KARAKTERISTIKE ŽIVE MATERIJE Živa materija predstavlja skup elemenata koji se mogu naći i u prirodi ali je način njihovog

vezivanja u osnovnoj jedinici organizma (ćeliji) vrlo specifičan i predstavlja osnovnu karakteristiku života. U ćeliji se nalaze brojne neorganske supstance među kojima je najznačajnija voda, a od organskih su zastupljene bjelančevine – proste i složene, ugljeni-hidrati, masne supstance itd. Osnovna masa unutar ćelije je protoplazma (najveći dio), zbog prisustva bjelančevina koje su u gel ili želatinoznom stanju. Kod jednoćelijskih životinja (protozoa) sve životne funkcije obavlja jedna ćelija, a kod višećelijskih životinja (metazoa) ćelije se grupišu u tkiva, organe, sisteme organa, što čini cjelinu organizma. Prema tome, životne funkcije obavlja skup ćelija. Osnovna jedinica života je ćelija i sve životne funkcije počinju promjenom stanja unutar ćelije. Jedna od karakteristika žive materije jeste prenošenje kontinuiteta života od roditelja na potomstvo. Složeni mehanizam prenošenja kontinuiteta proučava GENETIKA. Osnovni način razmnožavanja životinja su bespolni i polni. Najveći broj životinjskih vrsta razmnožava se polnim načinom i tom načinu prethodi stvaranje polnih ćelija u procesu „gametogeneze“. U muškom polu nastaju spermatozoidi a u ženskom polu jajne ćelije i to su procesi spermatogeneze i oogeneze. Nakon stvaranja polnih ćelija dolazi do oplodnje jajne ćelije i razvića organizma. Razviće organizma od momenta razvića jajne ćelije do smrti jedinke predstavlja ontogenetski razvoj, a razvoj životinjskog organizama kroz duži vremenski period jeste evolucija. Sve životinje podijeljene su u sistematske kategorije i one su uključene u ekološke sisteme različitog nivoa organizacije, kao i različite evolutivne sisteme što objašnjava njihov nastanak. RAZLIKA IZMEĐU BILjNIH I ŽIVOTINjSKIH ORGANIZAMA Osnovna nauka koja proučava ćeliju naziva se citologija, a nauka koja proučava isključivo životinjsku ćeliju naziva se ZOOCITOLOGIJA. U velikom broju slučajeva biljne i životinjske ćelije su slične, ali među njima postoje značajne razlike. U biljnoj ćeliji postoje ćelijske organele ( hloroplasti) koji u procesu fotosinteze uz pomoću sunčeve svjetlosti mogu sintetisati organsku iz neorganske komponente. Na taj način biljni organizmi postaju jedan od osnovnih izvora hrane životinjama viših sistematskih kategorija. Životinje uglavnom nemaju ovu sposobnost, a samo mali broj jednoćelijskih životinja, najčešće bičara (EUGLENA) imaju neznatne količine zelenog pigmenta i djelimičnu sposobnost sinteze organske materije. U biljnoj ćeliji, u ćelijskom zidu, postoji CELULOIDNA supstanca koja daje određenu čvrstoću biljnoj ćeliji. Značajna razlika između biljaka i životinja odnosi se na razmjenu materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Kod biljaka se ovaj proces vrši u spoljašnjosti, a kod životinja u unutrašnjosti organizama. Razčlanjenost kod biljaka je vanjska, a kod životinja unutrašnja. Nadražljivost kao životna osobina znatno je izraženija kod životinja. ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA Zoologija je kompleksna nauka koja se bavi proučavanjem životinjske ćelije, zatim svim fazama životinjskog razvića, histološkim proučavanjma, organološkm proučavanjima, problemom sistematike, ekologije i evolucije životinja. Embriologija proučava period od oplodnje jajne ćelije do razvijenog životnog oblika. Radi ovakvog kompleksnog pristupa zoologija koristi rezultate drugih nauka kao što su : citologija, embriologija, histologija, ekologija, morfologija, evolucija, genetika, fiziologija, anatomija, biohemija itd.

1

OSNOVI ZOOCITILOGIJE Osnovnu masu žive ćelije čini protoplazma, i u toj protoplazmi nalaze se ćelijske organele, od kojih svaka ima specifičnu funkciju. U sastav te osnovne mase ulaze ulaze mnoga neorganska jedinjenja: C, H, N, O, P, S, a za život materije neophodno je prisustvo još većeg broja neorganskih elemenata: Ca, Mg, K, Fe, Mn, Mo, Cl, Na, Co, J, Zn, Cu. Sve ovo su elementi koji se mogu naći i u neživoj sredini, ali je način njihovog vezivanja specifičan. Većina elemenata nalazi se vezana za druge elemente, a među njima je najznačanija voda koja kod nekih organizama obuhvata do 75% .Od organskih materija u protoplazmi su najzastupljenije bjelančevine (10%), dok su manje zastupljeni ugljeni-hidrati i masti. FIZIČKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME Koloidni rastvor ima rastvorene čestice većih dimenzija. Osnovno stanje u kome se protoplazma nalazi je žitko ili gel stanje. Ponekad se može desiti da protoplazma gubi vodu i to se najčešće dešava u vrijeme teških fizioloških poremećaja organizma. Proces gubljenja vode se naziva TIKOTROPIJA i tada protoplazma prelazi u gušći oblik koji se može okarakterisati kao „sol stanje“ . Važna osobina protoplazme je i viskoznost, što znači da ima osobinu i izgled približan tečnom medu. Još jedna važna osobina protoplazme je postojanje osmotskog pritiska, koji se javlja zahvaljujući prisustvu rastvorenih soli u plazmi. Zahvaljujući tom pritisku dešava se međućelijski transport čestica. ĆELIJSKE ORGANELE ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM Ćelijska organela koja se nalazi u blizini jedra je endoplazmatski retikulum (ER). Ova organela je (jednim djelom) povezana sa jedrovom membranom. Ova organela je sistem šupljina unutar kojih se privremno odlažu i nagomilavaju produkti ćelijske sinteze i još neke štetne supstance. Te materije se vrlo kratko zadržavaju ali se u procesu ekskrecije transportuju, prvo, dublje u ćeliju, a zatim se izbacuju van ćelije. Postoje dva tipa endoplazmatskog retikuluma (ER) ,od kojih jedan ima granule na membrani i to je granulirani ER, dok drugi tip ima glatku membranu i to je agranulirani ER. MITOHONDRIJE Ove organele se ubrajaju u krupnije organele i predstavljaju energetske centre u ćeliji. Najčešće imaju elipsoidan oblik. Broj mitohondrija unutar ćelije je različit, od nekoliko desetina do nekoliko hiljada. Sa spoljne strane, mitohondrije obavija glatka membrana (plazmolema), a sa unutrašnje strane nalaze se nabori - CRISTAE MITOHONDRIALES. Na vrhovima tih nabora oslobađa se energetska supstanca koja se u metaboličkim procesima razlaže do iskoristivih dijelova za organizam. Osnovna supstanaca u mitohondijama je HONDROPLAZMA ili matriks, i uglavnom je sastavljena od proteinske supstance. U normalom periodu razvoja ćelije, kada se ne dešavaju diobe, mitohondrije su nepravilno razbacane u unutrašnjosti ćelije. U vrijeme dioba (mitoze i mejoze) mitohondrije se nalaze koncentrisane uz centralnu organelu – jedro. GOLDŽIJEV APARAT Ova organela je ralativno sitnija, ali je slično građena kao ER. Goldži, talijanski istraživač, prvi je opisao ovu organelu, po čemu je dobila naziv. Građena je od membrana koje imaju veze sa procesima ćelijskog izlučivanja, ali joj definitivna funkcija još nije utvrđena.

2

LIZOZOMI Ovo se organele karakteristične za životinje, imaju veoma male dimenzije i uokvirene su sa plazma membranom koja je građena po tipu plazmaleme. Funkcija im nije dovoljno proučena ali se smatra da su to centri za sintezu katalitičkih fermenata - ENZIMA . CENTRIOLI Ove organele predstavljaju citoplazmatske tvorevine koje su najčešće parne i koje na poprečnom presjeku imaju tačkast ili zrnast oblik, a po dužini su nešto izdužene. Jedan par centriola gradi jedan centrozom i ovi centrozomi, posebno su vidljivi u vrijeme diobe ćelije tj. u vrijeme kada se oko njih stvaraju ljepljive niti, koje predstavljaju diobeno vreteno i pomoću kojih se prihvataju hromozomi iz ekvatorijalne ravni jedra. Nakon toga osnovna ćelija podijeli se na dvije nove. JEDRO Jedro je centralna organela koja na neki način upravlja (koordinira) radom ostalih ćelijskih organela protoplazmi. Osnovna masa od koje je izgrađena unutrašnjost jedra, hromatin, sačinjena je od nukleinskih kiselina koje imaju posebnu ulogu u formiranju hromozoma tj. u procesu prenošenja nasljednih osobina sa roditelja na potomstvo. Jedro je obavijeno membranom ali unutar jedra postoji gušći dio hromatinskog materijala – JEDARCE i ono nema ovojnicu (membranu). PLAZMALEMA Predstavlja ovojnicu koja je karakteristična i za ćeliju i za ćelijske organele u protoplazmi. Građa ove membrane je troslojna. Sa spoljašnje i sa unutrašnje strane nalaze se proteinske supstance, a u sredini je lipidni sloj. U zidu ove membrane nalaze se otvori, pore, koje su manjih dimenzija i kroz njih mogu da prolaze čestice samo malih dimenzija. Unutar ćelije takođe postoji osmotski pritisak i zahvaljujući razlikama u pritisku unutar i van ćelije, dešava se prirodan prolaz sitnih čestica. Ova osobina membrane da ima samo male otvore i da omogućava prolaz manjim česticama naziva se SEMIPERMEABILNOST. Ukoliko je potrebno ostvariti prolaz krupnijih čestica kroz pore membrane, dolazi do njihovog usitnjavanja, zahvaljujući fermentskim procesima u zidu plazmaleme. To se najčešće dešava se krupnijim česticama bjelančevina ili masti. Oblik ćelija u organizmu je različit. Postoje okruglaste, ovalne, zvjezdaste, pločaste ćelije ali i ćelije sa nešto modifikovanima oblikom. Te ćelije uglavnom imaju stalan oblik ali postoji određen broj ćelija koje nemaju oblik. Takva je slučaju kod nekih jednoćelijskih životinja (ameba). I veličina ćelije može da varira. U životinjskom svijetu postoje krupnije i sitnije ćelije. Krupnije su npr. jajne, a sitnije su spermatozoidi. Podjela (dioba) ćelije dešava se na nekoliko načina. Jedan od načina je mitotička dioba koja je uglavnom karakteristična za tjelesne ćelije i diobom osnovne ćelije ne dolazi do smanjenja hromozoma (diploidni broj hromozoma). Drugi tip diobe je mejoza - dioba polnih ćelija i tada se dešava redukcija, pri čemu se diploidan broj hromozoma svodi na haploidan. Kod čovjeka postoje i amitotičke diobe kojim se dijele stare i bolesne ćelije. Svaka ćelija živi i razvija se ali na kraju umire, što predestavlja njenu fiziološku smrt. Simptomi umiranja ćelije uglavnom su isti, a počinju smanjenjem ukupne aktivnosti ćelije i uvećavanjem jedra na račun okolne protoplazme. Istovremeno se u jedru javljaju vakuole, čiji se broj postepeno povećava dok ne ispune kompletnu unutrašnjost jedra. Jedrova membrana izčezava, a zatim nestaju ćelijske organele, životna aktivnost ćelije se postepeno gasi i ona prelazi u mrtvu materiju.

3

RAZMNOŽAVANjE JEDNOĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Najjednostavniji način razmnožavanja protozoa jeste binarna dioba ćelije roditelja. Osnovna ćelija, roditelj, jednostavno se podijeli i to je vegetativni - bespolni način diobe, a novonastale ćelije imaju istu strukturu i građu kao ćelija roditelj, i na taj način mogu samostalno nastaviti razvojni ciklus. Drugi način razmnožavanja takođe je bespolni način, a karakterističan primjer se dešava u populaciji trepljastih jednoćelijskih životinjica (paramecijum). U tom slučaju ishodišna ćelija se podijeli, ali se istovremeno dijele i krupnije i sitnije jedro ishodišne ćelije. Na taj način produkuju se dvije nove ćelije, koje osim jedra nemaju sve organele kao ćelija roditelj. Da bi normalno funkcionisale dalje, ćelije moraju nadoknaditi nedostajuće dijelove, i to se dešava iz citoplazmatičnog diferenciranja osnovne supstanace u ćeliji. Kod nekih parazitnih jednoćelijskih životinja dešava se višejedarna dioba, pri čemu se jedro više puta izdijeli. Stvara se veći broj novih ćelija i ovakav tip razmnožavanja se zove višejedarna (multipna) dioba. Pored bespolnog načina razmnožavanja, protozoe se mogu razmnožavati i polno i to je proces kopulacije u kome dolazi do trajnog sjedinjenja jedara, odnosno, ćelija gameta, i drugi način je konjugacija, kada dolazi do privremenog sjedinjavanja gameta. Ćelije koje se transformišu u gamete razvijaju se u dva pravca i to – KRUPNIJE, koje na neki način predstavljaju ženske gamete i to su makrogametociti, i SITNJE gamete koji predstavljaju muške gamete i to su mikrogametociti. Postoji nekoliko karakterističnih slučajeva spajanja ovih gameta: *ukoliko se spajaju gameti približno iste veličine to je IZOGAMIJA, a ukoliko se spajaju gameti različite veličine, to je ANIZOGAMIJA. * ukoliko se spajaju gameti koji potiču od srodnika, to je PEDOGAMIJA KONJUGACIJA

Dvije jedinke (ćelije) koje predstavljaju konjugante priljube se jedna uz drugu. Na mjestu gdje se spoje formira se citoplazmatični most i to je mjesto preko koga privremeno prelaze jedra iz jedne ćelije u drugu. Obe ćelije imaju krupnije (makronukleus) i sitnije (mikronukleus) jedro. Nakon izvjesnog vremena u obe ćelije krupnije jedro isčezava, a sitnije se dijeli dva puta. U tom trenutku u obe ćelije postoje četiri jedra od kojih se tri degradišu u protoplazmu, a preostalo jedro u obe ćelije se još jednom podijeli i tek u tom trenutku formiraju se GAMETSKA jedra i to krupnije jedro, makrogametocit, koje miruje i mikrogametocitno jedro (koje se kreće). Manja jedra iz obe ćelije preko citoplazmatičnog mosta prelaze u suprotnu ćeliju i tamo oplode veće jedro ili MAKROGAMET. Poslije se svaki mikronukleus vraća u svoju matičnu ćeliju. Oplodnja je završena, nestaje citoplazmatski most, ćelije se razdvajaju. Svaka ćelija ima krupnije i sitnije jedro i svaka od ćelija nastavlja svoj samostalni život. Pored bespolnog i polnog razmnožavanja postoji i pojava sazrijevanja. U tim pojavama se 2n (diploidan) broj hromozoma svodi na polovinu ili haploidan broj. Kod parazitarnih oblika jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi sporozoa, postoji smjena bespolnih i polnih ciklusa. To je primjer kod jednoćelijske životinje iz roda EIMERIA. Neke od ovih vrsta izazivaju infekcije u regionu zdravih ćelija epitela crijeva. Te se bolesti jednim imenom nazivaju KOKCIDIOZE (crvenilo epitela). Prvi ciklus u razmnožavanju je bespolna doba i naziva se ŠIZOGONIJA. Njega smjenjuje polno razmnožavanje i to je GAMETOGONIJA, a poslije toga se ponovo pojavljuje bespolna dioba zigota -SPOROGONIJA. Ciklus razmnožavanja počinje prvim stepenom infekcije. Dio parazita koji je transformisan u sporozoit prodire u zdravu ćeliju epitela i još uvjek ne dolazi do polnog ciklusa. U narednom periodu započinje polni ciklus jer se sporozit dijeli (multipna dioba) na veliki broj novih jedara (obično ih ima 32) koji se nazivaju MEROZOITI. Od tog trenutka započinje tipični ciklus (gametogonija) i u tom ciklusu neki od merozoita rastu i razvijaju se u gamete i to sitnije, koji

4

Najčešći oblik je okruglast ili elipsoidan i za razliku od spermatozoida koji su pokretni jajna ćelija je nepokretna.Ovaj tip jajnih ćelija sadrži najviše hranjive supstance. ženske gamete koji predstavljaju makrogamete. Sve dok se kreću spermatozoidi su aktivini. i ta količina je obično veća od preostale količine protoplazme. Spermatozoidi Ovo su jedne od najsitnijih ćelija u životinjskom svijetu i u njihovoj građi učestvuje glavni.Ova jaja sadrže hranjivu materiju u centru ćelije i karakteristična su za većinu insekata. Jajna ćelija Po svojoj veličini to je ćelija koja ima veće dimenzije od spermatozoida i najkrupnija je ćelija u životinjskom svijetu. OLIGOLECITNA . EKSTREMNO TELOLECITNA JAJA . 5 . 2.Ovaj tip jajne ćelije ima nešto više hranjive supstance. Značajni ekološki faktori koji se upotrebljavaju u ovu svrhu su: određena temperatura ili stavljanje spermatozoida u rastvore nekih hemijskih supstanci. MEGALECITNA (polilecitna jaja) . Oplodnja jajne ćelije od strane spermatozoida dešava se u vlažnoj sredini što omogućava pokretljivost spermatozoida. 3. ali se u isto vrijeme spermatozoid uvrće oko svoje ose.Ova jaja sadrže hranjivu supstancu koja je u većini slučajeva potisnula protoplazmu. CENTROLECITNA JAJA . onda su to telolecitna jaja.Jajna ćelija ima gornji ili animalni pol i donji ili vegetativni pol. 4. a kada se umire oni nemaju moć oplodnje i postaju inaktivni. 3. U glavenom dijelu se nalazi relativno krupno jedro.Ova ćelija ima ravnomjerno raspoređenu hranjivu supstancu. trupni i repni dio.Radi se o relativnoj maloj količini deutoplazme koja je najčešće ravnomjerno raspoređena. Čuvanje može da se vrši u bezvazdušnom prostoru. TELOLECITNA JAJA . vratni. miješanju sa nekim razrijeđenim solima. Ukoliko je hranjiva supstanca samo u jednoj polovini ćelije. Oplođeno jedro se dva puta dijeli i formira se tvorevina sa 4 jedra. vrlo često je ta količina mala u odnosu na oligolecitni tip jaja. Smatra se da je u tom trenutku završen polni ciklus (gametogonija) i da započinje bespolna dioba oplođenog jedra i to je sporogonija.predstavljaju mikrogamete i krupnije. MEZOLECITNA . Jajne ćelije s obzirom na količinu hranjive supstance mogu biti: 1. 2. RAZMNOŽAVANJE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINJA Najveći broj životinja ima biseksualnu reprodukciju i pri tome ima muške i ženske polne ćelije (gamete). Veoma je često da više ribe i ptice imaju ovakva jaja. Ovakav tip jaja imaju neke ribe i vodozemci. ali se to dešava na određenoj temperaturi. U sljedećem trenutku dolazi do migriranja sitnijeg gameta prema ženskom gametu i dešava se oplodnja. ali u tom slučaju na kretanje utiče veliki broj ekoloških faktora. 20-30% cjelokupnog sadržaja ćelije. i u sastavu ove supstance su uglavnom proteini i masne supstance. dok manji dio u tom regionu zauzima citoplazma. koja ponovo može da izazove infekciju. rastvorima šećera ili baza. Pored svih komponenti koje su karakteristične za jajnu ćeliju u jajnoj ćeliji se nalazi hranjiva supstanca (DEUTOPLAZMA). odnosno započne novi ciklus razmnožavanja EIMERIE. IZOLECITNA JAJA . Aktivnost spermatozoida može i vještački da se očuva. Druga podjela je izvršena prema kriteriju rasporeda hranjive materije u njoj: 1. Pravac kretanja ka jajnoj ćeliji je spiralan.

Čin sjedinjenja spermatozoida i jajnih ćelija dešava se u vodi ili u nekoj drugoj spoljašnjoj sredini. osa itd. Najrašireniji je oblik razvića kod nižih životinja posebno u pčela. što daje veću energiju kretanja. Neposredno nakon toga. ishodišne ćelije izdvajaju se. U muškom polu. a to su: pokretljivost spermatozoida. Istovremeno. Proces nastajanja polnih ćelija u oba pola započinje izdvajanjem ishodišnih ćelija koje se kasnije dijele. iz epitela polnih žlijezda (jajnika) i nazivaju se oogonije.GAMETOGENEZA Proces nastajanja polnih ćelija naziva se gametogeneza. jedro jajne ćelje kreće se u pravcu glave spermatozida. Postoje dva osnovna tipa oplodnje. U unutrašnjost jajne ćelije ulazi samo glaveni dio u kome se nalazi jedro. a zatim nastaju spermacite drugog reda. koja je smjesa tečne supstance i spermatozoida. takođe. probijajući opnu jajne ćelije. Prve diobe koje se dešavaju kod oba pola ne predstavljaju redukcijske diobe. Spoljašnja oplodnja uglavnom je zastupljena kod životinja nižih sistematskih kategorija. Kod mužjaka. Nakon izvjesnog vremena jedra se spajaju i nastaje tvorevina koja se naziva SINKARION. Svi ostali spermatozoidi postaju inaktivni. moraju da budu zadovoljeni osnovni uslovi oplodnje. OPLODNjA JAJNE ĆELIJE Sam proces oplodnje jajne ćelije uglavnom je isti kod svih životinja. Kada su u pitanju ribe. Proces oplodnje jajne ćelije Ovaj proces počinje priljubljivanjem velikog broja spermatozoida uz opnu jajne ćelije. Proces gametogeneze je razlog postojanja većeg broja spermatozoida . Pri tome. 6 . i ostaju priljubljeni uz opnu jajne ćelje. Samo jedan od tih spermatozoida uspije da uđe u unutrašnjost jajne ćelije. U ovom trenutku u oba pola započinje redukcijska dioba (MEJOZA). vlažna sredina i odgovarajuća temperatura. a spajanjem jedara spermatozoida i jajne ćelije ponovo se uspostavlja diploidan broj hromozoma. ili kod nekih kičmenjaka nižih kategorija (kod riba). međutim okolnosti pod kojima se dešava oplodnja su različite. U ženskom polu nastaju četiri polarne ćelije i vremenom se tri degradišu u protoplazmi. Unutrašnja oplodnja se dešava u organizmu jedinke (ženke) i proces oplodnje takođe podrazumijeva ulazak spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. ishodišne ćelije se nazivaju spermatogonije i diferenciraju se iz epitela polnih žlijezda (testisi). a kod većine životinja započinje embrionalani period života. čim se proces oplodnje jajne ćelije završava. Kretanje spermatozoida dešava se po spiralnoj putanji. Partenogeneza Ovaj proces predstavlja razviće jedinke iz neoplođene jajne ćelije. a samo jedna od tih polarnih ćelija razvija se u jajnu ćeliju sposobnu za oplodnju. a to su spoljašnja i unutrašnja oplodnja. Spermatozoid ulazi šiljastom tvorevinom na glavenom dijelu . U muškom polu nastaju četiri nove ćelije i svaka od tih ćelija formira se u gamet sposoban za oplodnju jajne ćelije. ovaj oblik razviće susreće se i kod nekih viših životinjskih kategorija. U muškom polu formiraju se prvo ćelije koje su označene kao spermatocite prvog. glaveni dio spermatozoida se kreće ka jedru jajne ćelije. U ženskom polu mitotičkom diobom iz oogonije prvo nastaju oocite prvog reda. Nakon ulaska. Međutim. a zatim i oocite drugog reda. ženke u vrijeme polne zrelosti odlaze na određena mjesta i tu izbacuju jajne ćelije. i u tim diobama još uvijek ne dolazi do haploidnog broja hromozoma. proces nastajanja spermatozoida naziva se spermatogenaza. na ta ista mjesta dolaze mužjaci i prelijevaju jajne ćelije sa mliječi. Nakon toga dešava se oplodnja koja podrazumijeva prodiranje spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. Kod ženki. a proces nastajanja jajnih ćelija u ženskom polu naziva se oogeneza.

To se dešava kod insekata (dudovi svilci). U drugu grupu ubrajaju se viši kičmenjaci i to je grupa AMNIA (Reptilia .ovakav tip diobe dešava se u centru ćelije i karakterističan je za većinu insekata. i ta pukotina se naziva blastopors. Ubrzo nakon toga. 2. Kod sisara treća ovojnica (SEROZA) srasla je sa drugom ovojnicom (ALANTOIS) i mjesto na kom srastaju naziva se HORION. ali istovremeno služi kao disajni sistem. Ona je karakteristična po porusu na vegetativnom polu. Ovaj period može da se podijeli u četiri faze: 1. mezoderm) faza histološke diferencijajcije (obarazovanje tkiva) faza obrazovanja začetaka organa. osa. Prirodna povremena parentogeneza susreće se kod nekih nižih rakova.ovakav tip diobe daje ćelije različite veličine.gmizavci. INEKVALNO BRAZDANjE . neophodni su neki citogenetski faktori u protoplazmi. npr. Prva ovojnica oko embriona jeste AMNION. brazdanje ili dioba oplođene jajne ćelije obazovanje klicnih listova (endoderm. potklasi Entamostratae. za proces početka razvijanja novog organizma. CENTROLECITNI TIP BRAZDANjA . EMBRIONALNO RAZVIĆE KIČMENjAKA S obzirom na tok embrionalnog razvića. Funkcija ove ovojnice jeste da se u zidu razvija kapilarna mreža.novonastale ćelije koje se produktuju imaju uglavnom istu veličinu bez obzira da li su to manje ili veće ćelije. 3. Jajne ćelije se dijele na nekoliko načina. 1. Parentogeneza može i da se izazove vještački. U tu grupu ubrajaju se niži kičmenjaci (Cyclostoma . Kod vodozemaca. Druga ovojnica jeste ALANTOIS. početak invaginacije (uvrta) novonastalih ćelija (blastomera) počinje na donjem (vegetativnom) kraju jajne ćelije. Na toj tvorevini ubrzo se uočava tamna pruga koja predstavlja začetak osovinskog skeleta životinje. Amphibia . koji kasnije srasta sa zidom uterusa i obrazuje posteljicu ili placentu preko koje se dalje vrši ishrana embriona od strane organizma majke. 2. ADEKVALNO BRAZDANjE . rod Dafnia Sp. Prema tome. a između je središnji (klicni) sloj . postoje kičmenjaci koji tokom ovog perioda života nemaju nikakvih dodatnih ovojica oko embriona i pripadaju grupi ANAMNIA. pa do pojave samaostalnog ili slobodnog oblika života. Stalna prirodna partenogeneza se susreće kod pčela.tipične ribe. Tok embrionalnog života kod različitih životinja je specifičan. Mammalia sisari).mezoderm. Aves . Pisces . oko embriona postoje ovojnice koje učestvuju u razvoju mladog organizma. Kod nekih bodljokožaca. na suprotnom polu ćelije se formira tvorevina koja se naziva krov pracrijeva. jaja počinju da se razvijaju ako se stave u rastvor kuhinjske soli ili u rastvore nekih šećera. 7 . 3. i to kod jedinki koje pripadaju klasi Crustacea. EMBRIONALNO RAZVIĆE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Ovaj period obuhvata vrijeme od oplodnje jajne ćelije. Nakon prve faze embrionalnog razvića formira se tvorevina koja se naziva BLASTULA. i taj dio direktno opkoljava embrion. mrava itd. unutrašnji endoderm. Tokom embrionalnog razvica. pod uticajem svijetlosti. Spoljašnji sloj blastule naziva se ektoderm. Prirodna parentogeneza može biti stalna i povremena.bezvilične ribe.vodozemci). Kod kičmenjaka je specifičan embrionalni razvoj vodezemaca. ektoderm. 4. i to ako se jaja počnu razvijati pod uticajem nekog ekološkog faktora.Parentogeneza može biti prirodna i vještačka.ptice.

Iza glavenog. Definitivan razvoj bobice dešava se u organizmu prelaznog domaćina. SLOŽNO RAZVIĆE PANTLjIČARE Odrasli oblik pantljičare živi kao hermafroditini oblik i parazitira u crijevu kičmenjaka. koja se naziva Trochofora i nakon toga dalji tok razvića prstenastih glista i mekušaca se razlikuje. SLOŽENO RAZVIĆE METILjA (rod . BESPOLNI TIP RAZMNOŽAVNjA . a zatim se preko crijeva izbacuju u spoljašnju sredinu.Fasciol ili Distonum hepatica) Razviće metilja pripada grupi složenih tipova i dešava se sa promjenom domaćina. zatim u crijeva. a nakon toga se izbacuju u spoljašnju sredinu.ovako razmnožvanje podrazumijeva smjenu polnog i bespolnog ciklusa i karakteristično je za dupljare. Na tim mjestima metilj živi kao hermafroditni oblik. a najkarakterističniji primjer su morske zvijezde (Asteroidea). U spoljašnjoj sredini. Pantljičare koje su karakteristične su svinjska pantljičara ( Tenia solium) i goveđa pantljičara (Tenia saginata). Odrasli oblici metilja žive u žučnim kanalima ovce. Ukoliko definitivni domaćin (čovjek) bobičavo meso unese u organizam. Ovakav tip razvića nije sličan kao embrionalni tok života već se začetak novog organizma pojavljuje iz dijela tijela roditelja. bobica se putem krvotoka unese do unutrašnjeg zida crijeva i na tom mjestu počinje razviće. kod nekih životinja (prstenaste glise i mekušci) javlja se zajednički oblik larve. Nakon što je dospjela u tijelo barskog puža. Jedno vrijeme redije ostaju u regionu respiratorne duplje barskog puža. razvija se stadijum koji se naziva BOBICA. 2. Da bi se razviće metilja nastavilo. HETEROGONIJE . SLOŽENA METAMORFOZA . ova larva mora da dospije u barskog puža (prelazni domaćin). METAGENEZA . Glaveni dio pantljičare na sebi ima kukice koje služe za pričvršćivanje.slučaj vrlo složene metamorfoze. ali u životinjskom svijetu postoji i nekoliko složenog razvića: oblika 1. 6. RAZVIĆE PREKO ZAJEDNIČKE LARVE . Jaja koja se razviju u unutrašnjosti ovce.ovakvo razviće podrazumijeva smjenu različitih generacija. Tu se razvijaju oblici koji se nazivaju CERKARIJE. 8 . a dešava se kod nekih bodljokožaca. 4. Samo zadnji tjelesni segment sadrži zrele polne produkte koji se izbacuju van. I u ovom slučaju prelazni domaćin mora postojati da bi se ciklus razvića nastavio. a zatim odlaze u region jetre. Prema tome pantljičara je parazit. 5. pri čemu se najčešće smjenjuju bespolni i polni ciklus sa partenogenetskim razvićem. a zatim se učahure i u većini slučajeva čahura se i sasuši. ali se može desiti da začeci budu u vezi sa roditeljski tijelom i tada se radi o kolonijama (SUNĐERI). On podrazumijeva diobu ćelija roditeljskog tijela koja može biti vrlo intenzivna i tad se radi o pupljenju.ovakav način razmnožavanja naziva se i vegetativni način. razvijaju se oblici koji se nazivaju REDIJE. Ukoliko ovakav oblik čahure ovca ponovo unese u organizam ciklus razvića se ponavlja.to je takvo razviće koje podrazumijeva promjenu ili preobražaj osnovnog oblika tijela ka određenom obliku. i ovi oblici provedu jedno vrijeme u regionu jetre. i to u disajnu duplju. METAMORFOZA . Cerkarije izvjesno vrijeme plivaju (močvarno stanište). iz jajnih ćelija. 3. U spoljašnjoj sredini iz takvih jaja razvija se larva koja se naziva MIRACIDIUM. Odrasla pantljičara se glavenim dijelom učvrsti za unutrašnji zid crijeva. nalazi se vratni dio koji produkuje tjelesne segmente koji se nazivaju PROGLOTISI. jer koristi tjelesne sokove domaćina. razvijaju se partenogenetski i prvo dospijevaju u žuč.SLOŽENO RAZVIĆE METAZOA Najčešći oblik razvića jeste klasično razviće.nakon embrionalne faze života. To je najčešće svinja ili goveče. Pupljenje se može završiti odvajanjem nove jedinke začetka od roditelja.

međutim. Vezivna tkiva To su „dubinska tkiva“ koja nastaju iz središnjeg klicnog lista (mezoderma). i po toj mreži koja je bjelančevinastog karaktera. Najjednostavnije jeste : 1. Najčešće je pločast ili cilindričan. Ciklus razvića je sličan kao u prethodnom slučaju. Ova tkiva imaju zaštitnu funkciju i prema građi mogu biti jednostavna ili složena. Ovo tkivi je zastupljeno kod najprostijih metazoa.ovo tkivo je nešto složenije. epitelina tkiva vezivna tkiva mišićna tkiva nervno tkivo Epitelna tkiva Epitelna tkiva imaju malo ćelijskih proizvoda. Nakon toga izrasta vratni dio pantljičare iza kojeg se produkuju tjelesni segmenti (proglotisi). a kod složenijih je prisutno u embrionalnoj fazi života i predstavlja prethodni stepen u razviću složenijih vezivnih tkiva. Na ovaj način ciklus razvića pantljičare je završen. bobica se može početi vegetativno razmnožavati tako da svaki dio bobice može izrasti u odrasli oblik. Drugi podtip jeste elastično vezivno tkivo i u masi ovoga tkiva mogu da se pojave čvršće tvorevine i tako nastaje hrsksvičavo i koštano vezivno tkivo. ali se od njega razlikuje po prisustvu vlakana unutar ćelija. Ponekad na vrhu epitela mogu da budu treplje i to je trepljasti epitel. 2. PAČASTO ili GALERTNO . Kod ptica se pojavljuje žlijezdani epitel koji je karakterističan za njihov jajovod. Vrlo složeno razviće dešava se kod pseće pantljičare (Tenia ehinococus). Gornji sloj epitela predstavlja „mrtve“ ćelije (Stratum corneum). ove ćelije mogu slobodno da se kreću. Gornji dio epitela naziva se epidermis i kod životinja nižih kategorija (beskičmenjaci) on je jednoslojan. Hrskavica može imati raznu strukturu mase i u odnosu na taj karakter podijeljena je u tri grupe: 9 . VLAKNASTO ili FIBROZNO vezivno tkivo . 4. a složeni višeslojan.ovo tkivo sadrži „razgranate“ vretenaste ćelije koje se nalaze u jednoj mrežastoj tvorevini. a kod viših životinja je višeslojan. i pomoću tih kukica glaveni dio se učvršćuje za unutrašnjost crijeva. Jednostavni epitel je najčešće jednoslojan. jer se u masi ovoga tkiva pojavljuju vlakna koja su specifičan tip veziva. Naziv epitela uglavnom potiče od osobina ćelija koje ga izgrađuje. U masi ovog tkiva pojavljuju se vlakna koja se mogu ukrštati a ponekad su usnopljena u tetivama. Specijalni podtip ovoga veziva jeste rastresito vlaknasto vezivno tkivo. Osnovna masa ovog tkiva je limfa. Kod nekih beskičmenjaka (insekti) na površini se luči čvršći kutikularni sloj. pluća ili neki drugi vitalni organ i početi da rastu i da opterete organizam. Postoje jednostavna i složenija vezivana tkiva.ovo tkivo prema izgledu i rasporedu ćelija pokazuje sličnost sa prethodnim.a ispod je sloj živih ćelija na račun kojih se obnavljaju svi slojevi epidermisa (Stratum germinativum). 2.Pojavljuje se glaveni dio sa šest kukica koji se naziva HEKSAKANTA. OSNOVE HISTOLOGIJE Životinjska tkiva podijeljena su u četiri kategorije: 1. 3. MREŽASTO ili RETIKULARNO vezivno tkivo . Dijelovi bobice mogu znatno narasti i dospjeti na mozak. Ovo tkivo nalazi se u limfnim organima čovjeka i nekih životinja. 3. Ćelije u epitelu mogu da budu u direktnom kontaktu a ponekad su odvojene tankom međućelijskom masom. a u nekim slučajevima mogu da izazovu smrt.

KRV 5. Ova tečnost ulazi u organizam i raznosi se po cijelom tijelu sa sobom noseći kiseonik i rastvorene hranjive materije tako da ih cirkulacijom doprema do svih ćelija. Svaka vrsta ima karakterističan broj eritrocita koji predstavlja biosistematski karakter vrste. Krvne ćelije su crvena krvna zrnca . Bijela krvna zrnca imaju značajnu ulogu u raznošenju hranjivih čestica. Hemolimfa Zastupljena je kod većine zglavkara ali i kod nekih mekušaca. rebara. Celomska tečnost Ova tečnost je prisutna u tjelesnim dupljama životinja. Ona je proizvod organizma i ima uglavnom stalan sastav. koja je vezana uz njih. HEMOLIMFA 3. 10 . tako da je njihov broj konstantan. fibrozna ili vlaknasta hrskavica . LIMFA Hidrolimfa Ovo je tjelesna tečnost najnižih sistemtskih kategorija (sunđeri i dupljari). To su agranulociti ili limfociti. U ovom tkivu nalazi se mineralna materija koja daje najveću čvrstinu ovom tkivu. 2. nosa. Crvena krvna zrnca nalaze se samo u krvi kičmenjaka i imaju crvenkastu boju koja potiče od bjelančevine hemoglobina. Poseban tip elastičnog vezivnog tkiva je koštano tkivo i ono se nalazi samo kod kičmenjaka. Usljed njihove velike aktivnosti oni se brzo troše (kratko žive). U vezivno tkivo ubrajaju se i tjelesne tečnosti. Kod nižih kičmenjaka. Formiraju se na sličan način kao eritrociti. Ne sadrži krečne materije. Na tim mjestima obavlja prenošenje kiseonika i učestvuje u metaboličkim procesima. CELOMSKA TEČNOST 4. 3. mrežasta ili elastična hrskavica . Drugi oblik predstavljaju ćelije sa režnjevitim jedrom.ova hrskavica se najčešće nalazi između kičmenih pršljenova i sastoji se od krupnih kolagenih vlakna i dijelova hijalinske hrskavice.eritrociti i bijela krvna zrnca . a kod viših životinja dio je zglogava.leukociti. Ulazi u sastav skeleta hrskavičastih riba. koja se dijele na dva tipa: leukociti i limfociti. Ona ima samo djelimično određene puteve cirkilacije a dio ove tečnosti se slobodno razlijeva po tijelu životinje. Prvu grupu čine ćelije sa bubrežastim jedrom i bez granula u osnovnoj masi citoplazme. HIDROLIMFA 2. sastavljen od krvne plazme i krvnih ćelija.1. Eritrociti se kod embriona stvaraju u slezeni i jetri. Bijela krvna zrnca javljaju se u dva oblika. a u citoplazmi postoje granule. Po sastavu je veoma slična okolnoj sredini (voda). ali se brzo i obnavljaju. S obirom na složenost građe tjelesne tečnosti se mogu podijeliti u 5 kategorija: 1. ali i kod ptica. Broj eritrocita u krvi je stalnog karaktera u normalnom stanju organizma. Jedna od osobina bijelih krvnih zrnaca jeste fagocitoza. Kod mladih jedinki u srži pljosnatih.ova hrskavica ima osnovnu masu koja je bjeličasta i providna i u njen sastav ulazi relativno velika količina vode. eritrociti su eliptični i relativno većih dimenzija u odnosu na sisare kod kojih su okruglasti. To su granulociti ili leukociti.u osnovnoj masi ove hrskavice postoji mreža elastičnih vlakana koja izgleda žućkasto i neprozirna je. a kod starijih u srži izduženih kostiju. Limfociti se stvaraju u limfi. Za hidrolimfu je karakteristično da nema stalan sastav i ne postoje ustaljeni putevi cirkulacije. hijalinska ili staklasta hrskavica . grkljana itd. Krv To je tjelesna tečnost sa stalnim sastavom. zastupljena je u ušnoj školjci. a to je sposobnost zahvatanja stranih tijela u krvi.

Ugljeni . GLOBULINI i FIBRINOGEN.prugasta mišićna vlakna se dugačka. Mišićna vlakna u ćelijama (miociti) pružaju se paralelno sa uzdužnom osovinom ćelije. a ujedino i troše najveću energuju. U organizmu može da se nađe zajedno sa krvi samo u regionu najsitnijih sudova kapilara. Bjelančevine u plazmi su ALBUMINI. SRČANO TKIVO 11 . Debljina ovih vlakana zavisi od mnogih faktora. izdužena i pri bazama zaobljena.prugasti karakter. Ćelijski prizvodi su mišićna vlakna (miofibrili) koji imaju osnovnu karakteristiku da se grče i otpuštaju .prugasto 2. U toj citoplazmi ima i poprečno . a masne supstance vezane su za holesterole. zajedno sa poprečno prugastim mišićnim vlaknima. masne kiseline i fosfatide. Oko ovih jedara nalazi se citoplazma u kojoj se nalaze ostale organele karakteristične za sve ćelije. jer se u njoj nalazi bjelančevina koja se naziva mioglobin. GLATKO MIŠIĆNO TKIVO Ova tkiva kao osnovnu jedinicu imaju ćeliju miocit. Najveći miociti nalaze se u materici gravidnih krupnijih sisara.KONTRAKTILNOST. γ globulini služe kao gradivna supstanca za antitijela krvi. POPREČNO PRUGASTO MIŠIĆNO TKIVO Osnovnu jedinicu ovog tkiva čine poprečno . β i γ globuline.prugaste mišićne ćelije. Dužina i debljina ovih vlakana je različita. srčano mišićno tkivo. broj ovih vlakana može biti različit (od nekoliko desetina do nekoliko stotina). i zavisi od rada poprečno prugastih mišića koji ih izgrađuju. jer se na njemu naizmjenično smjenjuju svijetle i tamne pruge. LIMFA To je takođe tjelesna tečnost koja je dosta slična krvi. Poprečno .prugaste ćelije može biti i veliki broj jedara koja su u najvećem broju raspoređena uz ćelijsku membranu. Svako pojedinačno mišićno vlakno ima poprečno . imaju najdeblja tkiva. Sva mišićna tkiva vode porijeklo od mezoderma i mogu se podijeliti u tri kategorije : 1. ovo je najznačajnije o glatkom mišićnom tkivu. α i β globulini prenose hormone. holesterol. U sastav krvi ulazi i krvna plazma koja je međućelijeska žućkasta tečnost i glavni organiski sastav u njoj su bjelančevine. Dakle. ali se od nje razlikuje po boji jer je mutna i ne sadrži eritrocite. Svako pojedinačno vlakno sastoji se od tankih dijelova (miofilamenti). Mišićna vlakna koja obavljaju najveći rad. glatko 3. koji se javljaju samo kod kičmenjaka i to nisu ćelije već fragmentirani dijelovi koštane srži. Unutar poprečno . U zavisnosti od veličine. Globulini su podjeljeni na α. MIŠIĆNO TKIVO Sva mišićna tkiva bez obzira kojoj vrsti pripadaju sastavaljnjna su od različitih tipova mišićnih ćelija koja predstavljaju osnovnu morfološku i fiziološku jedincu tkiva.hidrati uglavnom su vezani za ukupnu glikoznu masu. Citoplazma unutar ovih ćelija je crvenkasta. Albumini služe kao gradivna osnova za bjelančevine u organizmu. Najzastupljenija bjelančevina u krvi je globulinski fibrinogen. i ova tkiva uglavnom grade unutrašnjost tijela životinja. ali su najznačajniji kondicija i starost jedinke.prugastih mišićnih vlakna. Najčešće imaju pločast oblik a značajni su za proces koagulacije. On se prilikom koagulacije transformiše u želatinoznu masu na rani.U krvi su prisutne krvne počice – TROMBOCITI. poprečno .

Neurociti (neuroni) mogu biti različite veličine. Unutar neurona su nervna vlakna . NADALNOM dijelu koji je pod uticajem nevoljnog dijela nervnog sistema. Ovo tkivo ima veliku radljivost (kontraktilnost). a osobina da se nadražaji prihvate i provode jeste provodljivost. Poseban oblik regeneracije jeste traumatološka regeneracija. Upravo zbog toga nervno tkivo ima malu ili gotovo nikakvu moć obnavljanja. a duži su neuriti (aksoni). Svi regenerativni procesi mogu se posmatrati slično srastanju rana. a zatim iz tih slojeva nastaju tkiva. Ukoliko se nedostajući dijelovi tijela obnavljaju u jednom normalnom procesu. REGENERACIJA Ovaj proces predstavlja uspostavljanje nedostajućih dijelova tijela. i od osnovnog poprečno-prugastog mišićnog tkiva se razlikuje. Kao i nervne ćelije i neuroglijske ćelije vode početno porijeklo od spoljašenjeg klicinog lista . Duži nastavci pri kraju se još i granaju. gdje se obnavljaju dijelovi tijela najćešće izgubljeni slućajnim oštećenjem. Tok regeneracije potpuno je različit od toka embrionalnog razvića. organi i sistemi organa.neurofibrili koji su osnov provodljivosti. bilo da su to izgubljeni ili oštećeni dijelovi. jer se stalno grči i opruža zahvaljujući tzv. Pored ovih ćelija u nervnom tkivu se nalaze i neuroglijske ćelije koje nisu nosioci nervne provodljivosti. U citoplazmi neurita nalazi se Nislova supstanca koja je građena od ribonukleoproteina i ova supstanca se smatra osnovom pamćenja. Iznad mjesta koje je oštećeno stvara se regeneracioni blastem. ali ih i u obrnutom smjeru provode do mjesta reagovanja.EKTODERMA. to je fiziološka regeneracija. i na račun tog blastema stvaraju se nedostajući dijelovi tijela. 12 . što znači da se grči i opušta i kada mi ne mislimo na to. NERVNO TKIVO Ovo tkivo predstavlja jednu kategoriju životinjskih tkiva. Glavne funkcije ovih ćelija se odnose na potpornu. Kraći i deblji su dendriti. ali bez obzira na to ove ćelije imaju kraće i duže citoplazmatske nastavke preko kojih najčešće prihvataju nadražaj. jer mišićna vlakna u srcu obrazuju srčanu muskulaturu.Srčano tkivo ima poprečno-prugasti karakter. endo i mezoderm). Primjer za ovakav tip regeneracije jeste obnavljanje noktiju. Neurociti primaju nadražaje iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma i te nadražaje provode do CNS-a. Ova osobina naziva se nadražljivost ili IRITABILITET. gdje se kod nekih životinja može obnoviti cijeli dio tijela (rep guštera ili krak morske zvijezde). Drugi tip je reparativna regeneracija. koja je tanja i često u obliku mreže. čime se povećava moć prihvatanja nadražaja. gdje se prvo diferenciraju klicini listovi (ekto. i sastavljeno je od jako diferenciranih ćelija koje imaju specifične produkte u njima. Osnovnu morfološku i fiziološku jedinicu čini neuron (neurocit). zaštitnu i trofičku funkciju (preko njih se vrši ishrana neurocita).

za vanjski skelet je ljuska puža ili oklop rakova. 6. Skeletni sistem Osnovna osobina skeletnog sistema jeste da daje oblik. nokti. prema potkožnom tkivu nalazi se takođe i vezivni sloj. a među njima se nalaze i pigmentne ćelije. prema epidermisu (spoljašnjosti) se nalazi papilarni sloj rastesitog veziva. Među žlijezdanim organima karakteristične su suzne. Ispod epidermisa se nalazi vezivni sloj. Treći sloj kože je potkožno tkivo ili subkutis. čvrstinu i zaštitu organima. 3. a zatim ista ili slična tkiva obrazuju organe i sisteme organa koji zajedno čine jedinstvenu cjelinu . 10. a endoskelet je mezodermalnog porijekla. aktivne su još i mliječne žlijezde.to je najdublji sloj kože prema unutrašnjosti organizma. 8. Npr.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem -Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka -Sistem organa za varenje -Sistem organa za disanje -Nervni sistem -Čulni organi –Nadražljivost (iritabilitet) -Cirkulatorni sistem -Polni organi -Ženski reprouktivni sistem -Muški reprouktivni sistem Kožni sistem Ovaj sistem čine tri sloja: -spoljašnji sloj . 11.. 13 . 5. osim kod kopljaste ribice. 4. građen je od potpornog tkiva i to je potkožno dubinsko tkivo (lat. dlake. 9. U koži kičmenjaka mogu se javiti različiti kožni organi i obuhvataju 2 grupe kožnih organa: rožni i žlijezdani. znojne. 13. ženki. ali u tom vezivu ima elemenata masnog tkiva.to je sloj vezivnog tkiva koji predstavlja krzno (lat. lojne. 12. Kod životinja nižih sistematskih kategorija (neki beskičmenjaci) skelet se nalazi sa vanjske strane tijela i predstavlja vanjski ili egzo skelet. i u njemu se izdvajaju dva sloja: 1. 1. 2. Gornji sloj ili epidermis kod svih kičmenjaka.sačinjen je od epitelne pokožice (lat.OSNOVE ORGANOLOGIJE Organologija je nauka koja proučava organe i sisteme organa. mirisne žlijezde.organizam. Kod kičmenjaka postoje skeletni elementi unutar organizma i to je unutrašnji ili endo skelet. 14. Među karakteristične rožne organe kičmenjaka ubrajaju se npr. epidermis). ali je u embrionalnoj fazi razvoja jednoslojan. 2. -središnji sloj . kandže. Ova dva tipa skeleta imaju različito embrionalno porijeklo. je višeslojan. a kod sisara. 7. perje. krzno ili korijum. Tkiva koje prethode obrazovanju organa sastavljena su od skupa ćelija koje obavljaju sličnu ili istu u organizmu. I ovaj sloj građen je od vezivne komponente. -Kožni sistem -Skeletni sistem -Mišićni sistem -Endokrini sistem . Egzoskelet je ektodermalnog. krljušti riba.. ali je on mrežast ili retikularan i u ovom sloju nalazi se veliki broj krvnih ćelija. subcutis).corium) -unutrašnji sloj .

Skelet udova (ekstremiteta) . a poprečno-prugasti mišići najčešće grade skeletni sistem mišića. ali i kod nekih jedinki koje pripadaju gmizavcima. Kod mladih jedinki reguliše i rast. između nervne cijevi i crijeva. Štapićastog je oblika i leži u nivou uzdužne ose tijela. 3. Ti organi uglavnom imaju poprečn-prugastu strukturu.ovaj skelet obuhvata koštane elemente u nivou prednjeg dijela crijeva.kosti koje čine skelet udova obuhvataju veliki broj pojedinačnih kostiju. kao npr. Visceralni skelet . 14 . HRSKAVIČAVE ribe (Chondrichtyes) 2. kao što su neki organi kod riba. ali se sastoji od dva režnja. mišiće krvnih sudova. KOŠTANE ribe (Osteichtyes) Među hrskaviče ribe spadaju mnogobrojne ajkule i morski psi. Mišićni sistem obuhvata mišiće glave. Ova žlijezda javlja se kod svih kičmenjaka ali je kod riba relativno mala. kod riba.ovaj skelet čine kičma. U oba ova slučaja izdvajaju se kosti pokretnog i nepokretnog dijela. Endokrini sistem . ali se generalno može reći da su to kosti ramenog i karličnog pojasa. mišiće visceralnog dijela tijela. Kožni skelet – ovaj tip skeleta je razvijen kod nižih kičmenjaka.metabolizam. To su ribe pastrmka. kao i ribe koje se nazivaju koštanim ribama. kao i mnogobrojne kosti u tim regionima 2. koje luče hormone (kod kičmenjaka u krvi) i ti hormoni imaju specifičan uticaj na organizam. a to je HORDOIDNI skelet. lobanja. Osovinski skelet . Obzirom na građu tog skeleta. Kod razlličitog broja kičmenjaka. Produkti lučenja žlijezda (hormoni) u krv dospijevaju bez posebnih odvodnih kanala. 4. Kao primjer postojanja elektriciteta u mišićima može se navesti električni som (Malopterus electricus) koji pripada nižim kičmenjacima. U mišićima mogu da postoje tzv. kod vodozemca je parna. električni organi. a to su : 1.tiroksin je značajan za promet materije i energije . ribe se mogu podijeliti u dvije velike potklase. On se javlja u ranim embrionalnim fazama razvića skeleta kičmenjaka.Pisces. mišiće urogenitalnih sistema. posebno kod riba . Njen hormon .Razviću endoskeleta prethodi razviće jednostavnijeg oblika unutrašnjeg skeleta. Kosti koje pripadaju ovom skeletu povezuje glaveni i trupni region. Mišićni sistem Ovaj sistem uglavnom čine dvije grupe mišića: -glatki -poprečno-prugasti Glatki mišići učestvuju u izgradnji najvećeg broja unutrašnjih organa. Kožnu muskulaturu čine mnogobrojni mišići kože. kod gmizavaca je neparna i kod ptica je parna. Među značajnim žlijezdama s unutrašnjim lučenjem ja štitna žlijezda (Glandula thyroidea). a kod sisara je najčešće neparna. To se posebno odnosi na kornjače koje imaju zaštitne ploče u vidu oklopa.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem U sastav ovog sistema ulaze žlijezde sa unutrašnjim lučenjem. crijevnog zida. ali su na neki način predodređeni za produkciju elektriciteta. Skelet kičmenjaka čini više cjelina: 1. šaran itd. unutrašnji skelet može da bude hrskavičav ili koštan.

Jedinstvo polnog i ekskretornog sistema jedinki predstavlja urogenitalni sistem. Nadbubrežni dio luči adrenalin koji povećava krvni pritisak. Mezonefros. gmizavaca. 2. ispred srca. Posebno su značajne u jajnicima ženke. a to su nefridije. Međububrežni dio luči hormon koji djeluje na povećanje otpornosti organizma. Kod sisara. a drugi dio je žlijezdani i porijeklom je čak iz usne duplje.ova žlijezda je parna kod riba. Ove žlijezde su građene od međububrežnog i nadbubrežnog dijela. vodozemaca. Nadbubrežne žlijezde su parne tvorevine smještene u blizini bubrega. Posebna diferenciranost odnosi se na crijevni dio. i kod razčičitih grupa kičmenjaka različito funkcioniše. Gornji dio je režanj epifize koja je prvobitno predstavljala neparno oko kičmenjaka i hormoni epifize utiču na rad polnih žlijezda. gdje se odigrava vanćelijski tip varenja ili ekstracelularno varenje. Prednji dio tankog crijeva predstavlja dvanestopalačno crijevo. Glavnina varenja obavlja se u prednjem dijelu tankog crijeva. po čemu je i dobila ime. U građi hipofize učestvuje jedan dio koji pripada ventralnom (donjem) zidu međumozga.Grudna žlijezda (Thymus) . Pored toga on ubrzava rad srca.metanefros. a drugi hormon uglavnom učestvuje u regulaciji krvnog pritiska i sazrijevanju jajne ćelije . Intersticijalne žlijezde se nalaze u gonadama. Pronefros predstavlja prvi razvojni stadijum. Prvi dio sistema za varenje gdje se odigrava samo djelimično varenje su usta. Najznačajniji hormon je hormon rasta. a poslije nastupanja polne zrelosti ona se reducira. Iza želudca nastavljaju se pojedini dijelovi crijeva. i on utiče na pojavu polne zrelosti jedinke. a utiče i na pretvaranje glikogena u jednostavnije oblike šećera iskoristivih za organizam. Mokraća pri izbacivanju van dolazi u jedan „depo“ koji je kod kičmenjaka najviših sistematskih kategorija mokraćna bešika. Sistem organa za varenje Najsloženiji i najviše diferenciran je sistem organa za varenje kod kičmenjaka. i u tom regionu smještene su žlijezde koje luče sekrete i pomažu u ukupnom razlaganju hrane. kod mladih jedinki je dobro razvijena. Kod suvozemnih kičmenjaka škržni prolazi se gube. Crijevni sistem kod kičmenjaka (cijelom dužinom) je obložen endodermalnom sluzokožom. a kod sisara se nalazi u predijelu grudi. U želudcu se vrši razlaganje bjelančevinaste komponente pod uticajem ždrijelnog soka u kiseloj sredini. Ipak većina istraživača smatra da se glavnina probave dešava u srednjem crijevu. i ti prorezi otvaraju se prema spoljašnjoj sredini. srednji ili primarni bubreg. dok se njegova funkcija kod viših kičmenjaka gasi nakon embbrionalne faze života i mijenja ga definitivni bubreg . a sami 15 . Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka Glavni ekskretorni organ kičmenjaka je bubreg. Iza usta dolazi ždrijelo. a iznad grudnice. Bubreg tokom svog razvića prolazi kroz više razvojnih faza: 1. i način disanja je prilagođen na kopneni način života. prednjem režnju bubrega. Hipofiza luči u krv više hormona. i radi se o tzv. U okviru ovog sistema nalazi se i gušterača preko koje se luče homoni koji učestvuju u metabolizmu ugljenih hidrata. i osnovna karakteristika bubrega je da iz krvi izdvaja nepotrebne supstance i kao mokraću ih izbacuje iz organizma. kao i na normalno razviće uterusa i mliječnih žlijezda sisara. Hormoni grudne žlijezde utiču na razvoj skeleta i polnih žlijezda. Javlja se u najranijim fazama embrionalnog života jedinke. Kod riba i vodozemaca funkcioniše cijeli život.ovulaciji. značajno reguluše otrovne materije u krvi. Kod njih se iz ždrijela nastavlja jednjak i želudac. Njegova građa je najčešče oblika dva kanalića koji morfološki odgovaraju ekskretornim organima nižih kategorija. Kod nižih kičmenjaka u ždrijelu se javljaju škržne kese koje predstavljaju evaginacije ili uvrat prednjeg dijela crijeva. gdje se luči hormon folikulin.To su respiracijska ili disajna mjesta. Tanko crijevo se nastavlja u debelo crijevo (završno crijevo).

bronhiole. Na leđnoj strani tijela takođe postoje centri koje leže dublje u unutrašnjosti. Oni primaju nadražaj senzitivnih neurona i prenose ga na motorne. a provodni putevi između tih nervnih centara (receptora i efektora) predstavaljaju PNS (periferni nervni sistem). a u sredini se nalazi plućno tkivo. pojedini vodeni organizmi imaju različito građene škrge. Najprostije građena pluća su kod vodozemaca i gmizavaca i kod njih je unutrašnja strana pluća naborana. Kičmenjaci imaju cijevast nervni sistem sastavljen od mozga i kičmene moždine. kičmenjaci imaju dva osnovna tipa respiratornih organa. Zajednički naziv za sva mjesta koja reaguju su EFEKTORI. mali mozak (cerebellum) i produženu moždinu (medulla oblongata).ribe (dvodihalice)) u disajnim procesima učestvuju i dodatni organi kao što je riblji mjehur. Nervni sistem Nervni sistem predstavlja posebnu cjelinu organizma. odnosno razmjena gasovitih supstanci. Pravac kretanja primljenih nadražaja uvijek je isti i u jednom smjeru je. koja se sastoje od glavnih disajnih puteva. Sistem organa za disanje S obzirom u kojoj životnoj sredini žive. Kod nekih nižih kičmenjaka (Pisces . RECEPTORNIM ili SENZITIVNIM neuronima označavaju se nervne ćelije koje primaju nadražaj. U sastav ovog sistema ulaze posebno građene nervne ćelije koje imaju izdužene neurite. lučenje crijevnih sokova. 16 . znojenje. Bijela masa potiče od marginalnog dijela nervne cijevi i nalazi se u središtu velikog i malog mozga. Ti snopovi predstavljaju specijalizovane nerve. prevođenje do nervnog centra i od nervnog centra do mjesta koje reaguje. zadnji mozak (Rombencephalon) i kičmena moždina (Medulla spinalis). PNS u kontaktu je sa CNS-om i čine ga kranijalni i spinalni nervi. Nervni sistem se dijeli u dvije komponente .početak ovog dijela crijeva diferenciran je u slijepo crijevo. Od prednjeg mozga se razvija veliki mozak (Telencephalon) i međumozak (Diencephalon). Posrednik između receptora i efektora je nervni sistem. tj. krvni pritisak. a u kičmenoj moždini nalazi se periferno od središnjeg dijela koji izgrađuje siva nervna masa. njega izgrađuju siva i bijela masa. odnosno do mjesta reagovanja na nadražaj. a put kretanja je primanje nadražaja. pražnjenje crijeva. a jedan njegov dio ili režanj učestvuje u disajnim procesima posebno kada su uslovi za život nepovoljni. Najznačajnije autonomni ili vegetativni NS koji kontroliše visceralni dio tijela . Srednji dio mozga ne trpi značajnije promjene dok se zadnji mozak (Rombencephalon) diferencira u moždani most (pons). a na kopnu pluća. Primljeni nadražaj se prenosi do mjesta reagovanja. i ti neuriti su vrlo često građeni u snopovima. Nadražaj se primi preko čulnih organa i to preko njihovih receptornih dijelova. a konačni disajni proces. a to su bronhiije koje se granaju u sitnije ogranke .Respiratorni procesi se dešavaju u naborima. CNS čini prednji mozak (Prosencephalon). koja služi za primanje nadražaja iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma. ASOCIJATIVNI neuroni su nervne ćelije koje se nalaze u nervnim centrima. održavanje tjelesne temperature i još mnoge druge funkcije u organizmu. u moždanim jedrima i u središtu kičmene moždine.CNS i PNS. Pored toga čine ga i ganglije koje predstavljaju skupove nervnih ćelija. gastrointestinalni trakt. On je povezan sa prednjim crijevom. a nervna vlakna ga prenose do EFEKTORA ili MOTORNIH NEURONA. CNS obuhvata mozak (Encephalon) i kičmenu moždinu (Medulla spinalis).visceralne funkcije. Kod ptica u plućima postoje vazdušne kese u kojima uvijek cirkuliše svježi vazduh. U vodi funkcionišu škrge. Kod kopnenih kičmenjaka viših kategorija javljaju se vrlo složena pluća. Siva masa se nalazi na periferiji velikog i malog mozga. Bez obzira o kojem tipu nervnog sistema je riječ. odigrava se u završnim mjehurastim tvorevinama koje se zovu alveole. U odnosu na to kojoj sistemtskoj kategoriji pripadaju. Završni dio slijepog crijeva je analni otvor životinja. Kod kopnenih kičmenjaka razvili su se razni oblici pluća.

kretanje paramecijuma u električnom polju vrši se od kuda dolazi draž. KVS čine srce i krvni sudovi (kapilari. Npr. Prenošnje draži kod jednoćelijskih životinja vrši se u svim pravcima istim intenzitetom. taktilna čula i sva druga čula koja reaguju na mehaničke draži. -specijalna čula . arterije. Čulni organi kičmenjaka – postoje dvije grupe čula. međutim. PRIMARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje primaju nadražaj preko posebnih vlakana i preko drugog pravlakna prevode primljeni nadražaj do nervne ćelije. Nadražljivost (iritabilitet) Kod najjednostavnijih životinja (protozoa) uglavnom cijelo protoplazmtičko tijelo reaguje na nadražaje a kod višećelijskih životinja najčešće postoje dvije grupe čulnih ćelija koje čine određeno čulo sposobno da reaguje na specijalne nadražaje. tj.podrazumijevaju grupisane receptore koje su najčešće smješteni u regionu glave.Čulni organi Su visoko specijaliovani i uvijek su u vezi sa nervnim sistemom. U sastav čulnih organa ulaze različiti tipovi čulnih ćelija: 1. pritiska. 1. bočnim organima kod riba itd. Kod kičmenjaka čulne ćelije su grupisane u čulne organe. sluha. organi bočne linije kod riba. dodira.oko 2. čulo sluha. 2. Kod protozoa (bez obzira o kojoj se draži radi).čula mirisa (nos) i ukus (jezik) 3. Portalni sistem između arterija je prisutan u bubregu. Najčešće se protozoa kreće u pravcu svijetlosti. Posebno je specijalno prenošenje svijetlosnih draži. KVS se može podijeliti na mali i veliki krvotok. položaja tijela u prostoru itd. Najsitniji krvni sudovi nalaze se na prelazu između arterija i vena i na tim mjestima grade kapilarnu mrežu. ukusa. donje). Ovaj tip ćelija nalazi se u organima mirisa i vida. REAKCIJA ŠOKA – ova reakcija bazira se na sposobnost životinje da razlikuje draži različitog intenzieta 2. moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih funkcija. vida. ali se kapilarna mreža može naći i između dvije ili više arterija ili vena. Ovim čulima pripadaju čulo mirisa. a venski portalni sistem prisutan je u jetri. HEMIJSKA ČULA . ORJENTACIONA REAKCIJA – u ovom slučaju životinje reaguju tako što se kreću u pravcu odakle draž dolazi. MEHANIČKA ČULA . LVS čine limfni kapilri i veći limfni sudovi. ali može da teče i u suprotnom smjeru.čulo ravnoteže. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima ukusa.čulo osjećaja bola. sluha. vene). -opšta čula . i to je portalni sistem krvotoka. već ih predaje ograncima dendrita (prve nervne ćelije. prema srcu (redukovana krv). Opšta čula obuhvataju ona čula koja primaju opšte nadražaje iz spoljašnje sredine ili unutrašnjosti organizma. a to su opšta i specijalna čula. SEKUNDARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje su građene od epitelijalne ćelije koja se modifikovala u čulnu ćeliju. SVIJETLOSNO ČULO . a brzina prenošenja nadražaja zavisi od njegove jačine i intenziteta. ova čulna ćelija primljeni nadražaj ne odvodi kao što čini primarna čulna ćelija. postoji nekoliko tipova čula kičmenjaka: 1. 17 . Cirkulatorni sistem Ovaj sistem se može podijeliti na kardiovaskularni sistem (KVS) i limfi (LVS). S obzirom na draž koja draži ove čulne organe. Mali krvotok obuhvta cirkulaciju od srca ka plućima i to je pulmonalni dio dok veliki krvotok obuhvata cirkulaciju u ostale dijelove organizma. temperature. U KVS kao cirkulatorna tečnost se javlja krv koja teče od srca prema unutrašnjosti organizma (oksidovana krv). ravnoteže itd.

i na njemu se razlikuju kora i srž. Jajnik je građen od spoljašnjeg dijela. U sistemu krvotoka postoji imuni sistem pomoću kojeg je omogućena djelimična. a prema unutrašnjosti se nalaze kora i srž janika. Druga uloga jajnika jeste endokrina funkcija koja se zasniva na sintezi ženskih hormona. parne gonade . U sintezi ovih hormona djelimično učestvuje i hipofiza. te se u crijevni sistem završava analnim otvorom. genitalni trakt (jajovodi. Treći dio reproduktivnog sistema ženki je usmina ili vagina i to je ženski spoljašnji organ preko koga se 18 . Kod sisara jajovod na završetku obrazuje proširenje koje se naziva materica (uterus). Polne žlijezde u principu počinju funkcionisati znatno kasnije nakon rođenja i doba polne zrelosti je različita kod pojedinih životinja. Spermalna tečnost se preko posebnih vrpci odnosi u VOLFOV kanal. Od jajnika do materice postoje tvorevine koje se nazivaju jajovodi i preko kojih se vrši distribucija jajnih ćelija. U vezi sa izvodnim kanalima stoje i druge žlijezde. U jajniku se nalazi supstanca koja se naziva hilus i to je dio koji ima funkciju u ostvarenju kontakta krvnih sudova i nerva. polna žlijezda predstavlja jajnik. a to su ESTROGEN i PROGESTERON. koja luči bjelančevinasti sekret i taj sekret se sjedinjuje sa produkovanim spermatozoidima i obrazuje jedinstvenu spermanu tečnost.COR. U ovome sistemu postoji i supstanca koja se naziva žuto tijelo koja predstavlja žlijezdu privremenog djelovanja i javlja se svakih mjesec dana tokom reproduktivne faze života. Materica . Muške polne žlijezde (sjemenici/testisi) su parne tvorevine koje su slične kao i jajnici. U procesu gametogeneze. koje ritmičkim kontrakcijama potiskuje oksidovanu krv. Kod sisara kloaka se još u embrionalnoj fazi života podijeli. koje u procesu fagocitoze zahvataju strana tijela koja su dospjela u organizam. spoljašni polni organi ženki Jajnici se nalaze u karličnoj duplji i od njihovog spoljašnjeg sloja vrši se izdvajanje ishodišnih ćelija (oogonije) koje se u procesu oogeneze transformišu u zrele jajne ćelije. približno nižih kičmenjaka (vodozemci) izvodni kanali polnih ekskretornih organa izlijevaju se u dio crijeva i to u tvorevinu koja se naziva kloaka. Osnovna funkcija mu je intenzivna produkcija progesterona i uticaj na definitivnu zrelost jajnih ćelija. gdje takođe postoji veza. Kora jajnika sadrži mnogobrojne ishodišne ćelije (oogonije) koje se kasnije dijele i od njih nastaje dublji sloj jajnika (srž) i izuzetno je bogat krvnim sudovima. ali je ona slabija. odakle se izbacuje u vanjsku sredinu i na taj način ostvaruje se jača veza sa bubregom nego što je to slučaj kod ženki.jajnici 2. ili kompletna odbrana organizma od uticaj štetnih agenasa. Kod mužjaka je to prostata. i to u ženskom polu oogeneze. U ženskom polu jajnu ćeliju preko jajovoda odvode u sredinu gdje se ostvaruje kontakt sa spermatozoidima. Ženski reproduktivni sistem Ovaj sistem sastoji se od tri kompomente: 1.centralni dio ovog sistema i sastoji se od : tijela. Kod mnogih. materica i usmine) 3.Osnovni pulsirajući organ cirkulacije je srce . Osnovnu karakteristiku imunog sistema čine ćelije – limfociti. Dio tijela materice tokom reproduktivne faze života podložan je djelovanju hormona (28 dana). a polni sistem i ekskretorni organi čine jedinstveni urogenitalni sistem. Kod ženki. dok u muškom poli u procesu spermatogeneze nastaju spermatozoidi. Nakon toga perioda nastupa menstrualni ciklus koji obuhvata niz promjena na materici i te promjena uglavnom su vezane za uticaje hormona i dešavaju se otprilike svakih mjesec dana. Polni organi U polnim organima mužjaka i ženki kičmenjka nastaju polne ćelije ili gameti. Supstance koje povezuju ćelije imunog sistema se CITOKININI i ta povezanost je naročito izražena među limfocitima. vratnog dijela (grlića) i suženja materice. nastaju jajne ćelije. a u pauzama kontrakcija ne postoji nikakav zastoj krvotoka već se ona mišićnim kontrakcijama u kontraktilnim centrima sudovnog sistema potiskuje dalje.

Ovo razlaganje se dešava pod uticajem sokova pljuvačnih žlijezda. a masne supstance fermenti iz grupe lipaza. u koje se ubrajaju sjemene kesice. prostata i bulbouretralne žlijezde. dok vršnim dijelom dopire do gornje površine urogenitalne membrane. Aktivnošću prostate (mišićnom aktivnošnoću) doprinosi se istiskivanju sekreta prilikom ejakulacije.abdominalnoj duplji. sistem izvodnih kanalića 3. Spoljašnji genitalni organ mužjaka je penis i preko njega se ostvaruje kontakt sa ženskim reproduktivnim sistemom. Hrana se preko jednjaka i ždrijela doprema u želudac gdje se u kiseloj sredini nastavlja proces razlaganja. Fermenti se nalaze u tečnoj masi a jedno od značajnih lučenja sokova zajedno sa fermentima dešava se iz crijevnih žlijezda.ostvaruje veza sa unutrašnjim genitalnom sistemom ženki. Nakon što je hrana unijeta u organizam započinje njeno varenje gdje dolazi do razlaganja i iskorištavanja hranjivih čestica. Sjemene kesice su parne tvorevine. u jednom kontinuiranom procesu prima definitivne spermatozoide iz testisa.Scrotum. Bulbouretralne žlijezde u toku seksualnog odnosa produkuju sekret i taj sekret utiče na lakšu kopulaciju spoljašnjih genitalnih organa ženki i mužjaka. ISHRANA – kod jednoćelijskih životinja varenje hrane se obavlja unutar jedne ćelije i to je intracelularni tip varenja ili unutarćelijsko varenje. Muški reprouktivni sistem Ovaj sistem čine četiri komponenete: 1. koji u tom trenutku imaju oplodnu moć. Dalje se razlažu ugljeno-hidratne komponenete. Prema tome predstavlja kopulatorni organa ali i važan dio porođajnih puteva. Od testisa polaze odvodni kanalići. Te životinje mogu da budu ektoparaziti i nalaze se na spoljašnjosti tijela domaćina ili su to endoparaziti koji žive u unutrašnjosti tijela. Načini uzimanja te hrane su različiti. masa hrane se unosi preko usnog otvora u probavni sistem i to je vanćelijski ili ekstracelularni tip varenja. Životinje uzimaju razne tipove hrane (herbivore. a zatim stvaranje sekreta sa fermentima i na kraju sama faza izlučivanja sekreta. Ekskrecija ili lučenje žlijezda obuhvata više faza od kojih su značajnije faze primanje sokova i sirovina za sintezu. ali i bjelančevinaste. Kod različitih životinja ti fermenti su različiti i specifični. Kod unošenja hrane u digestivni sistem kičmenjaka dešava se razlaganje koje može biti djelimično ili potpuno u pojedinim dijelovima ovog sistema. Ugljene hidrate razlažu fermenti iz grupe karbohidraza. Jedan od značajnijih kanala je i sjemevod koji omogućuje pražnjenje i evakuaciju spermatozoida. Fermenti razlažu hranjivu masu a nerazloženi dijelovi se izbacuju van. Ovo razlaganje dešava se pod uticajem enzima i fermenata koji utiču na promjenu osnovnog sastava. Kod višećelijskih životinja. U reproduktivnom sistemu mužjaka značajne su i pomoćne žlijezde. Već u ustima kičmenjaka se dešava djelimično varenje hrane i to samo ugljenohidratne komponente. a kasnije u toku života spuštaju se niže u tvorevine koje se nazivaju mošnice . omnivore). U tom kanalu spermatozoidi se čuvaju i tu provode vrijeme do ejakulacije. 19 . a posebno kod kičmenjaka. pomoćne žlijezde 4. Osnovna funkcija testisa jeste da se iz epitela ovih tvorevina izdvajaju ishodišne ćelije koje u procesu spermatogeneze rastu i umnožavaju se i na kraju iz njih formiraju se spermatozoidi. OSNOVNE FUNKCIJE U ORGANIZMU 1. Neke od tih životinja su parazitski oblici i uzimaju gotovu organsku hranu od domaćina. testisi . spoljni kopulacioni organ Prvobitno testisi nastaju u trbušnoj . naslonjene na zadnji zid mokraćne bešike. karnivore. Među njima je i kanalić koji stalno. Bjelančevinaste komponente se počinju razlagati pod uticajem fermenata iz grupe proteinaza i razlaganje se vrši do nivoa peptidnih lanaca.parne gonade 2. Prostata je smještena u maloj karlici i svojim baznim dijelom podupire dno mokraćne bešike.

prije svega CO2. Razmjena gasova obavlja se na respiracijskim mjestima u organizmu. Traheje su ustvari invaginisane cijevi kože. Kod beskičmenjaka. To je najčešće difuzni transport u čijem osnovu su osmoregulativni procesi ćelije. Kod gmizavaca (REPTILIA) pluća su nešto složenije građe. Kod kičmenjaka to su ili škrge. Maksimum razvijenosti pluća je kod ptica (AVES) i kod sisara (Mammalia). a unutrašnje disanje se obavlja izmedu krvi i tjelesnih tečnosti u organizmu. Ovakav primjer raznošenja čestica po tijelu sunđera gdje se čestice na jednom mjestu vežu zatim se raznose po organizmu i na određenim mjestima se otpuštaju. Spoljašnje disanje se obavlja izmedju organizma i spoljašnje sredine. kao dopunski respiratorni organ funkcioniše koža. preko tzv. To je oblik jednostavnije građenih pluća. ali su još više izdijeljena. uz odavanje štetnih i nepotrebnih gasovitih supstanci.Razlaganje se nastavlja u crijevnom sistemu i na tim mjestima postoji uticaj crijevnih žlijezda i njihovih sekreta. koje predstavljaju rezervoare svježeg vazduha. a sa druge strane sa spoljašnjom sredinom. Transport čestica može da se vrši i preko intracelularnih prostora i šupljina u tkivu. Kod mnogih kičmenjaka. Generalno se može reći da životinje koje uzimaju biljnu hranu imaju duži probavni trakt. U prednjem dijelu zadnjeg crijeva vrši se resorpcija razloženih hranjivih čestica. To su tzv. Razlaganju hrane pomaže i žuč. koji preko kapilarnog sistema. Riba zatvori usnu duplju i škržni poklopac. a rjeđe su cjevasta. Vazdušni putevi bronhia i bronhiola jako su razgranati. Svježi kiseonik u tim «kesama» i u sistemu pluća stalno cirkuliše tako da ptice i kad lete obavljaju respiratorne procese. a istovremeno se vezuje potrebni kiseonik iz vode. Transport hranjivih čestica u organizmima različitih životinja je različit. Bjelančevine. Unutrašnjost pluća je razgranata ili naborana. do pluća se prenosi oksidovana krv i raznosi po organizmu. preko posebnih respiratornih dijelova. a posebno masna supstanca i ti limfni sudovi ulijevaju se u venozni sistem cirkulacije. Najjednostavniji način transporta susreće se kod dupljara gdje je prenošenje hrane neposredno od ćelije do ćelije (preko klicnih listova). Preko kapilarnog sistema u škrgama. 20 . koji žive u vodi respiratorni organi su škrge različite složenosti i građe. a kontrakcije i pokretanje krvi obavljaju se zahvaljujući mišićnoj akciji srca. To je proces koji obezbjeđuje organizmu neophodni kiseonik. koje kao respiratorni organi funkcionišu u vodenoj sredini. kod većine jedinki postoje klasična pluća. gdje se vrše respiracijski procesi. U zidovima alveola je kapilarna mreža. čime se još više povećava respiratorna površina. Traheje ili dušnjačke cijevi. čime je i ukupna respiracijska površina povećana. U probavnom traktu nekih životinja a posebno kod preživara. Kod kopnenih organizama respiratorni organi su pluća. iz krvi se otpušta C02. Škrge predstavljaju respiratorni organ. Kod nekih životinja prenošenje čestica obavljaju i pokretne ili ameboidne ćelije. koja respiracijske procese obavljaju u vazdušnoj sredini. specifične tvorevine. koje su sa jedne strane u vezi sa organizmom. Kod kopnenih kičmenjaka. Posebnim sistemom arterija. čime se ukupna respiratorna površina povećava. a usta ostaju napunjena vodom. prisutne su bakterije koje nisu štetne ali pomažu proces razlaganja hrane. razlikuje se spoljašnje i unutrašnje disanje. Kod kičmenjaka prenos čestica hrane se obavlja preko cirkulatornog sistema. Mnogi insekti koji žive u vazdušnoj sredini respiracijske procese obavljaju trahejama ili dušnjačkim cijevima. a kao respiratorna mjesta funkcioniše tjelesna duplja. Kod raznih životinjskih kategorija to su različite. ugljeni-hidrati i masti dospijevaju u jetru i nakupljaju se u limfnim sudovima. koji predstavljaju cjevaste tvorevine. Površina alveola je jako velika i u odnosu na površinu pluća mnogo veća. U odnosu na mjesto gdje se disajni ili respiracijski procesi odvijaju. Disanje je funkcija organizma koja podrazumijeva razmjenu gasova između organizma i spoljašnje sredine ili unutar organizima. Kod vodozemaca (AMPHIBIA) pluća imaju glatke zidove ili su ta pluća izdijeljena naborima koji formiraju plućne komore. koja su uglavnom kesastog oblika. odnosno razlike u pritiscima izmedu spoljašnje sredine i unutrašnjosti organizma veže kiseonik iz vode. Mehaničko funkcionisanje škrga može se sagledati na primjeru obavljanja respiracijskih procesa kod riba. odnosno spoljašnjeg sloja tijela. dušnjačkih stabala omogućuju dotok svježeg vazduha. uz pomoć difuzionog pritiska. Kod kopnenih puževa škrge su “zakržljale”. listasta pluća. ali ih imaju paukolike životinje. U usnoj duplji se stvori negativni pritisak. na određenim mjestima. Kod beskičmenjaka pluća su rijetka. ili su to pluća. Kod ptica. alveolama. a bronhiole se završavaju slijepo. pluća stoje u vezi sa vazdušnim kesama. Kod Protozoa funkcija disanja. kao i sve ostale funkcije obavlja jedna ćelija.

najčešće poslije prskanja zida ekskretorne ćelije. Udarac naprijed (savijanje) vrši se brzo i pri tome je treplja kruta. pokreti u obliku veslanja. Masa ekskreta može i da se čuva u tijelu. Pri izduživanju pseudopodije može se pojaviti tvorevina na vrhu pseudopodije. Izgledaju kao kap tečnosti. miofibrile. preko bubrega se izbacuju u vanjsku sredinu putem mokraće. ekskreti dospijevaju van. Razlikuje se ameboidno kretanje i kretanje pomoću aksopodija. Nakon toga razložena masa dospjeva do glavnog ekskretornog organa bodljokožaca. koje su prilikom razmjene materije i energije postali nekorisni ili štetni za organizam. koje omogućuju skraćivanje i izduživanje kompletnog mišića. a nakon toga. Ukoliko se radi o pokretanju treplje kao kod veslanja dešava se savijanje treplji u jednoj ravni. Udarac nazad (ispružanje) teče sporije i treplja je labava i tako daje najmanji otpor vodi. Iz tog razloga. zajedno sa ekskretima dospijevaju van kompleksa osnovnog tkiva gdje je vršena ekskrecija.. Kod Protozoa ekskrecija se obavlja preko kontraktilne vakuole. Izduženo plazmatično tijelo mišićnih ćelija sadrži mišićna vlakna. Time aksopodije postižu čvrstinu. Ekskreti. Slična aktivnost trepljama omogućuje i kretanje sadržaja u dupljama višećelijskih životinja. U trenutku kad se pseudopodija uvuče u osnovnu masu protoplazme iz nje naviru nove pseudopodije i prijanjaju za podlogu. u obliku konglomerata talože u tim ekskretornim ćelijama. preko kojih se razložena masa izbacuje van organizma. neodređenom pravcu i ne karakteriše ga postojanje čvrstih struktura. kod životinja određenih sistematskih kategorija su specifični. bazna uloga ekskrecije vrši se preko ekskretornih ćelija. u jednom kontinuiranom procesu u osnovu koga postoje osmoregulativni procesi.Ekskrecija predstavlja fiziološki proces izlučivanja produkata metabolizma ili nekih drugih supstanci. kod ameba koje se kreću to izgleda kao da amebe koračaju. prilikom aktivnog kretanja u tečnoj sredini imaju sličan način pokretanja. kao i brzina njihovog rada i kod većine životinja ovo je proces koji ne stoji direktno pod uticajem centralnog nervnog sistema. kretanje pomoću treplji ili bičeva i mišićno kretanje. u suštini skraćivanje mišićnih tvorevina. koja se naziva “kapica” ili “glavica” pseudopodije. To je. Postoje tri osnovna oblika kretanja životinja. u suštini je strujanje tečne mase u proizvoljnom. Ekskreti se. Kod nekih životinja postoje specifični slučajevi da masa sekreta migrira (kreće se) prema nekoj slobodnoj površini u tijelu. to se dešava sa ekskretima u tijelu ili u bubrežnim kanalićima. Pseudopodije mogu biti kratke i zdepaste. kod Echinodermata . u dodiru sa vodom očvrsne i dobije oblik. kao npr. Ovakav tip kretanja može se uporediti sa načinom veslanja. Osnovna. Prema strukturi miofibrila moguće je razlikovati dva osnovna tipa mišića. rotiranja ili klaćenja trepljaste tvorevine. ali ne radi se o trajnim strukturama. koja sadrži te supstance. već su to prolazni stadijumi protoplazme gdje se tečna masa zaustavlja. a mogu mijenjati oblik ili kod nekih drugih Protozoa one mogu biti i izdužene i tanke čak i končaste. prilikom disanja kao štetna supstanca javlja se ugljen dioksid (C02) ili ugljena kiselina. U unutrašnjosti ispružene mase (aksopodije) prisutna je končasta struktura i to je osovinski končić od osnovne mase protoplazme. a to su nefridije. zajedno sa raspadnutim ekskretornim ćelijama dospijevaju u tjelesnu duplju gdje se još više masa raspada pod uticajem fermentnog sistema u tom regionu tijela. koja navire ili nadolazi iz osnovne mase protoplazmatičnog tijela. Kretanje aksopodijama susreće se kod jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi Sarcodina. Plazmatično kretanje. Glavni ekskretorni organi kičmenjaka su bubrezi.bodljokožaca) ove raspadnute ćelije. Drugi način kretanja životinja je pomoću bičeva ili flagela. po tipu kretanja pomoću bičastih tvorevina. Ovakvo kretanje prisutno je kod najvećeg broja trepljastih jednoćelijskih životinja (INFUSORIA CILIATA). Npr. a rjeđe o nekoliko. U nekim slučajevima (npr. kao npr. Prilikom kretanja bičevima ili flagelama mogu se vršiti najrazličitiji pokreti. Kad se plazma uvuče u osnovnu masu površina pseudopodije se nabora i pseudopodija se rastvori. potklasi Radiolaria. Kod ameboidnog kretanja struji čitava masa plazmatičnog tijela i to u određenom pravcu. Najčešće se radi o jednoj pseudopodiji. Nepotrebne i štetne supstance. Treći tip kretanja je mišićno kretanje. Ponekad protoplazma koja struji može postići takav oblik da površinski sloj. koji su kod životinja različitih sistematskih kategorija specifično građeni. a poprečno- 21 . pomoću “lažnih nožica” . Građa trepalja i bičeva je različita. u uzdužnom pravcu. Kod Metazoa (višećelijskih životinja) proces ekskrecije je različit. Muške polne ćelije. koja se putem ekskretornih procesa moraju eliminisati van organizma. U osnovi ovih fizioloških procesa leže procesi prelaska štetnih i nepotrebnih supstanci iz krvi u mokraću. Glatki mišići imaju sporije. to su poprečno-prugasti i glatki mišići. Npr.pseudopodija. Ekskretorni organi. pigmentni sastojci kod crva. Plazmatično kretanje. Kretanje.

fizioloških biohemijskih. ili grupisani u čulnim organima. čulo strujanja. Temperaturna čula 3. najčešće su mišići i žlijezde u organizmu. IRITABILITET ili nadražljivost. Poprečno-prugasti mišići su brojniji i uglavnom izgrađuju skeletni mišićni sistem. Pisanje latinskih naziva predstavlja isti princip koji se primjenjuje svuda u svijetu. Kod višećelijskih životinja postoje specijalizovane nervne ćelije za prihvatanje draži. Ovakav način podijele predstvalja primjenu klasičnih metoda klsifikacije. Morfološki. Iza dvije latinske riječi stoji početno slovo autora koji je opisao tu vrstu a često se navodi i godina kada je to učinjeno. Ovakav pristup u pisanju i označavanju vrsta uveo je švedski prirodnjak Karl Line 1835 godine. čulo ravnoteže i čulo sluha) KLASIFIKACIJA ŽIVOTINJA Osnovna podjela životinja izvršena je na osnovu njihovih spoljašnjih karakterisitika. sekundarne i čulno-nervne ćelije. a zatim slijedi red (ordo). Veće sistematska kategorija koja objedinjuje prethodne jeste familija (famillia). ali istim intenzitetom. a u ovim promjenama osnovnog stanja protoplazme troši se kiseonik. Ako draž po intenzitetu ostaje ispod praga nadražljivosti. Sekundarne čulne ćelije su bez nastavaka i primljeni nadražaj prenose ograncima nerava koji ih okružuju. Ukoliko su osnovne vrste izolovane i nalaze se na razdvojenim lokalitetima onda se radi o podvrstama (subspecies). Da bi jedna draž izazvala reakciju organizma ili ga iritirala mora da ima intenzitet koji mora dostići prag nadražljivosti. glatki mišići su mišići unutrašnjosti tijela. Hemijska čula (čulo mirisa i okusa) 2.prugasti mišići brže kontrakcije. Primarne. Mehanička čula (čulo dodira. odnosno promjene stanja energetske i materijalne razmjene u stanju mirovanja. na kraju nose nervno efektorno vlakno koje služi za sprovođenje nadražaja. Prva promjena ispoljava se na protoplazmi ćelije. Na osnovu toga razlikuje se unutrašnje i spoljašnje draži. Brzina prenošenja nadražaja zavisi od intenziteta. Novije metode podrazumijevaju analizu citogenetičkih. ona najčešće ostaje ispod nivoa štetnog dejstva. Čulne ćelije i slobodni nervni nastavci mogu se javljati pojedinačno. Noviji biosistematski pristup podrazumijeva kombinaciju klasičnih i novijih metoda rada. čulnim kvržicama ili čulnom epitelu. putem nervnog sistema šalje draž do mjesta u organizmu koje reaguje. uglavnom utrobni mišići. Reakcija šoka. koja izaziva kretanje jednoćelijskog organizma u smjeru odakle dolazi nadražaj. 22 . Na mjestu nadražaja primaju se draži. Čulo vida 4. To je osobina organizama. a zahvaljući provodljivosti nervnog tkiva one se prenose do centralnog nervnog sistema. klasa (classis). To su čulne ćelije ili receptorne ćelije nervnog sistema. Čulno-nervne ćelije do mjesta nadražaja kontaktiraju preko receptornog nastavka (receptorno vlakno). Tek ovako komleksan pristup omogućuje jasan biosistematski pregled životinjskog carstva. koji nadraženom mjestu u organizmu donose ili oduzimaju jedan vid energije. Dejstva draži su poremećaji stacioniranog ili ustaljenog životnog stanja jedinki. Kod kičmenjaka. pored ovih osnovnih sistematskih kategorija postoje i tzv. Primarne čulne ćelije. mogu se razlikovati tri tipa čulnih ćelija. Ti uticaji se nazivaju draži i u suštini predstavljaju fiziološke procese. Kod kičmenjaka čula se mogu grupisati prema obliku energije koja ih draži i to u 4 grupe: 1. koje izazivaju iritabilitet. Organi koji reaguju na nadražaj. Nakon toga nervni centar reaguje i u obratnom smjeru. Primljeni nadražaj se prenosi u raznim pravcima. Kod Protozoa moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih reakcija. Osnovna sistematska kategorija je vrsta (species). Primanje draži kod jednoćelijskih životinja odigrava se na kompletnom protoplazmatičnom tijelu ćelije. koja se bazira na sposobnosti da se razlikuju draži različitog intenziteta i orijentaciona reakcija. da na uticaje iz spoljašnje sredine ili na uticaje iz samog organizma reaguje. i na kraju kao najveća kategorija koja objedinjuje sve skupa jeste organizacioni tip. ali se i njegov intenzitet modifikuje. anatomskih ekoloških evolutivnih i ostalih sličnosti i razlika među jedinkama. rotaciono čulo. Svaka vrst se piše sa dvije latinske riječi od kojih prva riječ znači pripadnost vrste rodu (višoj kategoriji) a druga riječ pobliže opisuje vrstu. Promjene koje se tada uočavaju odnose se na promjene osnovnog pravca kretanja jedinke i na promjene koje se manifestuju lučenjem specifičnih materija. Nervnim sistemom se nadražaj prenosi. Iste vrste i podvrste svrstavaju se u veću sistematsku kategoriju rod (genus).

alantois i serosa i svaka od ovih ovojnica ima određenu funkciju a to su osnovne životne funckije kao što su disanje. amphibia (vodozemci). Oni čine grupu anamnia i tu se ubrajaju cyclostoma (bezvelične ribe). Radijalno simetrične životinje (morske zvijezde) imaju više simetrija identičnosti tijela. aves (ptice). Razmnožavanje protozoa može biti bespolno i polno ali može biti i smjena generacija (heterogonija). ili podorganizacioni tip životinja. Najsloženije višećelijske životinje su svrstane u organizacioni tip metazoa.sistematske kategorije kao što su nadfamilija ili subfamilija. Heliozoa 23 . PROTOZOA Jednoćelijske životinje predstavljaju najsitnije organizme koji se mogu mikroskopski posmatrati. Protoplast se nalazi u osnovnom. ishrana. mammalia (sisari). Pored ove podijele postoji i detaljnija podjela jednoćelijskih životinja: 1. Mastigophora . Radiolaria 3. Ova grupa životinja u toku embrionalnog razvića ima embrionalne ovojnice a to su amnion. zatim slijede životinje koje predstavljaju prelaz od jednoćelijskih ka višećelijskim i one pripadaju organizacionom tipu mezozoa. jedra masivnog tipa. U ovu kategoriju ubraja se veliki broj beskičmenjaka ali i vrlo složeni kičmenjaci uključujući i ljudsku populaciju. ekskrecija itd.bičari 3. Rhizopoda 2. Lokaliteti koje naseljavaju ove životinje najčešće su vodeni ekosistemi ali postoje i vrste koje naseljavaju vlažna zemljišta. Sporozoa – eimeria – izazivaju upalu crijeva 4. U drugu grupu ubrajaju se kopneni kičmenjaci i to je grupa amnia gdje pripadaju reptilia (gmizavci). žitkom ili gel stanju i u slučajevima kada gubi vodu može da pređe u gušće sol stanje. Naredna podjela životinja izvršena je na osnovu simetrije tijela. Pored podijele na osnovu karaktersitika životinje su podjeljene i prema složenosti građe tijela. Sarcodina 2. Konkretno kod morskih zvjezda radi se o petozračnoj radijalnoj simetriji. Poseban kriterij odnosi se na podijelu kičmenjaka prema fazi embrionalnog razvića. jedra spermalnog tipa 3. OBLICI JEDARA – kod protozoa su različiti ali se mogu izdvojiti tri osnovna tipa : 1. Ovularni tip – mjehurasta jedra 2. Infusoria – paramecium – papučica Sarcodina – ova klasa se dijeli na 3 potklase: 1. pisces (ribe). Protoplast predstavlja koloidan način što znači da su u njoj krupnije čestice. Osnovna građa ćelije su protoplast i ćelijske organela koje se nalaze u njoj. Najjednostavnije su jednoćelijske životinje koje pripadaju protozoama. Niži kičmenjaci tokom embrionalnog razvića nemaju ovojnice oko embriona. Ovaj proces se naziva tikotropija i on je ireverzibilan. Mnoge životinje nakon embrionalne faze života imaju jedan oblik simetrije tijela a kao odrasle jedinke drugi oblik simetrije tijela. nadklasa ili potklasa. U nekim slučajevima prema vani ektoplazma obrazuje perifernu opnu ili pelikulu. Bilateralno simetreične životinje imaju identičnu građu i lijeve i desne polovine tijela. nadred ili podred. Ova jedra se odlikuju obiljem hromatisnke materije (nukleinske kiseline) Najčešća podjela jednoćeliskih životinja je u 4 klase. Spoljašni sloj protoplasta se naziva ektoplazma i on je gušći i čvršći u odnosu na unutrašnji sloj koji se naziva endoplazma i koji je rijeđi.

Mastigophora – ove vrste nazivaju se i bičari koje imaju najveći broj zajedničkih osobina kao i ostale klase protozoa. Rjeđi oblik je polno razmnožavanje i to je konjugacija gdje dolazi do trajnog sjedinjavanja jedara. 3. ali za razliku od njih ima veći broj vrsta u slatkovodnim ekosistemima. Pored ameba prisutne su i vrste roda Entamoeba. amebna dizenterija. Telosporidia Neosporidia Prva potklasa Telosporidia najčešće se dijeli na 3 karakteristična reda: 1. Druga potklasa sporozoa jeste Neosporidia. Protomonadina – u ovaj red ubrajaju se parazitarni oblici kao što su krvni paraziti koji pripadaju rodu Trypanosoma. Euglenoidea – to su relativno krupni oblici zelene boje tijela i žive u slatkim vodama a karakteristična vrsta je Euglena viridis. Ova klasa se dijeli na 2 potlklase: 1. 3. Najčešća podjela bičara je na 7 redova. Myxosporidia . 24 . Ekskreciju. ali ima nekoliko vrsta koje izazivaju opasna oboljenja kao što je npr. 2. 4. Veliki broj vrsta parazitira u crijevu ili u tjelesnim dupljama beskičmenjaka. Peridina – to su bičari sa 2 karakteristična biča a neke vrste imaju zaštićenu spoljnu stranu tijela i najveći broj vrsta živi u morima. Karakterstičan predstavnik je eimeria kod koje postoji smjena generacija u ciklusu razvića. disanje i ishranu ove vrste uglavnom obavljaju preko površine tijela. Treća klasa obuhvata vrste slične prethodnim.Radiolaria uglavnom se nalaze planktonske vrste iz mora koje imaju loptast oblik tijela. I jedna i druga nisu štetne i smatra se da mogu koristiti na mjestima gdje su prisutne. Mnogobrojne vrste ovog reda nemaju jasno izdiferenciran usni otvor.najveći broj vrsta su višejedarni oblici koji se razmnožavaju sporama i parazitiraju na ribama. Postoji još nekoliko vrsta koje žive u debelom crijevu viših katogrija. Gregarinidia – ubrajaju se najkrupniji oblici ove potklase koji imaju vrlo složen ciklus razvića. 2. 1. 6. Phytomonadina – to su takođe bičari sa 2 biča i žive samostalno ili u kolonijama. a polni ciklus u tijelu malaričnog komarca. Hypermastigina – tu se ubrajaju bičari koji često parazitiraju u crijevima termita i na tim mjestima pomažu razlaganje celuloze SPOROZOA Ove vrste pripadaju 3 klasi jednoćelijskih životinja. vrste koje žive u usnom regionu (Entamoeba gingivalis) i (Entamoeba coli) koja živi u debelom crijevu čovjeka. 7. Ova potklasa obuhvata 3 karakteristična reda 1. Najveći broj vrsta su parazitarni oblici. Polymastigina – u ovaj red ubrajaju se parazitarne vrste koje često žive u debelom crijevu i pripadaju rodu Trichomonas. ždrijelo i kontraktilnu vakuolu. 5. 2. Coccidida – vrste ovog reda slične su prema izgledu Gregarinidia ali su sitnije i parazitiraju u intercelularnom prostroru domaćina. U drugoj potklasi . Sa strane tijela imaju končaste pseudopodije i najčešće se razmnožavaju bespolno (dioba ćelije). Generalno se može reći da bespolni ciklus razvića teče u čovjeku.Svakako je najkarakterističnija prva klasa gdje se ubrajaju razne jednoćelijske životinje (amebe). Haemosporidia – u ovaj red ubrajaju se sitni predstavnici koji parazitiraju u mišićima domaćina i među tim vrstama nalaze se i vrste uzročnici malarije (plazmodium). Chrysomonadina – u ovaj red ubrajaju se sitni bičari i imaju žutozlatnu do mrku boju tijela. kao što su npr.

U drugoj klasi (Dicyenida) nalaze se mnoge vrste koje su endoparaziti u bubrezima glavonožaca. Spirotricha – u ovaj red uglavnom se ubrajaju trepljaste vrste koje imaju desno uvijenu zonu okolousnih membrana. Ciliata 2. prva faza embrionalnog razvića dešava se unutar tijela ženke. Dicyenida U prvu klasu spadaju sitni oblici mezozoa i pored toga što se nalaze u tjelesnim dupljama česti su i u polnim žlijezdama. 3. Najveći broj živi na podlozi životne sredine i to je sesilan način života. Vrste imaju dupljasto tijelo i spoljašnost tijela prekrivena je trepljama. Kasnije razviće dešava se u spoljašnjoj sredini. već prelazne forme od metazoa ka protozoa. Jedinke iz ove grupe pretežno naseljavaju vodene sisteme i najbrojnije su u morima. 25 . Većina vrsta su parazitiski oblici koji parazitiraju unutar tjelesnih duplji beskičmenjaka (endoparaziti). Osnovni izgled tijela je peharast. Suctoria Potklasa Ciliata dijeli se na 4 karakterisična reda: 1. Protociliata – u ovaj red ubrajaju se vrste koje nemaju izdiferenciran usni region a često su prisutne u crijevnom traktu mnogih vrsta a najčešće vodozemaca. U ovoj klasi karakteristične vrste pripadaju rodu Dicyena.2. Karakteristično je da vrste nemaju treplje ni tipičnog usnog otvora i žive u slatkim vodama. Holotricha – u ovaj red ubrajaju se neparazitski oblici gdje pripada i papučica ili paramecium. Tijelo ženke je crvoliko. a značajan dio predstavlja osovinska ćelija koja je prekrivena trepljastim epitelom. Vrsta koja izaziva to bjesnilo živi i razmnožava se u nervnim ćelijama pljuvačnih žlijezda. Jedinke iz ovog roda uglavnom su razdvojenog pola. Ova klasa se dijeli na 2 potklase : 1. Nakon oplodnje jajne ćelije. Microsporidia – ove jednoćelijske vrste parazitiraju na insektima ali ima i vrsta koje parazitiraju i na čovjeku kao što je vrsta koja izaziva bjesnilo kod sisara. Po izgledu tijela liče na uprošćene pljosnate crve. Mogu se podijeliti u 2 klase: 1. 2. 3. a do odraslog oblika dešava se transformacija larvenog stadijuma. Samo mali broj vrsta su parazitski oblici. Orthomecida 2. INFUSORIA – u ovu klasu ubrajaju se vrste od kojih najveći broj ima treplje na površini tijela. Na prednjem kraju tijela je centralni otvor – osculum – preko koga ulazi najveći dio vode se potrebnim kiseonikom i hranjivim česticama. MEZOZOA U ovu grupu životinja ubrajaju se jedinke koje po organizaciji tijela nisu ni tipične jednoćelijske ni višećelijske. SPONGIA – sunđeri (spužve) U ovaj organizacioni tip ubrajaju se najjednostavnije građene višećelijske životinje koje se nazivaju sunđeri. Jednike imaju složen ciklus razvića gdje se smjenjuju partenogenetska i polna generacija (heterogonija). Sarcosporidia – vrste ovog reda većinom su paraziti mišića raznih sisara gdje se u mišićima vide kao ovalne kesice. Ukupna dužina ženki ne prelazi 10 milimetara. Peritricha – to su vrste koje imaju lijevu zakrenutu zonu okolousnih membrana 4. Karakteristične vrste iz ove klase pripadaju rodu Rhaopalura. Druga potklasa klase Infusoria je Suctoria.

Nakon oplodnje jajne ćelije sa spermatozoidiom. U nepovoljnim uslovima. Tjelesna tečnost kada dospije u unutrašnost tijela životinje djelimično se iskoristi. Osnovni tip razmnožavanja je bespolni – pupljenjem. COLLENTERATA – dupljari Ove jedinke isključivo žive u morima i ako ima oblika koji pripadaju slatkovodnoj fauni kao što je npr. manji broj vrsta se razmnožava i polno. Razmnožavanje – najčešće bespolno. kao i smjena bespolnih i polnih oblika (jedna vrsta metageneze). ali postoje i nervni ogranci – vrpca preko kojih se inerviraju svi dijelovi tijela životinje. Ipak. Osnovna funckija ove duplje je da se u njoj vrši varenje. Triaxonia – u ovaj red ubrajaju se vrste koje imaju skelet od troosnih SiO2 iglica. oni se međusobno oplode i razvija se trepljasta larva – planula. Osnovna karakteristika dupljara je ta da je najveći dio unutrašnjosti tijela zauzima razgranata duplja (pracrijevo – kolenteron) po čemu je cijeli organizacioni tip životinja dobio naziv. i sa strane tijela postoje manji otvori i zbog tih otvora ili pora. građa tijela se usložnjava. Kod dupljara postoji nervni sistem difuznog tipa. Osnovna masa tijela sunđera naziva se spongin i u zavisnosti koja se materija nalazi u sponginu izvršena je klasifikacija u dvije velike klase : 1. Calcarea . Slično kao i kod npr. sunđera na kraju tijela se nalazi otvor koji vodi u tjelesnu duplju životinje. najčešće novonastali pupovi ostaju u vezi sa roditeljem i na taj način se stvaraju kolonije sunđera u morima i okeanima. opna oko gemula se rastvara. Ova larva se učvrsti za podlogu i ponovo se razvija do bespolnog oblika – polipa. ili u zimskom periodu ili u vreme suše gomile ćelija roditeljskog tijela „zaodjenu“ se čvrstom opnom koja ih štiti. a ispod ukupnog ektodermalnog i endodermalnog sloja postoji mišićni sloj. kada se od osnovnog roditeljskog tijela odvoji dio koji raste i razvija se u vodenoj sredini. Kod definitivnih odraslih oblika javlja se najsloženija građa sunđera – LEUKON. a neiskorišteni dio zajedno sa ostacima nesvarene hrane i neiskorištenim kisikom iz vode izbacuje se preko oskuluma. čula (difuzni tip). sa SiO2 iglicama. klasa Incalcarea podijeljena je u 4 reda: 1. raniji naziv sunđera bio je porifera. ali postoje oblici polnog razmnožaanja. U spoljašnjem ektodermalnom sloju nalaze se žarne ćelije ili knide koje imaju funckiju da parališu manju životinjicu ili da izazovu neprijatan bol u dodiru sa drugom životinjom. Prema unutrašnjosti tijela. Osnovni oblik tijela dupljara je bespolni oblik. koji se naziva polip. Spoljašnji tjeslesni zid je ektodermalnog porijekla. Sa rastom mladog sunđera forma tijela se usložnjava i naziva se SIKON. zelena hidra (hydra viridis). Dendroceratida – sunđeri sa rožnim skeletom koji je u obliku razgranatog stabla 4.u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu imaju CaCO3 2. Kada se uslovi normalizuju. a unutrašnje ćelije nastavljaju se razvijati do odraslog sunđera. Svi dupljari mogu da se podijele u 3 klase: 26 . ali iz ove duplje se vrši i raznošenje hranjivih čestica u unutrašnost dubine tijela. Incalcarea – u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu sadrže SiO2 U zavisnosti kakvog je oblika SiO2 . što predstavlja osnovnu funkciju za prikupljanje hrane ili odbrambenu funckiju. Cornacuspongia – to su vrste koje imaju isprepletena vlakna osnovne mase – spongina. 2. prisutan je osnovni oblik tijela koji se naziva ASKON. razvija se trepljasta larva koja vremenom raste i transformiše se u odrasli oblik. što znači da meduze predstavljaju polnu generaciju. Pored bespolnog. nalazi se endodermalni sloj. Iz polipa se razvijaju oblici koji se nazivaju meduze i u njihovom tijelu se javljaju polni elementi. Kod najmlađih uzrasnih kategorija sunđera. a unutrašnji tjelesni zid je endodermalnog porijekla.Pored ovog otvora. Tetraxonia – u ovaj red ubrajaju se četvoroosni i višeosni skeleti od SiO2 3. polni elementi i ostali organi životinje. U unutrašnjem sloju tjelesnog zida nalaze se kragnasto uvijene ćelije i one se nazivaju hoanocitne ćelije. Nakon što su se polni elementi izbacili u spoljasnju sredinu. U odnosu na stepen razvoja sunđera. kada se između ektodermalnog i endodermalnog sloja formiraju spermatozoidi i jajna ćelija koja se izbacuje u spoljašnju sredinu.

Ako je u regionu usta 4 takva zraka to je potklasa Tetracoralia. Anthozoa – u ovu klasu dupljara ponovo se ubrajaju bespolni oblici – polipi koje rjeđe žive sami a češće u kolonijama i grade morske sprudove. Mišićna vlakna u tom sistemu nemaju jasan oblik pružanja već se nalaze u svim pravcima. Ekskretorni sistem je vrlo jednostavan i građen po tipu protonefridija. Osnovni oblik tijela rebronoša je miješak. a to je posledica parazitarnog načina života jer najčešće ovi crvi uzimaju gotove sokove od domaćina preko površine tijela. Rebronoše su hermafroditni oblici. a zauzimaju veliku unutrašnjost tijela. ali su prisutni i na vlažnim mjestima. Nervni sistem je ganglionaran. Nemertine – to su crvi koji po organizaciji tijela predstavljaju prelaz od pljosnatih ka valjkastim oblicima Turbelaria – to su sitni oblici pljosnatih crva. 3. a neki ih svrstavaju u dupljare. Ono izgleda kao spljoštena cijev. Radi se o slobodnoplivajućim morskim oblicima koji imaju sličan oblik tijela kao i meduze. ili jeste slabo razvijen. što znači da su otovori unutra i na površini tijela. Polni organi pljosnatih crva su hermafroditi i vrlo složeno su građeni. Ovi polipi se mogu podijeliti u odnosu na izgled usnog otvora i ukoliko u regionu usta postoji 8 zrakastih tvorevina to su osmozračni korali i oni su izdvojeni u potklasu Octocoralia. a unutrašljost tijela ispunjena je parenhimskom masom. a ostala 2 vode u unutrašnjost zadnjeg dijela tijela. Organizacioni tip Platodes najčešće je podijeljen na 4 klase. Za razliku od metilja i pantljičara u ovoj 27 . Rebronoše (Ctenophora) Neki autori ih izdvajaju u poseban organizacioni tip. U sistemu tih kanalića mogu se izdvojiti tri glavna kanala od kojih jedan polazi prema prednjem dijelu životinje. Od želudca se odvajaju kanalići koji podsjećaju na radijalne kanaliće meduza. Turbelaria (trepljasti pljosnati crvi) 2. Crijevni sistem ili nije. a njihovo tijelo je izgrađeno po principu dvozračne simetrije. ali se od tih ganglija prema unutrašnjosti tijela spuštaju vrpce i od tih vrpca ogranci nerava. a polni produkti koji se produkuju u tijelu izbacuju se preko usta u spoljašnju sredinu. Nakon oplodnje dešava se brazdanje – dioba jajne ćelije i nestaju sitnije mikromere i krupnije markomere. 2. Ukoliko oko usta postoji 6 takvih tvorevina to su šestozračni dupljari i oni čine potklasu Hexacoralia. Platodes (pljosnati crvi) To su životinje bez tipične tjelesne duplje.Hidrozoa – ubrajaju se polipoidni oblici među kojima je i slatkovodna zelena hidra Sciphomendusoa – u ovu klasu ubrajaju se slobodnoplivajući sitni toplomorski oblici među kojima ima i krupnijih oblika koji obuhvataju vrste koje su polna generacija u ciklusu razmnožavanja dupljara. koji uglavnom naseljavaju vodene ekosisteme (i slatkovodne i morske). Pri kraju embrionalnog razvića javlja se začetak trećeg klicinog lista (mezoderma) koji nastaje proliferacijom ćelija između ektoderma i endoderma. Na spoljašnjosti tijela postoji 8 karakterističnih tvorevina koje podsjećaju na rebra i prema tim tvorevinama cijeli organizacioni tip je dobio naziv. Ova masa nalazi se u svim dijelovima tijela i „opkoljava“ unutrašnje organe životinje. Nervni sistem je ganglionarnog tipa i glavninu tog sistema predstavlja subektodermalni splet nervnih čulnih ćelija. gdje se vrši klasična oplodnja jajne ćelije sa spermalnom. Trematodes (metilji) 3. Na površini tijela postoji potkožno tkivo koje izgrađuje mišićna vlakna. Cestodes (pantljičare) 4. 1. što znači da pripadaju životinjama koje imaju identičnu lijevu i desnu polovinu. putem čega je obezbjeđena inervacija cijelog tijela. Na površini tih pipaka nema žarnih ćelija već je to ljepljivi epitel. Većina rebronoša ima jedan par pipaka koji služe isključivo za hvatanje plijena. ždrijelo vodi u endodermalni želudac koji je takođe spljošten. 1. ali se od njih razlikuju posebno po građi organa za kretanje. Iza usnog otvora prema unutrašnjosti tijela nalazi se ektodermalno ždrijelo.

Respiratorni organi ne postoje i disajni procesi se obavljaju preko površine kože. koji polne produkte izbacuju u spoljašnju sredinu i nakon oplodnje se razvija larva Pilidium koja postepeno raste do odraslog vrlo izduženog oblika. Površina tijela obrasla je trepljastim tvorevinama koje isključivu služe u svrhu lokomotornih funkcija. Kodpseće pantljičare postoji još komplikovaniji ciklus razvića i to je razmnožavanje vegetativnim putem preko već formirane bobice. Ova klasa se dijeli na 2 potklase: 1. goveđa (Tenia saginata). U našim vodama česte su vrste roda Planaria. Najčešće žive u morskim ali i u slatkim vodama. ali one postoje kod larvi preko kojih se vrši razvoj do odraslog oblika. Monogenea – uglavnom se ubrajaju parazitarne forme koje nejčešće parazitiraju na koži ili škrgama riba i često imaju 3 ili više pijavki. Najčešće oblik koji se naziva bobica dolazi u sistem krvotoka prelaznog domaćina a ukoliko definitivni domaćin konzumira takvo meso razvija se odrasli oblik pantljičare. Definitivni odrasli oblici nemaju treplje po površini tijela. Ostale zajedniče karakteristike su kao i kod ostalih pljosnatih crva. Nemathodes Gordiacea Acehocephala Kinorinha Nematodes – tijelo im je izduženo. ili mali metilj (Fasciola (Distomum) lanciolatum). NEMATHELMINTES (valjkasti crvi) Ovi crvi imaju primarnu tjelesnu duplju i izduženi oblik tijelo koje još uvijek nije segmentirano i podijeljeno na članke. Digenea – u ovoj klasi metilji sa dvije pijavke i tu se ubrajaju veliki i mali metilj. Još uvijek ne postoje respiratorni i krvni sistemi. 4. 2. 2. na prednjem kraju tijelo im je usni a na zadnjem analni otvor. U vezi sa parazitarnim načinom života na donjen dijelu tijelo postoje pijavke pomoći kojih se jednika učvrsti za podlogu. Iza glavenog dijela se nalazi vratni dio koji produkuju tjelesni segmenti (proglotis) Ciklus razmnožavnja pantljičare (koji su hermafroditalni oblici) teče smjenom hermafrodnitnog razmnožavanja sa polnim oblikom reprodukcije. Ispod 28 . i pseća pantljičara (Tenia echinococus). U tom hipodermisu nalaze mnogobrojna jedra.klasi samo rijetke vrste parazitiraju. U regionu Banja Luke najčešći oblici su svinjska (Tenia solium). Da bi se razmnožavanje odvijalo u kontinuitetu larveni oblik pantljičare mora da dospije u tijelo prelaznog domaćina. Kod većine vrsta ne postoje treplje i bičevi i to su životinje sa razdvojenim polovima. Na površini tijela je jedna vrsta kutikularnog sloja a ispod je sloj hipodermisa. Odrasli oblici na površini tijela imaju zaštitni sloj koji predstavlja jednu vrstu kutikularnog sloja i štiti tijelo od fermenata digestivnog sistema. Veliki metilj u odraslom stadijumu parazitira u žučnim kanalima ovce. 3. Kod odraslih oblika razlikuju se ženke i mužjaci. Sistem za izlučivanje ili ekskretorni sistem je jednostavne građe i ta građa je po principu izmjenjenih žlijezda kože sličnih protonefridijama. Cestodes – odrasli oblici parazitiraju unutar crijeva beskičmenjaka i to sa glavenim djelom koji je učvršen za unutrašni zid crijeva. Organizacioni tip valjkastih crva dijeli se u 4 klase: 1. Trematodes – u ovu klasu ubrajaju se parazitarni oblici kao što su npr veliki metilj (Fasciola (Distomum) hepatica). Nemertine – ubrajaju se pljosnati crvi koji po organizaciji tijelo prestavljaju prelaz ka valjkasim. Unutar tijela većine vrsta postoje određena zadebljanja i to su njačešće četiri zadebanja od kojih su dva sa strane tijela a po jedno ide leđnom i trbušnom stranom.

pa zadnje crijeova pa analni otvor. Oplođenje jedinke je unutrašnje. Kod ženki. Prednji dio crijeva predstavlja jednu vrstu jednjaka sa spoljašnjim čvrstim mišićnim dijelom i spolja je obavijeno čvrstim kutikularnim dijelom.korijenove. Razviće prstenastih glista dešava se preko larvenog stadija i to je larva koja se naziva Trochophora. Jednike nematoda su razdvojenih polova a ženke i mužjaci su u vriejme polne zrelosti se jasno razlikuju(polni dimorfizam). Uterusi se sužavaju i prelaze u jajovode a ovi u jajnike koji su končasti. Iz tog dijela slijed kratko. Prelazni domaćin moe biti i druga odrasla jedinka nematoda. koja se nalaze u okousnom regionu. Nologonia – u ovu potklasu ubrajaju se parazitarne forme karakteristična vrsta je čovječia glista (Trichiurus trichiura) 2. među kojima su stablične. Nervni sistem je ganglionaran sačinjen od ždrijelne ganglije u obliku prstena. Na sam kraju životinje j erepni region. Sve člankovite životinje sa obzirom na taj karakter pripadaju grupi Articulata. Thylecida – u ovoj podklasi nalaze se parazitarne forme nematoda kao što su npr. Od ovog prstena prema unutrašnjosti tijela odvajajuse nervne vrpce. Klasa Nemathodes dijeli se 3 klase : 1.hipodermisa su mišići a između mišića i tijela je tjelesna duplja. oni se izbacuju u spoljašnju sredinu i da bi se razviće dalje nastavailo treba da dospiju u tijelo prelaznog domaćina. plni sistem počinje neparnim otvorom koji prelazi u jedno proširenje i to je jedna vrsta vagini koja se nastavlja u dvije jače razvijene cijevi koje predstavljaju uteruse. Među vrstama nematoda. Ostale osobine slične su kao i za sve valjkaste crve. iz jednjaka je prednji dio crijeva i to crijevo je relativno tankih zidova. Osnovni oblik tijelo je valjkast. U ovu potklasu ubrjaja se i mali crvenkasti crvi koji parazitiraju u dvanestopalačnom crijevu (Amcilostoma duodenala ).travne i mnoge namatode koje izazivaju pjegavost korijena. Bez obzira da li su to jajaj ili je to larveni oblik.osim čula dodira. Annelides se dijele u 5 klasa: 1. Chaetopoda – u ovu klasu ubraja se najveći broj vrsta sa tipičnom segmentacijom tijelo. Kod nekih vrsta taj dio ima „ kutikularne zuba“ . Kod njih je dobro razvijen sistem krvotoka a često i disajni organi. 3. Kod svih vrst postoji relativno dobro razvijen krvotok i to je krvni sistem zatvorenog tipa i glavninu ovog sistema čine dva krvna suda od kojih se jedan pruža iznad a drugi ispod crijeva. Telogonia – ova podklas uključuje veliki broj vrsta a sve od njih uglavnom imaju izdužen oblik tijela. Kao ekskretorni organi funkcionišu metanefrijdije koje su segmentarno raspoređene. Sve prstenaste gliste imaju tjelo podijeljeno u segmente ali je kod nekih segmentacija jasno izražena a kod nekih manje. a tjelesni segmenti su međusobno odvojeni tankim lamelama koje često imaju epitelijalni karakter. Tu se ubraja i dječija glista (Enterlobius verdicularis) i obična glista . Neke jedinke polažu jaja a ima vrsta koje rađaju žive mlade. postoje oblici koji se hrane sitnim životinjama ali i parazitarne forme. U vezi sa načinom života i čula ovih životinja su rlativno slabo razvijena .biljne parazitarne forme . Sjemevode se nalazi ispod crijeva a ored sjemenovoda mužjaci imaji i kopulacioni organi koji je u obliku dviej iglice. Kod prstenastih glista pojavljuje se sekundarna tjelesna duplja (celom). Kod mužjaka postoje končasti sjemenik koji prelazi u izuvijani sjemevod i na kraju muskulozna cijev. A u gornjem sudu krv struji od repa prema glavi a u donjem sudu struji odbrnuto 29 . Nervni sistem se sastoji od ganglija (ganglionarni tip) a značajnija ganglija je nadždrijelna a prenos nadražaja prema ununtrašnjosti tijelo se posebno vrši putem parnog trbušnog stabla nerava. ANNELIDES (prstenaste gliste) Osnovna karakteristika ovih životinja je segmentiranost tijelo (ova segmentiranost javlja se počev od prstenastih glista do životinja najviših sistematskih kategorija). Crijevo je u obliku cijevi koja se longitudinalno proteže od usnog ka analnom otvoru.Ascaris lumbricoides. U ovu klasu ubrajaju se vrste roda Filaria a među njima su vrste koje izazivaju SIONOVU bolest-to podrazumijeva deformaciju kostiju.

Ovi bočni kanali imaju više kontraktilnih karakteristika (zamjenjuju srce).ali su tamo rijeđe. Druge pijavice. ali istovremeno služi za jače pričvršćivanje. a ti kanali su povezani kapilarnom mrežom. Na tijelu pijavica uočavaju se pijavke. Polychaeta – to je raznovrsna i vrstama relativno brojna potklasa. Druga pijavka nalazi se sa donje strani ili u usnom regionu i služi pri pomaganju prilikom uzimanja hrane. Rhinobdellida – pijavice sa rilicom 3. drugi trbušnom stranom. 3. Polne žlijezde. 2. jedino je dobro razvijeno čulo dodira koje je u okolousnom regionu. Ostale klase prstenastih glista (Echiurida. Oligochaeta – tu pripadaju vrste od kojih je većina sitnija od prethodnih ali za razliku od njih imaju po segmentima sitnije čekinje. Nervni sistem je ganglionaran a polni produkti se izbacuju van preko nefridija. Sa obzirom da većina vrsta živi u vodi glavnina raspiratornog procesa se obavlja preko jedne vrste respiratornih škrga. Početak crijeva proširen je u čvršću tvorevinu koja na neki način predstavlja ždrijelo. pijavice imaju u pljuvačnim žlijezdama jedan sekret koji se luči na ranu i sprečava zgrušavanje krvi. Najveći broj vrsta nemaju nikakve nogice ili čekinje pomoću kojih se vrši kretanje tj. koje djeluje prilikom uzimanja krvi kao «pumpa». Prilikom kretanje pijavke se naizmjenično pričvršćuju ya podlogu pomjerajući tijelo nepred. muške i ženske. Ova klasa najčešće se najčešće dijeli u tri potklase : 1. i tada se uglavnom hrane tjelesnim sokovima domaćina. Neke od pijavica predstavljaju egzoparazitske oblike. ali neke druge tjelesne tečnosti koja se kasnije iskorištava. Rotatoria) uglavnom imaju sve karakteristike kao i ostale prstenaste gliste. To su jedinke razdvojenih polova način razmnožavanja polni. Ova klasa podijeljena je u 3 potklase: 1. Čula nisu baš dobro razvijena i uglavnom su prilagođena načinu života. Za razliku od većine drugih prstenastih glista pijavice su hermafroditni oblici. Archycobdellida – to su čeljusne pijavice. a 2 preostala pružaju se bočno. Unutrašnjost tijela pijavice ispunjena je parenhimskom masom unutar koje se nalaze mišića vlakna. Sa obziraom da prstenaste gliste nemaju izdiferencirano srce potiskivanje krvi obavljaju kontraktilni centri najčešće smješteni u zidovima krvnih sudova. Pijavice žive isključivo u vodenoj sredini. raspoređene su po segmentima 2. Krv se mora koristiti u svježem stanju i da ne bi došlo do zgrušavanja krvi. u čemu učestvuje mišićni sistm. koje žive u vodi mogu da plivaju i pokreću tijelo vijugajući. U procesima izlučivanja ne učestvuju samo metanefridije već i ekskretne ćelije koje se nazivaju horagoge i kojim ima puno iznad i ispod crijeva. samo kod nekih vrsta na segmentima postoje pramenovi (čekinje). 30 . na tijelu pijavica obično postoje vanjski nabori i većem broju tih nabora na spoljašnjem dijelu tijela odgovara samo jedan unutrašnji segment. U čistim vodama žive vrste roda Tubifex a tu pripada i kišna glista Lumbricus terestris. Većina vrsta imaju na segmentima dobro razvijene nožice (pauropodije). bilo da su to mora ili slane vode. Hirudinea – klasa hirudinea predstavlja drugu klasu prstenastih glista . tu se ubraja i medicinska pijavica (Hirudo medicinalis).od glave prema zadnjem dijelu tijelo. dok se mogu sresti i na kopnu. U ustima pijavice nalaze se hitinski izraštaji (najčešće 3) i to je jedna vrsta pločica pomoću kojih pijavica progrize kožu domaćina. Archiannelides – predstavljaju grupu prstenastih crva od kojih najveći broj živi u morima i to su primitivni prstenasti crvi. Pariapulida. Veličina tijelo im je mala i imaju skoro istu segmentaciju tijelo i to je homonomna segmentacija. od kojih je jedna obično na ventralnom dijelu druge polovine tijelo i služi za pričvršćivanje. sa obe strane crijeva postoje ispupčenja u koja prilikom parazitiranja može da stane veća količina krvi. Krvni sistem pijavice predstavljen je sa 4 uzdužna «kanala». Acantohobdellida – pijavice sa čekinjama 2. Obuhvata slobodno plivajuće vrste ili se nastanjuje unutar posebnih cjevčica koje luči organizam jedinke. Jedan od ta 4 kanala pruža se leđno. U procesima ekskrecije ove ćelije se raspadaju a njihov sadržaj se preko nefridija izbacuje u spoljašnju sredinu.

CRUSTACEA (rakovi) 2. GEPHYRE (zvjezdasti crvuljci). Površina tijela pokrivena je čvrstom supstancom i ta supstanca se često naziva i kutikula i ona je jače razvijena na člancima nego mjestima gdje se članci spajaju. TARDIGRADA (svi vodeni zglavkari) Crustacea – imaju najveći broj zajedničkih karakteristika kao i svi zglavkari. članci u njihovom tijelu slijede jedan iza drugog i ponekad su jasno odvojeni dijelom ili cijelom površinom mišića. U sistemu krvotoka pojavljuje se pulsirajući organ – srce. ali broj njihovim članaka je manji u odnosu na prethodne (prstenaste gliste) i najčešće se radi o 3 segmenta tijela. Nervni sistem je ganglionarnog tipa ali se posebno izdvaja lanac trbušnih ganglija.Poseban organizacioni tip predstavljaju CRVULJCI (VERMIDEA) koji takođe pripadaju segmentiranim životinjama. U takvoj organizaciji tijela kod većine vrsta se dešava presvlačenje kutikule koje je često praćeno preobražajem vrste. Za vrijeme embrionalne faze razvoja pojavljuje se nesegmentirana tjelesna duplja. Kod većine vrsta zglavkara postoje dobro razvijeni udovi ili ekstremiteti i oni su vezani za centralni dio tijela pokretljivim vezama i ovi udovi slično su građeni kao i cijelo tijelo životnje. Crvuljci se najčešće dijele u 4 klase: 1. a ekskretorne organe predstavljaju modifikovane nefridije ili MALPIGIJEVI SUDOVI. PHORONIDA – u ovu klasu ubrajaju se malobrojne vrste crvuljaka čije je tijelo uglavnom sakriveno u vlastitu “cjevčicu” ZGLAVKARI – Artrhropoda Zglavkari predstavljaju najmnogobrojniji organizacioni tip u životinjskom svijetu (oko 500 000 vrsta i pod vrsta) i predstavljaju ČLANKOVITE ŽIVOTINjE sa bilateralnom simetrijom. a u njihov sastav ulaze članci od kojih svaki segment ima naziv. U vrijeme polne zrelosti mužjaci i ženke se razlikuju prema nekim sekundarnim karakteristikama i to je pojava polnog dimorfizma. BRACHIOPODA – crvuljci slični mekušcima 4. 2. dok je kutikula mekana i to je najčešće nakon presvlačenja. BRANCHIATA TRACHEATA Prvi podtip (Branchiata) obuhvata uglavnom sve vrste u vodenoj sredini i oni disajne procese obavljaju škrgama. ali i neke specifičnosti. Organizacioni tip Artrhropoda dijeli se na dva velika podtipa : 1. članci su različiti i imaju specifične nazive u pojedinim regionima tijela. Najveći broj vrsta imaju odvojene polove i kod gotovo svih zglavkara je polni način reprodukcije. Rakovi dišu na specijalno građene škrge (jednostavniji tip škrga nego kod riba) i mnogobrojne vrste rakova naseljavaju vodene ekosisteme (morske i slatkovodne). a njihovo tijelo je prekriveno čvrstom supstancom – oklopom i u sastav te supstance ulazi CaCO3 . ali se rakovi 31 . ARACHNOIDEA (paukolike životinje) 5. BRYOZOA – uglavnom sesilni organizmi dna 3. srednjeg i zadnjeg dijela. TRILOBITA (trilobit) 3. PALEOSTRACA (između školjki i rakova) 4. Crijevni aparat jasno je građen od prednjeg. Ovaj podtip najčešće se dijeli na vrste koje su svrstane u šest klasa: 1. Bez obzira da li su iz vodene ili kopnene sredine. Osnovnu građu tijela čini poprečno-prugasta struktura i upravo ta struktura omogućila je da se kod nekih vrsta (insekti) razvijaju neki organi sa brzim treperenjem – krila. prostor se spaja u jedinstvenu cjelinu i tako nastaje jedinstvena tjelesna duplja. U regionu srednjeg crijeva postoje žlijezde koje luče sekrete u tom regionu i pomažu lakšem varenju hrane. PANTOPODA (morski pauci) 6. Rakove su nazivali i ljuskari. Bez obzira u kom dijelu tijela se nalaze. Životinja intenzivno raste. U ovom podtipu su i paukolike životinje koje jedine imaju disajne procese u vazdušnoj sredini. Ovi crvuljci uglavnom naseljavaju morski bentos (dno) 2. ali kasnije zidovi duplje nestaju .

Nauka koja proučava insekte je ENTOMOLOGIJA. a to su najčešće hitinski izraštaji na unutrašnjoj strani želudca. U regionu digestivnog trakta postoji želudac koji je snabdjeven aparatom za sitnjenje hrane. Škrge se nalaze u prednjem dijelu tijela. Na glavi rakova obično se nalazi 2 para pipaka (antena). Prednji dio tijelo najčešće ima 4 članka. ali i neke morske vrste kao što su KRABE. Klasa CRUSTACEA dijeli se na 2 potklase: 1. ENTOMOSTRACA (niži rakovi) 2. U razviću rakova dešava se metamorfoza gdje se kod nižih rakova larva NAUPLIUS preobražava u odraslu jedinku. TRILOBITA – u ovu klasu se ubrajaju izumrli rakovi koji su živjeli u paleozoiku i to u morima. a među njima su i vrste roda Daphnia. TARDIGRADA – ova klasa obuhvata sitne zglavkare (najčešće slatkovodne vrste) koji su veliki oko 1 mm. U ovom redu pripadaju razni pauci i njihovi srodnici kao i škorpije. ARACHNOIDEA – u ovu klasu se ubrajaju paukolike životinje i one jedine iz ovog podtipa uzimaju atmosferski O2. krpelji i slične vrste. a u regionu usta se nalaze gornje i donje vilice (maxille i mandibule). Disanje obavljaju trahejama koje su građene od mnogobrojnih listića između kojih se nalazi vazdušni prostor. Organi za dodir i miris se nalaze na prvim antenama. Najveći broj vrsta pauka hrani se isisavanjem tjelesnih sokova iz žrtve. Neke riječne vrste rakova imaju redukovane škrge. U trbuhu se nalazi različit broj segmenata i broj tih segmenata predstavlja biosistematski karakter vrste. Manji broj insekata živi u zemlji i pripada tzv. TRACHEATA (podtip suvozemnih zglavkara) Klasa INSECTA . Pauci imaju člankovite noge i najčešće se radi o 7 članaka i na kraju zadnjeg članka postoje kandžice koje pomažu u kretanju jedinke. ali su segmenti u tijelu različiti i to je tip heteronomne segmentacije. a zadnji dio je nečlankoviti trbuh. Insekti su po segmentiranosti tijela slični prstenastim glistama koje imaju homonomnu segmentaciju tijela. PANTOPODA – u ovu klasu se ubrajaju vrste koje se nazivaju «morski pauci» i koji liče paucima ali se po drugim osobinama izdvajaju. Rakovi imaju parne facetovane oči ali i neparno oko na čelu. U ovu potklasu ubrajaju se riječni rakovi. Neke vrste vode poluparazitski ili parazitski način života i veliki su od 1-15 cm. a disanje se obavlja preko površine tijelo. Na tijelu pauka postoje 4 para nogu i to u grudnom regionu. pauci i njihovi srodnici uglavnom legu jaja. Noge rakova su člankovite i pri krajevima se račvaju. To je jedna od prilagodbi koja ima pomaže u kretanju kroz vodu. 10-ak redova. Tijelo pauka i njihovih srodnika sastoji se od glaveno-grudnog dijela i abdomenalnog dijela. beskrilnim insektima koji se ubrajaju u potklasu APTERYGOTA. pedipalpi «lažne škorpije». Tu pripadaju i planktonski račići (COPEPODA). MALACOSTRACA (viši rakovi) U prvu potklasu (Entomostraca) ubrajaju se niži račići koji se nazivaju vodene buve. Insekti imaju izraženu segmentaciju tijela. Kod većine vrsta postoje mužjaci i ženke. U ekskretornom sistemu funkcionišu salne žlijezde koje se najčešće izlijevaju pri otvorima prvog ili trećeg para nogu. Najveći broj karakterisitika je isti kao i za sve vodene zglavakare. PALEOSTRACA – u ovu klasu se ubrajaju jedinke pod zajedničkim nazivom RAKOŠKORPIJE i one su pred izumiranjem i naseljavaju isključivo mora. Najveći broj rakova imaju odvojene polove i polni način reprodukcije a samo rijetke vrste su hermafroditi.mogu sresti i na vlažnim mjestima.OPŠTE KARAKTERISTIKE INSEKATA: Velika većina insekata živi iznad površine zemlje u vazdušnoj sredini i disajne procese obavlja dušnjačkim cijevima – trahejama. U trbušnom dijelu nalazi se poptuno drugačiji tip segmenata i to su ABDOMENALNI SEGMENTI. U drugu potklasu (malacostraca) nalazi se veliki broj vrsta. Kod viših rakova larva ZOA se takođe preobražava u odraslog raka. ali uvijek na mjestima koja su najviše izložena strujanju svježe vode. kosci. a izuzev kod škorpija i nekih grinja koje rađaju žive mlade. S obzirom da je segmentirano tijelo kod rakova postoji sraslost glavenih i grudnih segmenata i ovaj dio tijelo se naziva CEPHALOTORAX. Tijelo insekata sastavljeno je uglavnom od 3 segmenta i to su glaveni region 32 .

ali postoje i usni aparat za sisanje. glatka ili naborana. srednje MEZENTEUM. a ponekad različito obojena. a oči su uglavnom facetovanog tipa (mozaične). lizanje itd. Spoljašnjost je obavijena čvrstom supstancom i vrlo često se ta supstanca naziva kutikula. Prednje crijevo započinje usnim regionom koji se nastavlja u ždrijelo (PHARINX). a dole su razvijena čula opipa. ukusa. Krv cirkuliše zahvaljujući kontrakcijama pulsirajućeg organa. žlijezde koje najčešće luče vosak i neke «odbijajuće» mirise. kutnjača (FEMUR). vretenast. Ovaj 33 . Položaj i broj nerava u tkivima uglavnom se smatra biosistematskom karakteristikom vrste. Raniji naziv za insekte zbog postojanja 6 grudnih nogu bio je hexapoda. Krila su različita kako po veličini tako i po boji. Osnovni tip usnog aparata je usni aparat za grickanje. zatim jednjak (ESOPHAGUS) pa slijedi prednji dio želudca (PROVENTRICULUS) i još mišić (VALVULA CARDIACA) čija je osnovna funkcija da sprečava povrat hrane iz narednog dijela crijeva. Iza prednjeg slijedi srednje crijevo koje je kod nekih vrsta prošireno sa bočnim izraštajima i završava se takođe mišićem koji ima istu funckiju (VALVULA PYLORICA). Na glavi postoje pipci i antene. zatim u dijelu segmenta i potpuno suženi trbuh kao kod mrava. Veoma često se gornji sloj kutikule naziva epikutikula i ona je nešto mekša. a sa strane nalazi se guša (GULA). a pored toga se nalaze i proste oči tipa OCELA. ali se u ovom dijelu crijeva vrši i djelimično razlaganje hranjive komponente. kod nekih 1). Na prelazu između prednjeg i zadnjeg crijeva izlijevaju se odvodi ekskretornih organa – Malpigijevih sudova. U hipodermisu su ćelije koje hrane dlaku. koja se kod nekih vrsta transformiše u žaoku (OSE) I na trbuhu postoje noge. Glavu insekata «čini» čvrsta glatka čahura koja obuhvata dijelove koji su srasli po «šavovima». Kao odrasle jednike imaju bilaterlanu simetriju tijela. temperaturno čulo itd. Grudne noge insekata takođe su člankovite i sastoje se od bazalnog dijela (COXA) zatim slijedi netipična čašica (TROCHANTER). Ispod kutikule. Način vezivanja grudi ili trbuha može biti cijelom širinom. golenjača (TIBIA) i stopalo (METATARSUS) na kome su najčešće dvije kandžice. Prednja krila su hitinizirana 3. grudni (THORAX) i trbušni (ABDOMEN). Svaki od ovih segmenata je sastavljen iz 4 kutikularna dijela. Iza grudnog. Prednje crijevo služi za provođene unijete hrane i pripremu za razlaganje. središni nešto deblji dio zadnjeg crijeva koji se naziva COLON i na kraju je rektalni dio (RECTUM). daleko jednostavnije od grudnih nogu. srednja pločica (CLYPEUS). Prednja su veća od zadnjih 2. Iza srednjeg crijeva dolazi zadnje crijevo koje je završni dio sistema i podijeljeno je na prednji uži dio (ILLEON). slijedi trbušni ili abdomenalni dio koji najčešće uključuje 11 trbušnih segmenata. koji je sastavljen od manje više 11 segmenata. Trbušni segmenti. Krvni sistem je zatvorenog tipa ali je nepotpun jer se krv zalijeva po tjelesnoj duplji i ulazi u noge insekata. prema unutrašnjosti je sloj hipodermisa. i to iz gornje i donje kutikularne ploče. Na vrhovima pipaka nalaze se neka od čula. U grudnom dijelu koji obuhvata nekoliko sraslih prstenova nalaze se 3 para nogu i krila (kod nekih vrsta 2 para. zatim oči i usni aparat. zatim čelo (FRONS). Iza glave slijedi grudni region (THORAX). a najviše se međusobno razlikuju po broju nerava (inervaciji) u regionu krila. iza je zatiljak (OCCIPUT). I prednja i zadnja krila su smanjena ili zakržljala Digestivni ili probavni sistem počinje prednjim regionom u kojem se nalaze neke pljuvačne žlijezde zatim slijede različito diferencirani regioni crijeva. a kod ženki je tu najčećše legalica (dio kroz koji izlaze jaja). nose spoljašnju genitalnu strukturu. Iza grudi dolazi trbušni dio. kod mužjaka dodaci za pridržavanje ženki tokom parenja. Prednje crijevo se naziva STONODEUM. mirisa. i na kraju je analni otvor. Krila insekata su bočna ispupčenja kutikule i postoji nekoliko slučajeva veličine krila: 1. zatim slijedi člankoviti dio i na kraju je izduženi bičoliki dio. a zadnji segment u trbuhu se nazuva TELSON. Usni aparat insekata je složeno građen i uslovljen načinom ishrane. koji ja najčešće sastavljen iz 3 stopljena segmenta. kao i od 2 bočne ploče. Grudi i noge su prilagođene funkciji koju obavljaju. Na glavi se razlikuju dijelovi koji predstavljaju tjeme (VERTEX). Pipci koji postoje na vrhu glave su člankoviti.(CAPUT). Oblik trbuha insekata je različit. Mogu imati dlačice ili ljuspice a mogu da budu i hitinizirana i kod većine insekata tada ne služe za letenje (stjenice). Prednja krila su smanjena a zadnja dobro razvijena 4. a još dublje su mišići i ligamenti za koje su učvršćeni unutrašnji organi. najčešće deveti. Pipci se sastoje iz bazalnog dijela koji je užljebljen u glavenu čahuru. a zadnje PROCTODEUM. a pri cirkulaciji pomaže i tjelesna duplja. kutikula može biti različite boje. srkanje. Kao i krila. ovalan ili loptast. Sa strane glavenog regiona nalaze se bočni dijelovi koji na neki način predstavljaju «obraze» (GENEE). Boja krila može biti prozirna ili bezbojna.

Zadnji par nogu je nešto duži i te noge su prilagođene skakanju. Primarne larve – slične odraslom insektu ali nemaju polne organe i krila i nemaju ni larvene organe 2. Sastoji se od kontraktilnog dijela i aorte. međusobno povezane i odvojene mišićnim zaliscima. zatim kesica za sparivanje i ljepljive žlijezde i legalica (žaoka). 2. uterusni) prostor gdje se deponoju jajne ćelije a ponekad se mogu izbaciti van organizma. Razviće insekata se dešava preko larvi i u odnosu kako larve izgledaju razlikuju se 3 osnovna oblika: 1. Tu se čuva sperma do oplodnje. Sekundarne larve – slične odraslim ali imaju posebne organe koji se gube kad se potpuno razviju 3. Insekti imaju razdvojene polove. Anoplura (vaši) – ovi insekti najčešće parazitiraju na tijelu čovjeka i pojedinih sisara. a posebno značajne su ganglije u glavenom i grudnom regionu i trbušni lanac ganglija. Kontraktilni dio je razdijeljen u komorice. Najveći broj vrsta razvija se direktno (bez preobražaja) i ova potklasa se dijeli najčešće na 4 reda: 1. tako da dozvoljavaju samo jednosmjerno kretanja krvi od glave prema zadnjem dijelu tijela. Ženskom reproduktivnom sistemu pripadaju i sjemene kesice. Insekti uzimaju hranu u sva tri agregatna stanja. kojima ovi insekti lete. Kod insekata postoji mišićna dijafragma koja horizontalno dijeli šupljinu na dva dijela i to na manji dio – perikardni sinus.cjevasti kontraktilni organ leži duž leđne strane tijela i pruža se cijelom dužinom od glave do kraja repa. Ova potklasa se dijeli na veliki broj redova. Velika većina su biljne štetočine i često se nazivaju biljne vaši 34 . najčešće duža od trbušnog ili abdomenalnog dijela. a iza je neparni prostor (vaginalni. Blataria (bubašvabe) – ovi insekti imaju duge pipke. Diptura 4. 4. Collembola 3. Ovom sistemu pripada i kopulatorni organ mužjaka. a samo kod nekih vrsta se javlja hermafroditizam i to je pojava koja se naziva GINANDROMORFIZAM. SISTEMATIKA INSEKATA Insekti predstavljaju klasu suvozemnih zglavkara i dijele se na dvije velike potklase. 3. Apterygota i Pterygota. Ženske polne organe predstavljaju jajnici. Protura 2. APTERYGOTA – obuhvata relativno jednostavno građene insekte koji pripadaju beskrilnoj grupi insekata. Homoptera (jednakokrilci) – ove vrste imaju usni aparat za bodenje. Karakteristična vrsta je čovječja vaš. Muški polni organi se sastoje iz dva segmenta građena od sjemenih cjevčica. prednja krila hitinizirana i duga. Ovi parni sjemevodi uviru u neparni sjemevod gdje postoji mišićna muskulatura za izbacivanje sjemene tečnosti. Tercijalne – potpuno različite Kod nekih se poslije larve pojavljuje stadijum LUTKE – odrasli oblik insekta je IMAGO. Ovom sistemu pripadaju i parni sjemevodi koji su na donjem kraju prošireni u sjemene mjehure. Svaka komorica ima bočne otvori ili OSTIOLE koji imaju funkciju da zajedno sa zaliscima spreče ulazak jednom usisane krvi. Nervni sistem je ganglionaran. 1. Orthoptera (pravokrilci) – najveći broj vrsta ima prednji par krila koji je hitiniziran i služi kao zaštita zadnjim krilima. zatim parni jajovod. i veći dio – trbušnu duplju. Thysamura Najbrojni red je Collembola i tu spada veliki broj insekata koji živi u zemlji ili na samoj površini zemlje. Poznati insekat je «putujući» skakavac. Postoji i partenogenetsko razviće gdje se iz neoplođenih jaja razvijaju jednike a kod nekih parazitskih osica iz neoplođenih jaja razvijaju se začeci organizma koji se dalje razvijaju u larvu određenog pola a kasnije u odralsu jedinku – poliembrionija. kao i muške polne žlijezde. PTERYGOTA – u ovu klasu ubrajaju se «krilati» insekti koji obuhvataju mnogobrojne vrste složene građe.

ECHINODERMATA . Ova krila grade dokrila koja štite zadnja krila kojima ovi insekti lete. Glaveni region školjki nije tipičan i predstavlja «zakržljali» dio tijela. Coleoptera (tvrdokrilci) – ovo je red sa najvećim brojem vrsta i većina tih vrsta imaju hitinizirana prednja krila. Punjenje tog sistema omogućuje povećanje i smanjenje pritiska. Manji broj su puževi «golaći». Neuroptera (mrežokrilci) – doživljavaju potpun preobražaj a larve iz kojih se razvijaju odrasli najčešće žive u vodi. Na glavenom regionu puževa nalaze se dva para pipaka koje se usljed priliva i doliva krvi mogu ispružati ili uvlačiti. kamenog kanala i u tom trenutku sistem se napuni vodom i nožice se ispruže a odliv vode iz tog sisteme uzrokuje povlačenje tih nožica. Simetrija je izražena i u unutrašnoj i spoljašnjoj strani tijela. a površina tijela je prekrivena sitnim i često obojenim hitiniziranim ljuspica. ASTEROIDEA (morske zvjezde). GLAVONOŠCI (Cephalopoda) PUŽEVI – bilateralnu simetriju tijela puževa čini specifičnost uvijene ljušture i unutar tog prostora nalaze se svi unutrašnji organi. Najveći broj leptira nisu štetočina kao što su to npr. Poznata je npr. Na ljušturi postoje otvori preko kojih se uzima i izbacuje voda preko spoljašnje sredine. Punjenje vodom vrši se iz centralnog tzv. 7. Lepidoptera (leptiri) – imaju oba krila i prednja i zadnja. Između tih dijelova ljušture nalazi se mišićna tvorevina – stopalo. dok suvozemni puževi dišu na pluća. Disajni organi su razni tipovi škrga. leptiri kupusari 12. Pluća imaju vezu sa spoljnom sredinom preko otvora plašta SPIRACULUM. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) 3. 9. Pri bazi pipaka nalaze se oči. Važna osobina je postojanje krečnog skeleta ispod ektoderma i on se najčešće nalazi u vezivnom tkivu. Diptera (dvokrilci) – u ovaj red se ubrajaju razni komarci i obadi 11. Prostor između duplje ispunjen je parenhimskom masom. Ovaj sistem počinje od prednjeg crijeva od kojeg polazi 5 radijalnih kanala. ECHINOIDEA (morski ježevi). a bodljokošci nemaju ekskretorne organe. Ostale 35 . Hymenoptera (opnokrilci) – u ovaj red se ubrajaju mnoge vrste osa. Na taj način životinja se kreće. Obuhvataju jedinke iz 3 klase: 1. 6. pseća buha 10. već štetne supstance iz organizma izbacuju ameboidne ćelije. Ove životinje imaju prostranu tjelesnu duplju sekundarnog tipa. Kao organ za kretanja služi neparni mišić na trbušnoj strani – stopalo. 8. Heteroptera (stjenice) – prednji par krila djelimično hitiniziran i u prirodnim uslovima hrane se sisanjem sokova iz nadzemnih dijelova biljki. Od ovih kanala se odvajaju bočni ili poprečni sudovi koji se završavaju mišićnim tvorevinama – ambulaklarnim nožicama.5. Pluća su kožna proširenja u vidu plašta i u njima se nalazi veliki broj krvnih kapilara. Aphanoptera (buhe) – većina vrsta parazitira na sisarima.BODLJOKOŠCI Osnovna karakteristika građe je petozračna radijalna simetrija. Svi bodljokošci imaju prostranu tjelesnu duplju. Najpoznatiji predstavnici su CRINOIDEA (morski krinovi). Najveći broj puževa je u grupi suvozemnih jedniki među kojima je i vinogradarski puž Helix pomatia. MOLLUSCA – MEKUŠCI Ovo su bilateralno simetrične životinje i na leđnoj strani postoji ljuštura koju luče žlijezde spoljašnjeg epitela. pčela itd. Thysanoptera (trips-insekti) – najčešće sitniji od ostalih imaju usni aparat za sisanje i bodenje. Na kraju nožica su kontraktilne ambule. koje zajedno sa štetnim supstancama dolaze u spoljašnju sredinu ili kroz škrge ili kroz tanje dijelove tjelesnog omotača. Lokomotorne funkcije se obavljaju AMBULAKLARNIM sistemom. Nervni sistem je ganglionaran. PUŽEVI (Gastropoda) 2. nervni sistem je ganglionaran i ovaj sistem ima obilježja petozračne radijalne simetrije. Mogu da žive u vodi i kao disajni aparat koriste jednostavne škrge. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) – imaju bočno spoljšteno tijelo koje je pokriveno plaštenim naborima koji nose ljušturu koja je sastavljena iz dva dijela i ti dijelovi su kapci ljušture. ali difuznog tipa.

U sistemu crijeva nema jasno diferenciranog želučanog dijela. obuhvata jednike koje se zovu «bezvilične» ribe i to su uglavnom stanovnici vodenih sredina. formira se preobrazbom prednjih kičmenih pršljenova. Kod većine hordata iznad horde se javlja nervni sistem u obliku cijevi. lignje. Većina vrsta su ektoparaziti na koži kičmenjaka viših sistematskih kategorija. Dio lobanjske čahure. CHORDATA Za njih je karakteristično postojanje vezivne supstance koja se naziva horda. Kod vodenih hordata od prednjeg dijela crijeva nastaju škržni prorezi koji se kod suvozemnih hordata javljaju tokom embrionalne faze života. TUNICATA – obuhvata ascidije ili plaštaše 3. Pored craniuma postoji i kičmeni stub koji je sastavljen od pojedniačnih kičmenih pršljenova. Osnovne funckije je da se voda istiskuje iz plaštane duplje. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) – osnovna karakteristika je to da je stopalo preobraženo u ljevkastu tvorevnu. Unutrašnjost tijela zauzima tjelesna duplja CELOM. Broj pršljenova kod raznih vrsta je specifičan i predstavlja biosistematski karakter vrste. Cyclostoma. Ogromna većina je razdvojenih polova. tzv. Najveći broj pršljenova imaju ribe i zmije. CRANIUM ili lobanja štiti mozak kičmanjaka. ostrige) mogu se gajiti. Srce je u perikardičnoj duplji i sastoji se od jedne pretkomore i jedne komore. riba. CHAEMICHORDATA – obuhvata manji broj jedniki uglavnom morske organizme koji nemaju tipičnu hordu kao osovnski skeleta već je ta horda u vidu hordalnih izraštaja. RIBE – PISCES Ribe predstavljaju drugu klasu vodenih kičmenjaka koje sa ubzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. vegetativni i autonomni dio. a eksktretorni organi imaju u osnovi građu nefrijdija. S obzirom da se samo u embrionalnom razvoju javlja horda osovinski skelet kod riba se u postembrionalnom razviću zamjenjuje sa hrskavičavim odnosno koštanim elementima. Sam kičmeni stub je COLUMNA VERTEBRALIS. Centralni dio je cjevastog tipa – kičmena moždina. Kod nekih hordata. ali se ističu veliki mirisni režnjevi. 36 . a manji broj su hermafroditi. ACRANIA – obuhvata manji broj vrsta koje nemaju u poptunosti formiran glaveni region i tu pripata Amphioxus lanceolatus. periferni. Ova supstanca je smještena najčešće iznad crijeva i to je osovinski organ jedinki.karakteristike su zajedničke kao i za sve mekušce. Prva klasa kičmenjaka. kopljasta ribica 4. Dijele se na četiri podtipa 1. VERTEBRATA – kičmenjaci VERTEBRATA – KIČMENJACI Po složenosti građe tijela dostigli su najveći evolutivni razvoj i imaju u potpunosti razvijen glaveni region i to je podtip CRANIOTA. 2. U ovu klasu ubrajaju se mnoge sipe. Nervni sistem čine centralni. a kod nekih je prisutna samo u embrionalnoj i postembrionalnoj fazi razvoj. Koža ovih jedinki je gola a na bočnim stranama iza glavenog regiona su bočni prorezi. Mozak je jednostavan. Kolouste su razdvojenih polova i tokom razvića do odraslog oblika dešava se metamorfoza a larva iz koje se razvijaju se smatra posebnom jednikom. Kod nižih kičmenjaka ANAMNIA lobanja je hrskavičava a kod većine ostalih je koštana. Po spoljašnjem izgledu imaju izdužen oblik tijela i nemaju vilice. Javlja se različito građeno srce. dok je ispod horde crijevni sistem. horda se zadržava duži period. Glavni ekskretorni organi su bubrezi koji stoje u vezi sa polnim sistemom i čine jedinstveni UROGENITALNI dio tijela. Za njih je takođe karakteristično postojanje mastiljave kese iz koje oni ispuštaju zaštitnu boju. Kod kičmenjaka horda se javlja samo tokom embroinalnog razvića. Neke od ovih školjki (kamenice. i slični organizmi.

Vratni dio kičmenice nije izdiferenciran. šaran. oslić.AMPHIBIA Vodozemci predstavljaju treću klasu vodenih kičmenjaka koji pripadaju grupi Anamnia. GMIZAVCI – REPTILIA Gmizavci predstavljaju prvu klasu kopnenih kičmenjaka koji sa obzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. Crijevni trakt počinje usnim regionom. ANURA (žabe) 3. Iz ove tvorevine se krv škržnim arterijama dovodi prema škrgama i tu se oksidiše. a oksidovana krv polazi iz tvorevine koja se naziva ARTERIJSKI BULUS (bulbus arteriosus). URODELA (GYMNOPHIONA) – repati vodozemci Među žabama u ovom regionu poznate su zelene i smeđe žabe koje se mogu naći u vodi i na kopnu. a među njima su npr. Kičmenjaci viših sistematskih kategorija imaju mehanizme održavanja stalne temperature tijela i prema tom karakteru predstavljaju homeotermne životinje. raža nastaje hrskavičavi skelet i prema tom kriterijumu ove ribe pripadaju potklasi CHONDRICHTYES. Prije ulaska u pretkomoru srca redukovana krv iz tijela se nakuplja u tvorevinama VENOZNIM SINUSIMA (sinus venosus). Ekskretnorni sistem riba su parni organi bubrezi koji se nalaze iznad crijeva. Kod zmija postoji specefičnost u pogledu građe glavenog skeleta jer donja vilica nije zglobljena sa donjom (savitljive su i omogućavaju zmijama da progutaju krupniji plijen). Glavni skelet riba čine lobanja i visceralni skelet.. Na površini kože javlja se pokožica a posebno je značajan sloj orožnalih ćelija (stratum corneum). Najčešće se razvija još jedna pretkomora.itd.. Kičmeni pršljenovi imaju nastavke koji se slobodno završavaju u tijelu (riblje kosti). a u toj komori je nepotpuna 37 . jednjak. Dužina crijeva kod riba uslovljena je načinom ishrane. a komora ostaje jedinstvena i zbog ovakve građe srca dolazi do djelimičnog miješanja oksidovane i redukovane krvi. Kroz srce riba teče samo redukovana krv. Najčešće zauzimaju prostor odmah iza glave prema repu. Krvni sistem je zatvorenog tipa. APODA (CAUDATA) – beznogi vodozemci 2. pastrmka.Kod morskih pasa. Visceralni skelet predstavljaju koštani elementi u nivou prednjeg dijela crijeva. Među ove gmizavce ubrajaju se zmije. tako da se na vertebri (kičmi) može razlikovati samo grudni ustvari trbušni region. U sistemu krvotoka postoji srce koje je nešto složenije građe u odnosu na vodozemce. zadim ždrijelo. a u sistemu krvotoka postoji srce koje još uvijek nije u potpunosti izdiferencirano i sastoji se od jedne komore i jedne pretkomore. Kod nekih vodozemaca desile su se neke promjene u organizaciji tijela. U odnosu na vodozemce dolazi do veliki promjena u građi kože i na skeletu. Kod riba ima postoje dobro razvijena čula i postoji još jedno čulo koje se nalazi na boku i to je čulo bočne linije. a odrasli oblici dišu plućima. jer im temperatura tijela u najvećoj mjeri zavisi od sredine u kojoj se nalaze. U drugu potklasu OSTEICHTYES ubrajaju se ribe kod kojih se javljaju koštani elementi u osovinskom skeletu i tu se ubraja većina vrsta koje imaju šira kosmopolitsko rasprostranjenje. ajkula. som . Jedna od karakteristika riba je da na površini tijela postoji pokrov (krljušti) i te krljušti mogu biti različitog tipa. jer kod riba još uvijek ne postoji razvijena grudna kost za koju se vežu nastavci kičmenih pršljenova (rebara) kao što je to slučaj kod ptica ili sisara. Organi bočne linije vrše «obavještavanje» ribe o svim ekološkim faktorima sredine u kojoj živi. Na glavi i trbuhu još se stvaraju rožne ploče (kornjače) i na tim mjestima kožno disanje je svedeno na minimum. i ta dužina predstavlja biosistematski karakteristiku. ribe. tanko i debelo crijevo i na kraju analni otvor. U odnosu na prethodnu klasu. Disanje larvenih oblika kod žaba (punoglavaca) vrši se škrgama. a vrlo značajna promjena je prelazak sa škržnog na plućno disanje. Kod riba je dobro razvijena jetra. Kičmenica je čvrsta (nije zglobljeno spojena sa glavom – craniumom). Vodozemci se ubrajaju u pojkilotermne životinje. Ribe pripadaju kičmenjacima i imaju veći broj pojedinačnih pršljenova. VODOZEMCI . kao i promjene koje se odnose na građu organa za kretanje vodozemaca po kopnu. Bez obzira što borave u vodi sve vrste dišu plućima različite građe. i srce vodozemaca trpi promjene. Klasa vodozemaca najčešće se dijeli na 3 velike potklase: 1. Sastoji se iz 2 pretkomore i jedne komore. Skelet gmizavaca je u potpunosti okoštao.

CROCODILIA – u ovaj red se ubrajaju svi krokodili AVES – PTICE Prve ptice koje su se pojavile su imale veliki broj zajedničkih karakteristika sa gmazevima od kojih su nastali. LANDORI) 12. TETRIJEBI. Srce je podijeljeno na 2p+2k i krv se ne meša (oksidovana i redukovana). Prednji udovi su transformisani u krila na čijem kraju su duga pera koja omogućuju let. PURANI. Kiseonik iz ovih rezervoara može se trošiti prilikom letenja. CHELONIA – kornjače – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne kornjače 3. RODE I SRODNE VRSTE 9. GNJURCI 5. Iz lijeve komore polazi desni aortin luk i odvodi oksidovanu krv u tijelo. Noge ptica se završavaju sa 4 prsta od kojih su tri okrenuta prema napred a jedan je povijen prema nazad. Jedinke gmizavaca su razdvojenih polova i razviće se dešava preko jaja. BLUNE 8. ČAPLJE. RHINOCEPHALES – u ovaj red ubrajaju se karakterističan predstavnik jednostavnije građenih gmizavaca a to je Aciterija sa Novog Zelanda 2. Kao ekskretorni organ funkcioniše bubreg koji predstavlja srednje razvijen stadijum. U ramenom ili karličnom pojasu postoji niz kostiju koje su dobro razvijene ali se može reći da postoji i pokretni i nepokretni dio u tom regionu. Prednji mozak kod gmizavaca je dobro razvijen. Skelet ptica je lagan i gibak i većina kostiju ispunjena je vazduhom. PAPAGAJI 38 . PREPELICE. Značajni redovi su: 1. Americi 3. Jedna od karakterisitika je to da su to pernate životinje sa suvom kožom na tijelu. Kod nekih ptica (noj) noge su dobro razvijene i služe za trčanje. Pluća ptica su složeno građena. ŽDRALOVI I SRODNE VRSTE 14. vilice su tanko pričvršene rožnom materijom koja formira kljun. Ptice nemaju zube. NOJEVI 2.pregrada pa dolazi do neznatnog miješanja krvi. PTICE MOČVARICE (PATKE. ali i od ostalih vrsta kičmenjaka. GRABLJIVICE (ORAO. KAUZAMI I EMUI – ima ih u J. OPHIDIA (SERPENTES) – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne zmije 5. Jedna od prvih ptica koja se pojavila u evolutivnom procesu je ARCHEOPTERIX. ali je češća sistematika koja obuhvata jedinke iz 5 redova: 1. ali uglavnom nema metamorfoze (peobražaja). Vratni dio kičmenice je dug i pokretljiv a ostali pršljenovi u kičmenici su srasli međusobno. SOKO. Današnje ili recentne ptice jasno se razlikuju po nizu specifičnosti od gmizavaca. Razviće se dešava preko jaja. NORKE 16. GUSKE. ALBATROSI 6. PELIKANI I SRODNE VRSTE 7. LEŠINARI. i od njega polazi 12 pari moždanih nerava. a onaj klasični dio podrazumijeva posebno postojanje vazdušnih puteva (bronhija) koje se granaju na tanje vazdušne ogranke (bronhiole) a ovi se na kraju završavaju plućnim mjehurićima (alveolama). ROVCI) 11. Kod većine ptica postoji dobro razvijena grudna kost koja na sebi ima greben ili kobilicu i naziva se STERNUM. PINGVINI 4. PLAMENCI – ptice jarkih boja 10. FAZANI) 13. Ptice su homeotermne životinje sa stalnim mehanizmom održavanja tjelesne temperature. a ptice tada ne vrše klasične respiratorne procese. GOLUBOVI 17. Samo kod krokodila komora je potpuno pregrađena. KOKOŠKE (PAUNI. JASTREBI. GALEBOVI 15. Gmizavci se mogu podijeliti na veliki broj redova. U sistemu pluća ptica postoje još i tvorevine koje se nazivaju vazdušne kese i koji predstavljaju REZERVOARE svježeg vazduha. a za mladunce postoji roditeljska briga. LACERIALIA – gušteri 4.

SLAVUJI) MAMMALIA – SISARI Sisari predstavljaju šestu klasu evolutivno najrazvijenijih kičmenjaka. mačke.vjeverice. itd. LASTAVISE. a ekologija kopne je TERESTRIČNA ekologija. a kod većine vrsta to su ekstremiteti za hodanje. Ovi organizmi u koži imaju dlake. I srce sisara je podijeljeno na dvije pretkomore i dvije komore. koja su kod različitih vrsta različito građena. PLACETALIA – PLACENTARNI SISARI Najbrojniji su placentarni sisari i dijele se: 1. psi. MRKE PTICE.. DJETLIĆI I TUKANI 25. ježevi. CARNIVORA (zvijeri. a time dobijaju hranjive sastojke. hijene. a mužjaka testisi. SARAŽE 19. Jednike su razdvojenih polova. RODENTIA (glodari. PTICE PJEVAČICE (VRAPCI. Od nepreživara značajne su svinje. a manji broj vrsta živi u morima (kitovi. Zubi sisara su heterodontnog tipa. Kod životinja koje naseljavaju različite tipove staništa. Postoje 2 osnovne ekološke discipline i to: AUTEKOLOGIJA SINEKOLOGIJA Auteokologija se bavi proučavanjem samo jedne jedinke u odnosu prema okolini. Neki sisari mogu da žive i na kopnu i u vodi. Sisari imaju parne ekstremitete... CETACEA (kitovi) 5. Ekologija je povezana sa drugim prirodnim naukama. ŽUNE 26. KUKAVICE I TURAKOSI 20. bilo na površini ili na drveću. i ne preživara. goveda.) 4. ovce. MARSUPALIA – TORBARI 3. Sisari su viviparne životinje koje rađaju žive mlade (osim kljunara koji ima primitivnu karakterisiku da leže jaja) U koži ženki za vreme bremenitosti funkcionišu mliječne žlijezde tako da mladunci sišu sekrete mliječnih žlijezda. a preživari su jeleni. a sinekologija se bavi proučavanjem ukupnog odnosa jednog ekološkog sistema. polne žlijezde ženki su jajnici (ovarijumi). ARTIODACTYLA (papkari. Oni su homeotermne životinje koje disajne procese obavljaju u vazdušnoj sredini preko pluća. areal) i LOGOS – nauka. INSECTIVORA (bubojedi. ŠEVE.) 6. a posebno sa svim biološkim disciplinama. itd. Većina vrsta živi ili na zemlji.. KOLIBRIĆI I ČILPE 23.. PERISSODACTYLA (kopitari – konji) 7. Ova klasa sisara se najčešće dijeli na 3 potklase: 1.. pacovi.. MONOTERMATA – KLJUNARI 2. Koža je bogata žlijezdama. krtice. razlikuje se više tipova ekologije.) OSNOVI EKOLOGIJE ŽIVOTINJA Ekologija je nauka koja proučava uzajamne odnose živih bića i okoline koja ih okružuje. delfini). Ogromna većina živi na kopnu a manji broj sisara su morski oblici. PRIMATES (majmuni. miševi. SOVE 21. VODONARI 24.) 2. Duplja unutar tijela podijeljena je mišićnom tvorevinom (dijafragmom) na 2 dijela i to grudni i trbušni dio. zečevi. Ekskretorni organi su definitivni bubrezi (metanefros). KLJUNOKOŠCI.) 3. Naziv ekologija potiče od 2 grčke riječi i to OICOS – mjesto (prebivalište. što znači da većina vrsta ima različito građene zube i to sjekutiće. Ekologija koja proučava ekološke odnose mora i okena zove se OCEANOGRAFIJA. očnjake ili kutne zube. ekologija koja proučava ekološke zakonitosti u slatkim vodama zove se LIMNOEKOLOGIJA. grupe preživara.18. U jednom ekosistemu postoji najpovoljniji uticaj svih faktora i oni čine 39 . VRANE.. ŽABUSTE PTICE 22. čovjekoliki majmuni. itd.

konzumiranja i uzimanja hrane (konzumenti i reducenti) 40 . gdje je izražena spratovnosti i gdje na određenim nivoima (visinama) žive karakteristične vrste. KOMENSALIZAM – to je takav odnos u kojem jedna vrsta ima koristi od zajedništva. Iz podataka o natalitetu može se izračunati i stopa nataliteta koja se izražava kao broj rođenih jedinki u jedinici vremena. Organizmi koji mogu podnijeti manju ekološku valencu su STENOVALNTNI ORGANIZMI. Populacija predstavlja skup jedniki iste vrste koje žive na istom prostoru i u isto vrijeme i koje su sposobne da razmjenjuju genetički materijal. dok sunđerima ne smeta. U populaciji može da se konstatuje i rast i to je ona vrijednost kada je natalitet veći od mortaliteta. Ekološka niša je skup svih mogućnosti koje organizam iskorištava za opstanak u ekosistem. KOMPETICIJA – podrazumijeva da jedna vrsta ugrožava drugu u odnosu na jedan ekofaktor 3. a to je ekološki nivo koji se obrazuje zajedničkim životom biljaka i životinja na jednom mjestu. a zatim se gustina preračunava na cijeli ekološki sistem. Osnovna osobina populacije je NATALITET. Nasuprot grupisanju može postojati i izolacija kada je jedinka ili grupa jedinki izolovana. Primjer za jednu biocenozu je šuma. BIOSFERA Osnovnu jedinicu ekoloških odnosa i ekološke integracije predstavlja jedinka ili organizam. ORGANIZAM (JEDINKA) 2. neki sunđeri «puste» određene račiće da žive na njihovoj površini. i oni imaju koristi od toga. Stvarni mortalitet se može konstatovati a teoretski se odnosi na smrtnost pod «idealnim» ekološkim uslovima.ekološki optimum. a druga je indiferentna. Skup svi ekoloških valenci čini EKOLOŠKI SPEKTAR za određenu vrstu. MUTUALIZAM – to je takav odnos gdje 2 vrste žive zajedno i na neki način se međusobno dopunjuju i ne mogu živjeti jedna bez druge 4. NEUTRALIZAM – ova interakcija podrazumijeva da nema nikakvog uticaja organizma na drugi 2. a najnepovoljniji uticaju čine ekološki pesimum. Jedinke unutar populacije mogu biti raspoređene na karakterističan način i to je distribucija jedinki. Ekološka valenca predstavlja dijapazon variranja jednog ekološkog faktora u okviru kog je moguć život. ljudski organizam može podnijeti temperaturu koja varira između 80-90ºC (+45 . Za biocenozu je karakterističan broj i specifičnost vrsta. Takođe može doći i do grupisanja kada se na određenom mjestu u populaciji grupišu pojedinačne ili grupe jednki. U biocenozi su izražene i pojave reprodukcije.-45) i to je ekološka valenca. Ovaj odnos u prirodi je rijedak. Za većinu populacija karakteristična je gustina koja se izražava njihovim brojem. prelaz između livade i šume. a druga nije i prema tome nema koristi od zajedništva. masom ili zapreminom na jedinicu površine ekološkog sistema. Fluktuacija predstavlja kolebanje veličine populacije i postoji više tipova fluktuacija. Kretanja mogu da budu unutar ili izvan matične populacije. BIOCENOZA 4. 1. Unutar populacije izraženo je kretanje jedinki i to su MIGRACIJE. PREDATORSTVO Treći nivo organizacije je BIOCENOZA. Npr. EKOTON predstavlja prelaz između dvije biocenoze npr. Naredni nivo je populacija. Ukoliko su životinjske vrste sposobne da podnesu veće kolebanje jednog ekološkog faktora (ekološku valencu) oni predstavljaju EURIVALENTNE ORGANIZME. POPULACIJA 3. PARAZITIZAM (ekto i endo – paraziti) 7. Za populaciju je karakteristično da postoji uticaj jedne jedinke na drugu i takav odnos se zove INTERAKCIJA 1. 6. Ekološki sistemi organizovani su na više nivoa. EKOSISTEM 5. ali i smrtnost ili MORTALITET jedinki. AMENSALIZAM – to je takav odnos u kome je jedna vrsta spriječena u rastu. Životnu formu organizma predstavlja skup morfoloških i fenotipskih (genotipskih) osobina i svaka forma ima skup vanjskih karateristika (fenotipske) i skup osobina koje se prenose sa roditelja na potomstvo (genotipske). 5. Mortalitet je takođe osobina populacije i postoji stvari i teoretski mortalitet. Npr.

Posebno je značajno Darvinovo učenje o evoluciji koje podrazumijeva nastanak novih vrsta putem prirodnog odabiranja. populaciju. Najznačajnija životna zajednica tog područja je vazdušni plankton u kome se pojavljuje ogroman broj vazdušnih spora. OSNOVI EVOLUCIJE ŽIVOTINJA Učenje o evoluciji podrazumijeva dugotrajan proces koji je tokom vremena pratio razvoj i sistematiku životinja svijeta.EKOSISTEMI MORA I OKEANA . Dokazi evolucije mogu da budu na osnovu iskopina u proteklom periodu (PALEONTOLOŠKI DOKAZI). biocenozu. ekosistem. evolutivni dokazi mogu biti i MORFOLOŠKO-ANATOMSKI. Postoje 3 osnovne kategorije ekosistema a to su: . Stvaranje novih vrsta naziva se SPECIJACIJA.atmosfera. 41 .. To je najveći nivo koji uključuje i organizam. Izuzetak čine površinski slojevi litosfere sa podzemnim krečnjacima.EKOSISTEMI SLATKIH VODA EKOSISTEMI KOPNA Postoje i bočatni ekosistemi – bočatne vode predstavljaju prelaz od slanih ka slatkim vodama (ušća rijeka u mora) Poseban nivo organizacije predstavlja BIOSFERA i to je tanak zemljin omotač obuhvaćen životom. što podrazumijeva proučavanje organizama na osnovu morfoloških sličnosti i razlika.Četri nivo organizacije je EKOSISTEM koji predstavlja i funkcionalno i strukturno jedinstvo jednog biotopa ili staništa i biocenoze. Iznad litosfere (20-ak km) nalazi se sloj biosfere u kome postoji život . Neki naučnici razdvajaju anatomske i morfološke razlike.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful