnoću) doprinosi se istiskivanju sekreta prilikom ejakulacije. a zatim stvaranje sekreta sa fermentima i na kraju sama faza izlučivanja sekreta.ostvaruje veza sa unutrašnjim genitalnom sistemom ženki. Ekskrecija ili lučenje žlijezda obuhvata više faza od kojih su značajnije faze primanje sokova i sirovina za sintezu. u koje se ubrajaju sjemene kesice. ali i bjelančevinaste. Neke od tih životinja su parazitski oblici i uzimaju gotovu organsku hranu od domaćina. OSNOVNE FUNKCIJE U ORGANIZMU 1.parne gonade 2. Bjelančevinaste komponente se počinju razlagati pod uticajem fermenata iz grupe proteinaza i razlaganje se vrši do nivoa peptidnih lanaca. Kod višećelijskih životinja. Kod različitih životinja ti fermenti su različiti i specifični. Prostata je smještena u maloj karlici i svojim baznim dijelom podupire dno mokraćne bešike. sistem izvodnih kanalića 3. Prema tome predstavlja kopulatorni organa ali i važan dio porođajnih puteva. Ovo razlaganje se dešava pod uticajem sokova pljuvačnih žlijezda. Nakon što je hrana unijeta u organizam započinje njeno varenje gdje dolazi do razlaganja i iskorištavanja hranjivih čestica. Bulbouretralne žlijezde u toku seksualnog odnosa produkuju sekret i taj sekret utiče na lakšu kopulaciju spoljašnjih genitalnih organa ženki i mužjaka. a masne supstance fermenti iz grupe lipaza. Među njima je i kanalić koji stalno. masa hrane se unosi preko usnog otvora u probavni sistem i to je vanćelijski ili ekstracelularni tip varenja. ISHRANA – kod jednoćelijskih životinja varenje hrane se obavlja unutar jedne ćelije i to je intracelularni tip varenja ili unutarćelijsko varenje. prostata i bulbouretralne žlijezde. a posebno kod kičmenjaka. u jednom kontinuiranom procesu prima definitivne spermatozoide iz testisa.abdominalnoj duplji. Hrana se preko jednjaka i ždrijela doprema u želudac gdje se u kiseloj sredini nastavlja proces razlaganja. dok vršnim dijelom dopire do gornje površine urogenitalne membrane. Životinje uzimaju razne tipove hrane (herbivore. Te životinje mogu da budu ektoparaziti i nalaze se na spoljašnjosti tijela domaćina ili su to endoparaziti koji žive u unutrašnjosti tijela. omnivore). karnivore.

Unutrašnjost pluća je razgranata ili naborana. preko posebnih respiratornih dijelova. ugljeni-hidrati i masti dospijevaju u jetru i nakupljaju se u limfnim sudovima. Kod vodozemaca (AMPHIBIA) pluća imaju glatke zidove ili su ta pluća izdijeljena naborima koji formiraju plućne komore. gdje se vrše respiracijski procesi. 20 . uz odavanje štetnih i nepotrebnih gasovitih supstanci. Kod Protozoa funkcija disanja. Razlaganju hrane pomaže i žuč. koje predstavljaju rezervoare svježeg vazduha. a kontrakcije i pokretanje krvi obavljaju se zahvaljujući mišićnoj akciji srca. preko tzv. Kod beskičmenjaka pluća su rijetka. Preko kapilarnog sistema u škrgama. Kod beskičmenjaka. Razmjena gasova obavlja se na respiracijskim mjestima u organizmu. prije svega CO2. Spoljašnje disanje se obavlja izmedju organizma i spoljašnje sredine. na određenim mjestima. Kod mnogih kičmenjaka. Kod kičmenjaka prenos čestica hrane se obavlja preko cirkulatornog sistema. kao i sve ostale funkcije obavlja jedna ćelija. Kod kopnenih organizama respiratorni organi su pluća. koje su sa jedne strane u vezi sa organizmom. a kao respiratorna mjesta funkcioniše tjelesna duplja. a usta ostaju napunjena vodom. U usnoj duplji se stvori negativni pritisak. koji preko kapilarnog sistema. a sa druge strane sa spoljašnjom sredinom. To je oblik jednostavnije građenih pluća.Razlaganje se nastavlja u crijevnom sistemu i na tim mjestima postoji uticaj crijevnih žlijezda i njihovih sekreta. a rjeđe su cjevasta. odnosno razlike u pritiscima izmedu spoljašnje sredine i unutrašnjosti organizma veže kiseonik iz vode. Posebnim sistemom arterija. odnosno spoljašnjeg sloja tijela. Kod ptica. koje kao respiratorni organi funkcionišu u vodenoj sredini. Škrge predstavljaju respiratorni organ. Površina alveola je jako velika i u odnosu na površinu pluća mnogo veća. Maksimum razvijenosti pluća je kod ptica (AVES) i kod sisara (Mammalia). ili su to pluća. do pluća se prenosi oksidovana krv i raznosi po organizmu. kao dopunski respiratorni organ funkcioniše koža. Kod nekih životinja prenošenje čestica obavljaju i pokretne ili ameboidne ćelije. Kod kopnenih kičmenjaka. a posebno masna supstanca i ti limfni sudovi ulijevaju se u venozni sistem cirkulacije. Vazdušni putevi bronhia i bronhiola jako su razgranati. kod većine jedinki postoje klasična pluća. Mnogi insekti koji žive u vazdušnoj sredini respiracijske procese obavljaju trahejama ili dušnjačkim cijevima. Svježi kiseonik u tim «kesama» i u sistemu pluća stalno cirkuliše tako da ptice i kad lete obavljaju respiratorne procese. dušnjačkih stabala omogućuju dotok svježeg vazduha. Kod gmizavaca (REPTILIA) pluća su nešto složenije građe. čime se ukupna respiratorna površina povećava. pluća stoje u vezi sa vazdušnim kesama. Ovakav primjer raznošenja čestica po tijelu sunđera gdje se čestice na jednom mjestu vežu zatim se raznose po organizmu i na određenim mjestima se otpuštaju. alveolama. ali ih imaju paukolike životinje. koja respiracijske procese obavljaju u vazdušnoj sredini. Generalno se može reći da životinje koje uzimaju biljnu hranu imaju duži probavni trakt. U zidovima alveola je kapilarna mreža. uz pomoć difuzionog pritiska. razlikuje se spoljašnje i unutrašnje disanje. Bjelančevine. a bronhiole se završavaju slijepo. To je najčešće difuzni transport u čijem osnovu su osmoregulativni procesi ćelije. Transport hranjivih čestica u organizmima različitih životinja je različit. listasta pluća. koji žive u vodi respiratorni organi su škrge različite složenosti i građe. ali su još više izdijeljena. Kod raznih životinjskih kategorija to su različite. Kod kičmenjaka to su ili škrge. Riba zatvori usnu duplju i škržni poklopac. a istovremeno se vezuje potrebni kiseonik iz vode. Traheje su ustvari invaginisane cijevi kože. a unutrašnje disanje se obavlja izmedu krvi i tjelesnih tečnosti u organizmu. Kod kopnenih puževa škrge su “zakržljale”. prisutne su bakterije koje nisu štetne ali pomažu proces razlaganja hrane. čime je i ukupna respiracijska površina povećana. To je proces koji obezbjeđuje organizmu neophodni kiseonik. Mehaničko funkcionisanje škrga može se sagledati na primjeru obavljanja respiracijskih procesa kod riba. koji predstavljaju cjevaste tvorevine. specifične tvorevine. Transport čestica može da se vrši i preko intracelularnih prostora i šupljina u tkivu. U prednjem dijelu zadnjeg crijeva vrši se resorpcija razloženih hranjivih čestica. To su tzv. U probavnom traktu nekih životinja a posebno kod preživara. iz krvi se otpušta C02. čime se još više povećava respiratorna površina. Najjednostavniji način transporta susreće se kod dupljara gdje je prenošenje hrane neposredno od ćelije do ćelije (preko klicnih listova). Disanje je funkcija organizma koja podrazumijeva razmjenu gasova između organizma i spoljašnje sredine ili unutar organizima. koja su uglavnom kesastog oblika. U odnosu na mjesto gdje se disajni ili respiracijski procesi odvijaju. Traheje ili dušnjačke cijevi.

koja navire ili nadolazi iz osnovne mase protoplazmatičnog tijela. Najčešće se radi o jednoj pseudopodiji. Kod nekih životinja postoje specifični slučajevi da masa sekreta migrira (kreće se) prema nekoj slobodnoj površini u tijelu. Prilikom kretanja bičevima ili flagelama mogu se vršiti najrazličitiji pokreti. kao npr. Muške polne ćelije. Ekskreti se. u suštini je strujanje tečne mase u proizvoljnom. koja se naziva “kapica” ili “glavica” pseudopodije. rotiranja ili klaćenja trepljaste tvorevine. Osnovna. već su to prolazni stadijumi protoplazme gdje se tečna masa zaustavlja. Izduženo plazmatično tijelo mišićnih ćelija sadrži mišićna vlakna.Ekskrecija predstavlja fiziološki proces izlučivanja produkata metabolizma ili nekih drugih supstanci. Kod Protozoa ekskrecija se obavlja preko kontraktilne vakuole. prilikom aktivnog kretanja u tečnoj sredini imaju sličan način pokretanja. najčešće poslije prskanja zida ekskretorne ćelije. potklasi Radiolaria.. Plazmatično kretanje. a mogu mijenjati oblik ili kod nekih drugih Protozoa one mogu biti i izdužene i tanke čak i končaste. Iz tog razloga. u uzdužnom pravcu. Drugi način kretanja životinja je pomoću bičeva ili flagela.bodljokožaca) ove raspadnute ćelije. Pseudopodije mogu biti kratke i zdepaste. u dodiru sa vodom očvrsne i dobije oblik. ali ne radi se o trajnim strukturama.pseudopodija. bazna uloga ekskrecije vrši se preko ekskretornih ćelija. Kretanje aksopodijama susreće se kod jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi Sarcodina. Time aksopodije postižu čvrstinu. Ovakav tip kretanja može se uporediti sa načinom veslanja. koje su prilikom razmjene materije i energije postali nekorisni ili štetni za organizam. kod životinja određenih sistematskih kategorija su specifični. Kod Metazoa (višećelijskih životinja) proces ekskrecije je različit. Npr. Masa ekskreta može i da se čuva u tijelu. Građa trepalja i bičeva je različita. U osnovi ovih fizioloških procesa leže procesi prelaska štetnih i nepotrebnih supstanci iz krvi u mokraću. Plazmatično kretanje. Slična aktivnost trepljama omogućuje i kretanje sadržaja u dupljama višećelijskih životinja. Udarac naprijed (savijanje) vrši se brzo i pri tome je treplja kruta. a nakon toga. Postoje tri osnovna oblika kretanja životinja. a to su nefridije. zajedno sa raspadnutim ekskretornim ćelijama dospijevaju u tjelesnu duplju gdje se još više masa raspada pod uticajem fermentnog sistema u tom regionu tijela. miofibrile. preko bubrega se izbacuju u vanjsku sredinu putem mokraće. U unutrašnjosti ispružene mase (aksopodije) prisutna je končasta struktura i to je osovinski končić od osnovne mase protoplazme. koja se putem ekskretornih procesa moraju eliminisati van organizma. u jednom kontinuiranom procesu u osnovu koga postoje osmoregulativni procesi. Ekskreti. Razlikuje se ameboidno kretanje i kretanje pomoću aksopodija. u obliku konglomerata talože u tim ekskretornim ćelijama. Kod ameboidnog kretanja struji čitava masa plazmatičnog tijela i to u određenom pravcu. to se dešava sa ekskretima u tijelu ili u bubrežnim kanalićima. Kretanje. kao i brzina njihovog rada i kod većine životinja ovo je proces koji ne stoji direktno pod uticajem centralnog nervnog sistema. preko kojih se razložena masa izbacuje van organizma. Kad se plazma uvuče u osnovnu masu površina pseudopodije se nabora i pseudopodija se rastvori. U trenutku kad se pseudopodija uvuče u osnovnu masu protoplazme iz nje naviru nove pseudopodije i prijanjaju za podlogu. Izgledaju kao kap tečnosti. pomoću “lažnih nožica” . neodređenom pravcu i ne karakteriše ga postojanje čvrstih struktura. kao npr. U nekim slučajevima (npr. Udarac nazad (ispružanje) teče sporije i treplja je labava i tako daje najmanji otpor vodi. po tipu kretanja pomoću bičastih tvorevina. pokreti u obliku veslanja. koji su kod životinja različitih sistematskih kategorija specifično građeni. Glavni ekskretorni organi kičmenjaka su bubrezi. zajedno sa ekskretima dospijevaju van kompleksa osnovnog tkiva gdje je vršena ekskrecija. a rjeđe o nekoliko. Ovakvo kretanje prisutno je kod najvećeg broja trepljastih jednoćelijskih životinja (INFUSORIA CILIATA). to su poprečno-prugasti i glatki mišići. kretanje pomoću treplji ili bičeva i mišićno kretanje. a poprečno- 21 . To je. Nakon toga razložena masa dospjeva do glavnog ekskretornog organa bodljokožaca. pigmentni sastojci kod crva. Ekskretorni organi. kod ameba koje se kreću to izgleda kao da amebe koračaju. Treći tip kretanja je mišićno kretanje. Nepotrebne i štetne supstance. Ukoliko se radi o pokretanju treplje kao kod veslanja dešava se savijanje treplji u jednoj ravni. Ponekad protoplazma koja struji može postići takav oblik da površinski sloj. Npr. ekskreti dospijevaju van. koje omogućuju skraćivanje i izduživanje kompletnog mišića. u suštini skraćivanje mišićnih tvorevina. koja sadrži te supstance. prilikom disanja kao štetna supstanca javlja se ugljen dioksid (C02) ili ugljena kiselina. Prema strukturi miofibrila moguće je razlikovati dva osnovna tipa mišića. Glatki mišići imaju sporije. kod Echinodermata . Pri izduživanju pseudopodije može se pojaviti tvorevina na vrhu pseudopodije.

anatomskih ekoloških evolutivnih i ostalih sličnosti i razlika među jedinkama. 22 . Čulne ćelije i slobodni nervni nastavci mogu se javljati pojedinačno. Primljeni nadražaj se prenosi u raznim pravcima. koja se bazira na sposobnosti da se razlikuju draži različitog intenziteta i orijentaciona reakcija. putem nervnog sistema šalje draž do mjesta u organizmu koje reaguje. koji nadraženom mjestu u organizmu donose ili oduzimaju jedan vid energije. odnosno promjene stanja energetske i materijalne razmjene u stanju mirovanja. uglavnom utrobni mišići. ili grupisani u čulnim organima. Na mjestu nadražaja primaju se draži. Iza dvije latinske riječi stoji početno slovo autora koji je opisao tu vrstu a često se navodi i godina kada je to učinjeno. Čulno-nervne ćelije do mjesta nadražaja kontaktiraju preko receptornog nastavka (receptorno vlakno). Temperaturna čula 3. mogu se razlikovati tri tipa čulnih ćelija. Kod kičmenjaka čula se mogu grupisati prema obliku energije koja ih draži i to u 4 grupe: 1. klasa (classis). ona najčešće ostaje ispod nivoa štetnog dejstva. To su čulne ćelije ili receptorne ćelije nervnog sistema. Novije metode podrazumijevaju analizu citogenetičkih. ali istim intenzitetom. sekundarne i čulno-nervne ćelije. Sekundarne čulne ćelije su bez nastavaka i primljeni nadražaj prenose ograncima nerava koji ih okružuju. Ovakav pristup u pisanju i označavanju vrsta uveo je švedski prirodnjak Karl Line 1835 godine. i na kraju kao najveća kategorija koja objedinjuje sve skupa jeste organizacioni tip. Prva promjena ispoljava se na protoplazmi ćelije. Mehanička čula (čulo dodira. Svaka vrst se piše sa dvije latinske riječi od kojih prva riječ znači pripadnost vrste rodu (višoj kategoriji) a druga riječ pobliže opisuje vrstu. Organi koji reaguju na nadražaj. a zatim slijedi red (ordo). čulnim kvržicama ili čulnom epitelu. Ti uticaji se nazivaju draži i u suštini predstavljaju fiziološke procese. Na osnovu toga razlikuje se unutrašnje i spoljašnje draži. Primarne čulne ćelije. a u ovim promjenama osnovnog stanja protoplazme troši se kiseonik. Osnovna sistematska kategorija je vrsta (species). Poprečno-prugasti mišići su brojniji i uglavnom izgrađuju skeletni mišićni sistem. Čulo vida 4.prugasti mišići brže kontrakcije. Ovakav način podijele predstvalja primjenu klasičnih metoda klsifikacije. Dejstva draži su poremećaji stacioniranog ili ustaljenog životnog stanja jedinki. čulo ravnoteže i čulo sluha) KLASIFIKACIJA ŽIVOTINJA Osnovna podjela životinja izvršena je na osnovu njihovih spoljašnjih karakterisitika. Reakcija šoka. Kod kičmenjaka. čulo strujanja. Da bi jedna draž izazvala reakciju organizma ili ga iritirala mora da ima intenzitet koji mora dostići prag nadražljivosti. Brzina prenošenja nadražaja zavisi od intenziteta. koja izaziva kretanje jednoćelijskog organizma u smjeru odakle dolazi nadražaj. To je osobina organizama. Ukoliko su osnovne vrste izolovane i nalaze se na razdvojenim lokalitetima onda se radi o podvrstama (subspecies). Nakon toga nervni centar reaguje i u obratnom smjeru. Iste vrste i podvrste svrstavaju se u veću sistematsku kategoriju rod (genus). Veće sistematska kategorija koja objedinjuje prethodne jeste familija (famillia). fizioloških biohemijskih. Primanje draži kod jednoćelijskih životinja odigrava se na kompletnom protoplazmatičnom tijelu ćelije. Pisanje latinskih naziva predstavlja isti princip koji se primjenjuje svuda u svijetu. a zahvaljući provodljivosti nervnog tkiva one se prenose do centralnog nervnog sistema. na kraju nose nervno efektorno vlakno koje služi za sprovođenje nadražaja. Promjene koje se tada uočavaju odnose se na promjene osnovnog pravca kretanja jedinke i na promjene koje se manifestuju lučenjem specifičnih materija. IRITABILITET ili nadražljivost. glatki mišići su mišići unutrašnjosti tijela. Ako draž po intenzitetu ostaje ispod praga nadražljivosti. Primarne. Morfološki. Nervnim sistemom se nadražaj prenosi. pored ovih osnovnih sistematskih kategorija postoje i tzv. Noviji biosistematski pristup podrazumijeva kombinaciju klasičnih i novijih metoda rada. koje izazivaju iritabilitet. Kod višećelijskih životinja postoje specijalizovane nervne ćelije za prihvatanje draži. da na uticaje iz spoljašnje sredine ili na uticaje iz samog organizma reaguje. rotaciono čulo. Hemijska čula (čulo mirisa i okusa) 2. ali se i njegov intenzitet modifikuje. Tek ovako komleksan pristup omogućuje jasan biosistematski pregled životinjskog carstva. Kod Protozoa moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih reakcija. najčešće su mišići i žlijezde u organizmu.

Sarcodina 2. Protoplast predstavlja koloidan način što znači da su u njoj krupnije čestice. ishrana. Radijalno simetrične životinje (morske zvijezde) imaju više simetrija identičnosti tijela. PROTOZOA Jednoćelijske životinje predstavljaju najsitnije organizme koji se mogu mikroskopski posmatrati. Mnoge životinje nakon embrionalne faze života imaju jedan oblik simetrije tijela a kao odrasle jedinke drugi oblik simetrije tijela. mammalia (sisari).sistematske kategorije kao što su nadfamilija ili subfamilija. Bilateralno simetreične životinje imaju identičnu građu i lijeve i desne polovine tijela. Ova jedra se odlikuju obiljem hromatisnke materije (nukleinske kiseline) Najčešća podjela jednoćeliskih životinja je u 4 klase. Ovularni tip – mjehurasta jedra 2. Spoljašni sloj protoplasta se naziva ektoplazma i on je gušći i čvršći u odnosu na unutrašnji sloj koji se naziva endoplazma i koji je rijeđi. jedra masivnog tipa. zatim slijede životinje koje predstavljaju prelaz od jednoćelijskih ka višećelijskim i one pripadaju organizacionom tipu mezozoa. Rhizopoda 2. žitkom ili gel stanju i u slučajevima kada gubi vodu može da pređe u gušće sol stanje. U drugu grupu ubrajaju se kopneni kičmenjaci i to je grupa amnia gdje pripadaju reptilia (gmizavci). Osnovna građa ćelije su protoplast i ćelijske organela koje se nalaze u njoj. Najsloženije višećelijske životinje su svrstane u organizacioni tip metazoa. ili podorganizacioni tip životinja. pisces (ribe). Niži kičmenjaci tokom embrionalnog razvića nemaju ovojnice oko embriona. Naredna podjela životinja izvršena je na osnovu simetrije tijela. Mastigophora . Pored ove podijele postoji i detaljnija podjela jednoćelijskih životinja: 1. Heliozoa 23 . Protoplast se nalazi u osnovnom. ekskrecija itd. Konkretno kod morskih zvjezda radi se o petozračnoj radijalnoj simetriji. Radiolaria 3. U nekim slučajevima prema vani ektoplazma obrazuje perifernu opnu ili pelikulu. amphibia (vodozemci). Pored podijele na osnovu karaktersitika životinje su podjeljene i prema složenosti građe tijela. Lokaliteti koje naseljavaju ove životinje najčešće su vodeni ekosistemi ali postoje i vrste koje naseljavaju vlažna zemljišta. alantois i serosa i svaka od ovih ovojnica ima određenu funkciju a to su osnovne životne funckije kao što su disanje. Ova grupa životinja u toku embrionalnog razvića ima embrionalne ovojnice a to su amnion.bičari 3. Najjednostavnije su jednoćelijske životinje koje pripadaju protozoama. OBLICI JEDARA – kod protozoa su različiti ali se mogu izdvojiti tri osnovna tipa : 1. Razmnožavanje protozoa može biti bespolno i polno ali može biti i smjena generacija (heterogonija). nadklasa ili potklasa. Sporozoa – eimeria – izazivaju upalu crijeva 4. Oni čine grupu anamnia i tu se ubrajaju cyclostoma (bezvelične ribe). Ovaj proces se naziva tikotropija i on je ireverzibilan. Poseban kriterij odnosi se na podijelu kičmenjaka prema fazi embrionalnog razvića. U ovu kategoriju ubraja se veliki broj beskičmenjaka ali i vrlo složeni kičmenjaci uključujući i ljudsku populaciju. Infusoria – paramecium – papučica Sarcodina – ova klasa se dijeli na 3 potklase: 1. aves (ptice). jedra spermalnog tipa 3. nadred ili podred.

Peridina – to su bičari sa 2 karakteristična biča a neke vrste imaju zaštićenu spoljnu stranu tijela i najveći broj vrsta živi u morima. I jedna i druga nisu štetne i smatra se da mogu koristiti na mjestima gdje su prisutne. 2. 3. Phytomonadina – to su takođe bičari sa 2 biča i žive samostalno ili u kolonijama. vrste koje žive u usnom regionu (Entamoeba gingivalis) i (Entamoeba coli) koja živi u debelom crijevu čovjeka. Najveći broj vrsta su parazitarni oblici. amebna dizenterija. Ekskreciju. a polni ciklus u tijelu malaričnog komarca. Gregarinidia – ubrajaju se najkrupniji oblici ove potklase koji imaju vrlo složen ciklus razvića. Najčešća podjela bičara je na 7 redova. 3.najveći broj vrsta su višejedarni oblici koji se razmnožavaju sporama i parazitiraju na ribama. Polymastigina – u ovaj red ubrajaju se parazitarne vrste koje često žive u debelom crijevu i pripadaju rodu Trichomonas. Hypermastigina – tu se ubrajaju bičari koji često parazitiraju u crijevima termita i na tim mjestima pomažu razlaganje celuloze SPOROZOA Ove vrste pripadaju 3 klasi jednoćelijskih životinja.Radiolaria uglavnom se nalaze planktonske vrste iz mora koje imaju loptast oblik tijela. Mnogobrojne vrste ovog reda nemaju jasno izdiferenciran usni otvor. Pored ameba prisutne su i vrste roda Entamoeba. 24 . 5. ždrijelo i kontraktilnu vakuolu. Rjeđi oblik je polno razmnožavanje i to je konjugacija gdje dolazi do trajnog sjedinjavanja jedara. Karakterstičan predstavnik je eimeria kod koje postoji smjena generacija u ciklusu razvića. 6. Generalno se može reći da bespolni ciklus razvića teče u čovjeku. ali ima nekoliko vrsta koje izazivaju opasna oboljenja kao što je npr. Chrysomonadina – u ovaj red ubrajaju se sitni bičari i imaju žutozlatnu do mrku boju tijela. Ova potklasa obuhvata 3 karakteristična reda 1. Euglenoidea – to su relativno krupni oblici zelene boje tijela i žive u slatkim vodama a karakteristična vrsta je Euglena viridis. U drugoj potklasi . Mastigophora – ove vrste nazivaju se i bičari koje imaju najveći broj zajedničkih osobina kao i ostale klase protozoa. 2.Svakako je najkarakterističnija prva klasa gdje se ubrajaju razne jednoćelijske životinje (amebe). Ova klasa se dijeli na 2 potlklase: 1. disanje i ishranu ove vrste uglavnom obavljaju preko površine tijela. 1. Postoji još nekoliko vrsta koje žive u debelom crijevu viših katogrija. Sa strane tijela imaju končaste pseudopodije i najčešće se razmnožavaju bespolno (dioba ćelije). 7. Myxosporidia . Coccidida – vrste ovog reda slične su prema izgledu Gregarinidia ali su sitnije i parazitiraju u intercelularnom prostroru domaćina. Druga potklasa sporozoa jeste Neosporidia. ali za razliku od njih ima veći broj vrsta u slatkovodnim ekosistemima. 4. Treća klasa obuhvata vrste slične prethodnim. Protomonadina – u ovaj red ubrajaju se parazitarni oblici kao što su krvni paraziti koji pripadaju rodu Trypanosoma. 2. Veliki broj vrsta parazitira u crijevu ili u tjelesnim dupljama beskičmenjaka. Telosporidia Neosporidia Prva potklasa Telosporidia najčešće se dijeli na 3 karakteristična reda: 1. kao što su npr. Haemosporidia – u ovaj red ubrajaju se sitni predstavnici koji parazitiraju u mišićima domaćina i među tim vrstama nalaze se i vrste uzročnici malarije (plazmodium).

Spirotricha – u ovaj red uglavnom se ubrajaju trepljaste vrste koje imaju desno uvijenu zonu okolousnih membrana. U ovoj klasi karakteristične vrste pripadaju rodu Dicyena. prva faza embrionalnog razvića dešava se unutar tijela ženke. 25 . Sarcosporidia – vrste ovog reda većinom su paraziti mišića raznih sisara gdje se u mišićima vide kao ovalne kesice. Većina vrsta su parazitiski oblici koji parazitiraju unutar tjelesnih duplji beskičmenjaka (endoparaziti). Karakteristično je da vrste nemaju treplje ni tipičnog usnog otvora i žive u slatkim vodama. Po izgledu tijela liče na uprošćene pljosnate crve. Ova klasa se dijeli na 2 potklase : 1. Nakon oplodnje jajne ćelije. već prelazne forme od metazoa ka protozoa. SPONGIA – sunđeri (spužve) U ovaj organizacioni tip ubrajaju se najjednostavnije građene višećelijske životinje koje se nazivaju sunđeri. Suctoria Potklasa Ciliata dijeli se na 4 karakterisična reda: 1. Na prednjem kraju tijela je centralni otvor – osculum – preko koga ulazi najveći dio vode se potrebnim kiseonikom i hranjivim česticama.2. 3. Vrste imaju dupljasto tijelo i spoljašnost tijela prekrivena je trepljama. Jedinke iz ovog roda uglavnom su razdvojenog pola. Kasnije razviće dešava se u spoljašnjoj sredini. Peritricha – to su vrste koje imaju lijevu zakrenutu zonu okolousnih membrana 4. Druga potklasa klase Infusoria je Suctoria. Mogu se podijeliti u 2 klase: 1. Tijelo ženke je crvoliko. MEZOZOA U ovu grupu životinja ubrajaju se jedinke koje po organizaciji tijela nisu ni tipične jednoćelijske ni višećelijske. Dicyenida U prvu klasu spadaju sitni oblici mezozoa i pored toga što se nalaze u tjelesnim dupljama česti su i u polnim žlijezdama. 3. Samo mali broj vrsta su parazitski oblici. INFUSORIA – u ovu klasu ubrajaju se vrste od kojih najveći broj ima treplje na površini tijela. Holotricha – u ovaj red ubrajaju se neparazitski oblici gdje pripada i papučica ili paramecium. Najveći broj živi na podlozi životne sredine i to je sesilan način života. a do odraslog oblika dešava se transformacija larvenog stadijuma. Ciliata 2. U drugoj klasi (Dicyenida) nalaze se mnoge vrste koje su endoparaziti u bubrezima glavonožaca. Microsporidia – ove jednoćelijske vrste parazitiraju na insektima ali ima i vrsta koje parazitiraju i na čovjeku kao što je vrsta koja izaziva bjesnilo kod sisara. Osnovni izgled tijela je peharast. a značajan dio predstavlja osovinska ćelija koja je prekrivena trepljastim epitelom. Protociliata – u ovaj red ubrajaju se vrste koje nemaju izdiferenciran usni region a često su prisutne u crijevnom traktu mnogih vrsta a najčešće vodozemaca. Vrsta koja izaziva to bjesnilo živi i razmnožava se u nervnim ćelijama pljuvačnih žlijezda. Jedinke iz ove grupe pretežno naseljavaju vodene sisteme i najbrojnije su u morima. Jednike imaju složen ciklus razvića gdje se smjenjuju partenogenetska i polna generacija (heterogonija). Karakteristične vrste iz ove klase pripadaju rodu Rhaopalura. Orthomecida 2. Ukupna dužina ženki ne prelazi 10 milimetara. 2.

Kod najmlađih uzrasnih kategorija sunđera. 2. Osnovni tip razmnožavanja je bespolni – pupljenjem. zelena hidra (hydra viridis). Iz polipa se razvijaju oblici koji se nazivaju meduze i u njihovom tijelu se javljaju polni elementi. U unutrašnjem sloju tjelesnog zida nalaze se kragnasto uvijene ćelije i one se nazivaju hoanocitne ćelije. Osnovna funckija ove duplje je da se u njoj vrši varenje. ili u zimskom periodu ili u vreme suše gomile ćelija roditeljskog tijela „zaodjenu“ se čvrstom opnom koja ih štiti. a neiskorišteni dio zajedno sa ostacima nesvarene hrane i neiskorištenim kisikom iz vode izbacuje se preko oskuluma. manji broj vrsta se razmnožava i polno. Tjelesna tečnost kada dospije u unutrašnost tijela životinje djelimično se iskoristi. Calcarea . Prema unutrašnjosti tijela. nalazi se endodermalni sloj.Pored ovog otvora. Cornacuspongia – to su vrste koje imaju isprepletena vlakna osnovne mase – spongina. opna oko gemula se rastvara. ali postoje i nervni ogranci – vrpca preko kojih se inerviraju svi dijelovi tijela životinje. Osnovna karakteristika dupljara je ta da je najveći dio unutrašnjosti tijela zauzima razgranata duplja (pracrijevo – kolenteron) po čemu je cijeli organizacioni tip životinja dobio naziv.u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu imaju CaCO3 2. a unutrašnji tjelesni zid je endodermalnog porijekla. kao i smjena bespolnih i polnih oblika (jedna vrsta metageneze). Nakon što su se polni elementi izbacili u spoljasnju sredinu. najčešće novonastali pupovi ostaju u vezi sa roditeljem i na taj način se stvaraju kolonije sunđera u morima i okeanima. građa tijela se usložnjava. Kod definitivnih odraslih oblika javlja se najsloženija građa sunđera – LEUKON. U odnosu na stepen razvoja sunđera. Tetraxonia – u ovaj red ubrajaju se četvoroosni i višeosni skeleti od SiO2 3. ali iz ove duplje se vrši i raznošenje hranjivih čestica u unutrašnost dubine tijela. U nepovoljnim uslovima. kada se između ektodermalnog i endodermalnog sloja formiraju spermatozoidi i jajna ćelija koja se izbacuje u spoljašnju sredinu. Kada se uslovi normalizuju. Slično kao i kod npr. Osnovni oblik tijela dupljara je bespolni oblik. klasa Incalcarea podijeljena je u 4 reda: 1. COLLENTERATA – dupljari Ove jedinke isključivo žive u morima i ako ima oblika koji pripadaju slatkovodnoj fauni kao što je npr. oni se međusobno oplode i razvija se trepljasta larva – planula. U spoljašnjem ektodermalnom sloju nalaze se žarne ćelije ili knide koje imaju funckiju da parališu manju životinjicu ili da izazovu neprijatan bol u dodiru sa drugom životinjom. razvija se trepljasta larva koja vremenom raste i transformiše se u odrasli oblik. kada se od osnovnog roditeljskog tijela odvoji dio koji raste i razvija se u vodenoj sredini. koji se naziva polip. i sa strane tijela postoje manji otvori i zbog tih otvora ili pora. Dendroceratida – sunđeri sa rožnim skeletom koji je u obliku razgranatog stabla 4. sa SiO2 iglicama. polni elementi i ostali organi životinje. Triaxonia – u ovaj red ubrajaju se vrste koje imaju skelet od troosnih SiO2 iglica. Incalcarea – u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu sadrže SiO2 U zavisnosti kakvog je oblika SiO2 . Pored bespolnog. prisutan je osnovni oblik tijela koji se naziva ASKON. a ispod ukupnog ektodermalnog i endodermalnog sloja postoji mišićni sloj. raniji naziv sunđera bio je porifera. čula (difuzni tip). što predstavlja osnovnu funkciju za prikupljanje hrane ili odbrambenu funckiju. Ova larva se učvrsti za podlogu i ponovo se razvija do bespolnog oblika – polipa. što znači da meduze predstavljaju polnu generaciju. Osnovna masa tijela sunđera naziva se spongin i u zavisnosti koja se materija nalazi u sponginu izvršena je klasifikacija u dvije velike klase : 1. ali postoje oblici polnog razmnožaanja. a unutrašnje ćelije nastavljaju se razvijati do odraslog sunđera. Ipak. Sa rastom mladog sunđera forma tijela se usložnjava i naziva se SIKON. Spoljašnji tjeslesni zid je ektodermalnog porijekla. Nakon oplodnje jajne ćelije sa spermatozoidiom. Razmnožavanje – najčešće bespolno. Svi dupljari mogu da se podijele u 3 klase: 26 . sunđera na kraju tijela se nalazi otvor koji vodi u tjelesnu duplju životinje. Kod dupljara postoji nervni sistem difuznog tipa.

Rebronoše su hermafroditni oblici. Ono izgleda kao spljoštena cijev. Organizacioni tip Platodes najčešće je podijeljen na 4 klase. Ukoliko oko usta postoji 6 takvih tvorevina to su šestozračni dupljari i oni čine potklasu Hexacoralia. a zauzimaju veliku unutrašnjost tijela. putem čega je obezbjeđena inervacija cijelog tijela. ili jeste slabo razvijen. ali se od tih ganglija prema unutrašnjosti tijela spuštaju vrpce i od tih vrpca ogranci nerava. Na površini tih pipaka nema žarnih ćelija već je to ljepljivi epitel. Nervni sistem je ganglionarnog tipa i glavninu tog sistema predstavlja subektodermalni splet nervnih čulnih ćelija. Turbelaria (trepljasti pljosnati crvi) 2. Ovi polipi se mogu podijeliti u odnosu na izgled usnog otvora i ukoliko u regionu usta postoji 8 zrakastih tvorevina to su osmozračni korali i oni su izdvojeni u potklasu Octocoralia. Osnovni oblik tijela rebronoša je miješak. Ova masa nalazi se u svim dijelovima tijela i „opkoljava“ unutrašnje organe životinje. Trematodes (metilji) 3. a to je posledica parazitarnog načina života jer najčešće ovi crvi uzimaju gotove sokove od domaćina preko površine tijela. 1. Platodes (pljosnati crvi) To su životinje bez tipične tjelesne duplje. 2. Nervni sistem je ganglionaran. 3. Na površini tijela postoji potkožno tkivo koje izgrađuje mišićna vlakna. Nemertine – to su crvi koji po organizaciji tijela predstavljaju prelaz od pljosnatih ka valjkastim oblicima Turbelaria – to su sitni oblici pljosnatih crva. 1. a unutrašljost tijela ispunjena je parenhimskom masom. koji uglavnom naseljavaju vodene ekosisteme (i slatkovodne i morske). ždrijelo vodi u endodermalni želudac koji je takođe spljošten. Crijevni sistem ili nije. Cestodes (pantljičare) 4. Polni organi pljosnatih crva su hermafroditi i vrlo složeno su građeni. što znači da pripadaju životinjama koje imaju identičnu lijevu i desnu polovinu. Rebronoše (Ctenophora) Neki autori ih izdvajaju u poseban organizacioni tip. Na spoljašnjosti tijela postoji 8 karakterističnih tvorevina koje podsjećaju na rebra i prema tim tvorevinama cijeli organizacioni tip je dobio naziv.Hidrozoa – ubrajaju se polipoidni oblici među kojima je i slatkovodna zelena hidra Sciphomendusoa – u ovu klasu ubrajaju se slobodnoplivajući sitni toplomorski oblici među kojima ima i krupnijih oblika koji obuhvataju vrste koje su polna generacija u ciklusu razmnožavanja dupljara. gdje se vrši klasična oplodnja jajne ćelije sa spermalnom. Nakon oplodnje dešava se brazdanje – dioba jajne ćelije i nestaju sitnije mikromere i krupnije markomere. a polni produkti koji se produkuju u tijelu izbacuju se preko usta u spoljašnju sredinu. Većina rebronoša ima jedan par pipaka koji služe isključivo za hvatanje plijena. ali su prisutni i na vlažnim mjestima. a njihovo tijelo je izgrađeno po principu dvozračne simetrije. Anthozoa – u ovu klasu dupljara ponovo se ubrajaju bespolni oblici – polipi koje rjeđe žive sami a češće u kolonijama i grade morske sprudove. Od želudca se odvajaju kanalići koji podsjećaju na radijalne kanaliće meduza. Za razliku od metilja i pantljičara u ovoj 27 . ali se od njih razlikuju posebno po građi organa za kretanje. Pri kraju embrionalnog razvića javlja se začetak trećeg klicinog lista (mezoderma) koji nastaje proliferacijom ćelija između ektoderma i endoderma. što znači da su otovori unutra i na površini tijela. a ostala 2 vode u unutrašnjost zadnjeg dijela tijela. Ekskretorni sistem je vrlo jednostavan i građen po tipu protonefridija. a neki ih svrstavaju u dupljare. U sistemu tih kanalića mogu se izdvojiti tri glavna kanala od kojih jedan polazi prema prednjem dijelu životinje. Mišićna vlakna u tom sistemu nemaju jasan oblik pružanja već se nalaze u svim pravcima. Radi se o slobodnoplivajućim morskim oblicima koji imaju sličan oblik tijela kao i meduze. Iza usnog otvora prema unutrašnjosti tijela nalazi se ektodermalno ždrijelo. Ako je u regionu usta 4 takva zraka to je potklasa Tetracoralia.

Kodpseće pantljičare postoji još komplikovaniji ciklus razvića i to je razmnožavanje vegetativnim putem preko već formirane bobice. Da bi se razmnožavanje odvijalo u kontinuitetu larveni oblik pantljičare mora da dospije u tijelo prelaznog domaćina. Iza glavenog dijela se nalazi vratni dio koji produkuju tjelesni segmenti (proglotis) Ciklus razmnožavnja pantljičare (koji su hermafroditalni oblici) teče smjenom hermafrodnitnog razmnožavanja sa polnim oblikom reprodukcije. ili mali metilj (Fasciola (Distomum) lanciolatum). Površina tijela obrasla je trepljastim tvorevinama koje isključivu služe u svrhu lokomotornih funkcija. Veliki metilj u odraslom stadijumu parazitira u žučnim kanalima ovce. 2. Najčešće oblik koji se naziva bobica dolazi u sistem krvotoka prelaznog domaćina a ukoliko definitivni domaćin konzumira takvo meso razvija se odrasli oblik pantljičare. U vezi sa parazitarnim načinom života na donjen dijelu tijelo postoje pijavke pomoći kojih se jednika učvrsti za podlogu. Monogenea – uglavnom se ubrajaju parazitarne forme koje nejčešće parazitiraju na koži ili škrgama riba i često imaju 3 ili više pijavki. Ispod 28 . Na površini tijela je jedna vrsta kutikularnog sloja a ispod je sloj hipodermisa. ali one postoje kod larvi preko kojih se vrši razvoj do odraslog oblika. goveđa (Tenia saginata). Nemertine – ubrajaju se pljosnati crvi koji po organizaciji tijelo prestavljaju prelaz ka valjkasim. na prednjem kraju tijelo im je usni a na zadnjem analni otvor. Odrasli oblici na površini tijela imaju zaštitni sloj koji predstavlja jednu vrstu kutikularnog sloja i štiti tijelo od fermenata digestivnog sistema.klasi samo rijetke vrste parazitiraju. Trematodes – u ovu klasu ubrajaju se parazitarni oblici kao što su npr veliki metilj (Fasciola (Distomum) hepatica). Cestodes – odrasli oblici parazitiraju unutar crijeva beskičmenjaka i to sa glavenim djelom koji je učvršen za unutrašni zid crijeva. U regionu Banja Luke najčešći oblici su svinjska (Tenia solium). Ostale zajedniče karakteristike su kao i kod ostalih pljosnatih crva. Još uvijek ne postoje respiratorni i krvni sistemi. koji polne produkte izbacuju u spoljašnju sredinu i nakon oplodnje se razvija larva Pilidium koja postepeno raste do odraslog vrlo izduženog oblika. Najčešće žive u morskim ali i u slatkim vodama. 4. Respiratorni organi ne postoje i disajni procesi se obavljaju preko površine kože. U tom hipodermisu nalaze mnogobrojna jedra. 3. Nemathodes Gordiacea Acehocephala Kinorinha Nematodes – tijelo im je izduženo. U našim vodama česte su vrste roda Planaria. 2. Organizacioni tip valjkastih crva dijeli se u 4 klase: 1. Unutar tijela većine vrsta postoje određena zadebljanja i to su njačešće četiri zadebanja od kojih su dva sa strane tijela a po jedno ide leđnom i trbušnom stranom. Kod većine vrsta ne postoje treplje i bičevi i to su životinje sa razdvojenim polovima. Definitivni odrasli oblici nemaju treplje po površini tijela. Digenea – u ovoj klasi metilji sa dvije pijavke i tu se ubrajaju veliki i mali metilj. Sistem za izlučivanje ili ekskretorni sistem je jednostavne građe i ta građa je po principu izmjenjenih žlijezda kože sličnih protonefridijama. Ova klasa se dijeli na 2 potklase: 1. NEMATHELMINTES (valjkasti crvi) Ovi crvi imaju primarnu tjelesnu duplju i izduženi oblik tijelo koje još uvijek nije segmentirano i podijeljeno na članke. i pseća pantljičara (Tenia echinococus). Kod odraslih oblika razlikuju se ženke i mužjaci.

Kod nekih vrsta taj dio ima „ kutikularne zuba“ . Osnovni oblik tijelo je valjkast. Thylecida – u ovoj podklasi nalaze se parazitarne forme nematoda kao što su npr. Sve člankovite životinje sa obzirom na taj karakter pripadaju grupi Articulata. među kojima su stablične.korijenove. Prednji dio crijeva predstavlja jednu vrstu jednjaka sa spoljašnjim čvrstim mišićnim dijelom i spolja je obavijeno čvrstim kutikularnim dijelom. Nologonia – u ovu potklasu ubrajaju se parazitarne forme karakteristična vrsta je čovječia glista (Trichiurus trichiura) 2. Iz tog dijela slijed kratko. Neke jedinke polažu jaja a ima vrsta koje rađaju žive mlade. a tjelesni segmenti su međusobno odvojeni tankim lamelama koje često imaju epitelijalni karakter.pa zadnje crijeova pa analni otvor. U vezi sa načinom života i čula ovih životinja su rlativno slabo razvijena . plni sistem počinje neparnim otvorom koji prelazi u jedno proširenje i to je jedna vrsta vagini koja se nastavlja u dvije jače razvijene cijevi koje predstavljaju uteruse. Kod svih vrst postoji relativno dobro razvijen krvotok i to je krvni sistem zatvorenog tipa i glavninu ovog sistema čine dva krvna suda od kojih se jedan pruža iznad a drugi ispod crijeva. Sjemevode se nalazi ispod crijeva a ored sjemenovoda mužjaci imaji i kopulacioni organi koji je u obliku dviej iglice. koja se nalaze u okousnom regionu. Kod prstenastih glista pojavljuje se sekundarna tjelesna duplja (celom). Telogonia – ova podklas uključuje veliki broj vrsta a sve od njih uglavnom imaju izdužen oblik tijela. Ostale osobine slične su kao i za sve valjkaste crve. U ovu potklasu ubrjaja se i mali crvenkasti crvi koji parazitiraju u dvanestopalačnom crijevu (Amcilostoma duodenala ). Kod ženki.hipodermisa su mišići a između mišića i tijela je tjelesna duplja. Klasa Nemathodes dijeli se 3 klase : 1. Uterusi se sužavaju i prelaze u jajovode a ovi u jajnike koji su končasti. A u gornjem sudu krv struji od repa prema glavi a u donjem sudu struji odbrnuto 29 . Chaetopoda – u ovu klasu ubraja se najveći broj vrsta sa tipičnom segmentacijom tijelo.osim čula dodira. Nervni sistem je ganglionaran sačinjen od ždrijelne ganglije u obliku prstena. oni se izbacuju u spoljašnju sredinu i da bi se razviće dalje nastavailo treba da dospiju u tijelo prelaznog domaćina. Među vrstama nematoda. Kod njih je dobro razvijen sistem krvotoka a često i disajni organi. Kod mužjaka postoje končasti sjemenik koji prelazi u izuvijani sjemevod i na kraju muskulozna cijev.Ascaris lumbricoides. Crijevo je u obliku cijevi koja se longitudinalno proteže od usnog ka analnom otvoru.travne i mnoge namatode koje izazivaju pjegavost korijena. Razviće prstenastih glista dešava se preko larvenog stadija i to je larva koja se naziva Trochophora. 3. Sve prstenaste gliste imaju tjelo podijeljeno u segmente ali je kod nekih segmentacija jasno izražena a kod nekih manje. Jednike nematoda su razdvojenih polova a ženke i mužjaci su u vriejme polne zrelosti se jasno razlikuju(polni dimorfizam). Annelides se dijele u 5 klasa: 1. Oplođenje jedinke je unutrašnje. Nervni sistem se sastoji od ganglija (ganglionarni tip) a značajnija ganglija je nadždrijelna a prenos nadražaja prema ununtrašnjosti tijelo se posebno vrši putem parnog trbušnog stabla nerava.biljne parazitarne forme . iz jednjaka je prednji dio crijeva i to crijevo je relativno tankih zidova. Na sam kraju životinje j erepni region. Prelazni domaćin moe biti i druga odrasla jedinka nematoda. Kao ekskretorni organi funkcionišu metanefrijdije koje su segmentarno raspoređene. ANNELIDES (prstenaste gliste) Osnovna karakteristika ovih životinja je segmentiranost tijelo (ova segmentiranost javlja se počev od prstenastih glista do životinja najviših sistematskih kategorija). Od ovog prstena prema unutrašnjosti tijela odvajajuse nervne vrpce. Tu se ubraja i dječija glista (Enterlobius verdicularis) i obična glista . Bez obzira da li su to jajaj ili je to larveni oblik. postoje oblici koji se hrane sitnim životinjama ali i parazitarne forme. U ovu klasu ubrajaju se vrste roda Filaria a među njima su vrste koje izazivaju SIONOVU bolest-to podrazumijeva deformaciju kostiju.

2. Jedan od ta 4 kanala pruža se leđno. U procesima ekskrecije ove ćelije se raspadaju a njihov sadržaj se preko nefridija izbacuje u spoljašnju sredinu. Sa obzirom da većina vrsta živi u vodi glavnina raspiratornog procesa se obavlja preko jedne vrste respiratornih škrga. Čula nisu baš dobro razvijena i uglavnom su prilagođena načinu života. U čistim vodama žive vrste roda Tubifex a tu pripada i kišna glista Lumbricus terestris. tu se ubraja i medicinska pijavica (Hirudo medicinalis). Archiannelides – predstavljaju grupu prstenastih crva od kojih najveći broj živi u morima i to su primitivni prstenasti crvi. 30 . ali neke druge tjelesne tečnosti koja se kasnije iskorištava. ali istovremeno služi za jače pričvršćivanje. raspoređene su po segmentima 2. sa obe strane crijeva postoje ispupčenja u koja prilikom parazitiranja može da stane veća količina krvi. Archycobdellida – to su čeljusne pijavice. koje žive u vodi mogu da plivaju i pokreću tijelo vijugajući. bilo da su to mora ili slane vode. Oligochaeta – tu pripadaju vrste od kojih je većina sitnija od prethodnih ali za razliku od njih imaju po segmentima sitnije čekinje. Ovi bočni kanali imaju više kontraktilnih karakteristika (zamjenjuju srce). od kojih je jedna obično na ventralnom dijelu druge polovine tijelo i služi za pričvršćivanje. U procesima izlučivanja ne učestvuju samo metanefridije već i ekskretne ćelije koje se nazivaju horagoge i kojim ima puno iznad i ispod crijeva. i tada se uglavnom hrane tjelesnim sokovima domaćina. Krvni sistem pijavice predstavljen je sa 4 uzdužna «kanala». U ustima pijavice nalaze se hitinski izraštaji (najčešće 3) i to je jedna vrsta pločica pomoću kojih pijavica progrize kožu domaćina. Obuhvata slobodno plivajuće vrste ili se nastanjuje unutar posebnih cjevčica koje luči organizam jedinke. dok se mogu sresti i na kopnu. Ova klasa podijeljena je u 3 potklase: 1. Krv se mora koristiti u svježem stanju i da ne bi došlo do zgrušavanja krvi. Pariapulida. Prilikom kretanje pijavke se naizmjenično pričvršćuju ya podlogu pomjerajući tijelo nepred. muške i ženske. Nervni sistem je ganglionaran a polni produkti se izbacuju van preko nefridija.od glave prema zadnjem dijelu tijelo. a ti kanali su povezani kapilarnom mrežom. koje djeluje prilikom uzimanja krvi kao «pumpa». Druge pijavice. a 2 preostala pružaju se bočno. Veličina tijelo im je mala i imaju skoro istu segmentaciju tijelo i to je homonomna segmentacija. Na tijelu pijavica uočavaju se pijavke. Unutrašnjost tijela pijavice ispunjena je parenhimskom masom unutar koje se nalaze mišića vlakna. Hirudinea – klasa hirudinea predstavlja drugu klasu prstenastih glista . Rhinobdellida – pijavice sa rilicom 3. Rotatoria) uglavnom imaju sve karakteristike kao i ostale prstenaste gliste. Ova klasa najčešće se najčešće dijeli u tri potklase : 1. Ostale klase prstenastih glista (Echiurida. Sa obziraom da prstenaste gliste nemaju izdiferencirano srce potiskivanje krvi obavljaju kontraktilni centri najčešće smješteni u zidovima krvnih sudova. u čemu učestvuje mišićni sistm. Neke od pijavica predstavljaju egzoparazitske oblike. Za razliku od većine drugih prstenastih glista pijavice su hermafroditni oblici. To su jedinke razdvojenih polova način razmnožavanja polni. Druga pijavka nalazi se sa donje strani ili u usnom regionu i služi pri pomaganju prilikom uzimanja hrane. na tijelu pijavica obično postoje vanjski nabori i većem broju tih nabora na spoljašnjem dijelu tijela odgovara samo jedan unutrašnji segment. drugi trbušnom stranom. Polychaeta – to je raznovrsna i vrstama relativno brojna potklasa. Početak crijeva proširen je u čvršću tvorevinu koja na neki način predstavlja ždrijelo. Pijavice žive isključivo u vodenoj sredini. 3. Većina vrsta imaju na segmentima dobro razvijene nožice (pauropodije). Polne žlijezde. pijavice imaju u pljuvačnim žlijezdama jedan sekret koji se luči na ranu i sprečava zgrušavanje krvi. samo kod nekih vrsta na segmentima postoje pramenovi (čekinje).ali su tamo rijeđe. jedino je dobro razvijeno čulo dodira koje je u okolousnom regionu. Najveći broj vrsta nemaju nikakve nogice ili čekinje pomoću kojih se vrši kretanje tj. Acantohobdellida – pijavice sa čekinjama 2.

ali i neke specifičnosti. Površina tijela pokrivena je čvrstom supstancom i ta supstanca se često naziva i kutikula i ona je jače razvijena na člancima nego mjestima gdje se članci spajaju. prostor se spaja u jedinstvenu cjelinu i tako nastaje jedinstvena tjelesna duplja. CRUSTACEA (rakovi) 2. GEPHYRE (zvjezdasti crvuljci). Organizacioni tip Artrhropoda dijeli se na dva velika podtipa : 1. Rakove su nazivali i ljuskari. a ekskretorne organe predstavljaju modifikovane nefridije ili MALPIGIJEVI SUDOVI. ali broj njihovim članaka je manji u odnosu na prethodne (prstenaste gliste) i najčešće se radi o 3 segmenta tijela. 2. U vrijeme polne zrelosti mužjaci i ženke se razlikuju prema nekim sekundarnim karakteristikama i to je pojava polnog dimorfizma. BRYOZOA – uglavnom sesilni organizmi dna 3. PHORONIDA – u ovu klasu ubrajaju se malobrojne vrste crvuljaka čije je tijelo uglavnom sakriveno u vlastitu “cjevčicu” ZGLAVKARI – Artrhropoda Zglavkari predstavljaju najmnogobrojniji organizacioni tip u životinjskom svijetu (oko 500 000 vrsta i pod vrsta) i predstavljaju ČLANKOVITE ŽIVOTINjE sa bilateralnom simetrijom. U sistemu krvotoka pojavljuje se pulsirajući organ – srce. U regionu srednjeg crijeva postoje žlijezde koje luče sekrete u tom regionu i pomažu lakšem varenju hrane. BRACHIOPODA – crvuljci slični mekušcima 4. TRILOBITA (trilobit) 3. članci u njihovom tijelu slijede jedan iza drugog i ponekad su jasno odvojeni dijelom ili cijelom površinom mišića. ARACHNOIDEA (paukolike životinje) 5. Najveći broj vrsta imaju odvojene polove i kod gotovo svih zglavkara je polni način reprodukcije. U ovom podtipu su i paukolike životinje koje jedine imaju disajne procese u vazdušnoj sredini. Rakovi dišu na specijalno građene škrge (jednostavniji tip škrga nego kod riba) i mnogobrojne vrste rakova naseljavaju vodene ekosisteme (morske i slatkovodne). Bez obzira u kom dijelu tijela se nalaze. ali kasnije zidovi duplje nestaju . dok je kutikula mekana i to je najčešće nakon presvlačenja.Poseban organizacioni tip predstavljaju CRVULJCI (VERMIDEA) koji takođe pripadaju segmentiranim životinjama. a njihovo tijelo je prekriveno čvrstom supstancom – oklopom i u sastav te supstance ulazi CaCO3 . BRANCHIATA TRACHEATA Prvi podtip (Branchiata) obuhvata uglavnom sve vrste u vodenoj sredini i oni disajne procese obavljaju škrgama. PALEOSTRACA (između školjki i rakova) 4. Nervni sistem je ganglionarnog tipa ali se posebno izdvaja lanac trbušnih ganglija. Osnovnu građu tijela čini poprečno-prugasta struktura i upravo ta struktura omogućila je da se kod nekih vrsta (insekti) razvijaju neki organi sa brzim treperenjem – krila. Ovaj podtip najčešće se dijeli na vrste koje su svrstane u šest klasa: 1. Crijevni aparat jasno je građen od prednjeg. Životinja intenzivno raste. TARDIGRADA (svi vodeni zglavkari) Crustacea – imaju najveći broj zajedničkih karakteristika kao i svi zglavkari. PANTOPODA (morski pauci) 6. članci su različiti i imaju specifične nazive u pojedinim regionima tijela. a u njihov sastav ulaze članci od kojih svaki segment ima naziv. Za vrijeme embrionalne faze razvoja pojavljuje se nesegmentirana tjelesna duplja. Ovi crvuljci uglavnom naseljavaju morski bentos (dno) 2. Kod većine vrsta zglavkara postoje dobro razvijeni udovi ili ekstremiteti i oni su vezani za centralni dio tijela pokretljivim vezama i ovi udovi slično su građeni kao i cijelo tijelo životnje. Crvuljci se najčešće dijele u 4 klase: 1. srednjeg i zadnjeg dijela. ali se rakovi 31 . Bez obzira da li su iz vodene ili kopnene sredine. U takvoj organizaciji tijela kod većine vrsta se dešava presvlačenje kutikule koje je često praćeno preobražajem vrste.

Organi za dodir i miris se nalaze na prvim antenama. Najveći broj rakova imaju odvojene polove i polni način reprodukcije a samo rijetke vrste su hermafroditi. Neke riječne vrste rakova imaju redukovane škrge. pedipalpi «lažne škorpije». U trbuhu se nalazi različit broj segmenata i broj tih segmenata predstavlja biosistematski karakter vrste. a disanje se obavlja preko površine tijelo. pauci i njihovi srodnici uglavnom legu jaja. Disanje obavljaju trahejama koje su građene od mnogobrojnih listića između kojih se nalazi vazdušni prostor. a to su najčešće hitinski izraštaji na unutrašnjoj strani želudca. krpelji i slične vrste. U regionu digestivnog trakta postoji želudac koji je snabdjeven aparatom za sitnjenje hrane. Kod viših rakova larva ZOA se takođe preobražava u odraslog raka. 10-ak redova. Manji broj insekata živi u zemlji i pripada tzv. TRILOBITA – u ovu klasu se ubrajaju izumrli rakovi koji su živjeli u paleozoiku i to u morima. Insekti su po segmentiranosti tijela slični prstenastim glistama koje imaju homonomnu segmentaciju tijela. Škrge se nalaze u prednjem dijelu tijela. Na glavi rakova obično se nalazi 2 para pipaka (antena). Najveći broj karakterisitika je isti kao i za sve vodene zglavakare. Na tijelu pauka postoje 4 para nogu i to u grudnom regionu. Pauci imaju člankovite noge i najčešće se radi o 7 članaka i na kraju zadnjeg članka postoje kandžice koje pomažu u kretanju jedinke. Najveći broj vrsta pauka hrani se isisavanjem tjelesnih sokova iz žrtve. Insekti imaju izraženu segmentaciju tijela. MALACOSTRACA (viši rakovi) U prvu potklasu (Entomostraca) ubrajaju se niži račići koji se nazivaju vodene buve. Nauka koja proučava insekte je ENTOMOLOGIJA.OPŠTE KARAKTERISTIKE INSEKATA: Velika većina insekata živi iznad površine zemlje u vazdušnoj sredini i disajne procese obavlja dušnjačkim cijevima – trahejama. Prednji dio tijelo najčešće ima 4 članka. TRACHEATA (podtip suvozemnih zglavkara) Klasa INSECTA . Rakovi imaju parne facetovane oči ali i neparno oko na čelu. beskrilnim insektima koji se ubrajaju u potklasu APTERYGOTA. U razviću rakova dešava se metamorfoza gdje se kod nižih rakova larva NAUPLIUS preobražava u odraslu jedinku. Tu pripadaju i planktonski račići (COPEPODA). ENTOMOSTRACA (niži rakovi) 2. Kod većine vrsta postoje mužjaci i ženke. ali uvijek na mjestima koja su najviše izložena strujanju svježe vode. U ovu potklasu ubrajaju se riječni rakovi. ali i neke morske vrste kao što su KRABE. S obzirom da je segmentirano tijelo kod rakova postoji sraslost glavenih i grudnih segmenata i ovaj dio tijelo se naziva CEPHALOTORAX. Tijelo insekata sastavljeno je uglavnom od 3 segmenta i to su glaveni region 32 .mogu sresti i na vlažnim mjestima. U ovom redu pripadaju razni pauci i njihovi srodnici kao i škorpije. Klasa CRUSTACEA dijeli se na 2 potklase: 1. To je jedna od prilagodbi koja ima pomaže u kretanju kroz vodu. Tijelo pauka i njihovih srodnika sastoji se od glaveno-grudnog dijela i abdomenalnog dijela. U trbušnom dijelu nalazi se poptuno drugačiji tip segmenata i to su ABDOMENALNI SEGMENTI. kosci. U ekskretornom sistemu funkcionišu salne žlijezde koje se najčešće izlijevaju pri otvorima prvog ili trećeg para nogu. U drugu potklasu (malacostraca) nalazi se veliki broj vrsta. TARDIGRADA – ova klasa obuhvata sitne zglavkare (najčešće slatkovodne vrste) koji su veliki oko 1 mm. ARACHNOIDEA – u ovu klasu se ubrajaju paukolike životinje i one jedine iz ovog podtipa uzimaju atmosferski O2. a u regionu usta se nalaze gornje i donje vilice (maxille i mandibule). PALEOSTRACA – u ovu klasu se ubrajaju jedinke pod zajedničkim nazivom RAKOŠKORPIJE i one su pred izumiranjem i naseljavaju isključivo mora. Neke vrste vode poluparazitski ili parazitski način života i veliki su od 1-15 cm. a zadnji dio je nečlankoviti trbuh. ali su segmenti u tijelu različiti i to je tip heteronomne segmentacije. a među njima su i vrste roda Daphnia. Noge rakova su člankovite i pri krajevima se račvaju. a izuzev kod škorpija i nekih grinja koje rađaju žive mlade. PANTOPODA – u ovu klasu se ubrajaju vrste koje se nazivaju «morski pauci» i koji liče paucima ali se po drugim osobinama izdvajaju.

a pri cirkulaciji pomaže i tjelesna duplja. Svaki od ovih segmenata je sastavljen iz 4 kutikularna dijela. Na glavi postoje pipci i antene. Krvni sistem je zatvorenog tipa ali je nepotpun jer se krv zalijeva po tjelesnoj duplji i ulazi u noge insekata. a zadnje PROCTODEUM. najčešće deveti. koji je sastavljen od manje više 11 segmenata. zatim u dijelu segmenta i potpuno suženi trbuh kao kod mrava. Na glavi se razlikuju dijelovi koji predstavljaju tjeme (VERTEX). Položaj i broj nerava u tkivima uglavnom se smatra biosistematskom karakteristikom vrste. zatim oči i usni aparat. Grudi i noge su prilagođene funkciji koju obavljaju. Usni aparat insekata je složeno građen i uslovljen načinom ishrane. daleko jednostavnije od grudnih nogu. kutnjača (FEMUR). Krila insekata su bočna ispupčenja kutikule i postoji nekoliko slučajeva veličine krila: 1. Iza grudnog. kao i od 2 bočne ploče. nose spoljašnju genitalnu strukturu. ukusa. Prednje crijevo se naziva STONODEUM. kod nekih 1). mirisa. prema unutrašnjosti je sloj hipodermisa. Na prelazu između prednjeg i zadnjeg crijeva izlijevaju se odvodi ekskretornih organa – Malpigijevih sudova. Način vezivanja grudi ili trbuha može biti cijelom širinom. Iza grudi dolazi trbušni dio. temperaturno čulo itd. i na kraju je analni otvor. I prednja i zadnja krila su smanjena ili zakržljala Digestivni ili probavni sistem počinje prednjim regionom u kojem se nalaze neke pljuvačne žlijezde zatim slijede različito diferencirani regioni crijeva. srkanje. srednja pločica (CLYPEUS). vretenast. a pored toga se nalaze i proste oči tipa OCELA. Osnovni tip usnog aparata je usni aparat za grickanje. iza je zatiljak (OCCIPUT). Spoljašnjost je obavijena čvrstom supstancom i vrlo često se ta supstanca naziva kutikula. Boja krila može biti prozirna ili bezbojna. Trbušni segmenti. Ovaj 33 . koja se kod nekih vrsta transformiše u žaoku (OSE) I na trbuhu postoje noge. a još dublje su mišići i ligamenti za koje su učvršćeni unutrašnji organi. Prednja krila su smanjena a zadnja dobro razvijena 4. ali se u ovom dijelu crijeva vrši i djelimično razlaganje hranjive komponente. Iza srednjeg crijeva dolazi zadnje crijevo koje je završni dio sistema i podijeljeno je na prednji uži dio (ILLEON). Ispod kutikule. kutikula može biti različite boje. ovalan ili loptast. a kod ženki je tu najčećše legalica (dio kroz koji izlaze jaja). Krila su različita kako po veličini tako i po boji. Raniji naziv za insekte zbog postojanja 6 grudnih nogu bio je hexapoda. a oči su uglavnom facetovanog tipa (mozaične). zatim jednjak (ESOPHAGUS) pa slijedi prednji dio želudca (PROVENTRICULUS) i još mišić (VALVULA CARDIACA) čija je osnovna funkcija da sprečava povrat hrane iz narednog dijela crijeva. Prednja krila su hitinizirana 3. zatim čelo (FRONS).(CAPUT). U hipodermisu su ćelije koje hrane dlaku. Grudne noge insekata takođe su člankovite i sastoje se od bazalnog dijela (COXA) zatim slijedi netipična čašica (TROCHANTER). Pipci se sastoje iz bazalnog dijela koji je užljebljen u glavenu čahuru. slijedi trbušni ili abdomenalni dio koji najčešće uključuje 11 trbušnih segmenata. Kao odrasle jednike imaju bilaterlanu simetriju tijela. a dole su razvijena čula opipa. Krv cirkuliše zahvaljujući kontrakcijama pulsirajućeg organa. središni nešto deblji dio zadnjeg crijeva koji se naziva COLON i na kraju je rektalni dio (RECTUM). grudni (THORAX) i trbušni (ABDOMEN). ali postoje i usni aparat za sisanje. Prednje crijevo služi za provođene unijete hrane i pripremu za razlaganje. srednje MEZENTEUM. a zadnji segment u trbuhu se nazuva TELSON. Mogu imati dlačice ili ljuspice a mogu da budu i hitinizirana i kod većine insekata tada ne služe za letenje (stjenice). Kao i krila. žlijezde koje najčešće luče vosak i neke «odbijajuće» mirise. Iza prednjeg slijedi srednje crijevo koje je kod nekih vrsta prošireno sa bočnim izraštajima i završava se takođe mišićem koji ima istu funckiju (VALVULA PYLORICA). i to iz gornje i donje kutikularne ploče. lizanje itd. Glavu insekata «čini» čvrsta glatka čahura koja obuhvata dijelove koji su srasli po «šavovima». Oblik trbuha insekata je različit. glatka ili naborana. Prednje crijevo započinje usnim regionom koji se nastavlja u ždrijelo (PHARINX). zatim slijedi člankoviti dio i na kraju je izduženi bičoliki dio. kod mužjaka dodaci za pridržavanje ženki tokom parenja. Iza glave slijedi grudni region (THORAX). a ponekad različito obojena. a sa strane nalazi se guša (GULA). Sa strane glavenog regiona nalaze se bočni dijelovi koji na neki način predstavljaju «obraze» (GENEE). U grudnom dijelu koji obuhvata nekoliko sraslih prstenova nalaze se 3 para nogu i krila (kod nekih vrsta 2 para. golenjača (TIBIA) i stopalo (METATARSUS) na kome su najčešće dvije kandžice. Prednja su veća od zadnjih 2. Na vrhovima pipaka nalaze se neka od čula. koji ja najčešće sastavljen iz 3 stopljena segmenta. Pipci koji postoje na vrhu glave su člankoviti. Veoma često se gornji sloj kutikule naziva epikutikula i ona je nešto mekša. a najviše se međusobno razlikuju po broju nerava (inervaciji) u regionu krila.

4. Nervni sistem je ganglionaran. međusobno povezane i odvojene mišićnim zaliscima. Homoptera (jednakokrilci) – ove vrste imaju usni aparat za bodenje. Najveći broj vrsta razvija se direktno (bez preobražaja) i ova potklasa se dijeli najčešće na 4 reda: 1. Orthoptera (pravokrilci) – najveći broj vrsta ima prednji par krila koji je hitiniziran i služi kao zaštita zadnjim krilima. Ovi parni sjemevodi uviru u neparni sjemevod gdje postoji mišićna muskulatura za izbacivanje sjemene tečnosti. Svaka komorica ima bočne otvori ili OSTIOLE koji imaju funkciju da zajedno sa zaliscima spreče ulazak jednom usisane krvi. Muški polni organi se sastoje iz dva segmenta građena od sjemenih cjevčica. PTERYGOTA – u ovu klasu ubrajaju se «krilati» insekti koji obuhvataju mnogobrojne vrste složene građe. kao i muške polne žlijezde. Ženske polne organe predstavljaju jajnici. SISTEMATIKA INSEKATA Insekti predstavljaju klasu suvozemnih zglavkara i dijele se na dvije velike potklase. Primarne larve – slične odraslom insektu ali nemaju polne organe i krila i nemaju ni larvene organe 2. Tercijalne – potpuno različite Kod nekih se poslije larve pojavljuje stadijum LUTKE – odrasli oblik insekta je IMAGO. Insekti uzimaju hranu u sva tri agregatna stanja. Razviće insekata se dešava preko larvi i u odnosu kako larve izgledaju razlikuju se 3 osnovna oblika: 1. Postoji i partenogenetsko razviće gdje se iz neoplođenih jaja razvijaju jednike a kod nekih parazitskih osica iz neoplođenih jaja razvijaju se začeci organizma koji se dalje razvijaju u larvu određenog pola a kasnije u odralsu jedinku – poliembrionija. Karakteristična vrsta je čovječja vaš. Apterygota i Pterygota. 2. i veći dio – trbušnu duplju. Velika većina su biljne štetočine i često se nazivaju biljne vaši 34 . Diptura 4. Ova potklasa se dijeli na veliki broj redova. Ovom sistemu pripada i kopulatorni organ mužjaka. Insekti imaju razdvojene polove. zatim parni jajovod. Sekundarne larve – slične odraslim ali imaju posebne organe koji se gube kad se potpuno razviju 3. kojima ovi insekti lete. Kod insekata postoji mišićna dijafragma koja horizontalno dijeli šupljinu na dva dijela i to na manji dio – perikardni sinus. a samo kod nekih vrsta se javlja hermafroditizam i to je pojava koja se naziva GINANDROMORFIZAM. prednja krila hitinizirana i duga.cjevasti kontraktilni organ leži duž leđne strane tijela i pruža se cijelom dužinom od glave do kraja repa. Protura 2. Tu se čuva sperma do oplodnje. Ovom sistemu pripadaju i parni sjemevodi koji su na donjem kraju prošireni u sjemene mjehure. a posebno značajne su ganglije u glavenom i grudnom regionu i trbušni lanac ganglija. a iza je neparni prostor (vaginalni. APTERYGOTA – obuhvata relativno jednostavno građene insekte koji pripadaju beskrilnoj grupi insekata. najčešće duža od trbušnog ili abdomenalnog dijela. Thysamura Najbrojni red je Collembola i tu spada veliki broj insekata koji živi u zemlji ili na samoj površini zemlje. Poznati insekat je «putujući» skakavac. zatim kesica za sparivanje i ljepljive žlijezde i legalica (žaoka). uterusni) prostor gdje se deponoju jajne ćelije a ponekad se mogu izbaciti van organizma. Sastoji se od kontraktilnog dijela i aorte. Zadnji par nogu je nešto duži i te noge su prilagođene skakanju. Kontraktilni dio je razdijeljen u komorice. tako da dozvoljavaju samo jednosmjerno kretanja krvi od glave prema zadnjem dijelu tijela. Collembola 3. 3. Ženskom reproduktivnom sistemu pripadaju i sjemene kesice. Blataria (bubašvabe) – ovi insekti imaju duge pipke. 1. Anoplura (vaši) – ovi insekti najčešće parazitiraju na tijelu čovjeka i pojedinih sisara.

ali difuznog tipa. Pluća su kožna proširenja u vidu plašta i u njima se nalazi veliki broj krvnih kapilara. Punjenje vodom vrši se iz centralnog tzv. Heteroptera (stjenice) – prednji par krila djelimično hitiniziran i u prirodnim uslovima hrane se sisanjem sokova iz nadzemnih dijelova biljki. Ostale 35 . 7. a površina tijela je prekrivena sitnim i često obojenim hitiniziranim ljuspica. Lepidoptera (leptiri) – imaju oba krila i prednja i zadnja. Od ovih kanala se odvajaju bočni ili poprečni sudovi koji se završavaju mišićnim tvorevinama – ambulaklarnim nožicama. pčela itd. Važna osobina je postojanje krečnog skeleta ispod ektoderma i on se najčešće nalazi u vezivnom tkivu. Diptera (dvokrilci) – u ovaj red se ubrajaju razni komarci i obadi 11. Na ljušturi postoje otvori preko kojih se uzima i izbacuje voda preko spoljašnje sredine. kamenog kanala i u tom trenutku sistem se napuni vodom i nožice se ispruže a odliv vode iz tog sisteme uzrokuje povlačenje tih nožica. Prostor između duplje ispunjen je parenhimskom masom. 6. Glaveni region školjki nije tipičan i predstavlja «zakržljali» dio tijela. MOLLUSCA – MEKUŠCI Ovo su bilateralno simetrične životinje i na leđnoj strani postoji ljuštura koju luče žlijezde spoljašnjeg epitela. ASTEROIDEA (morske zvjezde). Na glavenom regionu puževa nalaze se dva para pipaka koje se usljed priliva i doliva krvi mogu ispružati ili uvlačiti. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) PUŽEVI – bilateralnu simetriju tijela puževa čini specifičnost uvijene ljušture i unutar tog prostora nalaze se svi unutrašnji organi. Ovaj sistem počinje od prednjeg crijeva od kojeg polazi 5 radijalnih kanala. dok suvozemni puževi dišu na pluća. Između tih dijelova ljušture nalazi se mišićna tvorevina – stopalo. Najpoznatiji predstavnici su CRINOIDEA (morski krinovi). ŠKOLJKE (Lamellibranchia) – imaju bočno spoljšteno tijelo koje je pokriveno plaštenim naborima koji nose ljušturu koja je sastavljena iz dva dijela i ti dijelovi su kapci ljušture. Punjenje tog sistema omogućuje povećanje i smanjenje pritiska. Simetrija je izražena i u unutrašnoj i spoljašnjoj strani tijela. Coleoptera (tvrdokrilci) – ovo je red sa najvećim brojem vrsta i većina tih vrsta imaju hitinizirana prednja krila. Manji broj su puževi «golaći». Ova krila grade dokrila koja štite zadnja krila kojima ovi insekti lete. Disajni organi su razni tipovi škrga. Obuhvataju jedinke iz 3 klase: 1. Poznata je npr. Lokomotorne funkcije se obavljaju AMBULAKLARNIM sistemom. Na kraju nožica su kontraktilne ambule. Pluća imaju vezu sa spoljnom sredinom preko otvora plašta SPIRACULUM. Pri bazi pipaka nalaze se oči. Ove životinje imaju prostranu tjelesnu duplju sekundarnog tipa. PUŽEVI (Gastropoda) 2. Najveći broj leptira nisu štetočina kao što su to npr. Na taj način životinja se kreće.5. ECHINODERMATA . Hymenoptera (opnokrilci) – u ovaj red se ubrajaju mnoge vrste osa.BODLJOKOŠCI Osnovna karakteristika građe je petozračna radijalna simetrija. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) 3. Svi bodljokošci imaju prostranu tjelesnu duplju. koje zajedno sa štetnim supstancama dolaze u spoljašnju sredinu ili kroz škrge ili kroz tanje dijelove tjelesnog omotača. Najveći broj puževa je u grupi suvozemnih jedniki među kojima je i vinogradarski puž Helix pomatia. leptiri kupusari 12. 8. Neuroptera (mrežokrilci) – doživljavaju potpun preobražaj a larve iz kojih se razvijaju odrasli najčešće žive u vodi. 9. a bodljokošci nemaju ekskretorne organe. Mogu da žive u vodi i kao disajni aparat koriste jednostavne škrge. Kao organ za kretanja služi neparni mišić na trbušnoj strani – stopalo. ECHINOIDEA (morski ježevi). Nervni sistem je ganglionaran. Aphanoptera (buhe) – većina vrsta parazitira na sisarima. već štetne supstance iz organizma izbacuju ameboidne ćelije. pseća buha 10. Thysanoptera (trips-insekti) – najčešće sitniji od ostalih imaju usni aparat za sisanje i bodenje. nervni sistem je ganglionaran i ovaj sistem ima obilježja petozračne radijalne simetrije.

Najveći broj pršljenova imaju ribe i zmije. CHAEMICHORDATA – obuhvata manji broj jedniki uglavnom morske organizme koji nemaju tipičnu hordu kao osovnski skeleta već je ta horda u vidu hordalnih izraštaja. Pored craniuma postoji i kičmeni stub koji je sastavljen od pojedniačnih kičmenih pršljenova. Javlja se različito građeno srce. S obzirom da se samo u embrionalnom razvoju javlja horda osovinski skelet kod riba se u postembrionalnom razviću zamjenjuje sa hrskavičavim odnosno koštanim elementima. 2. Koža ovih jedinki je gola a na bočnim stranama iza glavenog regiona su bočni prorezi. Dijele se na četiri podtipa 1. a manji broj su hermafroditi. Nervni sistem čine centralni. riba. Cyclostoma. Po spoljašnjem izgledu imaju izdužen oblik tijela i nemaju vilice. Mozak je jednostavan. 36 . Glavni ekskretorni organi su bubrezi koji stoje u vezi sa polnim sistemom i čine jedinstveni UROGENITALNI dio tijela. Ova supstanca je smještena najčešće iznad crijeva i to je osovinski organ jedinki. Prva klasa kičmenjaka. Sam kičmeni stub je COLUMNA VERTEBRALIS. formira se preobrazbom prednjih kičmenih pršljenova. VERTEBRATA – kičmenjaci VERTEBRATA – KIČMENJACI Po složenosti građe tijela dostigli su najveći evolutivni razvoj i imaju u potpunosti razvijen glaveni region i to je podtip CRANIOTA. i slični organizmi. Srce je u perikardičnoj duplji i sastoji se od jedne pretkomore i jedne komore. Dio lobanjske čahure. Za njih je takođe karakteristično postojanje mastiljave kese iz koje oni ispuštaju zaštitnu boju. TUNICATA – obuhvata ascidije ili plaštaše 3. U sistemu crijeva nema jasno diferenciranog želučanog dijela. Ogromna većina je razdvojenih polova. Kod nižih kičmenjaka ANAMNIA lobanja je hrskavičava a kod većine ostalih je koštana. CHORDATA Za njih je karakteristično postojanje vezivne supstance koja se naziva horda. a kod nekih je prisutna samo u embrionalnoj i postembrionalnoj fazi razvoj. Centralni dio je cjevastog tipa – kičmena moždina. CRANIUM ili lobanja štiti mozak kičmanjaka. tzv. Kolouste su razdvojenih polova i tokom razvića do odraslog oblika dešava se metamorfoza a larva iz koje se razvijaju se smatra posebnom jednikom. Većina vrsta su ektoparaziti na koži kičmenjaka viših sistematskih kategorija. vegetativni i autonomni dio. U ovu klasu ubrajaju se mnoge sipe. periferni. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) – osnovna karakteristika je to da je stopalo preobraženo u ljevkastu tvorevnu. horda se zadržava duži period. lignje. a eksktretorni organi imaju u osnovi građu nefrijdija. Kod kičmenjaka horda se javlja samo tokom embroinalnog razvića. Osnovne funckije je da se voda istiskuje iz plaštane duplje. obuhvata jednike koje se zovu «bezvilične» ribe i to su uglavnom stanovnici vodenih sredina. ali se ističu veliki mirisni režnjevi. Broj pršljenova kod raznih vrsta je specifičan i predstavlja biosistematski karakter vrste. ostrige) mogu se gajiti. Neke od ovih školjki (kamenice.karakteristike su zajedničke kao i za sve mekušce. dok je ispod horde crijevni sistem. Kod nekih hordata. Unutrašnjost tijela zauzima tjelesna duplja CELOM. Kod vodenih hordata od prednjeg dijela crijeva nastaju škržni prorezi koji se kod suvozemnih hordata javljaju tokom embrionalne faze života. kopljasta ribica 4. Kod većine hordata iznad horde se javlja nervni sistem u obliku cijevi. RIBE – PISCES Ribe predstavljaju drugu klasu vodenih kičmenjaka koje sa ubzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. ACRANIA – obuhvata manji broj vrsta koje nemaju u poptunosti formiran glaveni region i tu pripata Amphioxus lanceolatus.

Dužina crijeva kod riba uslovljena je načinom ishrane. Iz ove tvorevine se krv škržnim arterijama dovodi prema škrgama i tu se oksidiše. a odrasli oblici dišu plućima. Kod zmija postoji specefičnost u pogledu građe glavenog skeleta jer donja vilica nije zglobljena sa donjom (savitljive su i omogućavaju zmijama da progutaju krupniji plijen). Na glavi i trbuhu još se stvaraju rožne ploče (kornjače) i na tim mjestima kožno disanje je svedeno na minimum.. Prije ulaska u pretkomoru srca redukovana krv iz tijela se nakuplja u tvorevinama VENOZNIM SINUSIMA (sinus venosus). a u toj komori je nepotpuna 37 . i srce vodozemaca trpi promjene. a u sistemu krvotoka postoji srce koje još uvijek nije u potpunosti izdiferencirano i sastoji se od jedne komore i jedne pretkomore. U odnosu na vodozemce dolazi do veliki promjena u građi kože i na skeletu.Kod morskih pasa. i ta dužina predstavlja biosistematski karakteristiku.. a među njima su npr. U drugu potklasu OSTEICHTYES ubrajaju se ribe kod kojih se javljaju koštani elementi u osovinskom skeletu i tu se ubraja većina vrsta koje imaju šira kosmopolitsko rasprostranjenje.itd.AMPHIBIA Vodozemci predstavljaju treću klasu vodenih kičmenjaka koji pripadaju grupi Anamnia. tanko i debelo crijevo i na kraju analni otvor. tako da se na vertebri (kičmi) može razlikovati samo grudni ustvari trbušni region. Ribe pripadaju kičmenjacima i imaju veći broj pojedinačnih pršljenova. raža nastaje hrskavičavi skelet i prema tom kriterijumu ove ribe pripadaju potklasi CHONDRICHTYES. Disanje larvenih oblika kod žaba (punoglavaca) vrši se škrgama. Vratni dio kičmenice nije izdiferenciran. Crijevni trakt počinje usnim regionom. U sistemu krvotoka postoji srce koje je nešto složenije građe u odnosu na vodozemce. ANURA (žabe) 3. VODOZEMCI . Krvni sistem je zatvorenog tipa. Kroz srce riba teče samo redukovana krv. a vrlo značajna promjena je prelazak sa škržnog na plućno disanje. Organi bočne linije vrše «obavještavanje» ribe o svim ekološkim faktorima sredine u kojoj živi. Visceralni skelet predstavljaju koštani elementi u nivou prednjeg dijela crijeva. kao i promjene koje se odnose na građu organa za kretanje vodozemaca po kopnu. Na površini kože javlja se pokožica a posebno je značajan sloj orožnalih ćelija (stratum corneum). Glavni skelet riba čine lobanja i visceralni skelet. U odnosu na prethodnu klasu. Skelet gmizavaca je u potpunosti okoštao. ribe. Kod riba je dobro razvijena jetra. Vodozemci se ubrajaju u pojkilotermne životinje. Kod riba ima postoje dobro razvijena čula i postoji još jedno čulo koje se nalazi na boku i to je čulo bočne linije. som . Najčešće se razvija još jedna pretkomora. Klasa vodozemaca najčešće se dijeli na 3 velike potklase: 1. APODA (CAUDATA) – beznogi vodozemci 2. Kod nekih vodozemaca desile su se neke promjene u organizaciji tijela. šaran. oslić. a komora ostaje jedinstvena i zbog ovakve građe srca dolazi do djelimičnog miješanja oksidovane i redukovane krvi. Kičmeni pršljenovi imaju nastavke koji se slobodno završavaju u tijelu (riblje kosti). Kičmenica je čvrsta (nije zglobljeno spojena sa glavom – craniumom). zadim ždrijelo. Najčešće zauzimaju prostor odmah iza glave prema repu. a oksidovana krv polazi iz tvorevine koja se naziva ARTERIJSKI BULUS (bulbus arteriosus). ajkula. GMIZAVCI – REPTILIA Gmizavci predstavljaju prvu klasu kopnenih kičmenjaka koji sa obzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. jer im temperatura tijela u najvećoj mjeri zavisi od sredine u kojoj se nalaze. Bez obzira što borave u vodi sve vrste dišu plućima različite građe. Sastoji se iz 2 pretkomore i jedne komore. jer kod riba još uvijek ne postoji razvijena grudna kost za koju se vežu nastavci kičmenih pršljenova (rebara) kao što je to slučaj kod ptica ili sisara. pastrmka. Među ove gmizavce ubrajaju se zmije. Kičmenjaci viših sistematskih kategorija imaju mehanizme održavanja stalne temperature tijela i prema tom karakteru predstavljaju homeotermne životinje. jednjak. Ekskretnorni sistem riba su parni organi bubrezi koji se nalaze iznad crijeva. Jedna od karakteristika riba je da na površini tijela postoji pokrov (krljušti) i te krljušti mogu biti različitog tipa. URODELA (GYMNOPHIONA) – repati vodozemci Među žabama u ovom regionu poznate su zelene i smeđe žabe koje se mogu naći u vodi i na kopnu.

Današnje ili recentne ptice jasno se razlikuju po nizu specifičnosti od gmizavaca. Vratni dio kičmenice je dug i pokretljiv a ostali pršljenovi u kičmenici su srasli međusobno. ŽDRALOVI I SRODNE VRSTE 14. vilice su tanko pričvršene rožnom materijom koja formira kljun. Kao ekskretorni organ funkcioniše bubreg koji predstavlja srednje razvijen stadijum. GRABLJIVICE (ORAO. PTICE MOČVARICE (PATKE. GALEBOVI 15. Jedna od karakterisitika je to da su to pernate životinje sa suvom kožom na tijelu. FAZANI) 13. LANDORI) 12. JASTREBI. CHELONIA – kornjače – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne kornjače 3. GOLUBOVI 17. a ptice tada ne vrše klasične respiratorne procese. Razviće se dešava preko jaja. KAUZAMI I EMUI – ima ih u J. RODE I SRODNE VRSTE 9. a za mladunce postoji roditeljska briga. RHINOCEPHALES – u ovaj red ubrajaju se karakterističan predstavnik jednostavnije građenih gmizavaca a to je Aciterija sa Novog Zelanda 2. LACERIALIA – gušteri 4. TETRIJEBI. PINGVINI 4. Kiseonik iz ovih rezervoara može se trošiti prilikom letenja. GUSKE. U ramenom ili karličnom pojasu postoji niz kostiju koje su dobro razvijene ali se može reći da postoji i pokretni i nepokretni dio u tom regionu.pregrada pa dolazi do neznatnog miješanja krvi. BLUNE 8. i od njega polazi 12 pari moždanih nerava. Samo kod krokodila komora je potpuno pregrađena. Gmizavci se mogu podijeliti na veliki broj redova. a onaj klasični dio podrazumijeva posebno postojanje vazdušnih puteva (bronhija) koje se granaju na tanje vazdušne ogranke (bronhiole) a ovi se na kraju završavaju plućnim mjehurićima (alveolama). ali i od ostalih vrsta kičmenjaka. Jedinke gmizavaca su razdvojenih polova i razviće se dešava preko jaja. Prednji udovi su transformisani u krila na čijem kraju su duga pera koja omogućuju let. SOKO. Ptice nemaju zube. LEŠINARI. ROVCI) 11. CROCODILIA – u ovaj red se ubrajaju svi krokodili AVES – PTICE Prve ptice koje su se pojavile su imale veliki broj zajedničkih karakteristika sa gmazevima od kojih su nastali. GNJURCI 5. Srce je podijeljeno na 2p+2k i krv se ne meša (oksidovana i redukovana). ČAPLJE. Prednji mozak kod gmizavaca je dobro razvijen. ali je češća sistematika koja obuhvata jedinke iz 5 redova: 1. PAPAGAJI 38 . PREPELICE. Pluća ptica su složeno građena. Kod većine ptica postoji dobro razvijena grudna kost koja na sebi ima greben ili kobilicu i naziva se STERNUM. Skelet ptica je lagan i gibak i većina kostiju ispunjena je vazduhom. Ptice su homeotermne životinje sa stalnim mehanizmom održavanja tjelesne temperature. PLAMENCI – ptice jarkih boja 10. KOKOŠKE (PAUNI. ali uglavnom nema metamorfoze (peobražaja). Americi 3. ALBATROSI 6. Noge ptica se završavaju sa 4 prsta od kojih su tri okrenuta prema napred a jedan je povijen prema nazad. NOJEVI 2. PELIKANI I SRODNE VRSTE 7. U sistemu pluća ptica postoje još i tvorevine koje se nazivaju vazdušne kese i koji predstavljaju REZERVOARE svježeg vazduha. Jedna od prvih ptica koja se pojavila u evolutivnom procesu je ARCHEOPTERIX. NORKE 16. PURANI. Iz lijeve komore polazi desni aortin luk i odvodi oksidovanu krv u tijelo. Kod nekih ptica (noj) noge su dobro razvijene i služe za trčanje. Značajni redovi su: 1. OPHIDIA (SERPENTES) – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne zmije 5.

vjeverice. Ekologija koja proučava ekološke odnose mora i okena zove se OCEANOGRAFIJA. a mužjaka testisi. i ne preživara. PERISSODACTYLA (kopitari – konji) 7. ŽUNE 26. a posebno sa svim biološkim disciplinama. PTICE PJEVAČICE (VRAPCI. Oni su homeotermne životinje koje disajne procese obavljaju u vazdušnoj sredini preko pluća. Jednike su razdvojenih polova. miševi. SOVE 21. Ekskretorni organi su definitivni bubrezi (metanefros). a time dobijaju hranjive sastojke. PRIMATES (majmuni. pacovi. ARTIODACTYLA (papkari.. VRANE. Većina vrsta živi ili na zemlji. razlikuje se više tipova ekologije.) 4.) 6..) 3. ŠEVE.. VODONARI 24. Naziv ekologija potiče od 2 grčke riječi i to OICOS – mjesto (prebivalište. Ekologija je povezana sa drugim prirodnim naukama. ŽABUSTE PTICE 22. Sisari su viviparne životinje koje rađaju žive mlade (osim kljunara koji ima primitivnu karakterisiku da leže jaja) U koži ženki za vreme bremenitosti funkcionišu mliječne žlijezde tako da mladunci sišu sekrete mliječnih žlijezda. ekologija koja proučava ekološke zakonitosti u slatkim vodama zove se LIMNOEKOLOGIJA.. a ekologija kopne je TERESTRIČNA ekologija. grupe preživara. RODENTIA (glodari. CETACEA (kitovi) 5. ovce. goveda.18. itd. mačke. I srce sisara je podijeljeno na dvije pretkomore i dvije komore. DJETLIĆI I TUKANI 25. SARAŽE 19. krtice. Od nepreživara značajne su svinje. PLACETALIA – PLACENTARNI SISARI Najbrojniji su placentarni sisari i dijele se: 1. hijene. Koža je bogata žlijezdama. ježevi. MARSUPALIA – TORBARI 3. bilo na površini ili na drveću. psi. Sisari imaju parne ekstremitete. što znači da većina vrsta ima različito građene zube i to sjekutiće. areal) i LOGOS – nauka.. MONOTERMATA – KLJUNARI 2. KLJUNOKOŠCI.) 2.. Zubi sisara su heterodontnog tipa. a preživari su jeleni. itd. INSECTIVORA (bubojedi.. koja su kod različitih vrsta različito građena. Ogromna većina živi na kopnu a manji broj sisara su morski oblici. Neki sisari mogu da žive i na kopnu i u vodi. U jednom ekosistemu postoji najpovoljniji uticaj svih faktora i oni čine 39 . Ovi organizmi u koži imaju dlake. KUKAVICE I TURAKOSI 20.. polne žlijezde ženki su jajnici (ovarijumi). MRKE PTICE. SLAVUJI) MAMMALIA – SISARI Sisari predstavljaju šestu klasu evolutivno najrazvijenijih kičmenjaka. Kod životinja koje naseljavaju različite tipove staništa. LASTAVISE. itd. CARNIVORA (zvijeri. delfini). zečevi. KOLIBRIĆI I ČILPE 23. Postoje 2 osnovne ekološke discipline i to: AUTEKOLOGIJA SINEKOLOGIJA Auteokologija se bavi proučavanjem samo jedne jedinke u odnosu prema okolini. a manji broj vrsta živi u morima (kitovi.) OSNOVI EKOLOGIJE ŽIVOTINJA Ekologija je nauka koja proučava uzajamne odnose živih bića i okoline koja ih okružuje. Ova klasa sisara se najčešće dijeli na 3 potklase: 1. a kod većine vrsta to su ekstremiteti za hodanje. Duplja unutar tijela podijeljena je mišićnom tvorevinom (dijafragmom) na 2 dijela i to grudni i trbušni dio. čovjekoliki majmuni. a sinekologija se bavi proučavanjem ukupnog odnosa jednog ekološkog sistema. očnjake ili kutne zube.

Npr. dok sunđerima ne smeta. a druga je indiferentna. ORGANIZAM (JEDINKA) 2. Ekološki sistemi organizovani su na više nivoa. Mortalitet je takođe osobina populacije i postoji stvari i teoretski mortalitet. Za biocenozu je karakterističan broj i specifičnost vrsta. Za populaciju je karakteristično da postoji uticaj jedne jedinke na drugu i takav odnos se zove INTERAKCIJA 1. i oni imaju koristi od toga.-45) i to je ekološka valenca. AMENSALIZAM – to je takav odnos u kome je jedna vrsta spriječena u rastu. Ekološka valenca predstavlja dijapazon variranja jednog ekološkog faktora u okviru kog je moguć život. Takođe može doći i do grupisanja kada se na određenom mjestu u populaciji grupišu pojedinačne ili grupe jednki. PREDATORSTVO Treći nivo organizacije je BIOCENOZA. Iz podataka o natalitetu može se izračunati i stopa nataliteta koja se izražava kao broj rođenih jedinki u jedinici vremena. Kretanja mogu da budu unutar ili izvan matične populacije. a zatim se gustina preračunava na cijeli ekološki sistem. POPULACIJA 3. prelaz između livade i šume. Fluktuacija predstavlja kolebanje veličine populacije i postoji više tipova fluktuacija. Unutar populacije izraženo je kretanje jedinki i to su MIGRACIJE. PARAZITIZAM (ekto i endo – paraziti) 7. Za većinu populacija karakteristična je gustina koja se izražava njihovim brojem. Naredni nivo je populacija. Životnu formu organizma predstavlja skup morfoloških i fenotipskih (genotipskih) osobina i svaka forma ima skup vanjskih karateristika (fenotipske) i skup osobina koje se prenose sa roditelja na potomstvo (genotipske). a najnepovoljniji uticaju čine ekološki pesimum. a druga nije i prema tome nema koristi od zajedništva. KOMENSALIZAM – to je takav odnos u kojem jedna vrsta ima koristi od zajedništva. gdje je izražena spratovnosti i gdje na određenim nivoima (visinama) žive karakteristične vrste. Skup svi ekoloških valenci čini EKOLOŠKI SPEKTAR za određenu vrstu. Stvarni mortalitet se može konstatovati a teoretski se odnosi na smrtnost pod «idealnim» ekološkim uslovima.ekološki optimum. 1. EKOSISTEM 5. 5. NEUTRALIZAM – ova interakcija podrazumijeva da nema nikakvog uticaja organizma na drugi 2. Ukoliko su životinjske vrste sposobne da podnesu veće kolebanje jednog ekološkog faktora (ekološku valencu) oni predstavljaju EURIVALENTNE ORGANIZME. a to je ekološki nivo koji se obrazuje zajedničkim životom biljaka i životinja na jednom mjestu. Npr. neki sunđeri «puste» određene račiće da žive na njihovoj površini. Primjer za jednu biocenozu je šuma. BIOSFERA Osnovnu jedinicu ekoloških odnosa i ekološke integracije predstavlja jedinka ili organizam. EKOTON predstavlja prelaz između dvije biocenoze npr. Jedinke unutar populacije mogu biti raspoređene na karakterističan način i to je distribucija jedinki. U populaciji može da se konstatuje i rast i to je ona vrijednost kada je natalitet veći od mortaliteta. Populacija predstavlja skup jedniki iste vrste koje žive na istom prostoru i u isto vrijeme i koje su sposobne da razmjenjuju genetički materijal. ali i smrtnost ili MORTALITET jedinki. konzumiranja i uzimanja hrane (konzumenti i reducenti) 40 . Ekološka niša je skup svih mogućnosti koje organizam iskorištava za opstanak u ekosistem. Organizmi koji mogu podnijeti manju ekološku valencu su STENOVALNTNI ORGANIZMI. Nasuprot grupisanju može postojati i izolacija kada je jedinka ili grupa jedinki izolovana. ljudski organizam može podnijeti temperaturu koja varira između 80-90ºC (+45 . Osnovna osobina populacije je NATALITET. masom ili zapreminom na jedinicu površine ekološkog sistema. MUTUALIZAM – to je takav odnos gdje 2 vrste žive zajedno i na neki način se međusobno dopunjuju i ne mogu živjeti jedna bez druge 4. 6. KOMPETICIJA – podrazumijeva da jedna vrsta ugrožava drugu u odnosu na jedan ekofaktor 3. U biocenozi su izražene i pojave reprodukcije. BIOCENOZA 4. Ovaj odnos u prirodi je rijedak.

.EKOSISTEMI MORA I OKEANA . Izuzetak čine površinski slojevi litosfere sa podzemnim krečnjacima. ekosistem.atmosfera. populaciju. 41 .EKOSISTEMI SLATKIH VODA EKOSISTEMI KOPNA Postoje i bočatni ekosistemi – bočatne vode predstavljaju prelaz od slanih ka slatkim vodama (ušća rijeka u mora) Poseban nivo organizacije predstavlja BIOSFERA i to je tanak zemljin omotač obuhvaćen životom. OSNOVI EVOLUCIJE ŽIVOTINJA Učenje o evoluciji podrazumijeva dugotrajan proces koji je tokom vremena pratio razvoj i sistematiku životinja svijeta. Najznačajnija životna zajednica tog područja je vazdušni plankton u kome se pojavljuje ogroman broj vazdušnih spora.Četri nivo organizacije je EKOSISTEM koji predstavlja i funkcionalno i strukturno jedinstvo jednog biotopa ili staništa i biocenoze. biocenozu. Iznad litosfere (20-ak km) nalazi se sloj biosfere u kome postoji život . Neki naučnici razdvajaju anatomske i morfološke razlike. Stvaranje novih vrsta naziva se SPECIJACIJA. što podrazumijeva proučavanje organizama na osnovu morfoloških sličnosti i razlika. Postoje 3 osnovne kategorije ekosistema a to su: . To je najveći nivo koji uključuje i organizam. Dokazi evolucije mogu da budu na osnovu iskopina u proteklom periodu (PALEONTOLOŠKI DOKAZI). Posebno je značajno Darvinovo učenje o evoluciji koje podrazumijeva nastanak novih vrsta putem prirodnog odabiranja. evolutivni dokazi mogu biti i MORFOLOŠKO-ANATOMSKI.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful