P. 1
Opsta zoologija

Opsta zoologija

|Views: 243|Likes:
Published by Sefer Kuduzović
Zoologija
Zoologija

More info:

Published by: Sefer Kuduzović on Aug 14, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/27/2013

pdf

text

original

Sections

  • KARAKTERISTIKE ŽIVE MATERIJE
  • RAZLIKA IZMEĐU BILjNIH I ŽIVOTINjSKIH ORGANIZAMA
  • ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA
  • OSNOVI ZOOCITILOGIJE
  • FIZIČKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME
  • ĆELIJSKE ORGANELE
  • RAZMNOŽAVANjE JEDNOĆELIJSKIH ŽIVOTINjA
  • KONJUGACIJA
  • RAZMNOŽAVANJE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINJA
  • Spermatozoidi
  • Jajna ćelija
  • GAMETOGENEZA
  • OPLODNjA JAJNE ĆELIJE
  • Proces oplodnje jajne ćelije
  • Partenogeneza
  • EMBRIONALNO RAZVIĆE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINjA
  • EMBRIONALNO RAZVIĆE KIČMENjAKA
  • SLOŽENO RAZVIĆE METAZOA
  • SLOŽENO RAZVIĆE METILjA (rod - Fasciol ili Distonum hepatica)
  • SLOŽNO RAZVIĆE PANTLjIČARE
  • OSNOVE HISTOLOGIJE
  • Epitelna tkiva
  • Vezivna tkiva
  • MIŠIĆNO TKIVO
  • Kožni sistem
  • Skeletni sistem
  • Mišićni sistem
  • Endokrini sistem - sistem organa sa unutrašnjim lučenjem
  • Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka
  • Sistem organa za varenje
  • Sistem organa za disanje
  • Nervni sistem
  • Nadražljivost (iritabilitet)
  • Cirkulatorni sistem
  • Polni organi
  • Ženski reproduktivni sistem
  • Muški reprouktivni sistem
  • KLASIFIKACIJA ŽIVOTINJA
  • PROTOZOA
  • SPOROZOA
  • MEZOZOA
  • SPONGIA – sunđeri (spužve)
  • COLLENTERATA – dupljari
  • Rebronoše (Ctenophora)
  • Platodes (pljosnati crvi)
  • NEMATHELMINTES (valjkasti crvi)
  • ANNELIDES (prstenaste gliste)
  • ZGLAVKARI – Artrhropoda
  • ECHINODERMATA - BODLJOKOŠCI
  • MOLLUSCA – MEKUŠCI
  • CHORDATA
  • VERTEBRATA – KIČMENJACI
  • GMIZAVCI – REPTILIA
  • AVES – PTICE
  • MAMMALIA – SISARI
  • OSNOVI EKOLOGIJE ŽIVOTINJA
  • OSNOVI EVOLUCIJE ŽIVOTINJA

KARAKTERISTIKE ŽIVE MATERIJE Živa materija predstavlja skup elemenata koji se mogu naći i u prirodi ali je način njihovog

vezivanja u osnovnoj jedinici organizma (ćeliji) vrlo specifičan i predstavlja osnovnu karakteristiku života. U ćeliji se nalaze brojne neorganske supstance među kojima je najznačajnija voda, a od organskih su zastupljene bjelančevine – proste i složene, ugljeni-hidrati, masne supstance itd. Osnovna masa unutar ćelije je protoplazma (najveći dio), zbog prisustva bjelančevina koje su u gel ili želatinoznom stanju. Kod jednoćelijskih životinja (protozoa) sve životne funkcije obavlja jedna ćelija, a kod višećelijskih životinja (metazoa) ćelije se grupišu u tkiva, organe, sisteme organa, što čini cjelinu organizma. Prema tome, životne funkcije obavlja skup ćelija. Osnovna jedinica života je ćelija i sve životne funkcije počinju promjenom stanja unutar ćelije. Jedna od karakteristika žive materije jeste prenošenje kontinuiteta života od roditelja na potomstvo. Složeni mehanizam prenošenja kontinuiteta proučava GENETIKA. Osnovni način razmnožavanja životinja su bespolni i polni. Najveći broj životinjskih vrsta razmnožava se polnim načinom i tom načinu prethodi stvaranje polnih ćelija u procesu „gametogeneze“. U muškom polu nastaju spermatozoidi a u ženskom polu jajne ćelije i to su procesi spermatogeneze i oogeneze. Nakon stvaranja polnih ćelija dolazi do oplodnje jajne ćelije i razvića organizma. Razviće organizma od momenta razvića jajne ćelije do smrti jedinke predstavlja ontogenetski razvoj, a razvoj životinjskog organizama kroz duži vremenski period jeste evolucija. Sve životinje podijeljene su u sistematske kategorije i one su uključene u ekološke sisteme različitog nivoa organizacije, kao i različite evolutivne sisteme što objašnjava njihov nastanak. RAZLIKA IZMEĐU BILjNIH I ŽIVOTINjSKIH ORGANIZAMA Osnovna nauka koja proučava ćeliju naziva se citologija, a nauka koja proučava isključivo životinjsku ćeliju naziva se ZOOCITOLOGIJA. U velikom broju slučajeva biljne i životinjske ćelije su slične, ali među njima postoje značajne razlike. U biljnoj ćeliji postoje ćelijske organele ( hloroplasti) koji u procesu fotosinteze uz pomoću sunčeve svjetlosti mogu sintetisati organsku iz neorganske komponente. Na taj način biljni organizmi postaju jedan od osnovnih izvora hrane životinjama viših sistematskih kategorija. Životinje uglavnom nemaju ovu sposobnost, a samo mali broj jednoćelijskih životinja, najčešće bičara (EUGLENA) imaju neznatne količine zelenog pigmenta i djelimičnu sposobnost sinteze organske materije. U biljnoj ćeliji, u ćelijskom zidu, postoji CELULOIDNA supstanca koja daje određenu čvrstoću biljnoj ćeliji. Značajna razlika između biljaka i životinja odnosi se na razmjenu materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Kod biljaka se ovaj proces vrši u spoljašnjosti, a kod životinja u unutrašnjosti organizama. Razčlanjenost kod biljaka je vanjska, a kod životinja unutrašnja. Nadražljivost kao životna osobina znatno je izraženija kod životinja. ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA Zoologija je kompleksna nauka koja se bavi proučavanjem životinjske ćelije, zatim svim fazama životinjskog razvića, histološkim proučavanjma, organološkm proučavanjima, problemom sistematike, ekologije i evolucije životinja. Embriologija proučava period od oplodnje jajne ćelije do razvijenog životnog oblika. Radi ovakvog kompleksnog pristupa zoologija koristi rezultate drugih nauka kao što su : citologija, embriologija, histologija, ekologija, morfologija, evolucija, genetika, fiziologija, anatomija, biohemija itd.

1

OSNOVI ZOOCITILOGIJE Osnovnu masu žive ćelije čini protoplazma, i u toj protoplazmi nalaze se ćelijske organele, od kojih svaka ima specifičnu funkciju. U sastav te osnovne mase ulaze ulaze mnoga neorganska jedinjenja: C, H, N, O, P, S, a za život materije neophodno je prisustvo još većeg broja neorganskih elemenata: Ca, Mg, K, Fe, Mn, Mo, Cl, Na, Co, J, Zn, Cu. Sve ovo su elementi koji se mogu naći i u neživoj sredini, ali je način njihovog vezivanja specifičan. Većina elemenata nalazi se vezana za druge elemente, a među njima je najznačanija voda koja kod nekih organizama obuhvata do 75% .Od organskih materija u protoplazmi su najzastupljenije bjelančevine (10%), dok su manje zastupljeni ugljeni-hidrati i masti. FIZIČKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME Koloidni rastvor ima rastvorene čestice većih dimenzija. Osnovno stanje u kome se protoplazma nalazi je žitko ili gel stanje. Ponekad se može desiti da protoplazma gubi vodu i to se najčešće dešava u vrijeme teških fizioloških poremećaja organizma. Proces gubljenja vode se naziva TIKOTROPIJA i tada protoplazma prelazi u gušći oblik koji se može okarakterisati kao „sol stanje“ . Važna osobina protoplazme je i viskoznost, što znači da ima osobinu i izgled približan tečnom medu. Još jedna važna osobina protoplazme je postojanje osmotskog pritiska, koji se javlja zahvaljujući prisustvu rastvorenih soli u plazmi. Zahvaljujući tom pritisku dešava se međućelijski transport čestica. ĆELIJSKE ORGANELE ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM Ćelijska organela koja se nalazi u blizini jedra je endoplazmatski retikulum (ER). Ova organela je (jednim djelom) povezana sa jedrovom membranom. Ova organela je sistem šupljina unutar kojih se privremno odlažu i nagomilavaju produkti ćelijske sinteze i još neke štetne supstance. Te materije se vrlo kratko zadržavaju ali se u procesu ekskrecije transportuju, prvo, dublje u ćeliju, a zatim se izbacuju van ćelije. Postoje dva tipa endoplazmatskog retikuluma (ER) ,od kojih jedan ima granule na membrani i to je granulirani ER, dok drugi tip ima glatku membranu i to je agranulirani ER. MITOHONDRIJE Ove organele se ubrajaju u krupnije organele i predstavljaju energetske centre u ćeliji. Najčešće imaju elipsoidan oblik. Broj mitohondrija unutar ćelije je različit, od nekoliko desetina do nekoliko hiljada. Sa spoljne strane, mitohondrije obavija glatka membrana (plazmolema), a sa unutrašnje strane nalaze se nabori - CRISTAE MITOHONDRIALES. Na vrhovima tih nabora oslobađa se energetska supstanca koja se u metaboličkim procesima razlaže do iskoristivih dijelova za organizam. Osnovna supstanaca u mitohondijama je HONDROPLAZMA ili matriks, i uglavnom je sastavljena od proteinske supstance. U normalom periodu razvoja ćelije, kada se ne dešavaju diobe, mitohondrije su nepravilno razbacane u unutrašnjosti ćelije. U vrijeme dioba (mitoze i mejoze) mitohondrije se nalaze koncentrisane uz centralnu organelu – jedro. GOLDŽIJEV APARAT Ova organela je ralativno sitnija, ali je slično građena kao ER. Goldži, talijanski istraživač, prvi je opisao ovu organelu, po čemu je dobila naziv. Građena je od membrana koje imaju veze sa procesima ćelijskog izlučivanja, ali joj definitivna funkcija još nije utvrđena.

2

LIZOZOMI Ovo se organele karakteristične za životinje, imaju veoma male dimenzije i uokvirene su sa plazma membranom koja je građena po tipu plazmaleme. Funkcija im nije dovoljno proučena ali se smatra da su to centri za sintezu katalitičkih fermenata - ENZIMA . CENTRIOLI Ove organele predstavljaju citoplazmatske tvorevine koje su najčešće parne i koje na poprečnom presjeku imaju tačkast ili zrnast oblik, a po dužini su nešto izdužene. Jedan par centriola gradi jedan centrozom i ovi centrozomi, posebno su vidljivi u vrijeme diobe ćelije tj. u vrijeme kada se oko njih stvaraju ljepljive niti, koje predstavljaju diobeno vreteno i pomoću kojih se prihvataju hromozomi iz ekvatorijalne ravni jedra. Nakon toga osnovna ćelija podijeli se na dvije nove. JEDRO Jedro je centralna organela koja na neki način upravlja (koordinira) radom ostalih ćelijskih organela protoplazmi. Osnovna masa od koje je izgrađena unutrašnjost jedra, hromatin, sačinjena je od nukleinskih kiselina koje imaju posebnu ulogu u formiranju hromozoma tj. u procesu prenošenja nasljednih osobina sa roditelja na potomstvo. Jedro je obavijeno membranom ali unutar jedra postoji gušći dio hromatinskog materijala – JEDARCE i ono nema ovojnicu (membranu). PLAZMALEMA Predstavlja ovojnicu koja je karakteristična i za ćeliju i za ćelijske organele u protoplazmi. Građa ove membrane je troslojna. Sa spoljašnje i sa unutrašnje strane nalaze se proteinske supstance, a u sredini je lipidni sloj. U zidu ove membrane nalaze se otvori, pore, koje su manjih dimenzija i kroz njih mogu da prolaze čestice samo malih dimenzija. Unutar ćelije takođe postoji osmotski pritisak i zahvaljujući razlikama u pritisku unutar i van ćelije, dešava se prirodan prolaz sitnih čestica. Ova osobina membrane da ima samo male otvore i da omogućava prolaz manjim česticama naziva se SEMIPERMEABILNOST. Ukoliko je potrebno ostvariti prolaz krupnijih čestica kroz pore membrane, dolazi do njihovog usitnjavanja, zahvaljujući fermentskim procesima u zidu plazmaleme. To se najčešće dešava se krupnijim česticama bjelančevina ili masti. Oblik ćelija u organizmu je različit. Postoje okruglaste, ovalne, zvjezdaste, pločaste ćelije ali i ćelije sa nešto modifikovanima oblikom. Te ćelije uglavnom imaju stalan oblik ali postoji određen broj ćelija koje nemaju oblik. Takva je slučaju kod nekih jednoćelijskih životinja (ameba). I veličina ćelije može da varira. U životinjskom svijetu postoje krupnije i sitnije ćelije. Krupnije su npr. jajne, a sitnije su spermatozoidi. Podjela (dioba) ćelije dešava se na nekoliko načina. Jedan od načina je mitotička dioba koja je uglavnom karakteristična za tjelesne ćelije i diobom osnovne ćelije ne dolazi do smanjenja hromozoma (diploidni broj hromozoma). Drugi tip diobe je mejoza - dioba polnih ćelija i tada se dešava redukcija, pri čemu se diploidan broj hromozoma svodi na haploidan. Kod čovjeka postoje i amitotičke diobe kojim se dijele stare i bolesne ćelije. Svaka ćelija živi i razvija se ali na kraju umire, što predestavlja njenu fiziološku smrt. Simptomi umiranja ćelije uglavnom su isti, a počinju smanjenjem ukupne aktivnosti ćelije i uvećavanjem jedra na račun okolne protoplazme. Istovremeno se u jedru javljaju vakuole, čiji se broj postepeno povećava dok ne ispune kompletnu unutrašnjost jedra. Jedrova membrana izčezava, a zatim nestaju ćelijske organele, životna aktivnost ćelije se postepeno gasi i ona prelazi u mrtvu materiju.

3

RAZMNOŽAVANjE JEDNOĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Najjednostavniji način razmnožavanja protozoa jeste binarna dioba ćelije roditelja. Osnovna ćelija, roditelj, jednostavno se podijeli i to je vegetativni - bespolni način diobe, a novonastale ćelije imaju istu strukturu i građu kao ćelija roditelj, i na taj način mogu samostalno nastaviti razvojni ciklus. Drugi način razmnožavanja takođe je bespolni način, a karakterističan primjer se dešava u populaciji trepljastih jednoćelijskih životinjica (paramecijum). U tom slučaju ishodišna ćelija se podijeli, ali se istovremeno dijele i krupnije i sitnije jedro ishodišne ćelije. Na taj način produkuju se dvije nove ćelije, koje osim jedra nemaju sve organele kao ćelija roditelj. Da bi normalno funkcionisale dalje, ćelije moraju nadoknaditi nedostajuće dijelove, i to se dešava iz citoplazmatičnog diferenciranja osnovne supstanace u ćeliji. Kod nekih parazitnih jednoćelijskih životinja dešava se višejedarna dioba, pri čemu se jedro više puta izdijeli. Stvara se veći broj novih ćelija i ovakav tip razmnožavanja se zove višejedarna (multipna) dioba. Pored bespolnog načina razmnožavanja, protozoe se mogu razmnožavati i polno i to je proces kopulacije u kome dolazi do trajnog sjedinjenja jedara, odnosno, ćelija gameta, i drugi način je konjugacija, kada dolazi do privremenog sjedinjavanja gameta. Ćelije koje se transformišu u gamete razvijaju se u dva pravca i to – KRUPNIJE, koje na neki način predstavljaju ženske gamete i to su makrogametociti, i SITNJE gamete koji predstavljaju muške gamete i to su mikrogametociti. Postoji nekoliko karakterističnih slučajeva spajanja ovih gameta: *ukoliko se spajaju gameti približno iste veličine to je IZOGAMIJA, a ukoliko se spajaju gameti različite veličine, to je ANIZOGAMIJA. * ukoliko se spajaju gameti koji potiču od srodnika, to je PEDOGAMIJA KONJUGACIJA

Dvije jedinke (ćelije) koje predstavljaju konjugante priljube se jedna uz drugu. Na mjestu gdje se spoje formira se citoplazmatični most i to je mjesto preko koga privremeno prelaze jedra iz jedne ćelije u drugu. Obe ćelije imaju krupnije (makronukleus) i sitnije (mikronukleus) jedro. Nakon izvjesnog vremena u obe ćelije krupnije jedro isčezava, a sitnije se dijeli dva puta. U tom trenutku u obe ćelije postoje četiri jedra od kojih se tri degradišu u protoplazmu, a preostalo jedro u obe ćelije se još jednom podijeli i tek u tom trenutku formiraju se GAMETSKA jedra i to krupnije jedro, makrogametocit, koje miruje i mikrogametocitno jedro (koje se kreće). Manja jedra iz obe ćelije preko citoplazmatičnog mosta prelaze u suprotnu ćeliju i tamo oplode veće jedro ili MAKROGAMET. Poslije se svaki mikronukleus vraća u svoju matičnu ćeliju. Oplodnja je završena, nestaje citoplazmatski most, ćelije se razdvajaju. Svaka ćelija ima krupnije i sitnije jedro i svaka od ćelija nastavlja svoj samostalni život. Pored bespolnog i polnog razmnožavanja postoji i pojava sazrijevanja. U tim pojavama se 2n (diploidan) broj hromozoma svodi na polovinu ili haploidan broj. Kod parazitarnih oblika jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi sporozoa, postoji smjena bespolnih i polnih ciklusa. To je primjer kod jednoćelijske životinje iz roda EIMERIA. Neke od ovih vrsta izazivaju infekcije u regionu zdravih ćelija epitela crijeva. Te se bolesti jednim imenom nazivaju KOKCIDIOZE (crvenilo epitela). Prvi ciklus u razmnožavanju je bespolna doba i naziva se ŠIZOGONIJA. Njega smjenjuje polno razmnožavanje i to je GAMETOGONIJA, a poslije toga se ponovo pojavljuje bespolna dioba zigota -SPOROGONIJA. Ciklus razmnožavanja počinje prvim stepenom infekcije. Dio parazita koji je transformisan u sporozoit prodire u zdravu ćeliju epitela i još uvjek ne dolazi do polnog ciklusa. U narednom periodu započinje polni ciklus jer se sporozit dijeli (multipna dioba) na veliki broj novih jedara (obično ih ima 32) koji se nazivaju MEROZOITI. Od tog trenutka započinje tipični ciklus (gametogonija) i u tom ciklusu neki od merozoita rastu i razvijaju se u gamete i to sitnije, koji

4

Ova jaja sadrže hranjivu supstancu koja je u većini slučajeva potisnula protoplazmu. rastvorima šećera ili baza. ali se u isto vrijeme spermatozoid uvrće oko svoje ose. vratni.Radi se o relativnoj maloj količini deutoplazme koja je najčešće ravnomjerno raspoređena. 2.Jajna ćelija ima gornji ili animalni pol i donji ili vegetativni pol. U glavenom dijelu se nalazi relativno krupno jedro. MEZOLECITNA . onda su to telolecitna jaja. odnosno započne novi ciklus razmnožavanja EIMERIE. koja ponovo može da izazove infekciju. Najčešći oblik je okruglast ili elipsoidan i za razliku od spermatozoida koji su pokretni jajna ćelija je nepokretna. RAZMNOŽAVANJE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINJA Najveći broj životinja ima biseksualnu reprodukciju i pri tome ima muške i ženske polne ćelije (gamete). ali se to dešava na određenoj temperaturi. 20-30% cjelokupnog sadržaja ćelije. Sve dok se kreću spermatozoidi su aktivini. i u sastavu ove supstance su uglavnom proteini i masne supstance.Ova jaja sadrže hranjivu materiju u centru ćelije i karakteristična su za većinu insekata. Čuvanje može da se vrši u bezvazdušnom prostoru. 4. ali u tom slučaju na kretanje utiče veliki broj ekoloških faktora. U sljedećem trenutku dolazi do migriranja sitnijeg gameta prema ženskom gametu i dešava se oplodnja. miješanju sa nekim razrijeđenim solima. Pored svih komponenti koje su karakteristične za jajnu ćeliju u jajnoj ćeliji se nalazi hranjiva supstanca (DEUTOPLAZMA). Druga podjela je izvršena prema kriteriju rasporeda hranjive materije u njoj: 1. Jajna ćelija Po svojoj veličini to je ćelija koja ima veće dimenzije od spermatozoida i najkrupnija je ćelija u životinjskom svijetu. 3. 2. Veoma je često da više ribe i ptice imaju ovakva jaja. TELOLECITNA JAJA . OLIGOLECITNA . Oplodnja jajne ćelije od strane spermatozoida dešava se u vlažnoj sredini što omogućava pokretljivost spermatozoida. Smatra se da je u tom trenutku završen polni ciklus (gametogonija) i da započinje bespolna dioba oplođenog jedra i to je sporogonija.Ova ćelija ima ravnomjerno raspoređenu hranjivu supstancu. Ukoliko je hranjiva supstanca samo u jednoj polovini ćelije. 3. Spermatozoidi Ovo su jedne od najsitnijih ćelija u životinjskom svijetu i u njihovoj građi učestvuje glavni. a kada se umire oni nemaju moć oplodnje i postaju inaktivni. Aktivnost spermatozoida može i vještački da se očuva.predstavljaju mikrogamete i krupnije. Jajne ćelije s obzirom na količinu hranjive supstance mogu biti: 1. trupni i repni dio. IZOLECITNA JAJA .Ovaj tip jajne ćelije ima nešto više hranjive supstance.Ovaj tip jajnih ćelija sadrži najviše hranjive supstance. i ta količina je obično veća od preostale količine protoplazme. 5 . CENTROLECITNA JAJA . Ovakav tip jaja imaju neke ribe i vodozemci. Pravac kretanja ka jajnoj ćeliji je spiralan. Oplođeno jedro se dva puta dijeli i formira se tvorevina sa 4 jedra. vrlo često je ta količina mala u odnosu na oligolecitni tip jaja. Značajni ekološki faktori koji se upotrebljavaju u ovu svrhu su: određena temperatura ili stavljanje spermatozoida u rastvore nekih hemijskih supstanci. ženske gamete koji predstavljaju makrogamete. EKSTREMNO TELOLECITNA JAJA . MEGALECITNA (polilecitna jaja) . dok manji dio u tom regionu zauzima citoplazma.

Spoljašnja oplodnja uglavnom je zastupljena kod životinja nižih sistematskih kategorija. Nakon ulaska. U ženskom polu nastaju četiri polarne ćelije i vremenom se tri degradišu u protoplazmi. Postoje dva osnovna tipa oplodnje. 6 . ili kod nekih kičmenjaka nižih kategorija (kod riba). Kod ženki. iz epitela polnih žlijezda (jajnika) i nazivaju se oogonije. što daje veću energiju kretanja. a to su spoljašnja i unutrašnja oplodnja. U muškom polu nastaju četiri nove ćelije i svaka od tih ćelija formira se u gamet sposoban za oplodnju jajne ćelije. Najrašireniji je oblik razvića kod nižih životinja posebno u pčela. moraju da budu zadovoljeni osnovni uslovi oplodnje. Spermatozoid ulazi šiljastom tvorevinom na glavenom dijelu . Neposredno nakon toga. vlažna sredina i odgovarajuća temperatura. Nakon izvjesnog vremena jedra se spajaju i nastaje tvorevina koja se naziva SINKARION. Svi ostali spermatozoidi postaju inaktivni. glaveni dio spermatozoida se kreće ka jedru jajne ćelije. Prve diobe koje se dešavaju kod oba pola ne predstavljaju redukcijske diobe. međutim okolnosti pod kojima se dešava oplodnja su različite. Kod mužjaka. Pri tome. a to su: pokretljivost spermatozoida. a zatim nastaju spermacite drugog reda. U muškom polu. osa itd. proces nastajanja spermatozoida naziva se spermatogenaza. U ženskom polu mitotičkom diobom iz oogonije prvo nastaju oocite prvog reda. Čin sjedinjenja spermatozoida i jajnih ćelija dešava se u vodi ili u nekoj drugoj spoljašnjoj sredini. koja je smjesa tečne supstance i spermatozoida. Proces gametogeneze je razlog postojanja većeg broja spermatozoida . U ovom trenutku u oba pola započinje redukcijska dioba (MEJOZA). takođe. ishodišne ćelije izdvajaju se. Samo jedan od tih spermatozoida uspije da uđe u unutrašnjost jajne ćelije. na ta ista mjesta dolaze mužjaci i prelijevaju jajne ćelije sa mliječi. i ostaju priljubljeni uz opnu jajne ćelje. a kod većine životinja započinje embrionalani period života. ženke u vrijeme polne zrelosti odlaze na određena mjesta i tu izbacuju jajne ćelije. Istovremeno. ovaj oblik razviće susreće se i kod nekih viših životinjskih kategorija. a zatim i oocite drugog reda. jedro jajne ćelje kreće se u pravcu glave spermatozida. U unutrašnjost jajne ćelije ulazi samo glaveni dio u kome se nalazi jedro. a spajanjem jedara spermatozoida i jajne ćelije ponovo se uspostavlja diploidan broj hromozoma. Kada su u pitanju ribe. Partenogeneza Ovaj proces predstavlja razviće jedinke iz neoplođene jajne ćelije. čim se proces oplodnje jajne ćelije završava. Međutim.GAMETOGENEZA Proces nastajanja polnih ćelija naziva se gametogeneza. Proces nastajanja polnih ćelija u oba pola započinje izdvajanjem ishodišnih ćelija koje se kasnije dijele. Unutrašnja oplodnja se dešava u organizmu jedinke (ženke) i proces oplodnje takođe podrazumijeva ulazak spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. Kretanje spermatozoida dešava se po spiralnoj putanji. ishodišne ćelije se nazivaju spermatogonije i diferenciraju se iz epitela polnih žlijezda (testisi). a proces nastajanja jajnih ćelija u ženskom polu naziva se oogeneza. U muškom polu formiraju se prvo ćelije koje su označene kao spermatocite prvog. Proces oplodnje jajne ćelije Ovaj proces počinje priljubljivanjem velikog broja spermatozoida uz opnu jajne ćelije. OPLODNjA JAJNE ĆELIJE Sam proces oplodnje jajne ćelije uglavnom je isti kod svih životinja. probijajući opnu jajne ćelije. a samo jedna od tih polarnih ćelija razvija se u jajnu ćeliju sposobnu za oplodnju. Nakon toga dešava se oplodnja koja podrazumijeva prodiranje spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. i u tim diobama još uvijek ne dolazi do haploidnog broja hromozoma.

3. Aves . U tu grupu ubrajaju se niži kičmenjaci (Cyclostoma . CENTROLECITNI TIP BRAZDANjA . Nakon prve faze embrionalnog razvića formira se tvorevina koja se naziva BLASTULA. oko embriona postoje ovojnice koje učestvuju u razvoju mladog organizma. i taj dio direktno opkoljava embrion. ali istovremeno služi kao disajni sistem. Tokom embrionalnog razvica. postoje kičmenjaci koji tokom ovog perioda života nemaju nikakvih dodatnih ovojica oko embriona i pripadaju grupi ANAMNIA.Parentogeneza može biti prirodna i vještačka. i ta pukotina se naziva blastopors. 4.ovakav tip diobe daje ćelije različite veličine. Mammalia sisari).tipične ribe. i to ako se jaja počnu razvijati pod uticajem nekog ekološkog faktora.gmizavci. Kod sisara treća ovojnica (SEROZA) srasla je sa drugom ovojnicom (ALANTOIS) i mjesto na kom srastaju naziva se HORION. Prva ovojnica oko embriona jeste AMNION. brazdanje ili dioba oplođene jajne ćelije obazovanje klicnih listova (endoderm. jaja počinju da se razvijaju ako se stave u rastvor kuhinjske soli ili u rastvore nekih šećera. mezoderm) faza histološke diferencijajcije (obarazovanje tkiva) faza obrazovanja začetaka organa. pa do pojave samaostalnog ili slobodnog oblika života.novonastale ćelije koje se produktuju imaju uglavnom istu veličinu bez obzira da li su to manje ili veće ćelije. Spoljašnji sloj blastule naziva se ektoderm. INEKVALNO BRAZDANjE . U drugu grupu ubrajaju se viši kičmenjaci i to je grupa AMNIA (Reptilia . neophodni su neki citogenetski faktori u protoplazmi. Prirodna povremena parentogeneza susreće se kod nekih nižih rakova. To se dešava kod insekata (dudovi svilci). rod Dafnia Sp. početak invaginacije (uvrta) novonastalih ćelija (blastomera) počinje na donjem (vegetativnom) kraju jajne ćelije. za proces početka razvijanja novog organizma. Ovaj period može da se podijeli u četiri faze: 1. Jajne ćelije se dijele na nekoliko načina. Pisces . potklasi Entamostratae. Druga ovojnica jeste ALANTOIS. 3. mrava itd.ovakav tip diobe dešava se u centru ćelije i karakterističan je za većinu insekata.vodozemci).bezvilične ribe. Parentogeneza može i da se izazove vještački. Ona je karakteristična po porusu na vegetativnom polu. 2. ADEKVALNO BRAZDANjE . Kod vodozemaca. unutrašnji endoderm. ektoderm. Stalna prirodna partenogeneza se susreće kod pčela. Kod nekih bodljokožaca. Funkcija ove ovojnice jeste da se u zidu razvija kapilarna mreža.mezoderm. i to kod jedinki koje pripadaju klasi Crustacea. Prirodna parentogeneza može biti stalna i povremena. EMBRIONALNO RAZVIĆE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Ovaj period obuhvata vrijeme od oplodnje jajne ćelije. Prema tome. pod uticajem svijetlosti. koji kasnije srasta sa zidom uterusa i obrazuje posteljicu ili placentu preko koje se dalje vrši ishrana embriona od strane organizma majke. 2. Na toj tvorevini ubrzo se uočava tamna pruga koja predstavlja začetak osovinskog skeleta životinje. Kod kičmenjaka je specifičan embrionalni razvoj vodezemaca. EMBRIONALNO RAZVIĆE KIČMENjAKA S obzirom na tok embrionalnog razvića. a između je središnji (klicni) sloj . Ubrzo nakon toga. npr. 7 . na suprotnom polu ćelije se formira tvorevina koja se naziva krov pracrijeva. Tok embrionalnog života kod različitih životinja je specifičan. 1.ptice. Amphibia . osa.

HETEROGONIJE .SLOŽENO RAZVIĆE METAZOA Najčešći oblik razvića jeste klasično razviće. METAMORFOZA .Fasciol ili Distonum hepatica) Razviće metilja pripada grupi složenih tipova i dešava se sa promjenom domaćina. a dešava se kod nekih bodljokožaca. razvijaju se partenogenetski i prvo dospijevaju u žuč. 3. U spoljašnjoj sredini iz takvih jaja razvija se larva koja se naziva MIRACIDIUM. Da bi se razviće metilja nastavilo.slučaj vrlo složene metamorfoze. Ovakav tip razvića nije sličan kao embrionalni tok života već se začetak novog organizma pojavljuje iz dijela tijela roditelja. a zatim se preko crijeva izbacuju u spoljašnju sredinu. Odrasli oblici metilja žive u žučnim kanalima ovce. razvijaju se oblici koji se nazivaju REDIJE. jer koristi tjelesne sokove domaćina. Ukoliko ovakav oblik čahure ovca ponovo unese u organizam ciklus razvića se ponavlja. kod nekih životinja (prstenaste glise i mekušci) javlja se zajednički oblik larve. ali u životinjskom svijetu postoji i nekoliko složenog razvića: oblika 1. Cerkarije izvjesno vrijeme plivaju (močvarno stanište). METAGENEZA . Tu se razvijaju oblici koji se nazivaju CERKARIJE. Jedno vrijeme redije ostaju u regionu respiratorne duplje barskog puža. U spoljašnjoj sredini. Glaveni dio pantljičare na sebi ima kukice koje služe za pričvršćivanje. razvija se stadijum koji se naziva BOBICA. nalazi se vratni dio koji produkuje tjelesne segmente koji se nazivaju PROGLOTISI. Prema tome pantljičara je parazit. RAZVIĆE PREKO ZAJEDNIČKE LARVE . Ukoliko definitivni domaćin (čovjek) bobičavo meso unese u organizam. 5. BESPOLNI TIP RAZMNOŽAVNjA . pri čemu se najčešće smjenjuju bespolni i polni ciklus sa partenogenetskim razvićem. SLOŽENO RAZVIĆE METILjA (rod . On podrazumijeva diobu ćelija roditeljskog tijela koja može biti vrlo intenzivna i tad se radi o pupljenju. Odrasla pantljičara se glavenim dijelom učvrsti za unutrašnji zid crijeva. i ovi oblici provedu jedno vrijeme u regionu jetre. 2. To je najčešće svinja ili goveče. 4.nakon embrionalne faze života. Definitivan razvoj bobice dešava se u organizmu prelaznog domaćina. iz jajnih ćelija. zatim u crijeva. ova larva mora da dospije u barskog puža (prelazni domaćin).ovakav način razmnožavanja naziva se i vegetativni način. Pupljenje se može završiti odvajanjem nove jedinke začetka od roditelja. Nakon što je dospjela u tijelo barskog puža. a najkarakterističniji primjer su morske zvijezde (Asteroidea).ovakvo razviće podrazumijeva smjenu različitih generacija.ovako razmnožvanje podrazumijeva smjenu polnog i bespolnog ciklusa i karakteristično je za dupljare. SLOŽNO RAZVIĆE PANTLjIČARE Odrasli oblik pantljičare živi kao hermafroditini oblik i parazitira u crijevu kičmenjaka. I u ovom slučaju prelazni domaćin mora postojati da bi se ciklus razvića nastavio. SLOŽENA METAMORFOZA .to je takvo razviće koje podrazumijeva promjenu ili preobražaj osnovnog oblika tijela ka određenom obliku. a zatim se učahure i u većini slučajeva čahura se i sasuši. a zatim odlaze u region jetre. ali se može desiti da začeci budu u vezi sa roditeljski tijelom i tada se radi o kolonijama (SUNĐERI). Na tim mjestima metilj živi kao hermafroditni oblik. Samo zadnji tjelesni segment sadrži zrele polne produkte koji se izbacuju van. Jaja koja se razviju u unutrašnjosti ovce. a nakon toga se izbacuju u spoljašnju sredinu. 8 . 6. Iza glavenog. i to u disajnu duplju. koja se naziva Trochofora i nakon toga dalji tok razvića prstenastih glista i mekušaca se razlikuje. Pantljičare koje su karakteristične su svinjska pantljičara ( Tenia solium) i goveđa pantljičara (Tenia saginata). bobica se putem krvotoka unese do unutrašnjeg zida crijeva i na tom mjestu počinje razviće.

MREŽASTO ili RETIKULARNO vezivno tkivo . 2. i po toj mreži koja je bjelančevinastog karaktera. Ponekad na vrhu epitela mogu da budu treplje i to je trepljasti epitel.Pojavljuje se glaveni dio sa šest kukica koji se naziva HEKSAKANTA. ove ćelije mogu slobodno da se kreću. Kod nekih beskičmenjaka (insekti) na površini se luči čvršći kutikularni sloj. Ciklus razvića je sličan kao u prethodnom slučaju.ovo tkivo sadrži „razgranate“ vretenaste ćelije koje se nalaze u jednoj mrežastoj tvorevini. Ova tkiva imaju zaštitnu funkciju i prema građi mogu biti jednostavna ili složena. Hrskavica može imati raznu strukturu mase i u odnosu na taj karakter podijeljena je u tri grupe: 9 .ovo tkivo je nešto složenije. pluća ili neki drugi vitalni organ i početi da rastu i da opterete organizam. i pomoću tih kukica glaveni dio se učvršćuje za unutrašnjost crijeva. Vrlo složeno razviće dešava se kod pseće pantljičare (Tenia ehinococus). Najjednostavnije jeste : 1. jer se u masi ovoga tkiva pojavljuju vlakna koja su specifičan tip veziva. Gornji dio epitela naziva se epidermis i kod životinja nižih kategorija (beskičmenjaci) on je jednoslojan. U masi ovog tkiva pojavljuju se vlakna koja se mogu ukrštati a ponekad su usnopljena u tetivama. a u nekim slučajevima mogu da izazovu smrt. PAČASTO ili GALERTNO . Jednostavni epitel je najčešće jednoslojan. Na ovaj način ciklus razvića pantljičare je završen. Vezivna tkiva To su „dubinska tkiva“ koja nastaju iz središnjeg klicnog lista (mezoderma). 3. Ćelije u epitelu mogu da budu u direktnom kontaktu a ponekad su odvojene tankom međućelijskom masom. Drugi podtip jeste elastično vezivno tkivo i u masi ovoga tkiva mogu da se pojave čvršće tvorevine i tako nastaje hrsksvičavo i koštano vezivno tkivo. Gornji sloj epitela predstavlja „mrtve“ ćelije (Stratum corneum). Ovo tkivi je zastupljeno kod najprostijih metazoa. 3. Kod ptica se pojavljuje žlijezdani epitel koji je karakterističan za njihov jajovod.ovo tkivo prema izgledu i rasporedu ćelija pokazuje sličnost sa prethodnim. Osnovna masa ovog tkiva je limfa. Najčešće je pločast ili cilindričan. bobica se može početi vegetativno razmnožavati tako da svaki dio bobice može izrasti u odrasli oblik. Dijelovi bobice mogu znatno narasti i dospjeti na mozak. Nakon toga izrasta vratni dio pantljičare iza kojeg se produkuju tjelesni segmenti (proglotisi). VLAKNASTO ili FIBROZNO vezivno tkivo . Ovo tkivo nalazi se u limfnim organima čovjeka i nekih životinja. Naziv epitela uglavnom potiče od osobina ćelija koje ga izgrađuje. 2. a kod viših životinja je višeslojan. epitelina tkiva vezivna tkiva mišićna tkiva nervno tkivo Epitelna tkiva Epitelna tkiva imaju malo ćelijskih proizvoda.a ispod je sloj živih ćelija na račun kojih se obnavljaju svi slojevi epidermisa (Stratum germinativum). ali se od njega razlikuje po prisustvu vlakana unutar ćelija. 4. a složeni višeslojan. Postoje jednostavna i složenija vezivana tkiva. OSNOVE HISTOLOGIJE Životinjska tkiva podijeljena su u četiri kategorije: 1. Specijalni podtip ovoga veziva jeste rastresito vlaknasto vezivno tkivo. međutim. a kod složenijih je prisutno u embrionalnoj fazi života i predstavlja prethodni stepen u razviću složenijih vezivnih tkiva.

Krvne ćelije su crvena krvna zrnca .eritrociti i bijela krvna zrnca . Ne sadrži krečne materije.ova hrskavica se najčešće nalazi između kičmenih pršljenova i sastoji se od krupnih kolagenih vlakna i dijelova hijalinske hrskavice. Formiraju se na sličan način kao eritrociti. Za hidrolimfu je karakteristično da nema stalan sastav i ne postoje ustaljeni putevi cirkulacije. Bijela krvna zrnca javljaju se u dva oblika. Crvena krvna zrnca nalaze se samo u krvi kičmenjaka i imaju crvenkastu boju koja potiče od bjelančevine hemoglobina. Po sastavu je veoma slična okolnoj sredini (voda). Ona ima samo djelimično određene puteve cirkilacije a dio ove tečnosti se slobodno razlijeva po tijelu životinje. Bijela krvna zrnca imaju značajnu ulogu u raznošenju hranjivih čestica. Ova tečnost ulazi u organizam i raznosi se po cijelom tijelu sa sobom noseći kiseonik i rastvorene hranjive materije tako da ih cirkulacijom doprema do svih ćelija. Na tim mjestima obavlja prenošenje kiseonika i učestvuje u metaboličkim procesima. rebara. LIMFA Hidrolimfa Ovo je tjelesna tečnost najnižih sistemtskih kategorija (sunđeri i dupljari). ali i kod ptica. HEMOLIMFA 3. Jedna od osobina bijelih krvnih zrnaca jeste fagocitoza. hijalinska ili staklasta hrskavica . fibrozna ili vlaknasta hrskavica . U ovom tkivu nalazi se mineralna materija koja daje najveću čvrstinu ovom tkivu. sastavljen od krvne plazme i krvnih ćelija. a u citoplazmi postoje granule. To su agranulociti ili limfociti. Kod mladih jedinki u srži pljosnatih. Broj eritrocita u krvi je stalnog karaktera u normalnom stanju organizma. nosa. koja je vezana uz njih. a to je sposobnost zahvatanja stranih tijela u krvi.ova hrskavica ima osnovnu masu koja je bjeličasta i providna i u njen sastav ulazi relativno velika količina vode. 3. grkljana itd. Hemolimfa Zastupljena je kod većine zglavkara ali i kod nekih mekušaca. S obirom na složenost građe tjelesne tečnosti se mogu podijeliti u 5 kategorija: 1. 2. CELOMSKA TEČNOST 4. tako da je njihov broj konstantan. 10 . Celomska tečnost Ova tečnost je prisutna u tjelesnim dupljama životinja. To su granulociti ili leukociti. HIDROLIMFA 2. Ona je proizvod organizma i ima uglavnom stalan sastav.u osnovnoj masi ove hrskavice postoji mreža elastičnih vlakana koja izgleda žućkasto i neprozirna je. a kod starijih u srži izduženih kostiju. ali se brzo i obnavljaju. Krv To je tjelesna tečnost sa stalnim sastavom. Limfociti se stvaraju u limfi. Poseban tip elastičnog vezivnog tkiva je koštano tkivo i ono se nalazi samo kod kičmenjaka.leukociti. koja se dijele na dva tipa: leukociti i limfociti. Usljed njihove velike aktivnosti oni se brzo troše (kratko žive). Drugi oblik predstavljaju ćelije sa režnjevitim jedrom. U vezivno tkivo ubrajaju se i tjelesne tečnosti. zastupljena je u ušnoj školjci. Eritrociti se kod embriona stvaraju u slezeni i jetri. KRV 5. eritrociti su eliptični i relativno većih dimenzija u odnosu na sisare kod kojih su okruglasti. Kod nižih kičmenjaka. Svaka vrsta ima karakterističan broj eritrocita koji predstavlja biosistematski karakter vrste.1. mrežasta ili elastična hrskavica . a kod viših životinja dio je zglogava. Ulazi u sastav skeleta hrskavičastih riba. Prvu grupu čine ćelije sa bubrežastim jedrom i bez granula u osnovnoj masi citoplazme.

U toj citoplazmi ima i poprečno . Najveći miociti nalaze se u materici gravidnih krupnijih sisara. masne kiseline i fosfatide. poprečno .prugaste ćelije može biti i veliki broj jedara koja su u najvećem broju raspoređena uz ćelijsku membranu. Unutar poprečno . Globulini su podjeljeni na α. Sva mišićna tkiva vode porijeklo od mezoderma i mogu se podijeliti u tri kategorije : 1. Poprečno . Ćelijski prizvodi su mišićna vlakna (miofibrili) koji imaju osnovnu karakteristiku da se grče i otpuštaju . broj ovih vlakana može biti različit (od nekoliko desetina do nekoliko stotina).prugastih mišićnih vlakna. Dakle. Albumini služe kao gradivna osnova za bjelančevine u organizmu. srčano mišićno tkivo. Bjelančevine u plazmi su ALBUMINI. U organizmu može da se nađe zajedno sa krvi samo u regionu najsitnijih sudova kapilara.U krvi su prisutne krvne počice – TROMBOCITI. a masne supstance vezane su za holesterole. Debljina ovih vlakana zavisi od mnogih faktora.prugasta mišićna vlakna se dugačka.prugaste mišićne ćelije. holesterol. jer se na njemu naizmjenično smjenjuju svijetle i tamne pruge. Najčešće imaju pločast oblik a značajni su za proces koagulacije. β i γ globuline. γ globulini služe kao gradivna supstanca za antitijela krvi. i ova tkiva uglavnom grade unutrašnjost tijela životinja. Svako pojedinačno mišićno vlakno ima poprečno . ali su najznačajniji kondicija i starost jedinke. i zavisi od rada poprečno prugastih mišića koji ih izgrađuju. zajedno sa poprečno prugastim mišićnim vlaknima. Ugljeni . a ujedino i troše najveću energuju. Mišićna vlakna koja obavljaju najveći rad.hidrati uglavnom su vezani za ukupnu glikoznu masu. POPREČNO PRUGASTO MIŠIĆNO TKIVO Osnovnu jedinicu ovog tkiva čine poprečno . MIŠIĆNO TKIVO Sva mišićna tkiva bez obzira kojoj vrsti pripadaju sastavaljnjna su od različitih tipova mišićnih ćelija koja predstavljaju osnovnu morfološku i fiziološku jedincu tkiva. Mišićna vlakna u ćelijama (miociti) pružaju se paralelno sa uzdužnom osovinom ćelije. izdužena i pri bazama zaobljena. ovo je najznačajnije o glatkom mišićnom tkivu.prugasto 2. LIMFA To je takođe tjelesna tečnost koja je dosta slična krvi. Dužina i debljina ovih vlakana je različita. ali se od nje razlikuje po boji jer je mutna i ne sadrži eritrocite. GLOBULINI i FIBRINOGEN. GLATKO MIŠIĆNO TKIVO Ova tkiva kao osnovnu jedinicu imaju ćeliju miocit. Najzastupljenija bjelančevina u krvi je globulinski fibrinogen. Oko ovih jedara nalazi se citoplazma u kojoj se nalaze ostale organele karakteristične za sve ćelije. On se prilikom koagulacije transformiše u želatinoznu masu na rani. U zavisnosti od veličine. glatko 3. jer se u njoj nalazi bjelančevina koja se naziva mioglobin. Citoplazma unutar ovih ćelija je crvenkasta. Svako pojedinačno vlakno sastoji se od tankih dijelova (miofilamenti). imaju najdeblja tkiva.prugasti karakter. U sastav krvi ulazi i krvna plazma koja je međućelijeska žućkasta tečnost i glavni organiski sastav u njoj su bjelančevine. SRČANO TKIVO 11 . koji se javljaju samo kod kičmenjaka i to nisu ćelije već fragmentirani dijelovi koštane srži. α i β globulini prenose hormone.KONTRAKTILNOST.

NADALNOM dijelu koji je pod uticajem nevoljnog dijela nervnog sistema. 12 . Duži nastavci pri kraju se još i granaju. a osobina da se nadražaji prihvate i provode jeste provodljivost. Osnovnu morfološku i fiziološku jedinicu čini neuron (neurocit). to je fiziološka regeneracija.EKTODERMA. a duži su neuriti (aksoni). gdje se obnavljaju dijelovi tijela najćešće izgubljeni slućajnim oštećenjem. i na račun tog blastema stvaraju se nedostajući dijelovi tijela. Poseban oblik regeneracije jeste traumatološka regeneracija. Iznad mjesta koje je oštećeno stvara se regeneracioni blastem. Primjer za ovakav tip regeneracije jeste obnavljanje noktiju. koja je tanja i često u obliku mreže.neurofibrili koji su osnov provodljivosti. NERVNO TKIVO Ovo tkivo predstavlja jednu kategoriju životinjskih tkiva. Ukoliko se nedostajući dijelovi tijela obnavljaju u jednom normalnom procesu. Kao i nervne ćelije i neuroglijske ćelije vode početno porijeklo od spoljašenjeg klicinog lista . gdje se prvo diferenciraju klicini listovi (ekto. zaštitnu i trofičku funkciju (preko njih se vrši ishrana neurocita). Upravo zbog toga nervno tkivo ima malu ili gotovo nikakvu moć obnavljanja. REGENERACIJA Ovaj proces predstavlja uspostavljanje nedostajućih dijelova tijela. što znači da se grči i opušta i kada mi ne mislimo na to. čime se povećava moć prihvatanja nadražaja.Srčano tkivo ima poprečno-prugasti karakter. Ova osobina naziva se nadražljivost ili IRITABILITET. Svi regenerativni procesi mogu se posmatrati slično srastanju rana. Tok regeneracije potpuno je različit od toka embrionalnog razvića. Neurociti (neuroni) mogu biti različite veličine. gdje se kod nekih životinja može obnoviti cijeli dio tijela (rep guštera ili krak morske zvijezde). Unutar neurona su nervna vlakna . Glavne funkcije ovih ćelija se odnose na potpornu. organi i sistemi organa. i sastavljeno je od jako diferenciranih ćelija koje imaju specifične produkte u njima. U citoplazmi neurita nalazi se Nislova supstanca koja je građena od ribonukleoproteina i ova supstanca se smatra osnovom pamćenja. a zatim iz tih slojeva nastaju tkiva. jer se stalno grči i opruža zahvaljujući tzv. Kraći i deblji su dendriti. Neurociti primaju nadražaje iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma i te nadražaje provode do CNS-a. bilo da su to izgubljeni ili oštećeni dijelovi. i od osnovnog poprečno-prugastog mišićnog tkiva se razlikuje. jer mišićna vlakna u srcu obrazuju srčanu muskulaturu. Drugi tip je reparativna regeneracija. ali bez obzira na to ove ćelije imaju kraće i duže citoplazmatske nastavke preko kojih najčešće prihvataju nadražaj. Ovo tkivo ima veliku radljivost (kontraktilnost). Pored ovih ćelija u nervnom tkivu se nalaze i neuroglijske ćelije koje nisu nosioci nervne provodljivosti. ali ih i u obrnutom smjeru provode do mjesta reagovanja. endo i mezoderm).

2. 1. Kod životinja nižih sistematskih kategorija (neki beskičmenjaci) skelet se nalazi sa vanjske strane tijela i predstavlja vanjski ili egzo skelet. 12. Ova dva tipa skeleta imaju različito embrionalno porijeklo. -Kožni sistem -Skeletni sistem -Mišićni sistem -Endokrini sistem . 4. a kod sisara. ali je u embrionalnoj fazi razvoja jednoslojan. 3. i u njemu se izdvajaju dva sloja: 1. krljušti riba. Među žlijezdanim organima karakteristične su suzne. Npr. za vanjski skelet je ljuska puža ili oklop rakova. ženki. a endoskelet je mezodermalnog porijekla. Ispod epidermisa se nalazi vezivni sloj. 10. 14. 13. 5.. 13 . znojne. Tkiva koje prethode obrazovanju organa sastavljena su od skupa ćelija koje obavljaju sličnu ili istu u organizmu.corium) -unutrašnji sloj .sistem organa sa unutrašnjim lučenjem -Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka -Sistem organa za varenje -Sistem organa za disanje -Nervni sistem -Čulni organi –Nadražljivost (iritabilitet) -Cirkulatorni sistem -Polni organi -Ženski reprouktivni sistem -Muški reprouktivni sistem Kožni sistem Ovaj sistem čine tri sloja: -spoljašnji sloj .organizam. krzno ili korijum. građen je od potpornog tkiva i to je potkožno dubinsko tkivo (lat. kandže. mirisne žlijezde. a zatim ista ili slična tkiva obrazuju organe i sisteme organa koji zajedno čine jedinstvenu cjelinu . perje.OSNOVE ORGANOLOGIJE Organologija je nauka koja proučava organe i sisteme organa. prema potkožnom tkivu nalazi se takođe i vezivni sloj.to je sloj vezivnog tkiva koji predstavlja krzno (lat. čvrstinu i zaštitu organima. Treći sloj kože je potkožno tkivo ili subkutis. 8. je višeslojan. dlake. prema epidermisu (spoljašnjosti) se nalazi papilarni sloj rastesitog veziva. Među karakteristične rožne organe kičmenjaka ubrajaju se npr. 9. -središnji sloj . lojne. osim kod kopljaste ribice.. 11. a među njima se nalaze i pigmentne ćelije.sačinjen je od epitelne pokožice (lat. Skeletni sistem Osnovna osobina skeletnog sistema jeste da daje oblik.to je najdublji sloj kože prema unutrašnjosti organizma. 2. nokti. ali je on mrežast ili retikularan i u ovom sloju nalazi se veliki broj krvnih ćelija. I ovaj sloj građen je od vezivne komponente. 7. Gornji sloj ili epidermis kod svih kičmenjaka. subcutis). epidermis). ali u tom vezivu ima elemenata masnog tkiva. Egzoskelet je ektodermalnog. Kod kičmenjaka postoje skeletni elementi unutar organizma i to je unutrašnji ili endo skelet. U koži kičmenjaka mogu se javiti različiti kožni organi i obuhvataju 2 grupe kožnih organa: rožni i žlijezdani. 6. aktivne su još i mliječne žlijezde.

To se posebno odnosi na kornjače koje imaju zaštitne ploče u vidu oklopa. šaran itd. kao npr. kod gmizavaca je neparna i kod ptica je parna. a to je HORDOIDNI skelet. unutrašnji skelet može da bude hrskavičav ili koštan. U mišićima mogu da postoje tzv. 4.ovaj skelet obuhvata koštane elemente u nivou prednjeg dijela crijeva. ali se sastoji od dva režnja. kod riba. To su ribe pastrmka.ovaj skelet čine kičma. Štapićastog je oblika i leži u nivou uzdužne ose tijela. Kosti koje pripadaju ovom skeletu povezuje glaveni i trupni region. kao i mnogobrojne kosti u tim regionima 2. 3. a poprečno-prugasti mišići najčešće grade skeletni sistem mišića. On se javlja u ranim embrionalnim fazama razvića skeleta kičmenjaka.Razviću endoskeleta prethodi razviće jednostavnijeg oblika unutrašnjeg skeleta. crijevnog zida. koje luče hormone (kod kičmenjaka u krvi) i ti hormoni imaju specifičan uticaj na organizam. električni organi. ali i kod nekih jedinki koje pripadaju gmizavcima. KOŠTANE ribe (Osteichtyes) Među hrskaviče ribe spadaju mnogobrojne ajkule i morski psi. a kod sisara je najčešće neparna. Mišićni sistem Ovaj sistem uglavnom čine dvije grupe mišića: -glatki -poprečno-prugasti Glatki mišići učestvuju u izgradnji najvećeg broja unutrašnjih organa.tiroksin je značajan za promet materije i energije . posebno kod riba . mišiće visceralnog dijela tijela. Kod razlličitog broja kičmenjaka.kosti koje čine skelet udova obuhvataju veliki broj pojedinačnih kostiju. Kod mladih jedinki reguliše i rast. Među značajnim žlijezdama s unutrašnjim lučenjem ja štitna žlijezda (Glandula thyroidea).Pisces. Produkti lučenja žlijezda (hormoni) u krv dospijevaju bez posebnih odvodnih kanala. kao i ribe koje se nazivaju koštanim ribama. HRSKAVIČAVE ribe (Chondrichtyes) 2. Ti organi uglavnom imaju poprečn-prugastu strukturu. Skelet udova (ekstremiteta) .metabolizam. Ova žlijezda javlja se kod svih kičmenjaka ali je kod riba relativno mala. Osovinski skelet . Obzirom na građu tog skeleta. kod vodozemca je parna. Visceralni skelet .sistem organa sa unutrašnjim lučenjem U sastav ovog sistema ulaze žlijezde sa unutrašnjim lučenjem. ali se generalno može reći da su to kosti ramenog i karličnog pojasa. Kao primjer postojanja elektriciteta u mišićima može se navesti električni som (Malopterus electricus) koji pripada nižim kičmenjacima. Njen hormon . 14 . mišiće krvnih sudova. Mišićni sistem obuhvata mišiće glave. Kožni skelet – ovaj tip skeleta je razvijen kod nižih kičmenjaka. kao što su neki organi kod riba. između nervne cijevi i crijeva. a to su : 1. Kožnu muskulaturu čine mnogobrojni mišići kože. U oba ova slučaja izdvajaju se kosti pokretnog i nepokretnog dijela. Skelet kičmenjaka čini više cjelina: 1. ribe se mogu podijeliti u dvije velike potklase. mišiće urogenitalnih sistema. Endokrini sistem . ali su na neki način predodređeni za produkciju elektriciteta. lobanja.

Hormoni grudne žlijezde utiču na razvoj skeleta i polnih žlijezda. a poslije nastupanja polne zrelosti ona se reducira. i u tom regionu smještene su žlijezde koje luče sekrete i pomažu u ukupnom razlaganju hrane. Kod njih se iz ždrijela nastavlja jednjak i želudac. Posebno su značajne u jajnicima ženke. Prvi dio sistema za varenje gdje se odigrava samo djelimično varenje su usta. dok se njegova funkcija kod viših kičmenjaka gasi nakon embbrionalne faze života i mijenja ga definitivni bubreg . Pored toga on ubrzava rad srca. U građi hipofize učestvuje jedan dio koji pripada ventralnom (donjem) zidu međumozga. Mezonefros. U okviru ovog sistema nalazi se i gušterača preko koje se luče homoni koji učestvuju u metabolizmu ugljenih hidrata.To su respiracijska ili disajna mjesta. gdje se odigrava vanćelijski tip varenja ili ekstracelularno varenje. Hipofiza luči u krv više hormona. 2. Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka Glavni ekskretorni organ kičmenjaka je bubreg. Intersticijalne žlijezde se nalaze u gonadama. Crijevni sistem kod kičmenjaka (cijelom dužinom) je obložen endodermalnom sluzokožom. Prednji dio tankog crijeva predstavlja dvanestopalačno crijevo. i kod razčičitih grupa kičmenjaka različito funkcioniše. srednji ili primarni bubreg. Nadbubrežni dio luči adrenalin koji povećava krvni pritisak. Kod suvozemnih kičmenjaka škržni prolazi se gube. a drugi dio je žlijezdani i porijeklom je čak iz usne duplje. Mokraća pri izbacivanju van dolazi u jedan „depo“ koji je kod kičmenjaka najviših sistematskih kategorija mokraćna bešika. a to su nefridije. Kod sisara. Glavnina varenja obavlja se u prednjem dijelu tankog crijeva. Javlja se u najranijim fazama embrionalnog života jedinke. vodozemaca. kao i na normalno razviće uterusa i mliječnih žlijezda sisara. i radi se o tzv.ovulaciji. Najznačajniji hormon je hormon rasta. značajno reguluše otrovne materije u krvi. po čemu je i dobila ime. Ipak većina istraživača smatra da se glavnina probave dešava u srednjem crijevu. a iznad grudnice. gmizavaca. ispred srca. Gornji dio je režanj epifize koja je prvobitno predstavljala neparno oko kičmenjaka i hormoni epifize utiču na rad polnih žlijezda. Nadbubrežne žlijezde su parne tvorevine smještene u blizini bubrega. Jedinstvo polnog i ekskretornog sistema jedinki predstavlja urogenitalni sistem. Iza usta dolazi ždrijelo. Tanko crijevo se nastavlja u debelo crijevo (završno crijevo). Sistem organa za varenje Najsloženiji i najviše diferenciran je sistem organa za varenje kod kičmenjaka. Bubreg tokom svog razvića prolazi kroz više razvojnih faza: 1. Njegova građa je najčešče oblika dva kanalića koji morfološki odgovaraju ekskretornim organima nižih kategorija. Međububrežni dio luči hormon koji djeluje na povećanje otpornosti organizma. a utiče i na pretvaranje glikogena u jednostavnije oblike šećera iskoristivih za organizam. kod mladih jedinki je dobro razvijena. Posebna diferenciranost odnosi se na crijevni dio. a sami 15 . a kod sisara se nalazi u predijelu grudi. Ove žlijezde su građene od međububrežnog i nadbubrežnog dijela.metanefros. Pronefros predstavlja prvi razvojni stadijum. U želudcu se vrši razlaganje bjelančevinaste komponente pod uticajem ždrijelnog soka u kiseloj sredini.ova žlijezda je parna kod riba. Kod riba i vodozemaca funkcioniše cijeli život. i način disanja je prilagođen na kopneni način života. Iza želudca nastavljaju se pojedini dijelovi crijeva. prednjem režnju bubrega. i osnovna karakteristika bubrega je da iz krvi izdvaja nepotrebne supstance i kao mokraću ih izbacuje iz organizma. a drugi hormon uglavnom učestvuje u regulaciji krvnog pritiska i sazrijevanju jajne ćelije . i ti prorezi otvaraju se prema spoljašnjoj sredini. Kod nižih kičmenjaka u ždrijelu se javljaju škržne kese koje predstavljaju evaginacije ili uvrat prednjeg dijela crijeva. i on utiče na pojavu polne zrelosti jedinke.Grudna žlijezda (Thymus) . gdje se luči hormon folikulin.

U sastav ovog sistema ulaze posebno građene nervne ćelije koje imaju izdužene neurite. Završni dio slijepog crijeva je analni otvor životinja. tj. odnosno do mjesta reagovanja na nadražaj. 16 . krvni pritisak. Najznačajnije autonomni ili vegetativni NS koji kontroliše visceralni dio tijela . Srednji dio mozga ne trpi značajnije promjene dok se zadnji mozak (Rombencephalon) diferencira u moždani most (pons). Kod kopnenih kičmenjaka razvili su se razni oblici pluća. odnosno razmjena gasovitih supstanci. a provodni putevi između tih nervnih centara (receptora i efektora) predstavaljaju PNS (periferni nervni sistem).Respiratorni procesi se dešavaju u naborima. a put kretanja je primanje nadražaja. Bijela masa potiče od marginalnog dijela nervne cijevi i nalazi se u središtu velikog i malog mozga. U odnosu na to kojoj sistemtskoj kategoriji pripadaju. Nervni sistem Nervni sistem predstavlja posebnu cjelinu organizma. Kod ptica u plućima postoje vazdušne kese u kojima uvijek cirkuliše svježi vazduh.CNS i PNS.početak ovog dijela crijeva diferenciran je u slijepo crijevo. a u kičmenoj moždini nalazi se periferno od središnjeg dijela koji izgrađuje siva nervna masa. Kod kopnenih kičmenjaka viših kategorija javljaju se vrlo složena pluća. Ti snopovi predstavljaju specijalizovane nerve. a nervna vlakna ga prenose do EFEKTORA ili MOTORNIH NEURONA. a na kopnu pluća. a jedan njegov dio ili režanj učestvuje u disajnim procesima posebno kada su uslovi za život nepovoljni. pražnjenje crijeva. pojedini vodeni organizmi imaju različito građene škrge. Zajednički naziv za sva mjesta koja reaguju su EFEKTORI. kičmenjaci imaju dva osnovna tipa respiratornih organa.visceralne funkcije. Primljeni nadražaj se prenosi do mjesta reagovanja. Od prednjeg mozga se razvija veliki mozak (Telencephalon) i međumozak (Diencephalon). Na leđnoj strani tijela takođe postoje centri koje leže dublje u unutrašnjosti.bronhiole. a konačni disajni proces. Oni primaju nadražaj senzitivnih neurona i prenose ga na motorne. Kičmenjaci imaju cijevast nervni sistem sastavljen od mozga i kičmene moždine. Pored toga čine ga i ganglije koje predstavljaju skupove nervnih ćelija. RECEPTORNIM ili SENZITIVNIM neuronima označavaju se nervne ćelije koje primaju nadražaj. zadnji mozak (Rombencephalon) i kičmena moždina (Medulla spinalis). koja se sastoje od glavnih disajnih puteva. odigrava se u završnim mjehurastim tvorevinama koje se zovu alveole. Nadražaj se primi preko čulnih organa i to preko njihovih receptornih dijelova. lučenje crijevnih sokova. prevođenje do nervnog centra i od nervnog centra do mjesta koje reaguje. U vodi funkcionišu škrge. a to su bronhiije koje se granaju u sitnije ogranke . znojenje. Nervni sistem se dijeli u dvije komponente . PNS u kontaktu je sa CNS-om i čine ga kranijalni i spinalni nervi.ribe (dvodihalice)) u disajnim procesima učestvuju i dodatni organi kao što je riblji mjehur. Posrednik između receptora i efektora je nervni sistem. u moždanim jedrima i u središtu kičmene moždine. koja služi za primanje nadražaja iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma. On je povezan sa prednjim crijevom. održavanje tjelesne temperature i još mnoge druge funkcije u organizmu. mali mozak (cerebellum) i produženu moždinu (medulla oblongata). Sistem organa za disanje S obzirom u kojoj životnoj sredini žive. i ti neuriti su vrlo često građeni u snopovima. CNS obuhvata mozak (Encephalon) i kičmenu moždinu (Medulla spinalis). Najprostije građena pluća su kod vodozemaca i gmizavaca i kod njih je unutrašnja strana pluća naborana. Kod nekih nižih kičmenjaka (Pisces . Siva masa se nalazi na periferiji velikog i malog mozga. a u sredini se nalazi plućno tkivo. CNS čini prednji mozak (Prosencephalon). ASOCIJATIVNI neuroni su nervne ćelije koje se nalaze u nervnim centrima. njega izgrađuju siva i bijela masa. Pravac kretanja primljenih nadražaja uvijek je isti i u jednom smjeru je. gastrointestinalni trakt. Bez obzira o kojem tipu nervnog sistema je riječ.

Portalni sistem između arterija je prisutan u bubregu. SVIJETLOSNO ČULO .Čulni organi Su visoko specijaliovani i uvijek su u vezi sa nervnim sistemom. vida. položaja tijela u prostoru itd. 1. a venski portalni sistem prisutan je u jetri. U KVS kao cirkulatorna tečnost se javlja krv koja teče od srca prema unutrašnjosti organizma (oksidovana krv). Opšta čula obuhvataju ona čula koja primaju opšte nadražaje iz spoljašnje sredine ili unutrašnjosti organizma. Nadražljivost (iritabilitet) Kod najjednostavnijih životinja (protozoa) uglavnom cijelo protoplazmtičko tijelo reaguje na nadražaje a kod višećelijskih životinja najčešće postoje dvije grupe čulnih ćelija koje čine određeno čulo sposobno da reaguje na specijalne nadražaje. ukusa. REAKCIJA ŠOKA – ova reakcija bazira se na sposobnost životinje da razlikuje draži različitog intenzieta 2. a to su opšta i specijalna čula. čulo sluha. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima ukusa. i to je portalni sistem krvotoka. organi bočne linije kod riba. ali može da teče i u suprotnom smjeru. temperature. KVS se može podijeliti na mali i veliki krvotok.čulo ravnoteže. moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih funkcija. bočnim organima kod riba itd. Kod kičmenjaka čulne ćelije su grupisane u čulne organe. ravnoteže itd. U sastav čulnih organa ulaze različiti tipovi čulnih ćelija: 1. dodira. postoji nekoliko tipova čula kičmenjaka: 1. KVS čine srce i krvni sudovi (kapilari. ova čulna ćelija primljeni nadražaj ne odvodi kao što čini primarna čulna ćelija. Prenošnje draži kod jednoćelijskih životinja vrši se u svim pravcima istim intenzitetom. a brzina prenošenja nadražaja zavisi od njegove jačine i intenziteta. Cirkulatorni sistem Ovaj sistem se može podijeliti na kardiovaskularni sistem (KVS) i limfi (LVS). Čulni organi kičmenjaka – postoje dvije grupe čula.čulo osjećaja bola. arterije. Npr. PRIMARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje primaju nadražaj preko posebnih vlakana i preko drugog pravlakna prevode primljeni nadražaj do nervne ćelije. MEHANIČKA ČULA . HEMIJSKA ČULA . Posebno je specijalno prenošenje svijetlosnih draži. sluha. Ovim čulima pripadaju čulo mirisa. 2. pritiska. ali se kapilarna mreža može naći i između dvije ili više arterija ili vena. Kod protozoa (bez obzira o kojoj se draži radi).oko 2. S obzirom na draž koja draži ove čulne organe. vene). ORJENTACIONA REAKCIJA – u ovom slučaju životinje reaguju tako što se kreću u pravcu odakle draž dolazi. prema srcu (redukovana krv). taktilna čula i sva druga čula koja reaguju na mehaničke draži. SEKUNDARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje su građene od epitelijalne ćelije koja se modifikovala u čulnu ćeliju. Mali krvotok obuhvta cirkulaciju od srca ka plućima i to je pulmonalni dio dok veliki krvotok obuhvata cirkulaciju u ostale dijelove organizma. donje).čula mirisa (nos) i ukus (jezik) 3.podrazumijevaju grupisane receptore koje su najčešće smješteni u regionu glave. Najčešće se protozoa kreće u pravcu svijetlosti. 17 . sluha. -opšta čula . međutim. LVS čine limfni kapilri i veći limfni sudovi. tj. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima mirisa i vida. kretanje paramecijuma u električnom polju vrši se od kuda dolazi draž. Najsitniji krvni sudovi nalaze se na prelazu između arterija i vena i na tim mjestima grade kapilarnu mrežu. -specijalna čula . već ih predaje ograncima dendrita (prve nervne ćelije.

a prema unutrašnjosti se nalaze kora i srž janika. U ženskom polu jajnu ćeliju preko jajovoda odvode u sredinu gdje se ostvaruje kontakt sa spermatozoidima. U sistemu krvotoka postoji imuni sistem pomoću kojeg je omogućena djelimična. i na njemu se razlikuju kora i srž. Treći dio reproduktivnog sistema ženki je usmina ili vagina i to je ženski spoljašnji organ preko koga se 18 . koje u procesu fagocitoze zahvataju strana tijela koja su dospjela u organizam. U vezi sa izvodnim kanalima stoje i druge žlijezde. ali je ona slabija. i to u ženskom polu oogeneze. Kod mnogih. Polni organi U polnim organima mužjaka i ženki kičmenjka nastaju polne ćelije ili gameti. Polne žlijezde u principu počinju funkcionisati znatno kasnije nakon rođenja i doba polne zrelosti je različita kod pojedinih životinja.COR. dok u muškom poli u procesu spermatogeneze nastaju spermatozoidi. vratnog dijela (grlića) i suženja materice. U jajniku se nalazi supstanca koja se naziva hilus i to je dio koji ima funkciju u ostvarenju kontakta krvnih sudova i nerva. spoljašni polni organi ženki Jajnici se nalaze u karličnoj duplji i od njihovog spoljašnjeg sloja vrši se izdvajanje ishodišnih ćelija (oogonije) koje se u procesu oogeneze transformišu u zrele jajne ćelije. Ženski reproduktivni sistem Ovaj sistem sastoji se od tri kompomente: 1. a u pauzama kontrakcija ne postoji nikakav zastoj krvotoka već se ona mišićnim kontrakcijama u kontraktilnim centrima sudovnog sistema potiskuje dalje. materica i usmine) 3.jajnici 2. genitalni trakt (jajovodi. ili kompletna odbrana organizma od uticaj štetnih agenasa. Od jajnika do materice postoje tvorevine koje se nazivaju jajovodi i preko kojih se vrši distribucija jajnih ćelija. Jajnik je građen od spoljašnjeg dijela. Osnovnu karakteristiku imunog sistema čine ćelije – limfociti. koja luči bjelančevinasti sekret i taj sekret se sjedinjuje sa produkovanim spermatozoidima i obrazuje jedinstvenu spermanu tečnost. parne gonade . Nakon toga perioda nastupa menstrualni ciklus koji obuhvata niz promjena na materici i te promjena uglavnom su vezane za uticaje hormona i dešavaju se otprilike svakih mjesec dana. Supstance koje povezuju ćelije imunog sistema se CITOKININI i ta povezanost je naročito izražena među limfocitima. Dio tijela materice tokom reproduktivne faze života podložan je djelovanju hormona (28 dana). a to su ESTROGEN i PROGESTERON. U procesu gametogeneze.centralni dio ovog sistema i sastoji se od : tijela. a polni sistem i ekskretorni organi čine jedinstveni urogenitalni sistem. U sintezi ovih hormona djelimično učestvuje i hipofiza. Druga uloga jajnika jeste endokrina funkcija koja se zasniva na sintezi ženskih hormona. odakle se izbacuje u vanjsku sredinu i na taj način ostvaruje se jača veza sa bubregom nego što je to slučaj kod ženki. Osnovna funkcija mu je intenzivna produkcija progesterona i uticaj na definitivnu zrelost jajnih ćelija. približno nižih kičmenjaka (vodozemci) izvodni kanali polnih ekskretornih organa izlijevaju se u dio crijeva i to u tvorevinu koja se naziva kloaka. polna žlijezda predstavlja jajnik. gdje takođe postoji veza. U ovome sistemu postoji i supstanca koja se naziva žuto tijelo koja predstavlja žlijezdu privremenog djelovanja i javlja se svakih mjesec dana tokom reproduktivne faze života. Kod sisara jajovod na završetku obrazuje proširenje koje se naziva materica (uterus). te se u crijevni sistem završava analnim otvorom. Kod mužjaka je to prostata. Materica . Kod sisara kloaka se još u embrionalnoj fazi života podijeli. Kod ženki. Spermalna tečnost se preko posebnih vrpci odnosi u VOLFOV kanal. nastaju jajne ćelije. koje ritmičkim kontrakcijama potiskuje oksidovanu krv. Muške polne žlijezde (sjemenici/testisi) su parne tvorevine koje su slične kao i jajnici.Osnovni pulsirajući organ cirkulacije je srce . Kora jajnika sadrži mnogobrojne ishodišne ćelije (oogonije) koje se kasnije dijele i od njih nastaje dublji sloj jajnika (srž) i izuzetno je bogat krvnim sudovima.

pomoćne žlijezde 4. Ekskrecija ili lučenje žlijezda obuhvata više faza od kojih su značajnije faze primanje sokova i sirovina za sintezu. Prostata je smještena u maloj karlici i svojim baznim dijelom podupire dno mokraćne bešike. Od testisa polaze odvodni kanalići. Fermenti se nalaze u tečnoj masi a jedno od značajnih lučenja sokova zajedno sa fermentima dešava se iz crijevnih žlijezda. ISHRANA – kod jednoćelijskih životinja varenje hrane se obavlja unutar jedne ćelije i to je intracelularni tip varenja ili unutarćelijsko varenje. sistem izvodnih kanalića 3.abdominalnoj duplji. dok vršnim dijelom dopire do gornje površine urogenitalne membrane. Te životinje mogu da budu ektoparaziti i nalaze se na spoljašnjosti tijela domaćina ili su to endoparaziti koji žive u unutrašnjosti tijela. testisi . prostata i bulbouretralne žlijezde. Muški reprouktivni sistem Ovaj sistem čine četiri komponenete: 1. Načini uzimanja te hrane su različiti. Bulbouretralne žlijezde u toku seksualnog odnosa produkuju sekret i taj sekret utiče na lakšu kopulaciju spoljašnjih genitalnih organa ženki i mužjaka.parne gonade 2. a posebno kod kičmenjaka. OSNOVNE FUNKCIJE U ORGANIZMU 1. Kod višećelijskih životinja. Nakon što je hrana unijeta u organizam započinje njeno varenje gdje dolazi do razlaganja i iskorištavanja hranjivih čestica. Aktivnošću prostate (mišićnom aktivnošnoću) doprinosi se istiskivanju sekreta prilikom ejakulacije. Među njima je i kanalić koji stalno. Spoljašnji genitalni organ mužjaka je penis i preko njega se ostvaruje kontakt sa ženskim reproduktivnim sistemom. Ovo razlaganje se dešava pod uticajem sokova pljuvačnih žlijezda. Hrana se preko jednjaka i ždrijela doprema u želudac gdje se u kiseloj sredini nastavlja proces razlaganja. masa hrane se unosi preko usnog otvora u probavni sistem i to je vanćelijski ili ekstracelularni tip varenja. ali i bjelančevinaste. Ovo razlaganje dešava se pod uticajem enzima i fermenata koji utiču na promjenu osnovnog sastava. Kod unošenja hrane u digestivni sistem kičmenjaka dešava se razlaganje koje može biti djelimično ili potpuno u pojedinim dijelovima ovog sistema. Dalje se razlažu ugljeno-hidratne komponenete. Kod različitih životinja ti fermenti su različiti i specifični.ostvaruje veza sa unutrašnjim genitalnom sistemom ženki. karnivore. a masne supstance fermenti iz grupe lipaza. Već u ustima kičmenjaka se dešava djelimično varenje hrane i to samo ugljenohidratne komponente. Ugljene hidrate razlažu fermenti iz grupe karbohidraza. Prema tome predstavlja kopulatorni organa ali i važan dio porođajnih puteva. U tom kanalu spermatozoidi se čuvaju i tu provode vrijeme do ejakulacije. u jednom kontinuiranom procesu prima definitivne spermatozoide iz testisa. a kasnije u toku života spuštaju se niže u tvorevine koje se nazivaju mošnice . naslonjene na zadnji zid mokraćne bešike. spoljni kopulacioni organ Prvobitno testisi nastaju u trbušnoj . Životinje uzimaju razne tipove hrane (herbivore. koji u tom trenutku imaju oplodnu moć. u koje se ubrajaju sjemene kesice. Fermenti razlažu hranjivu masu a nerazloženi dijelovi se izbacuju van. 19 . omnivore). a zatim stvaranje sekreta sa fermentima i na kraju sama faza izlučivanja sekreta. Jedan od značajnijih kanala je i sjemevod koji omogućuje pražnjenje i evakuaciju spermatozoida. U reproduktivnom sistemu mužjaka značajne su i pomoćne žlijezde. Neke od tih životinja su parazitski oblici i uzimaju gotovu organsku hranu od domaćina. Bjelančevinaste komponente se počinju razlagati pod uticajem fermenata iz grupe proteinaza i razlaganje se vrši do nivoa peptidnih lanaca. Osnovna funkcija testisa jeste da se iz epitela ovih tvorevina izdvajaju ishodišne ćelije koje u procesu spermatogeneze rastu i umnožavaju se i na kraju iz njih formiraju se spermatozoidi. Sjemene kesice su parne tvorevine.Scrotum.

Generalno se može reći da životinje koje uzimaju biljnu hranu imaju duži probavni trakt. prisutne su bakterije koje nisu štetne ali pomažu proces razlaganja hrane. koji žive u vodi respiratorni organi su škrge različite složenosti i građe. Bjelančevine. specifične tvorevine. U usnoj duplji se stvori negativni pritisak. To je proces koji obezbjeđuje organizmu neophodni kiseonik. 20 . Kod beskičmenjaka pluća su rijetka. Kod kopnenih puževa škrge su “zakržljale”. Maksimum razvijenosti pluća je kod ptica (AVES) i kod sisara (Mammalia). koje kao respiratorni organi funkcionišu u vodenoj sredini. Kod gmizavaca (REPTILIA) pluća su nešto složenije građe. a kontrakcije i pokretanje krvi obavljaju se zahvaljujući mišićnoj akciji srca. U zidovima alveola je kapilarna mreža. a sa druge strane sa spoljašnjom sredinom. koja su uglavnom kesastog oblika. a istovremeno se vezuje potrebni kiseonik iz vode. listasta pluća. Kod vodozemaca (AMPHIBIA) pluća imaju glatke zidove ili su ta pluća izdijeljena naborima koji formiraju plućne komore. Ovakav primjer raznošenja čestica po tijelu sunđera gdje se čestice na jednom mjestu vežu zatim se raznose po organizmu i na određenim mjestima se otpuštaju. koje predstavljaju rezervoare svježeg vazduha. a rjeđe su cjevasta. ali su još više izdijeljena. a kao respiratorna mjesta funkcioniše tjelesna duplja. odnosno spoljašnjeg sloja tijela. a unutrašnje disanje se obavlja izmedu krvi i tjelesnih tečnosti u organizmu. ugljeni-hidrati i masti dospijevaju u jetru i nakupljaju se u limfnim sudovima. Razlaganju hrane pomaže i žuč. Kod kopnenih organizama respiratorni organi su pluća. kao i sve ostale funkcije obavlja jedna ćelija. Transport hranjivih čestica u organizmima različitih životinja je različit. Kod raznih životinjskih kategorija to su različite. čime se ukupna respiratorna površina povećava. odnosno razlike u pritiscima izmedu spoljašnje sredine i unutrašnjosti organizma veže kiseonik iz vode. Kod beskičmenjaka. uz pomoć difuzionog pritiska. Najjednostavniji način transporta susreće se kod dupljara gdje je prenošenje hrane neposredno od ćelije do ćelije (preko klicnih listova). ili su to pluća. Mnogi insekti koji žive u vazdušnoj sredini respiracijske procese obavljaju trahejama ili dušnjačkim cijevima. Kod mnogih kičmenjaka. a bronhiole se završavaju slijepo. gdje se vrše respiracijski procesi. preko tzv. To su tzv. Unutrašnjost pluća je razgranata ili naborana. Razmjena gasova obavlja se na respiracijskim mjestima u organizmu. Površina alveola je jako velika i u odnosu na površinu pluća mnogo veća. Kod ptica. Kod kopnenih kičmenjaka. alveolama. Traheje ili dušnjačke cijevi. a posebno masna supstanca i ti limfni sudovi ulijevaju se u venozni sistem cirkulacije.Razlaganje se nastavlja u crijevnom sistemu i na tim mjestima postoji uticaj crijevnih žlijezda i njihovih sekreta. dušnjačkih stabala omogućuju dotok svježeg vazduha. Spoljašnje disanje se obavlja izmedju organizma i spoljašnje sredine. uz odavanje štetnih i nepotrebnih gasovitih supstanci. To je najčešće difuzni transport u čijem osnovu su osmoregulativni procesi ćelije. Kod Protozoa funkcija disanja. Disanje je funkcija organizma koja podrazumijeva razmjenu gasova između organizma i spoljašnje sredine ili unutar organizima. razlikuje se spoljašnje i unutrašnje disanje. koje su sa jedne strane u vezi sa organizmom. čime je i ukupna respiracijska površina povećana. na određenim mjestima. To je oblik jednostavnije građenih pluća. U odnosu na mjesto gdje se disajni ili respiracijski procesi odvijaju. Traheje su ustvari invaginisane cijevi kože. koja respiracijske procese obavljaju u vazdušnoj sredini. Preko kapilarnog sistema u škrgama. U probavnom traktu nekih životinja a posebno kod preživara. Riba zatvori usnu duplju i škržni poklopac. do pluća se prenosi oksidovana krv i raznosi po organizmu. preko posebnih respiratornih dijelova. Mehaničko funkcionisanje škrga može se sagledati na primjeru obavljanja respiracijskih procesa kod riba. kod većine jedinki postoje klasična pluća. iz krvi se otpušta C02. Kod kičmenjaka to su ili škrge. Vazdušni putevi bronhia i bronhiola jako su razgranati. Transport čestica može da se vrši i preko intracelularnih prostora i šupljina u tkivu. koji preko kapilarnog sistema. a usta ostaju napunjena vodom. kao dopunski respiratorni organ funkcioniše koža. čime se još više povećava respiratorna površina. Kod kičmenjaka prenos čestica hrane se obavlja preko cirkulatornog sistema. prije svega CO2. Kod nekih životinja prenošenje čestica obavljaju i pokretne ili ameboidne ćelije. U prednjem dijelu zadnjeg crijeva vrši se resorpcija razloženih hranjivih čestica. Škrge predstavljaju respiratorni organ. koji predstavljaju cjevaste tvorevine. pluća stoje u vezi sa vazdušnim kesama. Posebnim sistemom arterija. Svježi kiseonik u tim «kesama» i u sistemu pluća stalno cirkuliše tako da ptice i kad lete obavljaju respiratorne procese. ali ih imaju paukolike životinje.

Pri izduživanju pseudopodije može se pojaviti tvorevina na vrhu pseudopodije. u dodiru sa vodom očvrsne i dobije oblik. to se dešava sa ekskretima u tijelu ili u bubrežnim kanalićima. kod ameba koje se kreću to izgleda kao da amebe koračaju.. a poprečno- 21 . Time aksopodije postižu čvrstinu. Postoje tri osnovna oblika kretanja životinja. Muške polne ćelije. a nakon toga. Slična aktivnost trepljama omogućuje i kretanje sadržaja u dupljama višećelijskih životinja. kao npr. Masa ekskreta može i da se čuva u tijelu. Treći tip kretanja je mišićno kretanje. Prema strukturi miofibrila moguće je razlikovati dva osnovna tipa mišića. Npr. U unutrašnjosti ispružene mase (aksopodije) prisutna je končasta struktura i to je osovinski končić od osnovne mase protoplazme. u suštini je strujanje tečne mase u proizvoljnom. u obliku konglomerata talože u tim ekskretornim ćelijama. Ponekad protoplazma koja struji može postići takav oblik da površinski sloj. Kod ameboidnog kretanja struji čitava masa plazmatičnog tijela i to u određenom pravcu. To je. koja sadrži te supstance. Ekskreti. Izgledaju kao kap tečnosti. ekskreti dospijevaju van. zajedno sa raspadnutim ekskretornim ćelijama dospijevaju u tjelesnu duplju gdje se još više masa raspada pod uticajem fermentnog sistema u tom regionu tijela. Kretanje. kod životinja određenih sistematskih kategorija su specifični. U osnovi ovih fizioloških procesa leže procesi prelaska štetnih i nepotrebnih supstanci iz krvi u mokraću. potklasi Radiolaria. Drugi način kretanja životinja je pomoću bičeva ili flagela. Ekskretorni organi. miofibrile. Kod Metazoa (višećelijskih životinja) proces ekskrecije je različit. Ovakav tip kretanja može se uporediti sa načinom veslanja. prilikom disanja kao štetna supstanca javlja se ugljen dioksid (C02) ili ugljena kiselina. Glavni ekskretorni organi kičmenjaka su bubrezi. pokreti u obliku veslanja. Kretanje aksopodijama susreće se kod jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi Sarcodina. kao npr. koja se naziva “kapica” ili “glavica” pseudopodije. koji su kod životinja različitih sistematskih kategorija specifično građeni.bodljokožaca) ove raspadnute ćelije. Iz tog razloga. Ovakvo kretanje prisutno je kod najvećeg broja trepljastih jednoćelijskih životinja (INFUSORIA CILIATA). a rjeđe o nekoliko. u suštini skraćivanje mišićnih tvorevina. u uzdužnom pravcu. preko bubrega se izbacuju u vanjsku sredinu putem mokraće. ali ne radi se o trajnim strukturama. pomoću “lažnih nožica” . koja se putem ekskretornih procesa moraju eliminisati van organizma. prilikom aktivnog kretanja u tečnoj sredini imaju sličan način pokretanja. zajedno sa ekskretima dospijevaju van kompleksa osnovnog tkiva gdje je vršena ekskrecija. a to su nefridije. Ekskreti se. Osnovna. Udarac nazad (ispružanje) teče sporije i treplja je labava i tako daje najmanji otpor vodi. Glatki mišići imaju sporije. Plazmatično kretanje. Kad se plazma uvuče u osnovnu masu površina pseudopodije se nabora i pseudopodija se rastvori. a mogu mijenjati oblik ili kod nekih drugih Protozoa one mogu biti i izdužene i tanke čak i končaste. koje su prilikom razmjene materije i energije postali nekorisni ili štetni za organizam. Plazmatično kretanje. Građa trepalja i bičeva je različita. koja navire ili nadolazi iz osnovne mase protoplazmatičnog tijela. neodređenom pravcu i ne karakteriše ga postojanje čvrstih struktura. najčešće poslije prskanja zida ekskretorne ćelije. Npr. kretanje pomoću treplji ili bičeva i mišićno kretanje. rotiranja ili klaćenja trepljaste tvorevine. Razlikuje se ameboidno kretanje i kretanje pomoću aksopodija. po tipu kretanja pomoću bičastih tvorevina. Kod nekih životinja postoje specifični slučajevi da masa sekreta migrira (kreće se) prema nekoj slobodnoj površini u tijelu. Udarac naprijed (savijanje) vrši se brzo i pri tome je treplja kruta. Ukoliko se radi o pokretanju treplje kao kod veslanja dešava se savijanje treplji u jednoj ravni. Izduženo plazmatično tijelo mišićnih ćelija sadrži mišićna vlakna. bazna uloga ekskrecije vrši se preko ekskretornih ćelija. Pseudopodije mogu biti kratke i zdepaste. već su to prolazni stadijumi protoplazme gdje se tečna masa zaustavlja. Najčešće se radi o jednoj pseudopodiji. preko kojih se razložena masa izbacuje van organizma. koje omogućuju skraćivanje i izduživanje kompletnog mišića. Nepotrebne i štetne supstance. to su poprečno-prugasti i glatki mišići. kao i brzina njihovog rada i kod većine životinja ovo je proces koji ne stoji direktno pod uticajem centralnog nervnog sistema. pigmentni sastojci kod crva.pseudopodija. Kod Protozoa ekskrecija se obavlja preko kontraktilne vakuole. u jednom kontinuiranom procesu u osnovu koga postoje osmoregulativni procesi.Ekskrecija predstavlja fiziološki proces izlučivanja produkata metabolizma ili nekih drugih supstanci. Nakon toga razložena masa dospjeva do glavnog ekskretornog organa bodljokožaca. Prilikom kretanja bičevima ili flagelama mogu se vršiti najrazličitiji pokreti. kod Echinodermata . U trenutku kad se pseudopodija uvuče u osnovnu masu protoplazme iz nje naviru nove pseudopodije i prijanjaju za podlogu. U nekim slučajevima (npr.

glatki mišići su mišići unutrašnjosti tijela. Čulne ćelije i slobodni nervni nastavci mogu se javljati pojedinačno. a zahvaljući provodljivosti nervnog tkiva one se prenose do centralnog nervnog sistema. sekundarne i čulno-nervne ćelije. Na mjestu nadražaja primaju se draži. najčešće su mišići i žlijezde u organizmu. Promjene koje se tada uočavaju odnose se na promjene osnovnog pravca kretanja jedinke i na promjene koje se manifestuju lučenjem specifičnih materija. čulnim kvržicama ili čulnom epitelu. 22 . Ukoliko su osnovne vrste izolovane i nalaze se na razdvojenim lokalitetima onda se radi o podvrstama (subspecies). Novije metode podrazumijevaju analizu citogenetičkih. Iste vrste i podvrste svrstavaju se u veću sistematsku kategoriju rod (genus). Kod kičmenjaka čula se mogu grupisati prema obliku energije koja ih draži i to u 4 grupe: 1. Nervnim sistemom se nadražaj prenosi. na kraju nose nervno efektorno vlakno koje služi za sprovođenje nadražaja. Čulo vida 4. čulo ravnoteže i čulo sluha) KLASIFIKACIJA ŽIVOTINJA Osnovna podjela životinja izvršena je na osnovu njihovih spoljašnjih karakterisitika. Da bi jedna draž izazvala reakciju organizma ili ga iritirala mora da ima intenzitet koji mora dostići prag nadražljivosti. uglavnom utrobni mišići. Tek ovako komleksan pristup omogućuje jasan biosistematski pregled životinjskog carstva. Na osnovu toga razlikuje se unutrašnje i spoljašnje draži. Ovakav pristup u pisanju i označavanju vrsta uveo je švedski prirodnjak Karl Line 1835 godine. čulo strujanja. Kod višećelijskih životinja postoje specijalizovane nervne ćelije za prihvatanje draži. Čulno-nervne ćelije do mjesta nadražaja kontaktiraju preko receptornog nastavka (receptorno vlakno). Ti uticaji se nazivaju draži i u suštini predstavljaju fiziološke procese. mogu se razlikovati tri tipa čulnih ćelija. rotaciono čulo. Svaka vrst se piše sa dvije latinske riječi od kojih prva riječ znači pripadnost vrste rodu (višoj kategoriji) a druga riječ pobliže opisuje vrstu. Pisanje latinskih naziva predstavlja isti princip koji se primjenjuje svuda u svijetu. Primanje draži kod jednoćelijskih životinja odigrava se na kompletnom protoplazmatičnom tijelu ćelije. ali istim intenzitetom. pored ovih osnovnih sistematskih kategorija postoje i tzv. a zatim slijedi red (ordo). ali se i njegov intenzitet modifikuje. Mehanička čula (čulo dodira. Reakcija šoka. Iza dvije latinske riječi stoji početno slovo autora koji je opisao tu vrstu a često se navodi i godina kada je to učinjeno. Prva promjena ispoljava se na protoplazmi ćelije. Kod kičmenjaka. Temperaturna čula 3. Morfološki. Noviji biosistematski pristup podrazumijeva kombinaciju klasičnih i novijih metoda rada. Primarne čulne ćelije. Sekundarne čulne ćelije su bez nastavaka i primljeni nadražaj prenose ograncima nerava koji ih okružuju. a u ovim promjenama osnovnog stanja protoplazme troši se kiseonik. To je osobina organizama. da na uticaje iz spoljašnje sredine ili na uticaje iz samog organizma reaguje. koja se bazira na sposobnosti da se razlikuju draži različitog intenziteta i orijentaciona reakcija. Nakon toga nervni centar reaguje i u obratnom smjeru. Organi koji reaguju na nadražaj. Poprečno-prugasti mišići su brojniji i uglavnom izgrađuju skeletni mišićni sistem. Ako draž po intenzitetu ostaje ispod praga nadražljivosti. To su čulne ćelije ili receptorne ćelije nervnog sistema. Veće sistematska kategorija koja objedinjuje prethodne jeste familija (famillia). fizioloških biohemijskih. anatomskih ekoloških evolutivnih i ostalih sličnosti i razlika među jedinkama. IRITABILITET ili nadražljivost. koje izazivaju iritabilitet.prugasti mišići brže kontrakcije. ona najčešće ostaje ispod nivoa štetnog dejstva. Hemijska čula (čulo mirisa i okusa) 2. Kod Protozoa moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih reakcija. Dejstva draži su poremećaji stacioniranog ili ustaljenog životnog stanja jedinki. Brzina prenošenja nadražaja zavisi od intenziteta. Osnovna sistematska kategorija je vrsta (species). koji nadraženom mjestu u organizmu donose ili oduzimaju jedan vid energije. Primarne. koja izaziva kretanje jednoćelijskog organizma u smjeru odakle dolazi nadražaj. odnosno promjene stanja energetske i materijalne razmjene u stanju mirovanja. klasa (classis). Ovakav način podijele predstvalja primjenu klasičnih metoda klsifikacije. i na kraju kao najveća kategorija koja objedinjuje sve skupa jeste organizacioni tip. Primljeni nadražaj se prenosi u raznim pravcima. putem nervnog sistema šalje draž do mjesta u organizmu koje reaguje. ili grupisani u čulnim organima.

Poseban kriterij odnosi se na podijelu kičmenjaka prema fazi embrionalnog razvića. nadklasa ili potklasa. U nekim slučajevima prema vani ektoplazma obrazuje perifernu opnu ili pelikulu. Rhizopoda 2. Pored ove podijele postoji i detaljnija podjela jednoćelijskih životinja: 1. Protoplast predstavlja koloidan način što znači da su u njoj krupnije čestice. jedra masivnog tipa. Ovaj proces se naziva tikotropija i on je ireverzibilan. ishrana. mammalia (sisari). Razmnožavanje protozoa može biti bespolno i polno ali može biti i smjena generacija (heterogonija). Radiolaria 3. Najjednostavnije su jednoćelijske životinje koje pripadaju protozoama. pisces (ribe). ekskrecija itd. Ova jedra se odlikuju obiljem hromatisnke materije (nukleinske kiseline) Najčešća podjela jednoćeliskih životinja je u 4 klase. U drugu grupu ubrajaju se kopneni kičmenjaci i to je grupa amnia gdje pripadaju reptilia (gmizavci). amphibia (vodozemci). zatim slijede životinje koje predstavljaju prelaz od jednoćelijskih ka višećelijskim i one pripadaju organizacionom tipu mezozoa. PROTOZOA Jednoćelijske životinje predstavljaju najsitnije organizme koji se mogu mikroskopski posmatrati. alantois i serosa i svaka od ovih ovojnica ima određenu funkciju a to su osnovne životne funckije kao što su disanje. Sarcodina 2. Ova grupa životinja u toku embrionalnog razvića ima embrionalne ovojnice a to su amnion. U ovu kategoriju ubraja se veliki broj beskičmenjaka ali i vrlo složeni kičmenjaci uključujući i ljudsku populaciju. aves (ptice). Bilateralno simetreične životinje imaju identičnu građu i lijeve i desne polovine tijela. nadred ili podred. Protoplast se nalazi u osnovnom. Lokaliteti koje naseljavaju ove životinje najčešće su vodeni ekosistemi ali postoje i vrste koje naseljavaju vlažna zemljišta. ili podorganizacioni tip životinja. Pored podijele na osnovu karaktersitika životinje su podjeljene i prema složenosti građe tijela. Mastigophora . Infusoria – paramecium – papučica Sarcodina – ova klasa se dijeli na 3 potklase: 1. OBLICI JEDARA – kod protozoa su različiti ali se mogu izdvojiti tri osnovna tipa : 1. Naredna podjela životinja izvršena je na osnovu simetrije tijela. Konkretno kod morskih zvjezda radi se o petozračnoj radijalnoj simetriji. Ovularni tip – mjehurasta jedra 2. Radijalno simetrične životinje (morske zvijezde) imaju više simetrija identičnosti tijela. žitkom ili gel stanju i u slučajevima kada gubi vodu može da pređe u gušće sol stanje. Najsloženije višećelijske životinje su svrstane u organizacioni tip metazoa.sistematske kategorije kao što su nadfamilija ili subfamilija. Mnoge životinje nakon embrionalne faze života imaju jedan oblik simetrije tijela a kao odrasle jedinke drugi oblik simetrije tijela. Spoljašni sloj protoplasta se naziva ektoplazma i on je gušći i čvršći u odnosu na unutrašnji sloj koji se naziva endoplazma i koji je rijeđi. jedra spermalnog tipa 3. Oni čine grupu anamnia i tu se ubrajaju cyclostoma (bezvelične ribe). Niži kičmenjaci tokom embrionalnog razvića nemaju ovojnice oko embriona. Osnovna građa ćelije su protoplast i ćelijske organela koje se nalaze u njoj. Sporozoa – eimeria – izazivaju upalu crijeva 4. Heliozoa 23 .bičari 3.

Karakterstičan predstavnik je eimeria kod koje postoji smjena generacija u ciklusu razvića. Protomonadina – u ovaj red ubrajaju se parazitarni oblici kao što su krvni paraziti koji pripadaju rodu Trypanosoma. Phytomonadina – to su takođe bičari sa 2 biča i žive samostalno ili u kolonijama. Haemosporidia – u ovaj red ubrajaju se sitni predstavnici koji parazitiraju u mišićima domaćina i među tim vrstama nalaze se i vrste uzročnici malarije (plazmodium).Svakako je najkarakterističnija prva klasa gdje se ubrajaju razne jednoćelijske životinje (amebe). 2. 1. Polymastigina – u ovaj red ubrajaju se parazitarne vrste koje često žive u debelom crijevu i pripadaju rodu Trichomonas. ždrijelo i kontraktilnu vakuolu. 3. I jedna i druga nisu štetne i smatra se da mogu koristiti na mjestima gdje su prisutne. Ekskreciju. 4. 7. ali za razliku od njih ima veći broj vrsta u slatkovodnim ekosistemima. U drugoj potklasi . Rjeđi oblik je polno razmnožavanje i to je konjugacija gdje dolazi do trajnog sjedinjavanja jedara. a polni ciklus u tijelu malaričnog komarca. Myxosporidia . Sa strane tijela imaju končaste pseudopodije i najčešće se razmnožavaju bespolno (dioba ćelije). Postoji još nekoliko vrsta koje žive u debelom crijevu viših katogrija.Radiolaria uglavnom se nalaze planktonske vrste iz mora koje imaju loptast oblik tijela. Chrysomonadina – u ovaj red ubrajaju se sitni bičari i imaju žutozlatnu do mrku boju tijela. 2. Gregarinidia – ubrajaju se najkrupniji oblici ove potklase koji imaju vrlo složen ciklus razvića. Ova klasa se dijeli na 2 potlklase: 1. Peridina – to su bičari sa 2 karakteristična biča a neke vrste imaju zaštićenu spoljnu stranu tijela i najveći broj vrsta živi u morima. Pored ameba prisutne su i vrste roda Entamoeba. kao što su npr. Druga potklasa sporozoa jeste Neosporidia. Telosporidia Neosporidia Prva potklasa Telosporidia najčešće se dijeli na 3 karakteristična reda: 1. amebna dizenterija.najveći broj vrsta su višejedarni oblici koji se razmnožavaju sporama i parazitiraju na ribama. Najčešća podjela bičara je na 7 redova. 5. Najveći broj vrsta su parazitarni oblici. Generalno se može reći da bespolni ciklus razvića teče u čovjeku. Coccidida – vrste ovog reda slične su prema izgledu Gregarinidia ali su sitnije i parazitiraju u intercelularnom prostroru domaćina. Mastigophora – ove vrste nazivaju se i bičari koje imaju najveći broj zajedničkih osobina kao i ostale klase protozoa. Ova potklasa obuhvata 3 karakteristična reda 1. Mnogobrojne vrste ovog reda nemaju jasno izdiferenciran usni otvor. 6. Treća klasa obuhvata vrste slične prethodnim. Euglenoidea – to su relativno krupni oblici zelene boje tijela i žive u slatkim vodama a karakteristična vrsta je Euglena viridis. vrste koje žive u usnom regionu (Entamoeba gingivalis) i (Entamoeba coli) koja živi u debelom crijevu čovjeka. 24 . 3. disanje i ishranu ove vrste uglavnom obavljaju preko površine tijela. 2. Hypermastigina – tu se ubrajaju bičari koji često parazitiraju u crijevima termita i na tim mjestima pomažu razlaganje celuloze SPOROZOA Ove vrste pripadaju 3 klasi jednoćelijskih životinja. ali ima nekoliko vrsta koje izazivaju opasna oboljenja kao što je npr. Veliki broj vrsta parazitira u crijevu ili u tjelesnim dupljama beskičmenjaka.

3. Jednike imaju složen ciklus razvića gdje se smjenjuju partenogenetska i polna generacija (heterogonija). prva faza embrionalnog razvića dešava se unutar tijela ženke. Suctoria Potklasa Ciliata dijeli se na 4 karakterisična reda: 1. Karakteristične vrste iz ove klase pripadaju rodu Rhaopalura. Protociliata – u ovaj red ubrajaju se vrste koje nemaju izdiferenciran usni region a često su prisutne u crijevnom traktu mnogih vrsta a najčešće vodozemaca. Ukupna dužina ženki ne prelazi 10 milimetara. a do odraslog oblika dešava se transformacija larvenog stadijuma. 3. Spirotricha – u ovaj red uglavnom se ubrajaju trepljaste vrste koje imaju desno uvijenu zonu okolousnih membrana. Tijelo ženke je crvoliko. Većina vrsta su parazitiski oblici koji parazitiraju unutar tjelesnih duplji beskičmenjaka (endoparaziti). Karakteristično je da vrste nemaju treplje ni tipičnog usnog otvora i žive u slatkim vodama. INFUSORIA – u ovu klasu ubrajaju se vrste od kojih najveći broj ima treplje na površini tijela. 25 . Orthomecida 2. Peritricha – to su vrste koje imaju lijevu zakrenutu zonu okolousnih membrana 4. U ovoj klasi karakteristične vrste pripadaju rodu Dicyena. U drugoj klasi (Dicyenida) nalaze se mnoge vrste koje su endoparaziti u bubrezima glavonožaca. Nakon oplodnje jajne ćelije. Dicyenida U prvu klasu spadaju sitni oblici mezozoa i pored toga što se nalaze u tjelesnim dupljama česti su i u polnim žlijezdama. Microsporidia – ove jednoćelijske vrste parazitiraju na insektima ali ima i vrsta koje parazitiraju i na čovjeku kao što je vrsta koja izaziva bjesnilo kod sisara. Na prednjem kraju tijela je centralni otvor – osculum – preko koga ulazi najveći dio vode se potrebnim kiseonikom i hranjivim česticama. već prelazne forme od metazoa ka protozoa. Vrsta koja izaziva to bjesnilo živi i razmnožava se u nervnim ćelijama pljuvačnih žlijezda. Ova klasa se dijeli na 2 potklase : 1. a značajan dio predstavlja osovinska ćelija koja je prekrivena trepljastim epitelom. Holotricha – u ovaj red ubrajaju se neparazitski oblici gdje pripada i papučica ili paramecium. Samo mali broj vrsta su parazitski oblici. Kasnije razviće dešava se u spoljašnjoj sredini. Mogu se podijeliti u 2 klase: 1. Jedinke iz ovog roda uglavnom su razdvojenog pola. Ciliata 2. MEZOZOA U ovu grupu životinja ubrajaju se jedinke koje po organizaciji tijela nisu ni tipične jednoćelijske ni višećelijske. Jedinke iz ove grupe pretežno naseljavaju vodene sisteme i najbrojnije su u morima. Sarcosporidia – vrste ovog reda većinom su paraziti mišića raznih sisara gdje se u mišićima vide kao ovalne kesice. Druga potklasa klase Infusoria je Suctoria. Vrste imaju dupljasto tijelo i spoljašnost tijela prekrivena je trepljama. Osnovni izgled tijela je peharast. Po izgledu tijela liče na uprošćene pljosnate crve.2. SPONGIA – sunđeri (spužve) U ovaj organizacioni tip ubrajaju se najjednostavnije građene višećelijske životinje koje se nazivaju sunđeri. Najveći broj živi na podlozi životne sredine i to je sesilan način života. 2.

manji broj vrsta se razmnožava i polno. Osnovna karakteristika dupljara je ta da je najveći dio unutrašnjosti tijela zauzima razgranata duplja (pracrijevo – kolenteron) po čemu je cijeli organizacioni tip životinja dobio naziv. Dendroceratida – sunđeri sa rožnim skeletom koji je u obliku razgranatog stabla 4. a neiskorišteni dio zajedno sa ostacima nesvarene hrane i neiskorištenim kisikom iz vode izbacuje se preko oskuluma. Nakon što su se polni elementi izbacili u spoljasnju sredinu. oni se međusobno oplode i razvija se trepljasta larva – planula. Osnovna funckija ove duplje je da se u njoj vrši varenje. Osnovni oblik tijela dupljara je bespolni oblik. čula (difuzni tip). Calcarea . Kod najmlađih uzrasnih kategorija sunđera. ili u zimskom periodu ili u vreme suše gomile ćelija roditeljskog tijela „zaodjenu“ se čvrstom opnom koja ih štiti. građa tijela se usložnjava. Spoljašnji tjeslesni zid je ektodermalnog porijekla. a unutrašnji tjelesni zid je endodermalnog porijekla. najčešće novonastali pupovi ostaju u vezi sa roditeljem i na taj način se stvaraju kolonije sunđera u morima i okeanima. Kod dupljara postoji nervni sistem difuznog tipa. Incalcarea – u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu sadrže SiO2 U zavisnosti kakvog je oblika SiO2 . Tjelesna tečnost kada dospije u unutrašnost tijela životinje djelimično se iskoristi. a unutrašnje ćelije nastavljaju se razvijati do odraslog sunđera. Triaxonia – u ovaj red ubrajaju se vrste koje imaju skelet od troosnih SiO2 iglica. Ipak. opna oko gemula se rastvara. i sa strane tijela postoje manji otvori i zbog tih otvora ili pora. sunđera na kraju tijela se nalazi otvor koji vodi u tjelesnu duplju životinje. Razmnožavanje – najčešće bespolno. U spoljašnjem ektodermalnom sloju nalaze se žarne ćelije ili knide koje imaju funckiju da parališu manju životinjicu ili da izazovu neprijatan bol u dodiru sa drugom životinjom. a ispod ukupnog ektodermalnog i endodermalnog sloja postoji mišićni sloj. Prema unutrašnjosti tijela. Ova larva se učvrsti za podlogu i ponovo se razvija do bespolnog oblika – polipa. U unutrašnjem sloju tjelesnog zida nalaze se kragnasto uvijene ćelije i one se nazivaju hoanocitne ćelije. koji se naziva polip. U nepovoljnim uslovima. Sa rastom mladog sunđera forma tijela se usložnjava i naziva se SIKON. Osnovni tip razmnožavanja je bespolni – pupljenjem. 2. ali iz ove duplje se vrši i raznošenje hranjivih čestica u unutrašnost dubine tijela. kao i smjena bespolnih i polnih oblika (jedna vrsta metageneze). nalazi se endodermalni sloj. Iz polipa se razvijaju oblici koji se nazivaju meduze i u njihovom tijelu se javljaju polni elementi.Pored ovog otvora. sa SiO2 iglicama. što znači da meduze predstavljaju polnu generaciju. U odnosu na stepen razvoja sunđera. Osnovna masa tijela sunđera naziva se spongin i u zavisnosti koja se materija nalazi u sponginu izvršena je klasifikacija u dvije velike klase : 1. Pored bespolnog. Nakon oplodnje jajne ćelije sa spermatozoidiom. Tetraxonia – u ovaj red ubrajaju se četvoroosni i višeosni skeleti od SiO2 3. Slično kao i kod npr. kada se između ektodermalnog i endodermalnog sloja formiraju spermatozoidi i jajna ćelija koja se izbacuje u spoljašnju sredinu.u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu imaju CaCO3 2. Kod definitivnih odraslih oblika javlja se najsloženija građa sunđera – LEUKON. ali postoje oblici polnog razmnožaanja. kada se od osnovnog roditeljskog tijela odvoji dio koji raste i razvija se u vodenoj sredini. što predstavlja osnovnu funkciju za prikupljanje hrane ili odbrambenu funckiju. raniji naziv sunđera bio je porifera. zelena hidra (hydra viridis). razvija se trepljasta larva koja vremenom raste i transformiše se u odrasli oblik. prisutan je osnovni oblik tijela koji se naziva ASKON. Svi dupljari mogu da se podijele u 3 klase: 26 . polni elementi i ostali organi životinje. Kada se uslovi normalizuju. COLLENTERATA – dupljari Ove jedinke isključivo žive u morima i ako ima oblika koji pripadaju slatkovodnoj fauni kao što je npr. ali postoje i nervni ogranci – vrpca preko kojih se inerviraju svi dijelovi tijela životinje. klasa Incalcarea podijeljena je u 4 reda: 1. Cornacuspongia – to su vrste koje imaju isprepletena vlakna osnovne mase – spongina.

Ovi polipi se mogu podijeliti u odnosu na izgled usnog otvora i ukoliko u regionu usta postoji 8 zrakastih tvorevina to su osmozračni korali i oni su izdvojeni u potklasu Octocoralia. Trematodes (metilji) 3. Za razliku od metilja i pantljičara u ovoj 27 . 1. što znači da pripadaju životinjama koje imaju identičnu lijevu i desnu polovinu. Od želudca se odvajaju kanalići koji podsjećaju na radijalne kanaliće meduza. Iza usnog otvora prema unutrašnjosti tijela nalazi se ektodermalno ždrijelo. gdje se vrši klasična oplodnja jajne ćelije sa spermalnom. a polni produkti koji se produkuju u tijelu izbacuju se preko usta u spoljašnju sredinu. Nakon oplodnje dešava se brazdanje – dioba jajne ćelije i nestaju sitnije mikromere i krupnije markomere. Cestodes (pantljičare) 4. Ukoliko oko usta postoji 6 takvih tvorevina to su šestozračni dupljari i oni čine potklasu Hexacoralia. koji uglavnom naseljavaju vodene ekosisteme (i slatkovodne i morske). Na površini tijela postoji potkožno tkivo koje izgrađuje mišićna vlakna. a ostala 2 vode u unutrašnjost zadnjeg dijela tijela. Osnovni oblik tijela rebronoša je miješak. ali su prisutni i na vlažnim mjestima. Polni organi pljosnatih crva su hermafroditi i vrlo složeno su građeni. Nervni sistem je ganglionarnog tipa i glavninu tog sistema predstavlja subektodermalni splet nervnih čulnih ćelija. Ako je u regionu usta 4 takva zraka to je potklasa Tetracoralia. Nervni sistem je ganglionaran. Radi se o slobodnoplivajućim morskim oblicima koji imaju sličan oblik tijela kao i meduze. a njihovo tijelo je izgrađeno po principu dvozračne simetrije. putem čega je obezbjeđena inervacija cijelog tijela. a to je posledica parazitarnog načina života jer najčešće ovi crvi uzimaju gotove sokove od domaćina preko površine tijela. 2. 1. Anthozoa – u ovu klasu dupljara ponovo se ubrajaju bespolni oblici – polipi koje rjeđe žive sami a češće u kolonijama i grade morske sprudove. što znači da su otovori unutra i na površini tijela. ali se od tih ganglija prema unutrašnjosti tijela spuštaju vrpce i od tih vrpca ogranci nerava. Većina rebronoša ima jedan par pipaka koji služe isključivo za hvatanje plijena. a unutrašljost tijela ispunjena je parenhimskom masom. Na površini tih pipaka nema žarnih ćelija već je to ljepljivi epitel. Ono izgleda kao spljoštena cijev. ždrijelo vodi u endodermalni želudac koji je takođe spljošten. ali se od njih razlikuju posebno po građi organa za kretanje. Rebronoše (Ctenophora) Neki autori ih izdvajaju u poseban organizacioni tip. Mišićna vlakna u tom sistemu nemaju jasan oblik pružanja već se nalaze u svim pravcima. Ekskretorni sistem je vrlo jednostavan i građen po tipu protonefridija. Organizacioni tip Platodes najčešće je podijeljen na 4 klase. Nemertine – to su crvi koji po organizaciji tijela predstavljaju prelaz od pljosnatih ka valjkastim oblicima Turbelaria – to su sitni oblici pljosnatih crva. 3. U sistemu tih kanalića mogu se izdvojiti tri glavna kanala od kojih jedan polazi prema prednjem dijelu životinje. ili jeste slabo razvijen. a neki ih svrstavaju u dupljare. Turbelaria (trepljasti pljosnati crvi) 2. Ova masa nalazi se u svim dijelovima tijela i „opkoljava“ unutrašnje organe životinje. a zauzimaju veliku unutrašnjost tijela. Platodes (pljosnati crvi) To su životinje bez tipične tjelesne duplje. Rebronoše su hermafroditni oblici.Hidrozoa – ubrajaju se polipoidni oblici među kojima je i slatkovodna zelena hidra Sciphomendusoa – u ovu klasu ubrajaju se slobodnoplivajući sitni toplomorski oblici među kojima ima i krupnijih oblika koji obuhvataju vrste koje su polna generacija u ciklusu razmnožavanja dupljara. Crijevni sistem ili nije. Na spoljašnjosti tijela postoji 8 karakterističnih tvorevina koje podsjećaju na rebra i prema tim tvorevinama cijeli organizacioni tip je dobio naziv. Pri kraju embrionalnog razvića javlja se začetak trećeg klicinog lista (mezoderma) koji nastaje proliferacijom ćelija između ektoderma i endoderma.

U regionu Banja Luke najčešći oblici su svinjska (Tenia solium). Kod odraslih oblika razlikuju se ženke i mužjaci. Kod većine vrsta ne postoje treplje i bičevi i to su životinje sa razdvojenim polovima. Još uvijek ne postoje respiratorni i krvni sistemi. goveđa (Tenia saginata). Ostale zajedniče karakteristike su kao i kod ostalih pljosnatih crva. 4. Najčešće oblik koji se naziva bobica dolazi u sistem krvotoka prelaznog domaćina a ukoliko definitivni domaćin konzumira takvo meso razvija se odrasli oblik pantljičare. Da bi se razmnožavanje odvijalo u kontinuitetu larveni oblik pantljičare mora da dospije u tijelo prelaznog domaćina. NEMATHELMINTES (valjkasti crvi) Ovi crvi imaju primarnu tjelesnu duplju i izduženi oblik tijelo koje još uvijek nije segmentirano i podijeljeno na članke. Respiratorni organi ne postoje i disajni procesi se obavljaju preko površine kože. U tom hipodermisu nalaze mnogobrojna jedra. Trematodes – u ovu klasu ubrajaju se parazitarni oblici kao što su npr veliki metilj (Fasciola (Distomum) hepatica). Ova klasa se dijeli na 2 potklase: 1. Nemathodes Gordiacea Acehocephala Kinorinha Nematodes – tijelo im je izduženo. Monogenea – uglavnom se ubrajaju parazitarne forme koje nejčešće parazitiraju na koži ili škrgama riba i često imaju 3 ili više pijavki. Veliki metilj u odraslom stadijumu parazitira u žučnim kanalima ovce. Digenea – u ovoj klasi metilji sa dvije pijavke i tu se ubrajaju veliki i mali metilj. Najčešće žive u morskim ali i u slatkim vodama. Definitivni odrasli oblici nemaju treplje po površini tijela. Iza glavenog dijela se nalazi vratni dio koji produkuju tjelesni segmenti (proglotis) Ciklus razmnožavnja pantljičare (koji su hermafroditalni oblici) teče smjenom hermafrodnitnog razmnožavanja sa polnim oblikom reprodukcije. koji polne produkte izbacuju u spoljašnju sredinu i nakon oplodnje se razvija larva Pilidium koja postepeno raste do odraslog vrlo izduženog oblika. Organizacioni tip valjkastih crva dijeli se u 4 klase: 1. Nemertine – ubrajaju se pljosnati crvi koji po organizaciji tijelo prestavljaju prelaz ka valjkasim. Odrasli oblici na površini tijela imaju zaštitni sloj koji predstavlja jednu vrstu kutikularnog sloja i štiti tijelo od fermenata digestivnog sistema. i pseća pantljičara (Tenia echinococus). 3. ili mali metilj (Fasciola (Distomum) lanciolatum). na prednjem kraju tijelo im je usni a na zadnjem analni otvor. 2. Kodpseće pantljičare postoji još komplikovaniji ciklus razvića i to je razmnožavanje vegetativnim putem preko već formirane bobice. U našim vodama česte su vrste roda Planaria. U vezi sa parazitarnim načinom života na donjen dijelu tijelo postoje pijavke pomoći kojih se jednika učvrsti za podlogu. ali one postoje kod larvi preko kojih se vrši razvoj do odraslog oblika. Sistem za izlučivanje ili ekskretorni sistem je jednostavne građe i ta građa je po principu izmjenjenih žlijezda kože sličnih protonefridijama. Ispod 28 . Unutar tijela većine vrsta postoje određena zadebljanja i to su njačešće četiri zadebanja od kojih su dva sa strane tijela a po jedno ide leđnom i trbušnom stranom. Na površini tijela je jedna vrsta kutikularnog sloja a ispod je sloj hipodermisa. Cestodes – odrasli oblici parazitiraju unutar crijeva beskičmenjaka i to sa glavenim djelom koji je učvršen za unutrašni zid crijeva. 2.klasi samo rijetke vrste parazitiraju. Površina tijela obrasla je trepljastim tvorevinama koje isključivu služe u svrhu lokomotornih funkcija.

Ostale osobine slične su kao i za sve valjkaste crve. Neke jedinke polažu jaja a ima vrsta koje rađaju žive mlade.korijenove. Iz tog dijela slijed kratko. U vezi sa načinom života i čula ovih životinja su rlativno slabo razvijena . Chaetopoda – u ovu klasu ubraja se najveći broj vrsta sa tipičnom segmentacijom tijelo. Razviće prstenastih glista dešava se preko larvenog stadija i to je larva koja se naziva Trochophora. U ovu klasu ubrajaju se vrste roda Filaria a među njima su vrste koje izazivaju SIONOVU bolest-to podrazumijeva deformaciju kostiju. Telogonia – ova podklas uključuje veliki broj vrsta a sve od njih uglavnom imaju izdužen oblik tijela. U ovu potklasu ubrjaja se i mali crvenkasti crvi koji parazitiraju u dvanestopalačnom crijevu (Amcilostoma duodenala ). Prednji dio crijeva predstavlja jednu vrstu jednjaka sa spoljašnjim čvrstim mišićnim dijelom i spolja je obavijeno čvrstim kutikularnim dijelom. koja se nalaze u okousnom regionu. Kod mužjaka postoje končasti sjemenik koji prelazi u izuvijani sjemevod i na kraju muskulozna cijev. Sve člankovite životinje sa obzirom na taj karakter pripadaju grupi Articulata. Na sam kraju životinje j erepni region. ANNELIDES (prstenaste gliste) Osnovna karakteristika ovih životinja je segmentiranost tijelo (ova segmentiranost javlja se počev od prstenastih glista do životinja najviših sistematskih kategorija).pa zadnje crijeova pa analni otvor. Kod prstenastih glista pojavljuje se sekundarna tjelesna duplja (celom). Crijevo je u obliku cijevi koja se longitudinalno proteže od usnog ka analnom otvoru. Sjemevode se nalazi ispod crijeva a ored sjemenovoda mužjaci imaji i kopulacioni organi koji je u obliku dviej iglice.hipodermisa su mišići a između mišića i tijela je tjelesna duplja. Kod ženki. Uterusi se sužavaju i prelaze u jajovode a ovi u jajnike koji su končasti. među kojima su stablične. oni se izbacuju u spoljašnju sredinu i da bi se razviće dalje nastavailo treba da dospiju u tijelo prelaznog domaćina. Jednike nematoda su razdvojenih polova a ženke i mužjaci su u vriejme polne zrelosti se jasno razlikuju(polni dimorfizam). Bez obzira da li su to jajaj ili je to larveni oblik. Među vrstama nematoda. Osnovni oblik tijelo je valjkast. Kao ekskretorni organi funkcionišu metanefrijdije koje su segmentarno raspoređene. A u gornjem sudu krv struji od repa prema glavi a u donjem sudu struji odbrnuto 29 . Annelides se dijele u 5 klasa: 1.osim čula dodira. Prelazni domaćin moe biti i druga odrasla jedinka nematoda. Thylecida – u ovoj podklasi nalaze se parazitarne forme nematoda kao što su npr. Od ovog prstena prema unutrašnjosti tijela odvajajuse nervne vrpce.biljne parazitarne forme . Nervni sistem je ganglionaran sačinjen od ždrijelne ganglije u obliku prstena. postoje oblici koji se hrane sitnim životinjama ali i parazitarne forme.travne i mnoge namatode koje izazivaju pjegavost korijena. plni sistem počinje neparnim otvorom koji prelazi u jedno proširenje i to je jedna vrsta vagini koja se nastavlja u dvije jače razvijene cijevi koje predstavljaju uteruse. Klasa Nemathodes dijeli se 3 klase : 1. Kod njih je dobro razvijen sistem krvotoka a često i disajni organi. a tjelesni segmenti su međusobno odvojeni tankim lamelama koje često imaju epitelijalni karakter. Oplođenje jedinke je unutrašnje. Kod svih vrst postoji relativno dobro razvijen krvotok i to je krvni sistem zatvorenog tipa i glavninu ovog sistema čine dva krvna suda od kojih se jedan pruža iznad a drugi ispod crijeva. Nologonia – u ovu potklasu ubrajaju se parazitarne forme karakteristična vrsta je čovječia glista (Trichiurus trichiura) 2.Ascaris lumbricoides. iz jednjaka je prednji dio crijeva i to crijevo je relativno tankih zidova. Sve prstenaste gliste imaju tjelo podijeljeno u segmente ali je kod nekih segmentacija jasno izražena a kod nekih manje. Kod nekih vrsta taj dio ima „ kutikularne zuba“ . Nervni sistem se sastoji od ganglija (ganglionarni tip) a značajnija ganglija je nadždrijelna a prenos nadražaja prema ununtrašnjosti tijelo se posebno vrši putem parnog trbušnog stabla nerava. Tu se ubraja i dječija glista (Enterlobius verdicularis) i obična glista . 3.

u čemu učestvuje mišićni sistm. Sa obziraom da prstenaste gliste nemaju izdiferencirano srce potiskivanje krvi obavljaju kontraktilni centri najčešće smješteni u zidovima krvnih sudova. a ti kanali su povezani kapilarnom mrežom. Ova klasa podijeljena je u 3 potklase: 1. Pariapulida. Ostale klase prstenastih glista (Echiurida. Najveći broj vrsta nemaju nikakve nogice ili čekinje pomoću kojih se vrši kretanje tj. od kojih je jedna obično na ventralnom dijelu druge polovine tijelo i služi za pričvršćivanje. Ovi bočni kanali imaju više kontraktilnih karakteristika (zamjenjuju srce). koje djeluje prilikom uzimanja krvi kao «pumpa».ali su tamo rijeđe. a 2 preostala pružaju se bočno. Čula nisu baš dobro razvijena i uglavnom su prilagođena načinu života. i tada se uglavnom hrane tjelesnim sokovima domaćina. drugi trbušnom stranom. Hirudinea – klasa hirudinea predstavlja drugu klasu prstenastih glista . Za razliku od većine drugih prstenastih glista pijavice su hermafroditni oblici. ali neke druge tjelesne tečnosti koja se kasnije iskorištava. Druga pijavka nalazi se sa donje strani ili u usnom regionu i služi pri pomaganju prilikom uzimanja hrane. Veličina tijelo im je mala i imaju skoro istu segmentaciju tijelo i to je homonomna segmentacija. jedino je dobro razvijeno čulo dodira koje je u okolousnom regionu. Sa obzirom da većina vrsta živi u vodi glavnina raspiratornog procesa se obavlja preko jedne vrste respiratornih škrga. Rotatoria) uglavnom imaju sve karakteristike kao i ostale prstenaste gliste. Archycobdellida – to su čeljusne pijavice. Ova klasa najčešće se najčešće dijeli u tri potklase : 1. ali istovremeno služi za jače pričvršćivanje. raspoređene su po segmentima 2. tu se ubraja i medicinska pijavica (Hirudo medicinalis). To su jedinke razdvojenih polova način razmnožavanja polni. 30 . U ustima pijavice nalaze se hitinski izraštaji (najčešće 3) i to je jedna vrsta pločica pomoću kojih pijavica progrize kožu domaćina. Jedan od ta 4 kanala pruža se leđno. bilo da su to mora ili slane vode. Obuhvata slobodno plivajuće vrste ili se nastanjuje unutar posebnih cjevčica koje luči organizam jedinke. Krv se mora koristiti u svježem stanju i da ne bi došlo do zgrušavanja krvi. 2. Druge pijavice. Pijavice žive isključivo u vodenoj sredini. samo kod nekih vrsta na segmentima postoje pramenovi (čekinje). na tijelu pijavica obično postoje vanjski nabori i većem broju tih nabora na spoljašnjem dijelu tijela odgovara samo jedan unutrašnji segment. U čistim vodama žive vrste roda Tubifex a tu pripada i kišna glista Lumbricus terestris. Nervni sistem je ganglionaran a polni produkti se izbacuju van preko nefridija. Polne žlijezde. pijavice imaju u pljuvačnim žlijezdama jedan sekret koji se luči na ranu i sprečava zgrušavanje krvi. Na tijelu pijavica uočavaju se pijavke.od glave prema zadnjem dijelu tijelo. Polychaeta – to je raznovrsna i vrstama relativno brojna potklasa. Unutrašnjost tijela pijavice ispunjena je parenhimskom masom unutar koje se nalaze mišića vlakna. Oligochaeta – tu pripadaju vrste od kojih je većina sitnija od prethodnih ali za razliku od njih imaju po segmentima sitnije čekinje. Krvni sistem pijavice predstavljen je sa 4 uzdužna «kanala». Acantohobdellida – pijavice sa čekinjama 2. Prilikom kretanje pijavke se naizmjenično pričvršćuju ya podlogu pomjerajući tijelo nepred. Archiannelides – predstavljaju grupu prstenastih crva od kojih najveći broj živi u morima i to su primitivni prstenasti crvi. Većina vrsta imaju na segmentima dobro razvijene nožice (pauropodije). dok se mogu sresti i na kopnu. U procesima ekskrecije ove ćelije se raspadaju a njihov sadržaj se preko nefridija izbacuje u spoljašnju sredinu. 3. sa obe strane crijeva postoje ispupčenja u koja prilikom parazitiranja može da stane veća količina krvi. U procesima izlučivanja ne učestvuju samo metanefridije već i ekskretne ćelije koje se nazivaju horagoge i kojim ima puno iznad i ispod crijeva. Neke od pijavica predstavljaju egzoparazitske oblike. Rhinobdellida – pijavice sa rilicom 3. Početak crijeva proširen je u čvršću tvorevinu koja na neki način predstavlja ždrijelo. koje žive u vodi mogu da plivaju i pokreću tijelo vijugajući. muške i ženske.

Poseban organizacioni tip predstavljaju CRVULJCI (VERMIDEA) koji takođe pripadaju segmentiranim životinjama. Rakove su nazivali i ljuskari. U ovom podtipu su i paukolike životinje koje jedine imaju disajne procese u vazdušnoj sredini. U vrijeme polne zrelosti mužjaci i ženke se razlikuju prema nekim sekundarnim karakteristikama i to je pojava polnog dimorfizma. PALEOSTRACA (između školjki i rakova) 4. Za vrijeme embrionalne faze razvoja pojavljuje se nesegmentirana tjelesna duplja. Rakovi dišu na specijalno građene škrge (jednostavniji tip škrga nego kod riba) i mnogobrojne vrste rakova naseljavaju vodene ekosisteme (morske i slatkovodne). BRANCHIATA TRACHEATA Prvi podtip (Branchiata) obuhvata uglavnom sve vrste u vodenoj sredini i oni disajne procese obavljaju škrgama. BRYOZOA – uglavnom sesilni organizmi dna 3. članci su različiti i imaju specifične nazive u pojedinim regionima tijela. CRUSTACEA (rakovi) 2. U sistemu krvotoka pojavljuje se pulsirajući organ – srce. srednjeg i zadnjeg dijela. a njihovo tijelo je prekriveno čvrstom supstancom – oklopom i u sastav te supstance ulazi CaCO3 . dok je kutikula mekana i to je najčešće nakon presvlačenja. Ovaj podtip najčešće se dijeli na vrste koje su svrstane u šest klasa: 1. ali broj njihovim članaka je manji u odnosu na prethodne (prstenaste gliste) i najčešće se radi o 3 segmenta tijela. a ekskretorne organe predstavljaju modifikovane nefridije ili MALPIGIJEVI SUDOVI. Bez obzira u kom dijelu tijela se nalaze. Crvuljci se najčešće dijele u 4 klase: 1. Crijevni aparat jasno je građen od prednjeg. Najveći broj vrsta imaju odvojene polove i kod gotovo svih zglavkara je polni način reprodukcije. ali se rakovi 31 . BRACHIOPODA – crvuljci slični mekušcima 4. ali i neke specifičnosti. GEPHYRE (zvjezdasti crvuljci). Nervni sistem je ganglionarnog tipa ali se posebno izdvaja lanac trbušnih ganglija. Osnovnu građu tijela čini poprečno-prugasta struktura i upravo ta struktura omogućila je da se kod nekih vrsta (insekti) razvijaju neki organi sa brzim treperenjem – krila. Bez obzira da li su iz vodene ili kopnene sredine. prostor se spaja u jedinstvenu cjelinu i tako nastaje jedinstvena tjelesna duplja. članci u njihovom tijelu slijede jedan iza drugog i ponekad su jasno odvojeni dijelom ili cijelom površinom mišića. ARACHNOIDEA (paukolike životinje) 5. TRILOBITA (trilobit) 3. Ovi crvuljci uglavnom naseljavaju morski bentos (dno) 2. PANTOPODA (morski pauci) 6. PHORONIDA – u ovu klasu ubrajaju se malobrojne vrste crvuljaka čije je tijelo uglavnom sakriveno u vlastitu “cjevčicu” ZGLAVKARI – Artrhropoda Zglavkari predstavljaju najmnogobrojniji organizacioni tip u životinjskom svijetu (oko 500 000 vrsta i pod vrsta) i predstavljaju ČLANKOVITE ŽIVOTINjE sa bilateralnom simetrijom. 2. TARDIGRADA (svi vodeni zglavkari) Crustacea – imaju najveći broj zajedničkih karakteristika kao i svi zglavkari. U takvoj organizaciji tijela kod većine vrsta se dešava presvlačenje kutikule koje je često praćeno preobražajem vrste. a u njihov sastav ulaze članci od kojih svaki segment ima naziv. Površina tijela pokrivena je čvrstom supstancom i ta supstanca se često naziva i kutikula i ona je jače razvijena na člancima nego mjestima gdje se članci spajaju. Kod većine vrsta zglavkara postoje dobro razvijeni udovi ili ekstremiteti i oni su vezani za centralni dio tijela pokretljivim vezama i ovi udovi slično su građeni kao i cijelo tijelo životnje. Životinja intenzivno raste. ali kasnije zidovi duplje nestaju . U regionu srednjeg crijeva postoje žlijezde koje luče sekrete u tom regionu i pomažu lakšem varenju hrane. Organizacioni tip Artrhropoda dijeli se na dva velika podtipa : 1.

Klasa CRUSTACEA dijeli se na 2 potklase: 1. Kod viših rakova larva ZOA se takođe preobražava u odraslog raka. pedipalpi «lažne škorpije». ENTOMOSTRACA (niži rakovi) 2. Organi za dodir i miris se nalaze na prvim antenama. U regionu digestivnog trakta postoji želudac koji je snabdjeven aparatom za sitnjenje hrane. S obzirom da je segmentirano tijelo kod rakova postoji sraslost glavenih i grudnih segmenata i ovaj dio tijelo se naziva CEPHALOTORAX. Neke vrste vode poluparazitski ili parazitski način života i veliki su od 1-15 cm. a izuzev kod škorpija i nekih grinja koje rađaju žive mlade. Rakovi imaju parne facetovane oči ali i neparno oko na čelu. a među njima su i vrste roda Daphnia. TRILOBITA – u ovu klasu se ubrajaju izumrli rakovi koji su živjeli u paleozoiku i to u morima. Noge rakova su člankovite i pri krajevima se račvaju. 10-ak redova. U ekskretornom sistemu funkcionišu salne žlijezde koje se najčešće izlijevaju pri otvorima prvog ili trećeg para nogu. Neke riječne vrste rakova imaju redukovane škrge. U razviću rakova dešava se metamorfoza gdje se kod nižih rakova larva NAUPLIUS preobražava u odraslu jedinku. Manji broj insekata živi u zemlji i pripada tzv. MALACOSTRACA (viši rakovi) U prvu potklasu (Entomostraca) ubrajaju se niži račići koji se nazivaju vodene buve.mogu sresti i na vlažnim mjestima. Nauka koja proučava insekte je ENTOMOLOGIJA. Tu pripadaju i planktonski račići (COPEPODA). Najveći broj karakterisitika je isti kao i za sve vodene zglavakare. TARDIGRADA – ova klasa obuhvata sitne zglavkare (najčešće slatkovodne vrste) koji su veliki oko 1 mm. U ovu potklasu ubrajaju se riječni rakovi. ali i neke morske vrste kao što su KRABE. Pauci imaju člankovite noge i najčešće se radi o 7 članaka i na kraju zadnjeg članka postoje kandžice koje pomažu u kretanju jedinke. Tijelo pauka i njihovih srodnika sastoji se od glaveno-grudnog dijela i abdomenalnog dijela. a u regionu usta se nalaze gornje i donje vilice (maxille i mandibule). krpelji i slične vrste. Disanje obavljaju trahejama koje su građene od mnogobrojnih listića između kojih se nalazi vazdušni prostor. TRACHEATA (podtip suvozemnih zglavkara) Klasa INSECTA . pauci i njihovi srodnici uglavnom legu jaja.OPŠTE KARAKTERISTIKE INSEKATA: Velika većina insekata živi iznad površine zemlje u vazdušnoj sredini i disajne procese obavlja dušnjačkim cijevima – trahejama. Najveći broj rakova imaju odvojene polove i polni način reprodukcije a samo rijetke vrste su hermafroditi. To je jedna od prilagodbi koja ima pomaže u kretanju kroz vodu. Na glavi rakova obično se nalazi 2 para pipaka (antena). U ovom redu pripadaju razni pauci i njihovi srodnici kao i škorpije. U trbuhu se nalazi različit broj segmenata i broj tih segmenata predstavlja biosistematski karakter vrste. U drugu potklasu (malacostraca) nalazi se veliki broj vrsta. a zadnji dio je nečlankoviti trbuh. a disanje se obavlja preko površine tijelo. Prednji dio tijelo najčešće ima 4 članka. a to su najčešće hitinski izraštaji na unutrašnjoj strani želudca. Kod većine vrsta postoje mužjaci i ženke. kosci. Insekti imaju izraženu segmentaciju tijela. PANTOPODA – u ovu klasu se ubrajaju vrste koje se nazivaju «morski pauci» i koji liče paucima ali se po drugim osobinama izdvajaju. Tijelo insekata sastavljeno je uglavnom od 3 segmenta i to su glaveni region 32 . ARACHNOIDEA – u ovu klasu se ubrajaju paukolike životinje i one jedine iz ovog podtipa uzimaju atmosferski O2. Najveći broj vrsta pauka hrani se isisavanjem tjelesnih sokova iz žrtve. Na tijelu pauka postoje 4 para nogu i to u grudnom regionu. ali uvijek na mjestima koja su najviše izložena strujanju svježe vode. PALEOSTRACA – u ovu klasu se ubrajaju jedinke pod zajedničkim nazivom RAKOŠKORPIJE i one su pred izumiranjem i naseljavaju isključivo mora. ali su segmenti u tijelu različiti i to je tip heteronomne segmentacije. Škrge se nalaze u prednjem dijelu tijela. Insekti su po segmentiranosti tijela slični prstenastim glistama koje imaju homonomnu segmentaciju tijela. beskrilnim insektima koji se ubrajaju u potklasu APTERYGOTA. U trbušnom dijelu nalazi se poptuno drugačiji tip segmenata i to su ABDOMENALNI SEGMENTI.

Na glavi se razlikuju dijelovi koji predstavljaju tjeme (VERTEX). I prednja i zadnja krila su smanjena ili zakržljala Digestivni ili probavni sistem počinje prednjim regionom u kojem se nalaze neke pljuvačne žlijezde zatim slijede različito diferencirani regioni crijeva. Prednje crijevo započinje usnim regionom koji se nastavlja u ždrijelo (PHARINX). koji je sastavljen od manje više 11 segmenata. Iza glave slijedi grudni region (THORAX). a oči su uglavnom facetovanog tipa (mozaične). Prednja su veća od zadnjih 2. a zadnje PROCTODEUM. kao i od 2 bočne ploče. Prednja krila su hitinizirana 3. Grudne noge insekata takođe su člankovite i sastoje se od bazalnog dijela (COXA) zatim slijedi netipična čašica (TROCHANTER). središni nešto deblji dio zadnjeg crijeva koji se naziva COLON i na kraju je rektalni dio (RECTUM). Kao i krila. ovalan ili loptast. a pri cirkulaciji pomaže i tjelesna duplja. Svaki od ovih segmenata je sastavljen iz 4 kutikularna dijela. srednja pločica (CLYPEUS). Iza grudnog. koji ja najčešće sastavljen iz 3 stopljena segmenta. Boja krila može biti prozirna ili bezbojna. Raniji naziv za insekte zbog postojanja 6 grudnih nogu bio je hexapoda. Grudi i noge su prilagođene funkciji koju obavljaju. U hipodermisu su ćelije koje hrane dlaku. Iza srednjeg crijeva dolazi zadnje crijevo koje je završni dio sistema i podijeljeno je na prednji uži dio (ILLEON). Oblik trbuha insekata je različit.(CAPUT). žlijezde koje najčešće luče vosak i neke «odbijajuće» mirise. i to iz gornje i donje kutikularne ploče. a dole su razvijena čula opipa. temperaturno čulo itd. Krila insekata su bočna ispupčenja kutikule i postoji nekoliko slučajeva veličine krila: 1. Prednje crijevo služi za provođene unijete hrane i pripremu za razlaganje. mirisa. daleko jednostavnije od grudnih nogu. kutikula može biti različite boje. ukusa. slijedi trbušni ili abdomenalni dio koji najčešće uključuje 11 trbušnih segmenata. lizanje itd. golenjača (TIBIA) i stopalo (METATARSUS) na kome su najčešće dvije kandžice. Krv cirkuliše zahvaljujući kontrakcijama pulsirajućeg organa. Iza prednjeg slijedi srednje crijevo koje je kod nekih vrsta prošireno sa bočnim izraštajima i završava se takođe mišićem koji ima istu funckiju (VALVULA PYLORICA). Mogu imati dlačice ili ljuspice a mogu da budu i hitinizirana i kod većine insekata tada ne služe za letenje (stjenice). a pored toga se nalaze i proste oči tipa OCELA. zatim čelo (FRONS). ali postoje i usni aparat za sisanje. srkanje. zatim oči i usni aparat. kutnjača (FEMUR). Pipci koji postoje na vrhu glave su člankoviti. vretenast. Na vrhovima pipaka nalaze se neka od čula. Na glavi postoje pipci i antene. Veoma često se gornji sloj kutikule naziva epikutikula i ona je nešto mekša. Položaj i broj nerava u tkivima uglavnom se smatra biosistematskom karakteristikom vrste. a ponekad različito obojena. Krvni sistem je zatvorenog tipa ali je nepotpun jer se krv zalijeva po tjelesnoj duplji i ulazi u noge insekata. Iza grudi dolazi trbušni dio. a još dublje su mišići i ligamenti za koje su učvršćeni unutrašnji organi. i na kraju je analni otvor. Trbušni segmenti. Krila su različita kako po veličini tako i po boji. Glavu insekata «čini» čvrsta glatka čahura koja obuhvata dijelove koji su srasli po «šavovima». zatim u dijelu segmenta i potpuno suženi trbuh kao kod mrava. kod mužjaka dodaci za pridržavanje ženki tokom parenja. glatka ili naborana. Kao odrasle jednike imaju bilaterlanu simetriju tijela. srednje MEZENTEUM. Sa strane glavenog regiona nalaze se bočni dijelovi koji na neki način predstavljaju «obraze» (GENEE). a najviše se međusobno razlikuju po broju nerava (inervaciji) u regionu krila. Ovaj 33 . zatim slijedi člankoviti dio i na kraju je izduženi bičoliki dio. a kod ženki je tu najčećše legalica (dio kroz koji izlaze jaja). prema unutrašnjosti je sloj hipodermisa. Prednje crijevo se naziva STONODEUM. grudni (THORAX) i trbušni (ABDOMEN). zatim jednjak (ESOPHAGUS) pa slijedi prednji dio želudca (PROVENTRICULUS) i još mišić (VALVULA CARDIACA) čija je osnovna funkcija da sprečava povrat hrane iz narednog dijela crijeva. nose spoljašnju genitalnu strukturu. Prednja krila su smanjena a zadnja dobro razvijena 4. Ispod kutikule. Spoljašnjost je obavijena čvrstom supstancom i vrlo često se ta supstanca naziva kutikula. a zadnji segment u trbuhu se nazuva TELSON. Osnovni tip usnog aparata je usni aparat za grickanje. Način vezivanja grudi ili trbuha može biti cijelom širinom. Usni aparat insekata je složeno građen i uslovljen načinom ishrane. kod nekih 1). Pipci se sastoje iz bazalnog dijela koji je užljebljen u glavenu čahuru. koja se kod nekih vrsta transformiše u žaoku (OSE) I na trbuhu postoje noge. iza je zatiljak (OCCIPUT). ali se u ovom dijelu crijeva vrši i djelimično razlaganje hranjive komponente. najčešće deveti. U grudnom dijelu koji obuhvata nekoliko sraslih prstenova nalaze se 3 para nogu i krila (kod nekih vrsta 2 para. a sa strane nalazi se guša (GULA). Na prelazu između prednjeg i zadnjeg crijeva izlijevaju se odvodi ekskretornih organa – Malpigijevih sudova.

i veći dio – trbušnu duplju. 1. Kontraktilni dio je razdijeljen u komorice. a samo kod nekih vrsta se javlja hermafroditizam i to je pojava koja se naziva GINANDROMORFIZAM. Najveći broj vrsta razvija se direktno (bez preobražaja) i ova potklasa se dijeli najčešće na 4 reda: 1. Svaka komorica ima bočne otvori ili OSTIOLE koji imaju funkciju da zajedno sa zaliscima spreče ulazak jednom usisane krvi. Insekti imaju razdvojene polove. kojima ovi insekti lete. Diptura 4. Protura 2. Poznati insekat je «putujući» skakavac. Anoplura (vaši) – ovi insekti najčešće parazitiraju na tijelu čovjeka i pojedinih sisara. Tu se čuva sperma do oplodnje. Karakteristična vrsta je čovječja vaš. Sekundarne larve – slične odraslim ali imaju posebne organe koji se gube kad se potpuno razviju 3. Ova potklasa se dijeli na veliki broj redova. Nervni sistem je ganglionaran. a posebno značajne su ganglije u glavenom i grudnom regionu i trbušni lanac ganglija. Ovi parni sjemevodi uviru u neparni sjemevod gdje postoji mišićna muskulatura za izbacivanje sjemene tečnosti. Insekti uzimaju hranu u sva tri agregatna stanja. Ženskom reproduktivnom sistemu pripadaju i sjemene kesice. međusobno povezane i odvojene mišićnim zaliscima. 4. Blataria (bubašvabe) – ovi insekti imaju duge pipke. zatim parni jajovod. Muški polni organi se sastoje iz dva segmenta građena od sjemenih cjevčica. Sastoji se od kontraktilnog dijela i aorte. a iza je neparni prostor (vaginalni. Ovom sistemu pripadaju i parni sjemevodi koji su na donjem kraju prošireni u sjemene mjehure. Thysamura Najbrojni red je Collembola i tu spada veliki broj insekata koji živi u zemlji ili na samoj površini zemlje. Razviće insekata se dešava preko larvi i u odnosu kako larve izgledaju razlikuju se 3 osnovna oblika: 1. Ovom sistemu pripada i kopulatorni organ mužjaka. Postoji i partenogenetsko razviće gdje se iz neoplođenih jaja razvijaju jednike a kod nekih parazitskih osica iz neoplođenih jaja razvijaju se začeci organizma koji se dalje razvijaju u larvu određenog pola a kasnije u odralsu jedinku – poliembrionija. uterusni) prostor gdje se deponoju jajne ćelije a ponekad se mogu izbaciti van organizma. prednja krila hitinizirana i duga. Apterygota i Pterygota. tako da dozvoljavaju samo jednosmjerno kretanja krvi od glave prema zadnjem dijelu tijela. Homoptera (jednakokrilci) – ove vrste imaju usni aparat za bodenje. Orthoptera (pravokrilci) – najveći broj vrsta ima prednji par krila koji je hitiniziran i služi kao zaštita zadnjim krilima. Primarne larve – slične odraslom insektu ali nemaju polne organe i krila i nemaju ni larvene organe 2. Kod insekata postoji mišićna dijafragma koja horizontalno dijeli šupljinu na dva dijela i to na manji dio – perikardni sinus. 3. SISTEMATIKA INSEKATA Insekti predstavljaju klasu suvozemnih zglavkara i dijele se na dvije velike potklase. kao i muške polne žlijezde. Zadnji par nogu je nešto duži i te noge su prilagođene skakanju.cjevasti kontraktilni organ leži duž leđne strane tijela i pruža se cijelom dužinom od glave do kraja repa. Tercijalne – potpuno različite Kod nekih se poslije larve pojavljuje stadijum LUTKE – odrasli oblik insekta je IMAGO. 2. APTERYGOTA – obuhvata relativno jednostavno građene insekte koji pripadaju beskrilnoj grupi insekata. Collembola 3. Ženske polne organe predstavljaju jajnici. zatim kesica za sparivanje i ljepljive žlijezde i legalica (žaoka). PTERYGOTA – u ovu klasu ubrajaju se «krilati» insekti koji obuhvataju mnogobrojne vrste složene građe. Velika većina su biljne štetočine i često se nazivaju biljne vaši 34 . najčešće duža od trbušnog ili abdomenalnog dijela.

Thysanoptera (trips-insekti) – najčešće sitniji od ostalih imaju usni aparat za sisanje i bodenje. Na kraju nožica su kontraktilne ambule. Ovaj sistem počinje od prednjeg crijeva od kojeg polazi 5 radijalnih kanala. Od ovih kanala se odvajaju bočni ili poprečni sudovi koji se završavaju mišićnim tvorevinama – ambulaklarnim nožicama. 7. Manji broj su puževi «golaći». 8. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) PUŽEVI – bilateralnu simetriju tijela puževa čini specifičnost uvijene ljušture i unutar tog prostora nalaze se svi unutrašnji organi. Diptera (dvokrilci) – u ovaj red se ubrajaju razni komarci i obadi 11. PUŽEVI (Gastropoda) 2. kamenog kanala i u tom trenutku sistem se napuni vodom i nožice se ispruže a odliv vode iz tog sisteme uzrokuje povlačenje tih nožica. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) – imaju bočno spoljšteno tijelo koje je pokriveno plaštenim naborima koji nose ljušturu koja je sastavljena iz dva dijela i ti dijelovi su kapci ljušture. dok suvozemni puževi dišu na pluća. ali difuznog tipa. Važna osobina je postojanje krečnog skeleta ispod ektoderma i on se najčešće nalazi u vezivnom tkivu. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) 3. Mogu da žive u vodi i kao disajni aparat koriste jednostavne škrge. Neuroptera (mrežokrilci) – doživljavaju potpun preobražaj a larve iz kojih se razvijaju odrasli najčešće žive u vodi. Kao organ za kretanja služi neparni mišić na trbušnoj strani – stopalo. 6. Svi bodljokošci imaju prostranu tjelesnu duplju. Pluća imaju vezu sa spoljnom sredinom preko otvora plašta SPIRACULUM. Najveći broj leptira nisu štetočina kao što su to npr. Punjenje tog sistema omogućuje povećanje i smanjenje pritiska.BODLJOKOŠCI Osnovna karakteristika građe je petozračna radijalna simetrija. Lepidoptera (leptiri) – imaju oba krila i prednja i zadnja. Poznata je npr. pseća buha 10. Prostor između duplje ispunjen je parenhimskom masom. Disajni organi su razni tipovi škrga. ECHINOIDEA (morski ježevi). Coleoptera (tvrdokrilci) – ovo je red sa najvećim brojem vrsta i većina tih vrsta imaju hitinizirana prednja krila. 9. Pluća su kožna proširenja u vidu plašta i u njima se nalazi veliki broj krvnih kapilara. Aphanoptera (buhe) – većina vrsta parazitira na sisarima. a bodljokošci nemaju ekskretorne organe. Na ljušturi postoje otvori preko kojih se uzima i izbacuje voda preko spoljašnje sredine. Na glavenom regionu puževa nalaze se dva para pipaka koje se usljed priliva i doliva krvi mogu ispružati ili uvlačiti. Između tih dijelova ljušture nalazi se mišićna tvorevina – stopalo. Najpoznatiji predstavnici su CRINOIDEA (morski krinovi). Pri bazi pipaka nalaze se oči. Obuhvataju jedinke iz 3 klase: 1. Na taj način životinja se kreće. Glaveni region školjki nije tipičan i predstavlja «zakržljali» dio tijela. leptiri kupusari 12. Simetrija je izražena i u unutrašnoj i spoljašnjoj strani tijela. Lokomotorne funkcije se obavljaju AMBULAKLARNIM sistemom. Punjenje vodom vrši se iz centralnog tzv. Nervni sistem je ganglionaran.5. nervni sistem je ganglionaran i ovaj sistem ima obilježja petozračne radijalne simetrije. ECHINODERMATA . već štetne supstance iz organizma izbacuju ameboidne ćelije. a površina tijela je prekrivena sitnim i često obojenim hitiniziranim ljuspica. Najveći broj puževa je u grupi suvozemnih jedniki među kojima je i vinogradarski puž Helix pomatia. MOLLUSCA – MEKUŠCI Ovo su bilateralno simetrične životinje i na leđnoj strani postoji ljuštura koju luče žlijezde spoljašnjeg epitela. Ova krila grade dokrila koja štite zadnja krila kojima ovi insekti lete. Ostale 35 . pčela itd. Ove životinje imaju prostranu tjelesnu duplju sekundarnog tipa. ASTEROIDEA (morske zvjezde). Hymenoptera (opnokrilci) – u ovaj red se ubrajaju mnoge vrste osa. Heteroptera (stjenice) – prednji par krila djelimično hitiniziran i u prirodnim uslovima hrane se sisanjem sokova iz nadzemnih dijelova biljki. koje zajedno sa štetnim supstancama dolaze u spoljašnju sredinu ili kroz škrge ili kroz tanje dijelove tjelesnog omotača.

Za njih je takođe karakteristično postojanje mastiljave kese iz koje oni ispuštaju zaštitnu boju. Kod kičmenjaka horda se javlja samo tokom embroinalnog razvića. riba. CHORDATA Za njih je karakteristično postojanje vezivne supstance koja se naziva horda. Kod nižih kičmenjaka ANAMNIA lobanja je hrskavičava a kod većine ostalih je koštana. CHAEMICHORDATA – obuhvata manji broj jedniki uglavnom morske organizme koji nemaju tipičnu hordu kao osovnski skeleta već je ta horda u vidu hordalnih izraštaja. Unutrašnjost tijela zauzima tjelesna duplja CELOM. Broj pršljenova kod raznih vrsta je specifičan i predstavlja biosistematski karakter vrste. ali se ističu veliki mirisni režnjevi. Nervni sistem čine centralni.karakteristike su zajedničke kao i za sve mekušce. Javlja se različito građeno srce. Osnovne funckije je da se voda istiskuje iz plaštane duplje. Srce je u perikardičnoj duplji i sastoji se od jedne pretkomore i jedne komore. Većina vrsta su ektoparaziti na koži kičmenjaka viših sistematskih kategorija. 36 . S obzirom da se samo u embrionalnom razvoju javlja horda osovinski skelet kod riba se u postembrionalnom razviću zamjenjuje sa hrskavičavim odnosno koštanim elementima. U sistemu crijeva nema jasno diferenciranog želučanog dijela. 2. vegetativni i autonomni dio. horda se zadržava duži period. Pored craniuma postoji i kičmeni stub koji je sastavljen od pojedniačnih kičmenih pršljenova. Dijele se na četiri podtipa 1. VERTEBRATA – kičmenjaci VERTEBRATA – KIČMENJACI Po složenosti građe tijela dostigli su najveći evolutivni razvoj i imaju u potpunosti razvijen glaveni region i to je podtip CRANIOTA. U ovu klasu ubrajaju se mnoge sipe. Kolouste su razdvojenih polova i tokom razvića do odraslog oblika dešava se metamorfoza a larva iz koje se razvijaju se smatra posebnom jednikom. TUNICATA – obuhvata ascidije ili plaštaše 3. Kod nekih hordata. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) – osnovna karakteristika je to da je stopalo preobraženo u ljevkastu tvorevnu. Dio lobanjske čahure. obuhvata jednike koje se zovu «bezvilične» ribe i to su uglavnom stanovnici vodenih sredina. Ova supstanca je smještena najčešće iznad crijeva i to je osovinski organ jedinki. a manji broj su hermafroditi. Neke od ovih školjki (kamenice. dok je ispod horde crijevni sistem. Po spoljašnjem izgledu imaju izdužen oblik tijela i nemaju vilice. Kod vodenih hordata od prednjeg dijela crijeva nastaju škržni prorezi koji se kod suvozemnih hordata javljaju tokom embrionalne faze života. Kod većine hordata iznad horde se javlja nervni sistem u obliku cijevi. Cyclostoma. Sam kičmeni stub je COLUMNA VERTEBRALIS. Centralni dio je cjevastog tipa – kičmena moždina. periferni. Prva klasa kičmenjaka. ACRANIA – obuhvata manji broj vrsta koje nemaju u poptunosti formiran glaveni region i tu pripata Amphioxus lanceolatus. Koža ovih jedinki je gola a na bočnim stranama iza glavenog regiona su bočni prorezi. a eksktretorni organi imaju u osnovi građu nefrijdija. tzv. Najveći broj pršljenova imaju ribe i zmije. kopljasta ribica 4. CRANIUM ili lobanja štiti mozak kičmanjaka. Ogromna većina je razdvojenih polova. Mozak je jednostavan. Glavni ekskretorni organi su bubrezi koji stoje u vezi sa polnim sistemom i čine jedinstveni UROGENITALNI dio tijela. formira se preobrazbom prednjih kičmenih pršljenova. RIBE – PISCES Ribe predstavljaju drugu klasu vodenih kičmenjaka koje sa ubzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. i slični organizmi. ostrige) mogu se gajiti. lignje. a kod nekih je prisutna samo u embrionalnoj i postembrionalnoj fazi razvoj.

U odnosu na vodozemce dolazi do veliki promjena u građi kože i na skeletu. Krvni sistem je zatvorenog tipa. a među njima su npr. Najčešće zauzimaju prostor odmah iza glave prema repu. i ta dužina predstavlja biosistematski karakteristiku. U odnosu na prethodnu klasu. Vodozemci se ubrajaju u pojkilotermne životinje. GMIZAVCI – REPTILIA Gmizavci predstavljaju prvu klasu kopnenih kičmenjaka koji sa obzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. ribe. Na površini kože javlja se pokožica a posebno je značajan sloj orožnalih ćelija (stratum corneum). Skelet gmizavaca je u potpunosti okoštao. VODOZEMCI . tanko i debelo crijevo i na kraju analni otvor. Ekskretnorni sistem riba su parni organi bubrezi koji se nalaze iznad crijeva. ajkula. zadim ždrijelo. U sistemu krvotoka postoji srce koje je nešto složenije građe u odnosu na vodozemce. Iz ove tvorevine se krv škržnim arterijama dovodi prema škrgama i tu se oksidiše. Kičmenica je čvrsta (nije zglobljeno spojena sa glavom – craniumom). Na glavi i trbuhu još se stvaraju rožne ploče (kornjače) i na tim mjestima kožno disanje je svedeno na minimum. i srce vodozemaca trpi promjene.. jer kod riba još uvijek ne postoji razvijena grudna kost za koju se vežu nastavci kičmenih pršljenova (rebara) kao što je to slučaj kod ptica ili sisara. Crijevni trakt počinje usnim regionom.Kod morskih pasa. Organi bočne linije vrše «obavještavanje» ribe o svim ekološkim faktorima sredine u kojoj živi. Visceralni skelet predstavljaju koštani elementi u nivou prednjeg dijela crijeva. ANURA (žabe) 3. raža nastaje hrskavičavi skelet i prema tom kriterijumu ove ribe pripadaju potklasi CHONDRICHTYES. Kod riba je dobro razvijena jetra. oslić. jednjak. kao i promjene koje se odnose na građu organa za kretanje vodozemaca po kopnu. pastrmka. Kod nekih vodozemaca desile su se neke promjene u organizaciji tijela. a u sistemu krvotoka postoji srce koje još uvijek nije u potpunosti izdiferencirano i sastoji se od jedne komore i jedne pretkomore.. Disanje larvenih oblika kod žaba (punoglavaca) vrši se škrgama.itd. Kičmenjaci viših sistematskih kategorija imaju mehanizme održavanja stalne temperature tijela i prema tom karakteru predstavljaju homeotermne životinje. tako da se na vertebri (kičmi) može razlikovati samo grudni ustvari trbušni region. URODELA (GYMNOPHIONA) – repati vodozemci Među žabama u ovom regionu poznate su zelene i smeđe žabe koje se mogu naći u vodi i na kopnu. Bez obzira što borave u vodi sve vrste dišu plućima različite građe. Glavni skelet riba čine lobanja i visceralni skelet.AMPHIBIA Vodozemci predstavljaju treću klasu vodenih kičmenjaka koji pripadaju grupi Anamnia. Kod zmija postoji specefičnost u pogledu građe glavenog skeleta jer donja vilica nije zglobljena sa donjom (savitljive su i omogućavaju zmijama da progutaju krupniji plijen). šaran. Dužina crijeva kod riba uslovljena je načinom ishrane. jer im temperatura tijela u najvećoj mjeri zavisi od sredine u kojoj se nalaze. a komora ostaje jedinstvena i zbog ovakve građe srca dolazi do djelimičnog miješanja oksidovane i redukovane krvi. a u toj komori je nepotpuna 37 . Kod riba ima postoje dobro razvijena čula i postoji još jedno čulo koje se nalazi na boku i to je čulo bočne linije. som . a vrlo značajna promjena je prelazak sa škržnog na plućno disanje. Prije ulaska u pretkomoru srca redukovana krv iz tijela se nakuplja u tvorevinama VENOZNIM SINUSIMA (sinus venosus). a oksidovana krv polazi iz tvorevine koja se naziva ARTERIJSKI BULUS (bulbus arteriosus). Ribe pripadaju kičmenjacima i imaju veći broj pojedinačnih pršljenova. Među ove gmizavce ubrajaju se zmije. a odrasli oblici dišu plućima. Jedna od karakteristika riba je da na površini tijela postoji pokrov (krljušti) i te krljušti mogu biti različitog tipa. Najčešće se razvija još jedna pretkomora. Kičmeni pršljenovi imaju nastavke koji se slobodno završavaju u tijelu (riblje kosti). Klasa vodozemaca najčešće se dijeli na 3 velike potklase: 1. U drugu potklasu OSTEICHTYES ubrajaju se ribe kod kojih se javljaju koštani elementi u osovinskom skeletu i tu se ubraja većina vrsta koje imaju šira kosmopolitsko rasprostranjenje. Kroz srce riba teče samo redukovana krv. Sastoji se iz 2 pretkomore i jedne komore. Vratni dio kičmenice nije izdiferenciran. APODA (CAUDATA) – beznogi vodozemci 2.

Kao ekskretorni organ funkcioniše bubreg koji predstavlja srednje razvijen stadijum. Prednji mozak kod gmizavaca je dobro razvijen. U ramenom ili karličnom pojasu postoji niz kostiju koje su dobro razvijene ali se može reći da postoji i pokretni i nepokretni dio u tom regionu. Pluća ptica su složeno građena. a onaj klasični dio podrazumijeva posebno postojanje vazdušnih puteva (bronhija) koje se granaju na tanje vazdušne ogranke (bronhiole) a ovi se na kraju završavaju plućnim mjehurićima (alveolama). OPHIDIA (SERPENTES) – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne zmije 5. CHELONIA – kornjače – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne kornjače 3. KOKOŠKE (PAUNI. RODE I SRODNE VRSTE 9. CROCODILIA – u ovaj red se ubrajaju svi krokodili AVES – PTICE Prve ptice koje su se pojavile su imale veliki broj zajedničkih karakteristika sa gmazevima od kojih su nastali. Ptice su homeotermne životinje sa stalnim mehanizmom održavanja tjelesne temperature. LANDORI) 12. ali i od ostalih vrsta kičmenjaka. a za mladunce postoji roditeljska briga. a ptice tada ne vrše klasične respiratorne procese. Jedinke gmizavaca su razdvojenih polova i razviće se dešava preko jaja. Kiseonik iz ovih rezervoara može se trošiti prilikom letenja. RHINOCEPHALES – u ovaj red ubrajaju se karakterističan predstavnik jednostavnije građenih gmizavaca a to je Aciterija sa Novog Zelanda 2. Noge ptica se završavaju sa 4 prsta od kojih su tri okrenuta prema napred a jedan je povijen prema nazad. PELIKANI I SRODNE VRSTE 7. Jedna od karakterisitika je to da su to pernate životinje sa suvom kožom na tijelu. GUSKE. ŽDRALOVI I SRODNE VRSTE 14. FAZANI) 13. ali uglavnom nema metamorfoze (peobražaja). Jedna od prvih ptica koja se pojavila u evolutivnom procesu je ARCHEOPTERIX. i od njega polazi 12 pari moždanih nerava. Gmizavci se mogu podijeliti na veliki broj redova. PREPELICE. PLAMENCI – ptice jarkih boja 10. NOJEVI 2. Americi 3. Značajni redovi su: 1. PAPAGAJI 38 . Razviće se dešava preko jaja. LACERIALIA – gušteri 4. SOKO. BLUNE 8. Ptice nemaju zube. GOLUBOVI 17. vilice su tanko pričvršene rožnom materijom koja formira kljun. ČAPLJE. ALBATROSI 6. Prednji udovi su transformisani u krila na čijem kraju su duga pera koja omogućuju let. ali je češća sistematika koja obuhvata jedinke iz 5 redova: 1. PINGVINI 4. GRABLJIVICE (ORAO. GALEBOVI 15.pregrada pa dolazi do neznatnog miješanja krvi. GNJURCI 5. Kod nekih ptica (noj) noge su dobro razvijene i služe za trčanje. Današnje ili recentne ptice jasno se razlikuju po nizu specifičnosti od gmizavaca. KAUZAMI I EMUI – ima ih u J. Vratni dio kičmenice je dug i pokretljiv a ostali pršljenovi u kičmenici su srasli međusobno. ROVCI) 11. U sistemu pluća ptica postoje još i tvorevine koje se nazivaju vazdušne kese i koji predstavljaju REZERVOARE svježeg vazduha. Kod većine ptica postoji dobro razvijena grudna kost koja na sebi ima greben ili kobilicu i naziva se STERNUM. PURANI. LEŠINARI. NORKE 16. Samo kod krokodila komora je potpuno pregrađena. Skelet ptica je lagan i gibak i većina kostiju ispunjena je vazduhom. JASTREBI. PTICE MOČVARICE (PATKE. TETRIJEBI. Iz lijeve komore polazi desni aortin luk i odvodi oksidovanu krv u tijelo. Srce je podijeljeno na 2p+2k i krv se ne meša (oksidovana i redukovana).

..) 2. Ova klasa sisara se najčešće dijeli na 3 potklase: 1.) 4. što znači da većina vrsta ima različito građene zube i to sjekutiće. Ekologija je povezana sa drugim prirodnim naukama. pacovi. krtice. Od nepreživara značajne su svinje. MARSUPALIA – TORBARI 3. Postoje 2 osnovne ekološke discipline i to: AUTEKOLOGIJA SINEKOLOGIJA Auteokologija se bavi proučavanjem samo jedne jedinke u odnosu prema okolini. VODONARI 24. itd. KUKAVICE I TURAKOSI 20. PTICE PJEVAČICE (VRAPCI. areal) i LOGOS – nauka.. Neki sisari mogu da žive i na kopnu i u vodi. SLAVUJI) MAMMALIA – SISARI Sisari predstavljaju šestu klasu evolutivno najrazvijenijih kičmenjaka.18. a preživari su jeleni. a ekologija kopne je TERESTRIČNA ekologija. Oni su homeotermne životinje koje disajne procese obavljaju u vazdušnoj sredini preko pluća. miševi. Naziv ekologija potiče od 2 grčke riječi i to OICOS – mjesto (prebivalište. psi. koja su kod različitih vrsta različito građena. SARAŽE 19. I srce sisara je podijeljeno na dvije pretkomore i dvije komore. a kod većine vrsta to su ekstremiteti za hodanje. PLACETALIA – PLACENTARNI SISARI Najbrojniji su placentarni sisari i dijele se: 1. a time dobijaju hranjive sastojke. ovce... ekologija koja proučava ekološke zakonitosti u slatkim vodama zove se LIMNOEKOLOGIJA. Sisari su viviparne životinje koje rađaju žive mlade (osim kljunara koji ima primitivnu karakterisiku da leže jaja) U koži ženki za vreme bremenitosti funkcionišu mliječne žlijezde tako da mladunci sišu sekrete mliječnih žlijezda. RODENTIA (glodari.vjeverice. Sisari imaju parne ekstremitete.. bilo na površini ili na drveću. Koža je bogata žlijezdama. razlikuje se više tipova ekologije. VRANE. PERISSODACTYLA (kopitari – konji) 7. INSECTIVORA (bubojedi. Ogromna većina živi na kopnu a manji broj sisara su morski oblici. U jednom ekosistemu postoji najpovoljniji uticaj svih faktora i oni čine 39 . čovjekoliki majmuni.) 3. a mužjaka testisi. mačke. a sinekologija se bavi proučavanjem ukupnog odnosa jednog ekološkog sistema. Većina vrsta živi ili na zemlji. Jednike su razdvojenih polova. Ekskretorni organi su definitivni bubrezi (metanefros). ježevi. zečevi. CETACEA (kitovi) 5. grupe preživara. delfini). KOLIBRIĆI I ČILPE 23. Zubi sisara su heterodontnog tipa.) OSNOVI EKOLOGIJE ŽIVOTINJA Ekologija je nauka koja proučava uzajamne odnose živih bića i okoline koja ih okružuje. itd. ARTIODACTYLA (papkari. DJETLIĆI I TUKANI 25. hijene. MONOTERMATA – KLJUNARI 2. PRIMATES (majmuni. itd. MRKE PTICE.) 6. očnjake ili kutne zube.. ŽABUSTE PTICE 22. goveda. ŽUNE 26. SOVE 21. KLJUNOKOŠCI. i ne preživara. Ekologija koja proučava ekološke odnose mora i okena zove se OCEANOGRAFIJA. LASTAVISE. Ovi organizmi u koži imaju dlake. CARNIVORA (zvijeri. polne žlijezde ženki su jajnici (ovarijumi). a posebno sa svim biološkim disciplinama. a manji broj vrsta živi u morima (kitovi. Kod životinja koje naseljavaju različite tipove staništa. Duplja unutar tijela podijeljena je mišićnom tvorevinom (dijafragmom) na 2 dijela i to grudni i trbušni dio. ŠEVE..

KOMPETICIJA – podrazumijeva da jedna vrsta ugrožava drugu u odnosu na jedan ekofaktor 3. a druga je indiferentna. 6. Fluktuacija predstavlja kolebanje veličine populacije i postoji više tipova fluktuacija. Nasuprot grupisanju može postojati i izolacija kada je jedinka ili grupa jedinki izolovana. 5. Za većinu populacija karakteristična je gustina koja se izražava njihovim brojem. KOMENSALIZAM – to je takav odnos u kojem jedna vrsta ima koristi od zajedništva. Npr. ali i smrtnost ili MORTALITET jedinki. Ekološka niša je skup svih mogućnosti koje organizam iskorištava za opstanak u ekosistem. dok sunđerima ne smeta. i oni imaju koristi od toga. konzumiranja i uzimanja hrane (konzumenti i reducenti) 40 . EKOTON predstavlja prelaz između dvije biocenoze npr. PARAZITIZAM (ekto i endo – paraziti) 7. BIOSFERA Osnovnu jedinicu ekoloških odnosa i ekološke integracije predstavlja jedinka ili organizam. Npr. ljudski organizam može podnijeti temperaturu koja varira između 80-90ºC (+45 . neki sunđeri «puste» određene račiće da žive na njihovoj površini. Ekološka valenca predstavlja dijapazon variranja jednog ekološkog faktora u okviru kog je moguć život. EKOSISTEM 5. Ovaj odnos u prirodi je rijedak. Ekološki sistemi organizovani su na više nivoa. masom ili zapreminom na jedinicu površine ekološkog sistema. Osnovna osobina populacije je NATALITET.ekološki optimum. Mortalitet je takođe osobina populacije i postoji stvari i teoretski mortalitet. U biocenozi su izražene i pojave reprodukcije. Primjer za jednu biocenozu je šuma. PREDATORSTVO Treći nivo organizacije je BIOCENOZA. Kretanja mogu da budu unutar ili izvan matične populacije. gdje je izražena spratovnosti i gdje na određenim nivoima (visinama) žive karakteristične vrste. MUTUALIZAM – to je takav odnos gdje 2 vrste žive zajedno i na neki način se međusobno dopunjuju i ne mogu živjeti jedna bez druge 4. Populacija predstavlja skup jedniki iste vrste koje žive na istom prostoru i u isto vrijeme i koje su sposobne da razmjenjuju genetički materijal. AMENSALIZAM – to je takav odnos u kome je jedna vrsta spriječena u rastu. Ukoliko su životinjske vrste sposobne da podnesu veće kolebanje jednog ekološkog faktora (ekološku valencu) oni predstavljaju EURIVALENTNE ORGANIZME. Životnu formu organizma predstavlja skup morfoloških i fenotipskih (genotipskih) osobina i svaka forma ima skup vanjskih karateristika (fenotipske) i skup osobina koje se prenose sa roditelja na potomstvo (genotipske). U populaciji može da se konstatuje i rast i to je ona vrijednost kada je natalitet veći od mortaliteta. Naredni nivo je populacija. a druga nije i prema tome nema koristi od zajedništva. BIOCENOZA 4. a to je ekološki nivo koji se obrazuje zajedničkim životom biljaka i životinja na jednom mjestu. Unutar populacije izraženo je kretanje jedinki i to su MIGRACIJE. Takođe može doći i do grupisanja kada se na određenom mjestu u populaciji grupišu pojedinačne ili grupe jednki. a zatim se gustina preračunava na cijeli ekološki sistem. prelaz između livade i šume.-45) i to je ekološka valenca. POPULACIJA 3. Stvarni mortalitet se može konstatovati a teoretski se odnosi na smrtnost pod «idealnim» ekološkim uslovima. Skup svi ekoloških valenci čini EKOLOŠKI SPEKTAR za određenu vrstu. a najnepovoljniji uticaju čine ekološki pesimum. Iz podataka o natalitetu može se izračunati i stopa nataliteta koja se izražava kao broj rođenih jedinki u jedinici vremena. Za populaciju je karakteristično da postoji uticaj jedne jedinke na drugu i takav odnos se zove INTERAKCIJA 1. 1. NEUTRALIZAM – ova interakcija podrazumijeva da nema nikakvog uticaja organizma na drugi 2. Jedinke unutar populacije mogu biti raspoređene na karakterističan način i to je distribucija jedinki. Organizmi koji mogu podnijeti manju ekološku valencu su STENOVALNTNI ORGANIZMI. Za biocenozu je karakterističan broj i specifičnost vrsta. ORGANIZAM (JEDINKA) 2.

To je najveći nivo koji uključuje i organizam. Neki naučnici razdvajaju anatomske i morfološke razlike. Iznad litosfere (20-ak km) nalazi se sloj biosfere u kome postoji život .Četri nivo organizacije je EKOSISTEM koji predstavlja i funkcionalno i strukturno jedinstvo jednog biotopa ili staništa i biocenoze. evolutivni dokazi mogu biti i MORFOLOŠKO-ANATOMSKI. Dokazi evolucije mogu da budu na osnovu iskopina u proteklom periodu (PALEONTOLOŠKI DOKAZI). Postoje 3 osnovne kategorije ekosistema a to su: . biocenozu. OSNOVI EVOLUCIJE ŽIVOTINJA Učenje o evoluciji podrazumijeva dugotrajan proces koji je tokom vremena pratio razvoj i sistematiku životinja svijeta. populaciju. Stvaranje novih vrsta naziva se SPECIJACIJA. Izuzetak čine površinski slojevi litosfere sa podzemnim krečnjacima. Najznačajnija životna zajednica tog područja je vazdušni plankton u kome se pojavljuje ogroman broj vazdušnih spora. Posebno je značajno Darvinovo učenje o evoluciji koje podrazumijeva nastanak novih vrsta putem prirodnog odabiranja.EKOSISTEMI SLATKIH VODA EKOSISTEMI KOPNA Postoje i bočatni ekosistemi – bočatne vode predstavljaju prelaz od slanih ka slatkim vodama (ušća rijeka u mora) Poseban nivo organizacije predstavlja BIOSFERA i to je tanak zemljin omotač obuhvaćen životom.EKOSISTEMI MORA I OKEANA ..atmosfera. 41 . što podrazumijeva proučavanje organizama na osnovu morfoloških sličnosti i razlika. ekosistem.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->