KARAKTERISTIKE ŽIVE MATERIJE Živa materija predstavlja skup elemenata koji se mogu naći i u prirodi ali je način njihovog

vezivanja u osnovnoj jedinici organizma (ćeliji) vrlo specifičan i predstavlja osnovnu karakteristiku života. U ćeliji se nalaze brojne neorganske supstance među kojima je najznačajnija voda, a od organskih su zastupljene bjelančevine – proste i složene, ugljeni-hidrati, masne supstance itd. Osnovna masa unutar ćelije je protoplazma (najveći dio), zbog prisustva bjelančevina koje su u gel ili želatinoznom stanju. Kod jednoćelijskih životinja (protozoa) sve životne funkcije obavlja jedna ćelija, a kod višećelijskih životinja (metazoa) ćelije se grupišu u tkiva, organe, sisteme organa, što čini cjelinu organizma. Prema tome, životne funkcije obavlja skup ćelija. Osnovna jedinica života je ćelija i sve životne funkcije počinju promjenom stanja unutar ćelije. Jedna od karakteristika žive materije jeste prenošenje kontinuiteta života od roditelja na potomstvo. Složeni mehanizam prenošenja kontinuiteta proučava GENETIKA. Osnovni način razmnožavanja životinja su bespolni i polni. Najveći broj životinjskih vrsta razmnožava se polnim načinom i tom načinu prethodi stvaranje polnih ćelija u procesu „gametogeneze“. U muškom polu nastaju spermatozoidi a u ženskom polu jajne ćelije i to su procesi spermatogeneze i oogeneze. Nakon stvaranja polnih ćelija dolazi do oplodnje jajne ćelije i razvića organizma. Razviće organizma od momenta razvića jajne ćelije do smrti jedinke predstavlja ontogenetski razvoj, a razvoj životinjskog organizama kroz duži vremenski period jeste evolucija. Sve životinje podijeljene su u sistematske kategorije i one su uključene u ekološke sisteme različitog nivoa organizacije, kao i različite evolutivne sisteme što objašnjava njihov nastanak. RAZLIKA IZMEĐU BILjNIH I ŽIVOTINjSKIH ORGANIZAMA Osnovna nauka koja proučava ćeliju naziva se citologija, a nauka koja proučava isključivo životinjsku ćeliju naziva se ZOOCITOLOGIJA. U velikom broju slučajeva biljne i životinjske ćelije su slične, ali među njima postoje značajne razlike. U biljnoj ćeliji postoje ćelijske organele ( hloroplasti) koji u procesu fotosinteze uz pomoću sunčeve svjetlosti mogu sintetisati organsku iz neorganske komponente. Na taj način biljni organizmi postaju jedan od osnovnih izvora hrane životinjama viših sistematskih kategorija. Životinje uglavnom nemaju ovu sposobnost, a samo mali broj jednoćelijskih životinja, najčešće bičara (EUGLENA) imaju neznatne količine zelenog pigmenta i djelimičnu sposobnost sinteze organske materije. U biljnoj ćeliji, u ćelijskom zidu, postoji CELULOIDNA supstanca koja daje određenu čvrstoću biljnoj ćeliji. Značajna razlika između biljaka i životinja odnosi se na razmjenu materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Kod biljaka se ovaj proces vrši u spoljašnjosti, a kod životinja u unutrašnjosti organizama. Razčlanjenost kod biljaka je vanjska, a kod životinja unutrašnja. Nadražljivost kao životna osobina znatno je izraženija kod životinja. ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA Zoologija je kompleksna nauka koja se bavi proučavanjem životinjske ćelije, zatim svim fazama životinjskog razvića, histološkim proučavanjma, organološkm proučavanjima, problemom sistematike, ekologije i evolucije životinja. Embriologija proučava period od oplodnje jajne ćelije do razvijenog životnog oblika. Radi ovakvog kompleksnog pristupa zoologija koristi rezultate drugih nauka kao što su : citologija, embriologija, histologija, ekologija, morfologija, evolucija, genetika, fiziologija, anatomija, biohemija itd.

1

OSNOVI ZOOCITILOGIJE Osnovnu masu žive ćelije čini protoplazma, i u toj protoplazmi nalaze se ćelijske organele, od kojih svaka ima specifičnu funkciju. U sastav te osnovne mase ulaze ulaze mnoga neorganska jedinjenja: C, H, N, O, P, S, a za život materije neophodno je prisustvo još većeg broja neorganskih elemenata: Ca, Mg, K, Fe, Mn, Mo, Cl, Na, Co, J, Zn, Cu. Sve ovo su elementi koji se mogu naći i u neživoj sredini, ali je način njihovog vezivanja specifičan. Većina elemenata nalazi se vezana za druge elemente, a među njima je najznačanija voda koja kod nekih organizama obuhvata do 75% .Od organskih materija u protoplazmi su najzastupljenije bjelančevine (10%), dok su manje zastupljeni ugljeni-hidrati i masti. FIZIČKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME Koloidni rastvor ima rastvorene čestice većih dimenzija. Osnovno stanje u kome se protoplazma nalazi je žitko ili gel stanje. Ponekad se može desiti da protoplazma gubi vodu i to se najčešće dešava u vrijeme teških fizioloških poremećaja organizma. Proces gubljenja vode se naziva TIKOTROPIJA i tada protoplazma prelazi u gušći oblik koji se može okarakterisati kao „sol stanje“ . Važna osobina protoplazme je i viskoznost, što znači da ima osobinu i izgled približan tečnom medu. Još jedna važna osobina protoplazme je postojanje osmotskog pritiska, koji se javlja zahvaljujući prisustvu rastvorenih soli u plazmi. Zahvaljujući tom pritisku dešava se međućelijski transport čestica. ĆELIJSKE ORGANELE ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM Ćelijska organela koja se nalazi u blizini jedra je endoplazmatski retikulum (ER). Ova organela je (jednim djelom) povezana sa jedrovom membranom. Ova organela je sistem šupljina unutar kojih se privremno odlažu i nagomilavaju produkti ćelijske sinteze i još neke štetne supstance. Te materije se vrlo kratko zadržavaju ali se u procesu ekskrecije transportuju, prvo, dublje u ćeliju, a zatim se izbacuju van ćelije. Postoje dva tipa endoplazmatskog retikuluma (ER) ,od kojih jedan ima granule na membrani i to je granulirani ER, dok drugi tip ima glatku membranu i to je agranulirani ER. MITOHONDRIJE Ove organele se ubrajaju u krupnije organele i predstavljaju energetske centre u ćeliji. Najčešće imaju elipsoidan oblik. Broj mitohondrija unutar ćelije je različit, od nekoliko desetina do nekoliko hiljada. Sa spoljne strane, mitohondrije obavija glatka membrana (plazmolema), a sa unutrašnje strane nalaze se nabori - CRISTAE MITOHONDRIALES. Na vrhovima tih nabora oslobađa se energetska supstanca koja se u metaboličkim procesima razlaže do iskoristivih dijelova za organizam. Osnovna supstanaca u mitohondijama je HONDROPLAZMA ili matriks, i uglavnom je sastavljena od proteinske supstance. U normalom periodu razvoja ćelije, kada se ne dešavaju diobe, mitohondrije su nepravilno razbacane u unutrašnjosti ćelije. U vrijeme dioba (mitoze i mejoze) mitohondrije se nalaze koncentrisane uz centralnu organelu – jedro. GOLDŽIJEV APARAT Ova organela je ralativno sitnija, ali je slično građena kao ER. Goldži, talijanski istraživač, prvi je opisao ovu organelu, po čemu je dobila naziv. Građena je od membrana koje imaju veze sa procesima ćelijskog izlučivanja, ali joj definitivna funkcija još nije utvrđena.

2

LIZOZOMI Ovo se organele karakteristične za životinje, imaju veoma male dimenzije i uokvirene su sa plazma membranom koja je građena po tipu plazmaleme. Funkcija im nije dovoljno proučena ali se smatra da su to centri za sintezu katalitičkih fermenata - ENZIMA . CENTRIOLI Ove organele predstavljaju citoplazmatske tvorevine koje su najčešće parne i koje na poprečnom presjeku imaju tačkast ili zrnast oblik, a po dužini su nešto izdužene. Jedan par centriola gradi jedan centrozom i ovi centrozomi, posebno su vidljivi u vrijeme diobe ćelije tj. u vrijeme kada se oko njih stvaraju ljepljive niti, koje predstavljaju diobeno vreteno i pomoću kojih se prihvataju hromozomi iz ekvatorijalne ravni jedra. Nakon toga osnovna ćelija podijeli se na dvije nove. JEDRO Jedro je centralna organela koja na neki način upravlja (koordinira) radom ostalih ćelijskih organela protoplazmi. Osnovna masa od koje je izgrađena unutrašnjost jedra, hromatin, sačinjena je od nukleinskih kiselina koje imaju posebnu ulogu u formiranju hromozoma tj. u procesu prenošenja nasljednih osobina sa roditelja na potomstvo. Jedro je obavijeno membranom ali unutar jedra postoji gušći dio hromatinskog materijala – JEDARCE i ono nema ovojnicu (membranu). PLAZMALEMA Predstavlja ovojnicu koja je karakteristična i za ćeliju i za ćelijske organele u protoplazmi. Građa ove membrane je troslojna. Sa spoljašnje i sa unutrašnje strane nalaze se proteinske supstance, a u sredini je lipidni sloj. U zidu ove membrane nalaze se otvori, pore, koje su manjih dimenzija i kroz njih mogu da prolaze čestice samo malih dimenzija. Unutar ćelije takođe postoji osmotski pritisak i zahvaljujući razlikama u pritisku unutar i van ćelije, dešava se prirodan prolaz sitnih čestica. Ova osobina membrane da ima samo male otvore i da omogućava prolaz manjim česticama naziva se SEMIPERMEABILNOST. Ukoliko je potrebno ostvariti prolaz krupnijih čestica kroz pore membrane, dolazi do njihovog usitnjavanja, zahvaljujući fermentskim procesima u zidu plazmaleme. To se najčešće dešava se krupnijim česticama bjelančevina ili masti. Oblik ćelija u organizmu je različit. Postoje okruglaste, ovalne, zvjezdaste, pločaste ćelije ali i ćelije sa nešto modifikovanima oblikom. Te ćelije uglavnom imaju stalan oblik ali postoji određen broj ćelija koje nemaju oblik. Takva je slučaju kod nekih jednoćelijskih životinja (ameba). I veličina ćelije može da varira. U životinjskom svijetu postoje krupnije i sitnije ćelije. Krupnije su npr. jajne, a sitnije su spermatozoidi. Podjela (dioba) ćelije dešava se na nekoliko načina. Jedan od načina je mitotička dioba koja je uglavnom karakteristična za tjelesne ćelije i diobom osnovne ćelije ne dolazi do smanjenja hromozoma (diploidni broj hromozoma). Drugi tip diobe je mejoza - dioba polnih ćelija i tada se dešava redukcija, pri čemu se diploidan broj hromozoma svodi na haploidan. Kod čovjeka postoje i amitotičke diobe kojim se dijele stare i bolesne ćelije. Svaka ćelija živi i razvija se ali na kraju umire, što predestavlja njenu fiziološku smrt. Simptomi umiranja ćelije uglavnom su isti, a počinju smanjenjem ukupne aktivnosti ćelije i uvećavanjem jedra na račun okolne protoplazme. Istovremeno se u jedru javljaju vakuole, čiji se broj postepeno povećava dok ne ispune kompletnu unutrašnjost jedra. Jedrova membrana izčezava, a zatim nestaju ćelijske organele, životna aktivnost ćelije se postepeno gasi i ona prelazi u mrtvu materiju.

3

RAZMNOŽAVANjE JEDNOĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Najjednostavniji način razmnožavanja protozoa jeste binarna dioba ćelije roditelja. Osnovna ćelija, roditelj, jednostavno se podijeli i to je vegetativni - bespolni način diobe, a novonastale ćelije imaju istu strukturu i građu kao ćelija roditelj, i na taj način mogu samostalno nastaviti razvojni ciklus. Drugi način razmnožavanja takođe je bespolni način, a karakterističan primjer se dešava u populaciji trepljastih jednoćelijskih životinjica (paramecijum). U tom slučaju ishodišna ćelija se podijeli, ali se istovremeno dijele i krupnije i sitnije jedro ishodišne ćelije. Na taj način produkuju se dvije nove ćelije, koje osim jedra nemaju sve organele kao ćelija roditelj. Da bi normalno funkcionisale dalje, ćelije moraju nadoknaditi nedostajuće dijelove, i to se dešava iz citoplazmatičnog diferenciranja osnovne supstanace u ćeliji. Kod nekih parazitnih jednoćelijskih životinja dešava se višejedarna dioba, pri čemu se jedro više puta izdijeli. Stvara se veći broj novih ćelija i ovakav tip razmnožavanja se zove višejedarna (multipna) dioba. Pored bespolnog načina razmnožavanja, protozoe se mogu razmnožavati i polno i to je proces kopulacije u kome dolazi do trajnog sjedinjenja jedara, odnosno, ćelija gameta, i drugi način je konjugacija, kada dolazi do privremenog sjedinjavanja gameta. Ćelije koje se transformišu u gamete razvijaju se u dva pravca i to – KRUPNIJE, koje na neki način predstavljaju ženske gamete i to su makrogametociti, i SITNJE gamete koji predstavljaju muške gamete i to su mikrogametociti. Postoji nekoliko karakterističnih slučajeva spajanja ovih gameta: *ukoliko se spajaju gameti približno iste veličine to je IZOGAMIJA, a ukoliko se spajaju gameti različite veličine, to je ANIZOGAMIJA. * ukoliko se spajaju gameti koji potiču od srodnika, to je PEDOGAMIJA KONJUGACIJA

Dvije jedinke (ćelije) koje predstavljaju konjugante priljube se jedna uz drugu. Na mjestu gdje se spoje formira se citoplazmatični most i to je mjesto preko koga privremeno prelaze jedra iz jedne ćelije u drugu. Obe ćelije imaju krupnije (makronukleus) i sitnije (mikronukleus) jedro. Nakon izvjesnog vremena u obe ćelije krupnije jedro isčezava, a sitnije se dijeli dva puta. U tom trenutku u obe ćelije postoje četiri jedra od kojih se tri degradišu u protoplazmu, a preostalo jedro u obe ćelije se još jednom podijeli i tek u tom trenutku formiraju se GAMETSKA jedra i to krupnije jedro, makrogametocit, koje miruje i mikrogametocitno jedro (koje se kreće). Manja jedra iz obe ćelije preko citoplazmatičnog mosta prelaze u suprotnu ćeliju i tamo oplode veće jedro ili MAKROGAMET. Poslije se svaki mikronukleus vraća u svoju matičnu ćeliju. Oplodnja je završena, nestaje citoplazmatski most, ćelije se razdvajaju. Svaka ćelija ima krupnije i sitnije jedro i svaka od ćelija nastavlja svoj samostalni život. Pored bespolnog i polnog razmnožavanja postoji i pojava sazrijevanja. U tim pojavama se 2n (diploidan) broj hromozoma svodi na polovinu ili haploidan broj. Kod parazitarnih oblika jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi sporozoa, postoji smjena bespolnih i polnih ciklusa. To je primjer kod jednoćelijske životinje iz roda EIMERIA. Neke od ovih vrsta izazivaju infekcije u regionu zdravih ćelija epitela crijeva. Te se bolesti jednim imenom nazivaju KOKCIDIOZE (crvenilo epitela). Prvi ciklus u razmnožavanju je bespolna doba i naziva se ŠIZOGONIJA. Njega smjenjuje polno razmnožavanje i to je GAMETOGONIJA, a poslije toga se ponovo pojavljuje bespolna dioba zigota -SPOROGONIJA. Ciklus razmnožavanja počinje prvim stepenom infekcije. Dio parazita koji je transformisan u sporozoit prodire u zdravu ćeliju epitela i još uvjek ne dolazi do polnog ciklusa. U narednom periodu započinje polni ciklus jer se sporozit dijeli (multipna dioba) na veliki broj novih jedara (obično ih ima 32) koji se nazivaju MEROZOITI. Od tog trenutka započinje tipični ciklus (gametogonija) i u tom ciklusu neki od merozoita rastu i razvijaju se u gamete i to sitnije, koji

4

5 . ali u tom slučaju na kretanje utiče veliki broj ekoloških faktora. odnosno započne novi ciklus razmnožavanja EIMERIE. TELOLECITNA JAJA . 3. 3. MEZOLECITNA . Jajne ćelije s obzirom na količinu hranjive supstance mogu biti: 1. IZOLECITNA JAJA .Radi se o relativnoj maloj količini deutoplazme koja je najčešće ravnomjerno raspoređena. Spermatozoidi Ovo su jedne od najsitnijih ćelija u životinjskom svijetu i u njihovoj građi učestvuje glavni. ali se u isto vrijeme spermatozoid uvrće oko svoje ose. i ta količina je obično veća od preostale količine protoplazme. Veoma je često da više ribe i ptice imaju ovakva jaja. 20-30% cjelokupnog sadržaja ćelije. rastvorima šećera ili baza. Smatra se da je u tom trenutku završen polni ciklus (gametogonija) i da započinje bespolna dioba oplođenog jedra i to je sporogonija. dok manji dio u tom regionu zauzima citoplazma. Oplođeno jedro se dva puta dijeli i formira se tvorevina sa 4 jedra. onda su to telolecitna jaja. MEGALECITNA (polilecitna jaja) . Čuvanje može da se vrši u bezvazdušnom prostoru. Pravac kretanja ka jajnoj ćeliji je spiralan. Značajni ekološki faktori koji se upotrebljavaju u ovu svrhu su: određena temperatura ili stavljanje spermatozoida u rastvore nekih hemijskih supstanci. Ukoliko je hranjiva supstanca samo u jednoj polovini ćelije. Sve dok se kreću spermatozoidi su aktivini. vrlo često je ta količina mala u odnosu na oligolecitni tip jaja. 2. miješanju sa nekim razrijeđenim solima. Druga podjela je izvršena prema kriteriju rasporeda hranjive materije u njoj: 1.Ova jaja sadrže hranjivu supstancu koja je u većini slučajeva potisnula protoplazmu. OLIGOLECITNA . trupni i repni dio. U sljedećem trenutku dolazi do migriranja sitnijeg gameta prema ženskom gametu i dešava se oplodnja. vratni.Ova jaja sadrže hranjivu materiju u centru ćelije i karakteristična su za većinu insekata. a kada se umire oni nemaju moć oplodnje i postaju inaktivni. ženske gamete koji predstavljaju makrogamete. EKSTREMNO TELOLECITNA JAJA .Jajna ćelija ima gornji ili animalni pol i donji ili vegetativni pol.Ova ćelija ima ravnomjerno raspoređenu hranjivu supstancu. 2. Jajna ćelija Po svojoj veličini to je ćelija koja ima veće dimenzije od spermatozoida i najkrupnija je ćelija u životinjskom svijetu. RAZMNOŽAVANJE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINJA Najveći broj životinja ima biseksualnu reprodukciju i pri tome ima muške i ženske polne ćelije (gamete).Ovaj tip jajne ćelije ima nešto više hranjive supstance.predstavljaju mikrogamete i krupnije. ali se to dešava na određenoj temperaturi. Aktivnost spermatozoida može i vještački da se očuva. i u sastavu ove supstance su uglavnom proteini i masne supstance. CENTROLECITNA JAJA . Oplodnja jajne ćelije od strane spermatozoida dešava se u vlažnoj sredini što omogućava pokretljivost spermatozoida. Ovakav tip jaja imaju neke ribe i vodozemci. Najčešći oblik je okruglast ili elipsoidan i za razliku od spermatozoida koji su pokretni jajna ćelija je nepokretna. 4. U glavenom dijelu se nalazi relativno krupno jedro. koja ponovo može da izazove infekciju.Ovaj tip jajnih ćelija sadrži najviše hranjive supstance. Pored svih komponenti koje su karakteristične za jajnu ćeliju u jajnoj ćeliji se nalazi hranjiva supstanca (DEUTOPLAZMA).

što daje veću energiju kretanja. iz epitela polnih žlijezda (jajnika) i nazivaju se oogonije. U ovom trenutku u oba pola započinje redukcijska dioba (MEJOZA). i u tim diobama još uvijek ne dolazi do haploidnog broja hromozoma. Pri tome. Proces gametogeneze je razlog postojanja većeg broja spermatozoida . Postoje dva osnovna tipa oplodnje. ishodišne ćelije se nazivaju spermatogonije i diferenciraju se iz epitela polnih žlijezda (testisi). Međutim. U muškom polu nastaju četiri nove ćelije i svaka od tih ćelija formira se u gamet sposoban za oplodnju jajne ćelije. takođe. ili kod nekih kičmenjaka nižih kategorija (kod riba). ishodišne ćelije izdvajaju se. Proces oplodnje jajne ćelije Ovaj proces počinje priljubljivanjem velikog broja spermatozoida uz opnu jajne ćelije. čim se proces oplodnje jajne ćelije završava. OPLODNjA JAJNE ĆELIJE Sam proces oplodnje jajne ćelije uglavnom je isti kod svih životinja. Kretanje spermatozoida dešava se po spiralnoj putanji. ovaj oblik razviće susreće se i kod nekih viših životinjskih kategorija. Kada su u pitanju ribe. Spermatozoid ulazi šiljastom tvorevinom na glavenom dijelu . 6 . moraju da budu zadovoljeni osnovni uslovi oplodnje. međutim okolnosti pod kojima se dešava oplodnja su različite. a samo jedna od tih polarnih ćelija razvija se u jajnu ćeliju sposobnu za oplodnju. a proces nastajanja jajnih ćelija u ženskom polu naziva se oogeneza. Najrašireniji je oblik razvića kod nižih životinja posebno u pčela. U ženskom polu mitotičkom diobom iz oogonije prvo nastaju oocite prvog reda. Unutrašnja oplodnja se dešava u organizmu jedinke (ženke) i proces oplodnje takođe podrazumijeva ulazak spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. vlažna sredina i odgovarajuća temperatura. Proces nastajanja polnih ćelija u oba pola započinje izdvajanjem ishodišnih ćelija koje se kasnije dijele. Samo jedan od tih spermatozoida uspije da uđe u unutrašnjost jajne ćelije. a kod većine životinja započinje embrionalani period života. Nakon ulaska. proces nastajanja spermatozoida naziva se spermatogenaza. probijajući opnu jajne ćelije. Kod mužjaka. Kod ženki. Svi ostali spermatozoidi postaju inaktivni. Spoljašnja oplodnja uglavnom je zastupljena kod životinja nižih sistematskih kategorija. Partenogeneza Ovaj proces predstavlja razviće jedinke iz neoplođene jajne ćelije. Čin sjedinjenja spermatozoida i jajnih ćelija dešava se u vodi ili u nekoj drugoj spoljašnjoj sredini. Nakon toga dešava se oplodnja koja podrazumijeva prodiranje spermatozoida u unutrašnjost jajne ćelije. a to su: pokretljivost spermatozoida. glaveni dio spermatozoida se kreće ka jedru jajne ćelije. U muškom polu formiraju se prvo ćelije koje su označene kao spermatocite prvog. a spajanjem jedara spermatozoida i jajne ćelije ponovo se uspostavlja diploidan broj hromozoma. U muškom polu. Neposredno nakon toga. koja je smjesa tečne supstance i spermatozoida. Prve diobe koje se dešavaju kod oba pola ne predstavljaju redukcijske diobe. U ženskom polu nastaju četiri polarne ćelije i vremenom se tri degradišu u protoplazmi. Istovremeno. i ostaju priljubljeni uz opnu jajne ćelje. U unutrašnjost jajne ćelije ulazi samo glaveni dio u kome se nalazi jedro. a zatim i oocite drugog reda. a to su spoljašnja i unutrašnja oplodnja. a zatim nastaju spermacite drugog reda. Nakon izvjesnog vremena jedra se spajaju i nastaje tvorevina koja se naziva SINKARION. jedro jajne ćelje kreće se u pravcu glave spermatozida. na ta ista mjesta dolaze mužjaci i prelijevaju jajne ćelije sa mliječi. osa itd.GAMETOGENEZA Proces nastajanja polnih ćelija naziva se gametogeneza. ženke u vrijeme polne zrelosti odlaze na određena mjesta i tu izbacuju jajne ćelije.

Jajne ćelije se dijele na nekoliko načina. rod Dafnia Sp. Spoljašnji sloj blastule naziva se ektoderm. Tok embrionalnog života kod različitih životinja je specifičan.tipične ribe. Ovaj period može da se podijeli u četiri faze: 1.bezvilične ribe.vodozemci). Kod nekih bodljokožaca. Stalna prirodna partenogeneza se susreće kod pčela. Tokom embrionalnog razvica. EMBRIONALNO RAZVIĆE KIČMENjAKA S obzirom na tok embrionalnog razvića. ADEKVALNO BRAZDANjE . Prva ovojnica oko embriona jeste AMNION.mezoderm. Prema tome. brazdanje ili dioba oplođene jajne ćelije obazovanje klicnih listova (endoderm. npr. 4. pod uticajem svijetlosti. Ubrzo nakon toga. Na toj tvorevini ubrzo se uočava tamna pruga koja predstavlja začetak osovinskog skeleta životinje.ovakav tip diobe dešava se u centru ćelije i karakterističan je za većinu insekata. Amphibia . U tu grupu ubrajaju se niži kičmenjaci (Cyclostoma . osa. INEKVALNO BRAZDANjE . Prirodna parentogeneza može biti stalna i povremena. Mammalia sisari). 3. ali istovremeno služi kao disajni sistem. Kod vodozemaca.Parentogeneza može biti prirodna i vještačka. 7 . EMBRIONALNO RAZVIĆE VIŠEĆELIJSKIH ŽIVOTINjA Ovaj period obuhvata vrijeme od oplodnje jajne ćelije. i ta pukotina se naziva blastopors. 1. mrava itd. neophodni su neki citogenetski faktori u protoplazmi. početak invaginacije (uvrta) novonastalih ćelija (blastomera) počinje na donjem (vegetativnom) kraju jajne ćelije. koji kasnije srasta sa zidom uterusa i obrazuje posteljicu ili placentu preko koje se dalje vrši ishrana embriona od strane organizma majke. oko embriona postoje ovojnice koje učestvuju u razvoju mladog organizma. Parentogeneza može i da se izazove vještački. na suprotnom polu ćelije se formira tvorevina koja se naziva krov pracrijeva.gmizavci.ovakav tip diobe daje ćelije različite veličine. Kod sisara treća ovojnica (SEROZA) srasla je sa drugom ovojnicom (ALANTOIS) i mjesto na kom srastaju naziva se HORION. Ona je karakteristična po porusu na vegetativnom polu. mezoderm) faza histološke diferencijajcije (obarazovanje tkiva) faza obrazovanja začetaka organa. Pisces . a između je središnji (klicni) sloj . i to kod jedinki koje pripadaju klasi Crustacea. potklasi Entamostratae. Funkcija ove ovojnice jeste da se u zidu razvija kapilarna mreža. 3. i to ako se jaja počnu razvijati pod uticajem nekog ekološkog faktora. za proces početka razvijanja novog organizma. Nakon prve faze embrionalnog razvića formira se tvorevina koja se naziva BLASTULA. To se dešava kod insekata (dudovi svilci). pa do pojave samaostalnog ili slobodnog oblika života. Druga ovojnica jeste ALANTOIS.novonastale ćelije koje se produktuju imaju uglavnom istu veličinu bez obzira da li su to manje ili veće ćelije. ektoderm. i taj dio direktno opkoljava embrion. unutrašnji endoderm. postoje kičmenjaci koji tokom ovog perioda života nemaju nikakvih dodatnih ovojica oko embriona i pripadaju grupi ANAMNIA. 2. Kod kičmenjaka je specifičan embrionalni razvoj vodezemaca. Aves . U drugu grupu ubrajaju se viši kičmenjaci i to je grupa AMNIA (Reptilia . 2. Prirodna povremena parentogeneza susreće se kod nekih nižih rakova. CENTROLECITNI TIP BRAZDANjA . jaja počinju da se razvijaju ako se stave u rastvor kuhinjske soli ili u rastvore nekih šećera.ptice.

SLOŽENO RAZVIĆE METILjA (rod .SLOŽENO RAZVIĆE METAZOA Najčešći oblik razvića jeste klasično razviće. Pantljičare koje su karakteristične su svinjska pantljičara ( Tenia solium) i goveđa pantljičara (Tenia saginata). Odrasla pantljičara se glavenim dijelom učvrsti za unutrašnji zid crijeva. Definitivan razvoj bobice dešava se u organizmu prelaznog domaćina. a najkarakterističniji primjer su morske zvijezde (Asteroidea). 3. a nakon toga se izbacuju u spoljašnju sredinu. jer koristi tjelesne sokove domaćina. Ovakav tip razvića nije sličan kao embrionalni tok života već se začetak novog organizma pojavljuje iz dijela tijela roditelja. Prema tome pantljičara je parazit. iz jajnih ćelija.ovakvo razviće podrazumijeva smjenu različitih generacija. U spoljašnjoj sredini. zatim u crijeva. razvija se stadijum koji se naziva BOBICA. Pupljenje se može završiti odvajanjem nove jedinke začetka od roditelja. ali se može desiti da začeci budu u vezi sa roditeljski tijelom i tada se radi o kolonijama (SUNĐERI). 5. Jaja koja se razviju u unutrašnjosti ovce. a zatim odlaze u region jetre. koja se naziva Trochofora i nakon toga dalji tok razvića prstenastih glista i mekušaca se razlikuje.Fasciol ili Distonum hepatica) Razviće metilja pripada grupi složenih tipova i dešava se sa promjenom domaćina. METAMORFOZA . Ukoliko ovakav oblik čahure ovca ponovo unese u organizam ciklus razvića se ponavlja.ovakav način razmnožavanja naziva se i vegetativni način.slučaj vrlo složene metamorfoze. i ovi oblici provedu jedno vrijeme u regionu jetre. Tu se razvijaju oblici koji se nazivaju CERKARIJE. razvijaju se oblici koji se nazivaju REDIJE. U spoljašnjoj sredini iz takvih jaja razvija se larva koja se naziva MIRACIDIUM. To je najčešće svinja ili goveče. 8 .nakon embrionalne faze života. Cerkarije izvjesno vrijeme plivaju (močvarno stanište). ova larva mora da dospije u barskog puža (prelazni domaćin). 4.ovako razmnožvanje podrazumijeva smjenu polnog i bespolnog ciklusa i karakteristično je za dupljare. nalazi se vratni dio koji produkuje tjelesne segmente koji se nazivaju PROGLOTISI. Glaveni dio pantljičare na sebi ima kukice koje služe za pričvršćivanje. a dešava se kod nekih bodljokožaca. Iza glavenog. ali u životinjskom svijetu postoji i nekoliko složenog razvića: oblika 1. METAGENEZA .to je takvo razviće koje podrazumijeva promjenu ili preobražaj osnovnog oblika tijela ka određenom obliku. SLOŽNO RAZVIĆE PANTLjIČARE Odrasli oblik pantljičare živi kao hermafroditini oblik i parazitira u crijevu kičmenjaka. Samo zadnji tjelesni segment sadrži zrele polne produkte koji se izbacuju van. 6. a zatim se preko crijeva izbacuju u spoljašnju sredinu. bobica se putem krvotoka unese do unutrašnjeg zida crijeva i na tom mjestu počinje razviće. i to u disajnu duplju. razvijaju se partenogenetski i prvo dospijevaju u žuč. a zatim se učahure i u većini slučajeva čahura se i sasuši. 2. SLOŽENA METAMORFOZA . Jedno vrijeme redije ostaju u regionu respiratorne duplje barskog puža. Nakon što je dospjela u tijelo barskog puža. I u ovom slučaju prelazni domaćin mora postojati da bi se ciklus razvića nastavio. pri čemu se najčešće smjenjuju bespolni i polni ciklus sa partenogenetskim razvićem. Na tim mjestima metilj živi kao hermafroditni oblik. Da bi se razviće metilja nastavilo. kod nekih životinja (prstenaste glise i mekušci) javlja se zajednički oblik larve. Odrasli oblici metilja žive u žučnim kanalima ovce. On podrazumijeva diobu ćelija roditeljskog tijela koja može biti vrlo intenzivna i tad se radi o pupljenju. Ukoliko definitivni domaćin (čovjek) bobičavo meso unese u organizam. HETEROGONIJE . RAZVIĆE PREKO ZAJEDNIČKE LARVE . BESPOLNI TIP RAZMNOŽAVNjA .

ovo tkivo sadrži „razgranate“ vretenaste ćelije koje se nalaze u jednoj mrežastoj tvorevini. epitelina tkiva vezivna tkiva mišićna tkiva nervno tkivo Epitelna tkiva Epitelna tkiva imaju malo ćelijskih proizvoda. Ovo tkivo nalazi se u limfnim organima čovjeka i nekih životinja. pluća ili neki drugi vitalni organ i početi da rastu i da opterete organizam. Kod nekih beskičmenjaka (insekti) na površini se luči čvršći kutikularni sloj. PAČASTO ili GALERTNO . Osnovna masa ovog tkiva je limfa.ovo tkivo prema izgledu i rasporedu ćelija pokazuje sličnost sa prethodnim. Vrlo složeno razviće dešava se kod pseće pantljičare (Tenia ehinococus). ali se od njega razlikuje po prisustvu vlakana unutar ćelija. 2. Postoje jednostavna i složenija vezivana tkiva. ove ćelije mogu slobodno da se kreću. Ciklus razvića je sličan kao u prethodnom slučaju. Najčešće je pločast ili cilindričan. bobica se može početi vegetativno razmnožavati tako da svaki dio bobice može izrasti u odrasli oblik. Gornji sloj epitela predstavlja „mrtve“ ćelije (Stratum corneum). Dijelovi bobice mogu znatno narasti i dospjeti na mozak. Ponekad na vrhu epitela mogu da budu treplje i to je trepljasti epitel. Jednostavni epitel je najčešće jednoslojan. Ova tkiva imaju zaštitnu funkciju i prema građi mogu biti jednostavna ili složena. Naziv epitela uglavnom potiče od osobina ćelija koje ga izgrađuje.Pojavljuje se glaveni dio sa šest kukica koji se naziva HEKSAKANTA. MREŽASTO ili RETIKULARNO vezivno tkivo . jer se u masi ovoga tkiva pojavljuju vlakna koja su specifičan tip veziva. Najjednostavnije jeste : 1. Ovo tkivi je zastupljeno kod najprostijih metazoa. Ćelije u epitelu mogu da budu u direktnom kontaktu a ponekad su odvojene tankom međućelijskom masom. međutim. a u nekim slučajevima mogu da izazovu smrt. OSNOVE HISTOLOGIJE Životinjska tkiva podijeljena su u četiri kategorije: 1. Drugi podtip jeste elastično vezivno tkivo i u masi ovoga tkiva mogu da se pojave čvršće tvorevine i tako nastaje hrsksvičavo i koštano vezivno tkivo. 3. 2. i po toj mreži koja je bjelančevinastog karaktera. Specijalni podtip ovoga veziva jeste rastresito vlaknasto vezivno tkivo. Vezivna tkiva To su „dubinska tkiva“ koja nastaju iz središnjeg klicnog lista (mezoderma). Hrskavica može imati raznu strukturu mase i u odnosu na taj karakter podijeljena je u tri grupe: 9 . a kod složenijih je prisutno u embrionalnoj fazi života i predstavlja prethodni stepen u razviću složenijih vezivnih tkiva. 4. Gornji dio epitela naziva se epidermis i kod životinja nižih kategorija (beskičmenjaci) on je jednoslojan. a kod viših životinja je višeslojan. VLAKNASTO ili FIBROZNO vezivno tkivo . i pomoću tih kukica glaveni dio se učvršćuje za unutrašnjost crijeva.ovo tkivo je nešto složenije. Na ovaj način ciklus razvića pantljičare je završen. 3. Kod ptica se pojavljuje žlijezdani epitel koji je karakterističan za njihov jajovod. U masi ovog tkiva pojavljuju se vlakna koja se mogu ukrštati a ponekad su usnopljena u tetivama.a ispod je sloj živih ćelija na račun kojih se obnavljaju svi slojevi epidermisa (Stratum germinativum). a složeni višeslojan. Nakon toga izrasta vratni dio pantljičare iza kojeg se produkuju tjelesni segmenti (proglotisi).

Ona ima samo djelimično određene puteve cirkilacije a dio ove tečnosti se slobodno razlijeva po tijelu životinje.ova hrskavica ima osnovnu masu koja je bjeličasta i providna i u njen sastav ulazi relativno velika količina vode. Kod nižih kičmenjaka. a to je sposobnost zahvatanja stranih tijela u krvi. S obirom na složenost građe tjelesne tečnosti se mogu podijeliti u 5 kategorija: 1. Kod mladih jedinki u srži pljosnatih.1. koja je vezana uz njih. Jedna od osobina bijelih krvnih zrnaca jeste fagocitoza. Svaka vrsta ima karakterističan broj eritrocita koji predstavlja biosistematski karakter vrste. Poseban tip elastičnog vezivnog tkiva je koštano tkivo i ono se nalazi samo kod kičmenjaka. To su agranulociti ili limfociti. U ovom tkivu nalazi se mineralna materija koja daje najveću čvrstinu ovom tkivu. 10 . a u citoplazmi postoje granule. hijalinska ili staklasta hrskavica . Bijela krvna zrnca javljaju se u dva oblika. CELOMSKA TEČNOST 4.ova hrskavica se najčešće nalazi između kičmenih pršljenova i sastoji se od krupnih kolagenih vlakna i dijelova hijalinske hrskavice. a kod starijih u srži izduženih kostiju. Limfociti se stvaraju u limfi.eritrociti i bijela krvna zrnca . Krv To je tjelesna tečnost sa stalnim sastavom. a kod viših životinja dio je zglogava. Crvena krvna zrnca nalaze se samo u krvi kičmenjaka i imaju crvenkastu boju koja potiče od bjelančevine hemoglobina. mrežasta ili elastična hrskavica . To su granulociti ili leukociti. sastavljen od krvne plazme i krvnih ćelija.leukociti. HIDROLIMFA 2. Na tim mjestima obavlja prenošenje kiseonika i učestvuje u metaboličkim procesima. fibrozna ili vlaknasta hrskavica . Bijela krvna zrnca imaju značajnu ulogu u raznošenju hranjivih čestica.u osnovnoj masi ove hrskavice postoji mreža elastičnih vlakana koja izgleda žućkasto i neprozirna je. 3. zastupljena je u ušnoj školjci. HEMOLIMFA 3. KRV 5. Krvne ćelije su crvena krvna zrnca . Drugi oblik predstavljaju ćelije sa režnjevitim jedrom. grkljana itd. Eritrociti se kod embriona stvaraju u slezeni i jetri. U vezivno tkivo ubrajaju se i tjelesne tečnosti. LIMFA Hidrolimfa Ovo je tjelesna tečnost najnižih sistemtskih kategorija (sunđeri i dupljari). Ulazi u sastav skeleta hrskavičastih riba. rebara. ali i kod ptica. ali se brzo i obnavljaju. Za hidrolimfu je karakteristično da nema stalan sastav i ne postoje ustaljeni putevi cirkulacije. Hemolimfa Zastupljena je kod većine zglavkara ali i kod nekih mekušaca. Po sastavu je veoma slična okolnoj sredini (voda). tako da je njihov broj konstantan. eritrociti su eliptični i relativno većih dimenzija u odnosu na sisare kod kojih su okruglasti. Celomska tečnost Ova tečnost je prisutna u tjelesnim dupljama životinja. nosa. Ne sadrži krečne materije. Ova tečnost ulazi u organizam i raznosi se po cijelom tijelu sa sobom noseći kiseonik i rastvorene hranjive materije tako da ih cirkulacijom doprema do svih ćelija. 2. koja se dijele na dva tipa: leukociti i limfociti. Prvu grupu čine ćelije sa bubrežastim jedrom i bez granula u osnovnoj masi citoplazme. Usljed njihove velike aktivnosti oni se brzo troše (kratko žive). Ona je proizvod organizma i ima uglavnom stalan sastav. Formiraju se na sličan način kao eritrociti. Broj eritrocita u krvi je stalnog karaktera u normalnom stanju organizma.

γ globulini služe kao gradivna supstanca za antitijela krvi.U krvi su prisutne krvne počice – TROMBOCITI. ovo je najznačajnije o glatkom mišićnom tkivu. Debljina ovih vlakana zavisi od mnogih faktora. Oko ovih jedara nalazi se citoplazma u kojoj se nalaze ostale organele karakteristične za sve ćelije.prugastih mišićnih vlakna.prugaste mišićne ćelije. Svako pojedinačno vlakno sastoji se od tankih dijelova (miofilamenti). Bjelančevine u plazmi su ALBUMINI. glatko 3. U sastav krvi ulazi i krvna plazma koja je međućelijeska žućkasta tečnost i glavni organiski sastav u njoj su bjelančevine. U zavisnosti od veličine. jer se na njemu naizmjenično smjenjuju svijetle i tamne pruge. Ćelijski prizvodi su mišićna vlakna (miofibrili) koji imaju osnovnu karakteristiku da se grče i otpuštaju . Globulini su podjeljeni na α. On se prilikom koagulacije transformiše u želatinoznu masu na rani. ali su najznačajniji kondicija i starost jedinke. koji se javljaju samo kod kičmenjaka i to nisu ćelije već fragmentirani dijelovi koštane srži. holesterol. zajedno sa poprečno prugastim mišićnim vlaknima. Najzastupljenija bjelančevina u krvi je globulinski fibrinogen. broj ovih vlakana može biti različit (od nekoliko desetina do nekoliko stotina). Citoplazma unutar ovih ćelija je crvenkasta. i ova tkiva uglavnom grade unutrašnjost tijela životinja.prugasta mišićna vlakna se dugačka. izdužena i pri bazama zaobljena. SRČANO TKIVO 11 . α i β globulini prenose hormone. Sva mišićna tkiva vode porijeklo od mezoderma i mogu se podijeliti u tri kategorije : 1. poprečno . Poprečno . U toj citoplazmi ima i poprečno . Dužina i debljina ovih vlakana je različita. jer se u njoj nalazi bjelančevina koja se naziva mioglobin. a masne supstance vezane su za holesterole. MIŠIĆNO TKIVO Sva mišićna tkiva bez obzira kojoj vrsti pripadaju sastavaljnjna su od različitih tipova mišićnih ćelija koja predstavljaju osnovnu morfološku i fiziološku jedincu tkiva. GLOBULINI i FIBRINOGEN. i zavisi od rada poprečno prugastih mišića koji ih izgrađuju.prugaste ćelije može biti i veliki broj jedara koja su u najvećem broju raspoređena uz ćelijsku membranu. β i γ globuline. Mišićna vlakna koja obavljaju najveći rad. imaju najdeblja tkiva. Albumini služe kao gradivna osnova za bjelančevine u organizmu. srčano mišićno tkivo. Dakle. POPREČNO PRUGASTO MIŠIĆNO TKIVO Osnovnu jedinicu ovog tkiva čine poprečno . Mišićna vlakna u ćelijama (miociti) pružaju se paralelno sa uzdužnom osovinom ćelije. GLATKO MIŠIĆNO TKIVO Ova tkiva kao osnovnu jedinicu imaju ćeliju miocit. Unutar poprečno . Najveći miociti nalaze se u materici gravidnih krupnijih sisara. LIMFA To je takođe tjelesna tečnost koja je dosta slična krvi. Najčešće imaju pločast oblik a značajni su za proces koagulacije. U organizmu može da se nađe zajedno sa krvi samo u regionu najsitnijih sudova kapilara.hidrati uglavnom su vezani za ukupnu glikoznu masu.prugasti karakter. masne kiseline i fosfatide.prugasto 2. Svako pojedinačno mišićno vlakno ima poprečno .KONTRAKTILNOST. ali se od nje razlikuje po boji jer je mutna i ne sadrži eritrocite. Ugljeni . a ujedino i troše najveću energuju.

Drugi tip je reparativna regeneracija. REGENERACIJA Ovaj proces predstavlja uspostavljanje nedostajućih dijelova tijela. Pored ovih ćelija u nervnom tkivu se nalaze i neuroglijske ćelije koje nisu nosioci nervne provodljivosti. Svi regenerativni procesi mogu se posmatrati slično srastanju rana. jer mišićna vlakna u srcu obrazuju srčanu muskulaturu. ali ih i u obrnutom smjeru provode do mjesta reagovanja. 12 . Duži nastavci pri kraju se još i granaju. i sastavljeno je od jako diferenciranih ćelija koje imaju specifične produkte u njima. Upravo zbog toga nervno tkivo ima malu ili gotovo nikakvu moć obnavljanja.neurofibrili koji su osnov provodljivosti. i na račun tog blastema stvaraju se nedostajući dijelovi tijela. Ukoliko se nedostajući dijelovi tijela obnavljaju u jednom normalnom procesu. Ovo tkivo ima veliku radljivost (kontraktilnost). Glavne funkcije ovih ćelija se odnose na potpornu. jer se stalno grči i opruža zahvaljujući tzv. U citoplazmi neurita nalazi se Nislova supstanca koja je građena od ribonukleoproteina i ova supstanca se smatra osnovom pamćenja. što znači da se grči i opušta i kada mi ne mislimo na to. endo i mezoderm). ali bez obzira na to ove ćelije imaju kraće i duže citoplazmatske nastavke preko kojih najčešće prihvataju nadražaj. gdje se obnavljaju dijelovi tijela najćešće izgubljeni slućajnim oštećenjem. Osnovnu morfološku i fiziološku jedinicu čini neuron (neurocit). NERVNO TKIVO Ovo tkivo predstavlja jednu kategoriju životinjskih tkiva.EKTODERMA. čime se povećava moć prihvatanja nadražaja. koja je tanja i često u obliku mreže. Poseban oblik regeneracije jeste traumatološka regeneracija. Unutar neurona su nervna vlakna . Ova osobina naziva se nadražljivost ili IRITABILITET. zaštitnu i trofičku funkciju (preko njih se vrši ishrana neurocita). Primjer za ovakav tip regeneracije jeste obnavljanje noktiju. gdje se kod nekih životinja može obnoviti cijeli dio tijela (rep guštera ili krak morske zvijezde). organi i sistemi organa. Tok regeneracije potpuno je različit od toka embrionalnog razvića. a duži su neuriti (aksoni). bilo da su to izgubljeni ili oštećeni dijelovi. Iznad mjesta koje je oštećeno stvara se regeneracioni blastem. i od osnovnog poprečno-prugastog mišićnog tkiva se razlikuje. NADALNOM dijelu koji je pod uticajem nevoljnog dijela nervnog sistema.Srčano tkivo ima poprečno-prugasti karakter. Neurociti (neuroni) mogu biti različite veličine. a zatim iz tih slojeva nastaju tkiva. Neurociti primaju nadražaje iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma i te nadražaje provode do CNS-a. a osobina da se nadražaji prihvate i provode jeste provodljivost. gdje se prvo diferenciraju klicini listovi (ekto. to je fiziološka regeneracija. Kao i nervne ćelije i neuroglijske ćelije vode početno porijeklo od spoljašenjeg klicinog lista . Kraći i deblji su dendriti.

Npr.. mirisne žlijezde. krzno ili korijum. Tkiva koje prethode obrazovanju organa sastavljena su od skupa ćelija koje obavljaju sličnu ili istu u organizmu. za vanjski skelet je ljuska puža ili oklop rakova.to je sloj vezivnog tkiva koji predstavlja krzno (lat. a među njima se nalaze i pigmentne ćelije. -Kožni sistem -Skeletni sistem -Mišićni sistem -Endokrini sistem . 13 . prema epidermisu (spoljašnjosti) se nalazi papilarni sloj rastesitog veziva. nokti. 7. 2. a endoskelet je mezodermalnog porijekla. ali u tom vezivu ima elemenata masnog tkiva. 14. Kod životinja nižih sistematskih kategorija (neki beskičmenjaci) skelet se nalazi sa vanjske strane tijela i predstavlja vanjski ili egzo skelet. krljušti riba. čvrstinu i zaštitu organima. građen je od potpornog tkiva i to je potkožno dubinsko tkivo (lat. Kod kičmenjaka postoje skeletni elementi unutar organizma i to je unutrašnji ili endo skelet. 2. perje.. 12. a zatim ista ili slična tkiva obrazuju organe i sisteme organa koji zajedno čine jedinstvenu cjelinu . Ispod epidermisa se nalazi vezivni sloj. -središnji sloj . 10. a kod sisara. I ovaj sloj građen je od vezivne komponente.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem -Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka -Sistem organa za varenje -Sistem organa za disanje -Nervni sistem -Čulni organi –Nadražljivost (iritabilitet) -Cirkulatorni sistem -Polni organi -Ženski reprouktivni sistem -Muški reprouktivni sistem Kožni sistem Ovaj sistem čine tri sloja: -spoljašnji sloj . aktivne su još i mliječne žlijezde. ali je on mrežast ili retikularan i u ovom sloju nalazi se veliki broj krvnih ćelija. 8. dlake. ženki. U koži kičmenjaka mogu se javiti različiti kožni organi i obuhvataju 2 grupe kožnih organa: rožni i žlijezdani. subcutis). 1. 11. 5. 4. 9. 13. osim kod kopljaste ribice. prema potkožnom tkivu nalazi se takođe i vezivni sloj. Među karakteristične rožne organe kičmenjaka ubrajaju se npr. Skeletni sistem Osnovna osobina skeletnog sistema jeste da daje oblik. 3.OSNOVE ORGANOLOGIJE Organologija je nauka koja proučava organe i sisteme organa. znojne. epidermis).to je najdublji sloj kože prema unutrašnjosti organizma. lojne. Egzoskelet je ektodermalnog. Gornji sloj ili epidermis kod svih kičmenjaka. 6. Treći sloj kože je potkožno tkivo ili subkutis. i u njemu se izdvajaju dva sloja: 1.corium) -unutrašnji sloj .organizam. je višeslojan.sačinjen je od epitelne pokožice (lat. Među žlijezdanim organima karakteristične su suzne. ali je u embrionalnoj fazi razvoja jednoslojan. Ova dva tipa skeleta imaju različito embrionalno porijeklo. kandže.

Njen hormon . ali se generalno može reći da su to kosti ramenog i karličnog pojasa. između nervne cijevi i crijeva.kosti koje čine skelet udova obuhvataju veliki broj pojedinačnih kostiju. kao i mnogobrojne kosti u tim regionima 2. ali se sastoji od dva režnja. lobanja. Kosti koje pripadaju ovom skeletu povezuje glaveni i trupni region. koje luče hormone (kod kičmenjaka u krvi) i ti hormoni imaju specifičan uticaj na organizam.tiroksin je značajan za promet materije i energije . posebno kod riba . Kožni skelet – ovaj tip skeleta je razvijen kod nižih kičmenjaka. Mišićni sistem obuhvata mišiće glave. kao npr. ribe se mogu podijeliti u dvije velike potklase.Pisces. kao što su neki organi kod riba. a poprečno-prugasti mišići najčešće grade skeletni sistem mišića. U mišićima mogu da postoje tzv.sistem organa sa unutrašnjim lučenjem U sastav ovog sistema ulaze žlijezde sa unutrašnjim lučenjem. Ti organi uglavnom imaju poprečn-prugastu strukturu.ovaj skelet čine kičma. 4. a to su : 1. a to je HORDOIDNI skelet. On se javlja u ranim embrionalnim fazama razvića skeleta kičmenjaka. Mišićni sistem Ovaj sistem uglavnom čine dvije grupe mišića: -glatki -poprečno-prugasti Glatki mišići učestvuju u izgradnji najvećeg broja unutrašnjih organa. To se posebno odnosi na kornjače koje imaju zaštitne ploče u vidu oklopa. Obzirom na građu tog skeleta. ali su na neki način predodređeni za produkciju elektriciteta. Kožnu muskulaturu čine mnogobrojni mišići kože. kod gmizavaca je neparna i kod ptica je parna. mišiće urogenitalnih sistema. Visceralni skelet . kao i ribe koje se nazivaju koštanim ribama. a kod sisara je najčešće neparna. Kod mladih jedinki reguliše i rast. Među značajnim žlijezdama s unutrašnjim lučenjem ja štitna žlijezda (Glandula thyroidea). unutrašnji skelet može da bude hrskavičav ili koštan. Kao primjer postojanja elektriciteta u mišićima može se navesti električni som (Malopterus electricus) koji pripada nižim kičmenjacima. mišiće krvnih sudova. Štapićastog je oblika i leži u nivou uzdužne ose tijela. mišiće visceralnog dijela tijela. Kod razlličitog broja kičmenjaka. Skelet udova (ekstremiteta) . električni organi. Endokrini sistem . 14 .Razviću endoskeleta prethodi razviće jednostavnijeg oblika unutrašnjeg skeleta. crijevnog zida. Ova žlijezda javlja se kod svih kičmenjaka ali je kod riba relativno mala. kod vodozemca je parna. HRSKAVIČAVE ribe (Chondrichtyes) 2. Produkti lučenja žlijezda (hormoni) u krv dospijevaju bez posebnih odvodnih kanala. ali i kod nekih jedinki koje pripadaju gmizavcima. Osovinski skelet . To su ribe pastrmka. kod riba. KOŠTANE ribe (Osteichtyes) Među hrskaviče ribe spadaju mnogobrojne ajkule i morski psi. 3. šaran itd.metabolizam. U oba ova slučaja izdvajaju se kosti pokretnog i nepokretnog dijela. Skelet kičmenjaka čini više cjelina: 1.ovaj skelet obuhvata koštane elemente u nivou prednjeg dijela crijeva.

a poslije nastupanja polne zrelosti ona se reducira. a sami 15 . Ove žlijezde su građene od međububrežnog i nadbubrežnog dijela. i način disanja je prilagođen na kopneni način života. Prvi dio sistema za varenje gdje se odigrava samo djelimično varenje su usta. Bubreg tokom svog razvića prolazi kroz više razvojnih faza: 1. kod mladih jedinki je dobro razvijena. Kod suvozemnih kičmenjaka škržni prolazi se gube. Posebna diferenciranost odnosi se na crijevni dio. Kod sisara. Iza usta dolazi ždrijelo.ova žlijezda je parna kod riba. Sistem organa za varenje Najsloženiji i najviše diferenciran je sistem organa za varenje kod kičmenjaka. a kod sisara se nalazi u predijelu grudi. Ekskretorni sistem – organi za izlučivanje kičmenjaka Glavni ekskretorni organ kičmenjaka je bubreg. ispred srca. Njegova građa je najčešče oblika dva kanalića koji morfološki odgovaraju ekskretornim organima nižih kategorija. Hipofiza luči u krv više hormona. po čemu je i dobila ime. Iza želudca nastavljaju se pojedini dijelovi crijeva. kao i na normalno razviće uterusa i mliječnih žlijezda sisara. gdje se luči hormon folikulin. i osnovna karakteristika bubrega je da iz krvi izdvaja nepotrebne supstance i kao mokraću ih izbacuje iz organizma. Glavnina varenja obavlja se u prednjem dijelu tankog crijeva. Nadbubrežne žlijezde su parne tvorevine smještene u blizini bubrega. a drugi hormon uglavnom učestvuje u regulaciji krvnog pritiska i sazrijevanju jajne ćelije . i radi se o tzv. Pronefros predstavlja prvi razvojni stadijum. Javlja se u najranijim fazama embrionalnog života jedinke. a drugi dio je žlijezdani i porijeklom je čak iz usne duplje. Gornji dio je režanj epifize koja je prvobitno predstavljala neparno oko kičmenjaka i hormoni epifize utiču na rad polnih žlijezda.Grudna žlijezda (Thymus) . Crijevni sistem kod kičmenjaka (cijelom dužinom) je obložen endodermalnom sluzokožom. U želudcu se vrši razlaganje bjelančevinaste komponente pod uticajem ždrijelnog soka u kiseloj sredini. i kod razčičitih grupa kičmenjaka različito funkcioniše. Hormoni grudne žlijezde utiču na razvoj skeleta i polnih žlijezda. a utiče i na pretvaranje glikogena u jednostavnije oblike šećera iskoristivih za organizam. Pored toga on ubrzava rad srca. gdje se odigrava vanćelijski tip varenja ili ekstracelularno varenje.To su respiracijska ili disajna mjesta. Mezonefros. Ipak većina istraživača smatra da se glavnina probave dešava u srednjem crijevu. i u tom regionu smještene su žlijezde koje luče sekrete i pomažu u ukupnom razlaganju hrane. dok se njegova funkcija kod viših kičmenjaka gasi nakon embbrionalne faze života i mijenja ga definitivni bubreg . Tanko crijevo se nastavlja u debelo crijevo (završno crijevo). Prednji dio tankog crijeva predstavlja dvanestopalačno crijevo. Međububrežni dio luči hormon koji djeluje na povećanje otpornosti organizma. Posebno su značajne u jajnicima ženke. Mokraća pri izbacivanju van dolazi u jedan „depo“ koji je kod kičmenjaka najviših sistematskih kategorija mokraćna bešika. a iznad grudnice.metanefros. a to su nefridije. Jedinstvo polnog i ekskretornog sistema jedinki predstavlja urogenitalni sistem. 2.ovulaciji. U okviru ovog sistema nalazi se i gušterača preko koje se luče homoni koji učestvuju u metabolizmu ugljenih hidrata. Intersticijalne žlijezde se nalaze u gonadama. vodozemaca. U građi hipofize učestvuje jedan dio koji pripada ventralnom (donjem) zidu međumozga. srednji ili primarni bubreg. Kod riba i vodozemaca funkcioniše cijeli život. prednjem režnju bubrega. Kod nižih kičmenjaka u ždrijelu se javljaju škržne kese koje predstavljaju evaginacije ili uvrat prednjeg dijela crijeva. gmizavaca. Najznačajniji hormon je hormon rasta. Kod njih se iz ždrijela nastavlja jednjak i želudac. i on utiče na pojavu polne zrelosti jedinke. značajno reguluše otrovne materije u krvi. i ti prorezi otvaraju se prema spoljašnjoj sredini. Nadbubrežni dio luči adrenalin koji povećava krvni pritisak.

ribe (dvodihalice)) u disajnim procesima učestvuju i dodatni organi kao što je riblji mjehur. lučenje crijevnih sokova. a to su bronhiije koje se granaju u sitnije ogranke . a jedan njegov dio ili režanj učestvuje u disajnim procesima posebno kada su uslovi za život nepovoljni. odnosno razmjena gasovitih supstanci. odigrava se u završnim mjehurastim tvorevinama koje se zovu alveole.Respiratorni procesi se dešavaju u naborima. Najprostije građena pluća su kod vodozemaca i gmizavaca i kod njih je unutrašnja strana pluća naborana. a provodni putevi između tih nervnih centara (receptora i efektora) predstavaljaju PNS (periferni nervni sistem). Sistem organa za disanje S obzirom u kojoj životnoj sredini žive. Bez obzira o kojem tipu nervnog sistema je riječ. Kičmenjaci imaju cijevast nervni sistem sastavljen od mozga i kičmene moždine. tj. Pravac kretanja primljenih nadražaja uvijek je isti i u jednom smjeru je. Siva masa se nalazi na periferiji velikog i malog mozga. a konačni disajni proces. Pored toga čine ga i ganglije koje predstavljaju skupove nervnih ćelija. prevođenje do nervnog centra i od nervnog centra do mjesta koje reaguje. CNS čini prednji mozak (Prosencephalon). CNS obuhvata mozak (Encephalon) i kičmenu moždinu (Medulla spinalis). a nervna vlakna ga prenose do EFEKTORA ili MOTORNIH NEURONA. Primljeni nadražaj se prenosi do mjesta reagovanja. a put kretanja je primanje nadražaja. Srednji dio mozga ne trpi značajnije promjene dok se zadnji mozak (Rombencephalon) diferencira u moždani most (pons). koja se sastoje od glavnih disajnih puteva. pražnjenje crijeva. 16 . Završni dio slijepog crijeva je analni otvor životinja. krvni pritisak. Nadražaj se primi preko čulnih organa i to preko njihovih receptornih dijelova. odnosno do mjesta reagovanja na nadražaj. Nervni sistem Nervni sistem predstavlja posebnu cjelinu organizma. U odnosu na to kojoj sistemtskoj kategoriji pripadaju. Bijela masa potiče od marginalnog dijela nervne cijevi i nalazi se u središtu velikog i malog mozga.visceralne funkcije. održavanje tjelesne temperature i još mnoge druge funkcije u organizmu. Zajednički naziv za sva mjesta koja reaguju su EFEKTORI. kičmenjaci imaju dva osnovna tipa respiratornih organa. Kod nekih nižih kičmenjaka (Pisces . PNS u kontaktu je sa CNS-om i čine ga kranijalni i spinalni nervi. gastrointestinalni trakt. a na kopnu pluća. Kod ptica u plućima postoje vazdušne kese u kojima uvijek cirkuliše svježi vazduh. Kod kopnenih kičmenjaka razvili su se razni oblici pluća. u moždanim jedrima i u središtu kičmene moždine. Oni primaju nadražaj senzitivnih neurona i prenose ga na motorne.bronhiole. mali mozak (cerebellum) i produženu moždinu (medulla oblongata). Od prednjeg mozga se razvija veliki mozak (Telencephalon) i međumozak (Diencephalon). a u sredini se nalazi plućno tkivo. pojedini vodeni organizmi imaju različito građene škrge. U sastav ovog sistema ulaze posebno građene nervne ćelije koje imaju izdužene neurite.početak ovog dijela crijeva diferenciran je u slijepo crijevo. RECEPTORNIM ili SENZITIVNIM neuronima označavaju se nervne ćelije koje primaju nadražaj. zadnji mozak (Rombencephalon) i kičmena moždina (Medulla spinalis). Na leđnoj strani tijela takođe postoje centri koje leže dublje u unutrašnjosti. On je povezan sa prednjim crijevom. Najznačajnije autonomni ili vegetativni NS koji kontroliše visceralni dio tijela . njega izgrađuju siva i bijela masa. Posrednik između receptora i efektora je nervni sistem.CNS i PNS. Kod kopnenih kičmenjaka viših kategorija javljaju se vrlo složena pluća. Ti snopovi predstavljaju specijalizovane nerve. koja služi za primanje nadražaja iz spoljašnje sredine ili iz unutrašnjosti organizma. a u kičmenoj moždini nalazi se periferno od središnjeg dijela koji izgrađuje siva nervna masa. Nervni sistem se dijeli u dvije komponente . i ti neuriti su vrlo često građeni u snopovima. ASOCIJATIVNI neuroni su nervne ćelije koje se nalaze u nervnim centrima. U vodi funkcionišu škrge. znojenje.

položaja tijela u prostoru itd. -opšta čula . ali se kapilarna mreža može naći i između dvije ili više arterija ili vena. Posebno je specijalno prenošenje svijetlosnih draži. a brzina prenošenja nadražaja zavisi od njegove jačine i intenziteta. bočnim organima kod riba itd. S obzirom na draž koja draži ove čulne organe. Najčešće se protozoa kreće u pravcu svijetlosti.čulo ravnoteže. Mali krvotok obuhvta cirkulaciju od srca ka plućima i to je pulmonalni dio dok veliki krvotok obuhvata cirkulaciju u ostale dijelove organizma. Prenošnje draži kod jednoćelijskih životinja vrši se u svim pravcima istim intenzitetom. taktilna čula i sva druga čula koja reaguju na mehaničke draži. postoji nekoliko tipova čula kičmenjaka: 1. Opšta čula obuhvataju ona čula koja primaju opšte nadražaje iz spoljašnje sredine ili unutrašnjosti organizma. ali može da teče i u suprotnom smjeru. međutim. temperature. sluha. već ih predaje ograncima dendrita (prve nervne ćelije. a venski portalni sistem prisutan je u jetri. Ovim čulima pripadaju čulo mirisa. ORJENTACIONA REAKCIJA – u ovom slučaju životinje reaguju tako što se kreću u pravcu odakle draž dolazi. prema srcu (redukovana krv). ravnoteže itd. U KVS kao cirkulatorna tečnost se javlja krv koja teče od srca prema unutrašnjosti organizma (oksidovana krv). PRIMARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje primaju nadražaj preko posebnih vlakana i preko drugog pravlakna prevode primljeni nadražaj do nervne ćelije. Cirkulatorni sistem Ovaj sistem se može podijeliti na kardiovaskularni sistem (KVS) i limfi (LVS). MEHANIČKA ČULA . HEMIJSKA ČULA . KVS se može podijeliti na mali i veliki krvotok. Kod kičmenjaka čulne ćelije su grupisane u čulne organe. dodira. -specijalna čula . ova čulna ćelija primljeni nadražaj ne odvodi kao što čini primarna čulna ćelija. Kod protozoa (bez obzira o kojoj se draži radi).čulo osjećaja bola. pritiska.čula mirisa (nos) i ukus (jezik) 3. 2. vene). Ovaj tip ćelija nalazi se u organima ukusa.oko 2. 1. Ovaj tip ćelija nalazi se u organima mirisa i vida. Najsitniji krvni sudovi nalaze se na prelazu između arterija i vena i na tim mjestima grade kapilarnu mrežu. SVIJETLOSNO ČULO . vida. LVS čine limfni kapilri i veći limfni sudovi. čulo sluha. U sastav čulnih organa ulaze različiti tipovi čulnih ćelija: 1. donje). moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih funkcija. Portalni sistem između arterija je prisutan u bubregu. 17 . KVS čine srce i krvni sudovi (kapilari. organi bočne linije kod riba. SEKUNDARNE ČULNE ĆELIJE – to su ćelije koje su građene od epitelijalne ćelije koja se modifikovala u čulnu ćeliju.podrazumijevaju grupisane receptore koje su najčešće smješteni u regionu glave. REAKCIJA ŠOKA – ova reakcija bazira se na sposobnost životinje da razlikuje draži različitog intenzieta 2.Čulni organi Su visoko specijaliovani i uvijek su u vezi sa nervnim sistemom. i to je portalni sistem krvotoka. arterije. ukusa. Npr. tj. Nadražljivost (iritabilitet) Kod najjednostavnijih životinja (protozoa) uglavnom cijelo protoplazmtičko tijelo reaguje na nadražaje a kod višećelijskih životinja najčešće postoje dvije grupe čulnih ćelija koje čine određeno čulo sposobno da reaguje na specijalne nadražaje. Čulni organi kičmenjaka – postoje dvije grupe čula. sluha. kretanje paramecijuma u električnom polju vrši se od kuda dolazi draž. a to su opšta i specijalna čula.

U procesu gametogeneze. koje u procesu fagocitoze zahvataju strana tijela koja su dospjela u organizam. Kora jajnika sadrži mnogobrojne ishodišne ćelije (oogonije) koje se kasnije dijele i od njih nastaje dublji sloj jajnika (srž) i izuzetno je bogat krvnim sudovima. Dio tijela materice tokom reproduktivne faze života podložan je djelovanju hormona (28 dana). Supstance koje povezuju ćelije imunog sistema se CITOKININI i ta povezanost je naročito izražena među limfocitima.centralni dio ovog sistema i sastoji se od : tijela. Kod sisara jajovod na završetku obrazuje proširenje koje se naziva materica (uterus). polna žlijezda predstavlja jajnik. a polni sistem i ekskretorni organi čine jedinstveni urogenitalni sistem. nastaju jajne ćelije. U sistemu krvotoka postoji imuni sistem pomoću kojeg je omogućena djelimična. Kod mužjaka je to prostata. Druga uloga jajnika jeste endokrina funkcija koja se zasniva na sintezi ženskih hormona. te se u crijevni sistem završava analnim otvorom. ili kompletna odbrana organizma od uticaj štetnih agenasa. Jajnik je građen od spoljašnjeg dijela. koje ritmičkim kontrakcijama potiskuje oksidovanu krv. Kod mnogih. a prema unutrašnjosti se nalaze kora i srž janika. Kod ženki. Spermalna tečnost se preko posebnih vrpci odnosi u VOLFOV kanal. i na njemu se razlikuju kora i srž. spoljašni polni organi ženki Jajnici se nalaze u karličnoj duplji i od njihovog spoljašnjeg sloja vrši se izdvajanje ishodišnih ćelija (oogonije) koje se u procesu oogeneze transformišu u zrele jajne ćelije. U vezi sa izvodnim kanalima stoje i druge žlijezde. Muške polne žlijezde (sjemenici/testisi) su parne tvorevine koje su slične kao i jajnici. Osnovnu karakteristiku imunog sistema čine ćelije – limfociti. ali je ona slabija. Kod sisara kloaka se još u embrionalnoj fazi života podijeli. U ovome sistemu postoji i supstanca koja se naziva žuto tijelo koja predstavlja žlijezdu privremenog djelovanja i javlja se svakih mjesec dana tokom reproduktivne faze života.Osnovni pulsirajući organ cirkulacije je srce . koja luči bjelančevinasti sekret i taj sekret se sjedinjuje sa produkovanim spermatozoidima i obrazuje jedinstvenu spermanu tečnost. a to su ESTROGEN i PROGESTERON. Treći dio reproduktivnog sistema ženki je usmina ili vagina i to je ženski spoljašnji organ preko koga se 18 . Polne žlijezde u principu počinju funkcionisati znatno kasnije nakon rođenja i doba polne zrelosti je različita kod pojedinih životinja. vratnog dijela (grlića) i suženja materice. Od jajnika do materice postoje tvorevine koje se nazivaju jajovodi i preko kojih se vrši distribucija jajnih ćelija. gdje takođe postoji veza. odakle se izbacuje u vanjsku sredinu i na taj način ostvaruje se jača veza sa bubregom nego što je to slučaj kod ženki. a u pauzama kontrakcija ne postoji nikakav zastoj krvotoka već se ona mišićnim kontrakcijama u kontraktilnim centrima sudovnog sistema potiskuje dalje. parne gonade . približno nižih kičmenjaka (vodozemci) izvodni kanali polnih ekskretornih organa izlijevaju se u dio crijeva i to u tvorevinu koja se naziva kloaka.jajnici 2. materica i usmine) 3. dok u muškom poli u procesu spermatogeneze nastaju spermatozoidi. Polni organi U polnim organima mužjaka i ženki kičmenjka nastaju polne ćelije ili gameti. i to u ženskom polu oogeneze. U ženskom polu jajnu ćeliju preko jajovoda odvode u sredinu gdje se ostvaruje kontakt sa spermatozoidima.COR. Materica . Ženski reproduktivni sistem Ovaj sistem sastoji se od tri kompomente: 1. U sintezi ovih hormona djelimično učestvuje i hipofiza. Osnovna funkcija mu je intenzivna produkcija progesterona i uticaj na definitivnu zrelost jajnih ćelija. genitalni trakt (jajovodi. U jajniku se nalazi supstanca koja se naziva hilus i to je dio koji ima funkciju u ostvarenju kontakta krvnih sudova i nerva. Nakon toga perioda nastupa menstrualni ciklus koji obuhvata niz promjena na materici i te promjena uglavnom su vezane za uticaje hormona i dešavaju se otprilike svakih mjesec dana.

Neke od tih životinja su parazitski oblici i uzimaju gotovu organsku hranu od domaćina. a posebno kod kičmenjaka.parne gonade 2. karnivore. Aktivnošću prostate (mišićnom aktivnošnoću) doprinosi se istiskivanju sekreta prilikom ejakulacije. Nakon što je hrana unijeta u organizam započinje njeno varenje gdje dolazi do razlaganja i iskorištavanja hranjivih čestica. Ovo razlaganje se dešava pod uticajem sokova pljuvačnih žlijezda.Scrotum. U tom kanalu spermatozoidi se čuvaju i tu provode vrijeme do ejakulacije. Načini uzimanja te hrane su različiti. Fermenti razlažu hranjivu masu a nerazloženi dijelovi se izbacuju van. spoljni kopulacioni organ Prvobitno testisi nastaju u trbušnoj . Kod višećelijskih životinja. Već u ustima kičmenjaka se dešava djelimično varenje hrane i to samo ugljenohidratne komponente. U reproduktivnom sistemu mužjaka značajne su i pomoćne žlijezde. OSNOVNE FUNKCIJE U ORGANIZMU 1. Prostata je smještena u maloj karlici i svojim baznim dijelom podupire dno mokraćne bešike. ali i bjelančevinaste. Od testisa polaze odvodni kanalići. Kod različitih životinja ti fermenti su različiti i specifični. pomoćne žlijezde 4. Sjemene kesice su parne tvorevine. ISHRANA – kod jednoćelijskih životinja varenje hrane se obavlja unutar jedne ćelije i to je intracelularni tip varenja ili unutarćelijsko varenje. Kod unošenja hrane u digestivni sistem kičmenjaka dešava se razlaganje koje može biti djelimično ili potpuno u pojedinim dijelovima ovog sistema.ostvaruje veza sa unutrašnjim genitalnom sistemom ženki. dok vršnim dijelom dopire do gornje površine urogenitalne membrane. a masne supstance fermenti iz grupe lipaza. Hrana se preko jednjaka i ždrijela doprema u želudac gdje se u kiseloj sredini nastavlja proces razlaganja. Ekskrecija ili lučenje žlijezda obuhvata više faza od kojih su značajnije faze primanje sokova i sirovina za sintezu. omnivore). Životinje uzimaju razne tipove hrane (herbivore. Bjelančevinaste komponente se počinju razlagati pod uticajem fermenata iz grupe proteinaza i razlaganje se vrši do nivoa peptidnih lanaca. masa hrane se unosi preko usnog otvora u probavni sistem i to je vanćelijski ili ekstracelularni tip varenja. u koje se ubrajaju sjemene kesice. Ugljene hidrate razlažu fermenti iz grupe karbohidraza. Dalje se razlažu ugljeno-hidratne komponenete. sistem izvodnih kanalića 3. prostata i bulbouretralne žlijezde. u jednom kontinuiranom procesu prima definitivne spermatozoide iz testisa.abdominalnoj duplji. Te životinje mogu da budu ektoparaziti i nalaze se na spoljašnjosti tijela domaćina ili su to endoparaziti koji žive u unutrašnjosti tijela. naslonjene na zadnji zid mokraćne bešike. a kasnije u toku života spuštaju se niže u tvorevine koje se nazivaju mošnice . a zatim stvaranje sekreta sa fermentima i na kraju sama faza izlučivanja sekreta. Među njima je i kanalić koji stalno. testisi . Muški reprouktivni sistem Ovaj sistem čine četiri komponenete: 1. koji u tom trenutku imaju oplodnu moć. Fermenti se nalaze u tečnoj masi a jedno od značajnih lučenja sokova zajedno sa fermentima dešava se iz crijevnih žlijezda. Osnovna funkcija testisa jeste da se iz epitela ovih tvorevina izdvajaju ishodišne ćelije koje u procesu spermatogeneze rastu i umnožavaju se i na kraju iz njih formiraju se spermatozoidi. Ovo razlaganje dešava se pod uticajem enzima i fermenata koji utiču na promjenu osnovnog sastava. Prema tome predstavlja kopulatorni organa ali i važan dio porođajnih puteva. Spoljašnji genitalni organ mužjaka je penis i preko njega se ostvaruje kontakt sa ženskim reproduktivnim sistemom. Jedan od značajnijih kanala je i sjemevod koji omogućuje pražnjenje i evakuaciju spermatozoida. Bulbouretralne žlijezde u toku seksualnog odnosa produkuju sekret i taj sekret utiče na lakšu kopulaciju spoljašnjih genitalnih organa ženki i mužjaka. 19 .

Kod kopnenih puževa škrge su “zakržljale”. odnosno razlike u pritiscima izmedu spoljašnje sredine i unutrašnjosti organizma veže kiseonik iz vode. kao i sve ostale funkcije obavlja jedna ćelija. Kod nekih životinja prenošenje čestica obavljaju i pokretne ili ameboidne ćelije. Disanje je funkcija organizma koja podrazumijeva razmjenu gasova između organizma i spoljašnje sredine ili unutar organizima. čime se još više povećava respiratorna površina. ali ih imaju paukolike životinje. Kod gmizavaca (REPTILIA) pluća su nešto složenije građe. ugljeni-hidrati i masti dospijevaju u jetru i nakupljaju se u limfnim sudovima. U zidovima alveola je kapilarna mreža. Kod kopnenih kičmenjaka. U odnosu na mjesto gdje se disajni ili respiracijski procesi odvijaju. To je proces koji obezbjeđuje organizmu neophodni kiseonik. koji predstavljaju cjevaste tvorevine. a rjeđe su cjevasta. ali su još više izdijeljena. kao dopunski respiratorni organ funkcioniše koža.Razlaganje se nastavlja u crijevnom sistemu i na tim mjestima postoji uticaj crijevnih žlijezda i njihovih sekreta. U probavnom traktu nekih životinja a posebno kod preživara. Riba zatvori usnu duplju i škržni poklopac. Škrge predstavljaju respiratorni organ. Mehaničko funkcionisanje škrga može se sagledati na primjeru obavljanja respiracijskih procesa kod riba. koji žive u vodi respiratorni organi su škrge različite složenosti i građe. Kod vodozemaca (AMPHIBIA) pluća imaju glatke zidove ili su ta pluća izdijeljena naborima koji formiraju plućne komore. Kod kičmenjaka to su ili škrge. Transport hranjivih čestica u organizmima različitih životinja je različit. Spoljašnje disanje se obavlja izmedju organizma i spoljašnje sredine. Unutrašnjost pluća je razgranata ili naborana. Kod raznih životinjskih kategorija to su različite. listasta pluća. a posebno masna supstanca i ti limfni sudovi ulijevaju se u venozni sistem cirkulacije. uz odavanje štetnih i nepotrebnih gasovitih supstanci. Najjednostavniji način transporta susreće se kod dupljara gdje je prenošenje hrane neposredno od ćelije do ćelije (preko klicnih listova). a kao respiratorna mjesta funkcioniše tjelesna duplja. alveolama. razlikuje se spoljašnje i unutrašnje disanje. koji preko kapilarnog sistema. Kod kičmenjaka prenos čestica hrane se obavlja preko cirkulatornog sistema. Maksimum razvijenosti pluća je kod ptica (AVES) i kod sisara (Mammalia). Ovakav primjer raznošenja čestica po tijelu sunđera gdje se čestice na jednom mjestu vežu zatim se raznose po organizmu i na određenim mjestima se otpuštaju. Kod ptica. uz pomoć difuzionog pritiska. Svježi kiseonik u tim «kesama» i u sistemu pluća stalno cirkuliše tako da ptice i kad lete obavljaju respiratorne procese. pluća stoje u vezi sa vazdušnim kesama. a kontrakcije i pokretanje krvi obavljaju se zahvaljujući mišićnoj akciji srca. specifične tvorevine. a usta ostaju napunjena vodom. Transport čestica može da se vrši i preko intracelularnih prostora i šupljina u tkivu. Traheje ili dušnjačke cijevi. a sa druge strane sa spoljašnjom sredinom. čime se ukupna respiratorna površina povećava. koje kao respiratorni organi funkcionišu u vodenoj sredini. a istovremeno se vezuje potrebni kiseonik iz vode. dušnjačkih stabala omogućuju dotok svježeg vazduha. U prednjem dijelu zadnjeg crijeva vrši se resorpcija razloženih hranjivih čestica. Posebnim sistemom arterija. odnosno spoljašnjeg sloja tijela. koja su uglavnom kesastog oblika. ili su to pluća. na određenim mjestima. Generalno se može reći da životinje koje uzimaju biljnu hranu imaju duži probavni trakt. iz krvi se otpušta C02. preko tzv. koja respiracijske procese obavljaju u vazdušnoj sredini. Vazdušni putevi bronhia i bronhiola jako su razgranati. To je najčešće difuzni transport u čijem osnovu su osmoregulativni procesi ćelije. Razmjena gasova obavlja se na respiracijskim mjestima u organizmu. kod većine jedinki postoje klasična pluća. 20 . prije svega CO2. Površina alveola je jako velika i u odnosu na površinu pluća mnogo veća. To je oblik jednostavnije građenih pluća. U usnoj duplji se stvori negativni pritisak. Kod Protozoa funkcija disanja. Bjelančevine. To su tzv. Razlaganju hrane pomaže i žuč. koje su sa jedne strane u vezi sa organizmom. do pluća se prenosi oksidovana krv i raznosi po organizmu. a bronhiole se završavaju slijepo. čime je i ukupna respiracijska površina povećana. prisutne su bakterije koje nisu štetne ali pomažu proces razlaganja hrane. Kod kopnenih organizama respiratorni organi su pluća. Traheje su ustvari invaginisane cijevi kože. Kod mnogih kičmenjaka. Mnogi insekti koji žive u vazdušnoj sredini respiracijske procese obavljaju trahejama ili dušnjačkim cijevima. Kod beskičmenjaka. gdje se vrše respiracijski procesi. Kod beskičmenjaka pluća su rijetka. koje predstavljaju rezervoare svježeg vazduha. preko posebnih respiratornih dijelova. Preko kapilarnog sistema u škrgama. a unutrašnje disanje se obavlja izmedu krvi i tjelesnih tečnosti u organizmu.

Kod ameboidnog kretanja struji čitava masa plazmatičnog tijela i to u određenom pravcu. Udarac naprijed (savijanje) vrši se brzo i pri tome je treplja kruta. Muške polne ćelije. Npr. Nakon toga razložena masa dospjeva do glavnog ekskretornog organa bodljokožaca. koji su kod životinja različitih sistematskih kategorija specifično građeni. u jednom kontinuiranom procesu u osnovu koga postoje osmoregulativni procesi. po tipu kretanja pomoću bičastih tvorevina. Postoje tri osnovna oblika kretanja životinja. U nekim slučajevima (npr. Iz tog razloga. pokreti u obliku veslanja. Ukoliko se radi o pokretanju treplje kao kod veslanja dešava se savijanje treplji u jednoj ravni. Kod Protozoa ekskrecija se obavlja preko kontraktilne vakuole. Ekskretorni organi. Masa ekskreta može i da se čuva u tijelu. pomoću “lažnih nožica” . Kod nekih životinja postoje specifični slučajevi da masa sekreta migrira (kreće se) prema nekoj slobodnoj površini u tijelu. a to su nefridije. kao i brzina njihovog rada i kod većine životinja ovo je proces koji ne stoji direktno pod uticajem centralnog nervnog sistema. Ovakvo kretanje prisutno je kod najvećeg broja trepljastih jednoćelijskih životinja (INFUSORIA CILIATA). Plazmatično kretanje. Treći tip kretanja je mišićno kretanje. a poprečno- 21 . rotiranja ili klaćenja trepljaste tvorevine. Izduženo plazmatično tijelo mišićnih ćelija sadrži mišićna vlakna. miofibrile. kao npr. a mogu mijenjati oblik ili kod nekih drugih Protozoa one mogu biti i izdužene i tanke čak i končaste. prilikom aktivnog kretanja u tečnoj sredini imaju sličan način pokretanja. zajedno sa ekskretima dospijevaju van kompleksa osnovnog tkiva gdje je vršena ekskrecija. bazna uloga ekskrecije vrši se preko ekskretornih ćelija. Udarac nazad (ispružanje) teče sporije i treplja je labava i tako daje najmanji otpor vodi. U unutrašnjosti ispružene mase (aksopodije) prisutna je končasta struktura i to je osovinski končić od osnovne mase protoplazme. u suštini je strujanje tečne mase u proizvoljnom. Glatki mišići imaju sporije. zajedno sa raspadnutim ekskretornim ćelijama dospijevaju u tjelesnu duplju gdje se još više masa raspada pod uticajem fermentnog sistema u tom regionu tijela. Pri izduživanju pseudopodije može se pojaviti tvorevina na vrhu pseudopodije. Izgledaju kao kap tečnosti. Ovakav tip kretanja može se uporediti sa načinom veslanja. a rjeđe o nekoliko. koja se naziva “kapica” ili “glavica” pseudopodije. pigmentni sastojci kod crva. prilikom disanja kao štetna supstanca javlja se ugljen dioksid (C02) ili ugljena kiselina. kretanje pomoću treplji ili bičeva i mišićno kretanje. neodređenom pravcu i ne karakteriše ga postojanje čvrstih struktura. Slična aktivnost trepljama omogućuje i kretanje sadržaja u dupljama višećelijskih životinja. ekskreti dospijevaju van. Osnovna. To je. Time aksopodije postižu čvrstinu. u obliku konglomerata talože u tim ekskretornim ćelijama. ali ne radi se o trajnim strukturama. Nepotrebne i štetne supstance. Ponekad protoplazma koja struji može postići takav oblik da površinski sloj. kao npr. najčešće poslije prskanja zida ekskretorne ćelije.bodljokožaca) ove raspadnute ćelije. u suštini skraćivanje mišićnih tvorevina. kod ameba koje se kreću to izgleda kao da amebe koračaju.Ekskrecija predstavlja fiziološki proces izlučivanja produkata metabolizma ili nekih drugih supstanci. u uzdužnom pravcu. Ekskreti se. kod Echinodermata . Razlikuje se ameboidno kretanje i kretanje pomoću aksopodija. Pseudopodije mogu biti kratke i zdepaste. koje su prilikom razmjene materije i energije postali nekorisni ili štetni za organizam. preko kojih se razložena masa izbacuje van organizma. Kretanje aksopodijama susreće se kod jednoćelijskih životinja koje pripadaju klasi Sarcodina. Prilikom kretanja bičevima ili flagelama mogu se vršiti najrazličitiji pokreti.pseudopodija. Plazmatično kretanje. koje omogućuju skraćivanje i izduživanje kompletnog mišića. U osnovi ovih fizioloških procesa leže procesi prelaska štetnih i nepotrebnih supstanci iz krvi u mokraću. Drugi način kretanja životinja je pomoću bičeva ili flagela.. Ekskreti. već su to prolazni stadijumi protoplazme gdje se tečna masa zaustavlja. potklasi Radiolaria. Glavni ekskretorni organi kičmenjaka su bubrezi. Najčešće se radi o jednoj pseudopodiji. Prema strukturi miofibrila moguće je razlikovati dva osnovna tipa mišića. Kod Metazoa (višećelijskih životinja) proces ekskrecije je različit. Kad se plazma uvuče u osnovnu masu površina pseudopodije se nabora i pseudopodija se rastvori. U trenutku kad se pseudopodija uvuče u osnovnu masu protoplazme iz nje naviru nove pseudopodije i prijanjaju za podlogu. koja navire ili nadolazi iz osnovne mase protoplazmatičnog tijela. u dodiru sa vodom očvrsne i dobije oblik. koja sadrži te supstance. koja se putem ekskretornih procesa moraju eliminisati van organizma. to su poprečno-prugasti i glatki mišići. Građa trepalja i bičeva je različita. Npr. preko bubrega se izbacuju u vanjsku sredinu putem mokraće. kod životinja određenih sistematskih kategorija su specifični. Kretanje. a nakon toga. to se dešava sa ekskretima u tijelu ili u bubrežnim kanalićima.

uglavnom utrobni mišići. Brzina prenošenja nadražaja zavisi od intenziteta. Kod višećelijskih životinja postoje specijalizovane nervne ćelije za prihvatanje draži. Veće sistematska kategorija koja objedinjuje prethodne jeste familija (famillia). Ti uticaji se nazivaju draži i u suštini predstavljaju fiziološke procese. Nakon toga nervni centar reaguje i u obratnom smjeru. Dejstva draži su poremećaji stacioniranog ili ustaljenog životnog stanja jedinki. odnosno promjene stanja energetske i materijalne razmjene u stanju mirovanja. Osnovna sistematska kategorija je vrsta (species). koji nadraženom mjestu u organizmu donose ili oduzimaju jedan vid energije. Ako draž po intenzitetu ostaje ispod praga nadražljivosti. Pisanje latinskih naziva predstavlja isti princip koji se primjenjuje svuda u svijetu. Primarne čulne ćelije. Na mjestu nadražaja primaju se draži. sekundarne i čulno-nervne ćelije. čulo ravnoteže i čulo sluha) KLASIFIKACIJA ŽIVOTINJA Osnovna podjela životinja izvršena je na osnovu njihovih spoljašnjih karakterisitika. Tek ovako komleksan pristup omogućuje jasan biosistematski pregled životinjskog carstva. ona najčešće ostaje ispod nivoa štetnog dejstva. anatomskih ekoloških evolutivnih i ostalih sličnosti i razlika među jedinkama. Na osnovu toga razlikuje se unutrašnje i spoljašnje draži. ali se i njegov intenzitet modifikuje. koja izaziva kretanje jednoćelijskog organizma u smjeru odakle dolazi nadražaj. Organi koji reaguju na nadražaj. Ovakav pristup u pisanju i označavanju vrsta uveo je švedski prirodnjak Karl Line 1835 godine. Kod kičmenjaka čula se mogu grupisati prema obliku energije koja ih draži i to u 4 grupe: 1. ili grupisani u čulnim organima. Čulno-nervne ćelije do mjesta nadražaja kontaktiraju preko receptornog nastavka (receptorno vlakno).prugasti mišići brže kontrakcije. najčešće su mišići i žlijezde u organizmu. na kraju nose nervno efektorno vlakno koje služi za sprovođenje nadražaja. fizioloških biohemijskih. putem nervnog sistema šalje draž do mjesta u organizmu koje reaguje. Morfološki. Noviji biosistematski pristup podrazumijeva kombinaciju klasičnih i novijih metoda rada. a u ovim promjenama osnovnog stanja protoplazme troši se kiseonik. Promjene koje se tada uočavaju odnose se na promjene osnovnog pravca kretanja jedinke i na promjene koje se manifestuju lučenjem specifičnih materija. čulnim kvržicama ili čulnom epitelu. Svaka vrst se piše sa dvije latinske riječi od kojih prva riječ znači pripadnost vrste rodu (višoj kategoriji) a druga riječ pobliže opisuje vrstu. Prva promjena ispoljava se na protoplazmi ćelije. klasa (classis). mogu se razlikovati tri tipa čulnih ćelija. Reakcija šoka. Čulo vida 4. To su čulne ćelije ili receptorne ćelije nervnog sistema. To je osobina organizama. Temperaturna čula 3. Kod Protozoa moguće je razlikovati dva tipa lokomotornih reakcija. Ukoliko su osnovne vrste izolovane i nalaze se na razdvojenim lokalitetima onda se radi o podvrstama (subspecies). Da bi jedna draž izazvala reakciju organizma ili ga iritirala mora da ima intenzitet koji mora dostići prag nadražljivosti. glatki mišići su mišići unutrašnjosti tijela. rotaciono čulo. Novije metode podrazumijevaju analizu citogenetičkih. Nervnim sistemom se nadražaj prenosi. Primljeni nadražaj se prenosi u raznim pravcima. pored ovih osnovnih sistematskih kategorija postoje i tzv. Iza dvije latinske riječi stoji početno slovo autora koji je opisao tu vrstu a često se navodi i godina kada je to učinjeno. Primarne. koje izazivaju iritabilitet. Poprečno-prugasti mišići su brojniji i uglavnom izgrađuju skeletni mišićni sistem. koja se bazira na sposobnosti da se razlikuju draži različitog intenziteta i orijentaciona reakcija. a zahvaljući provodljivosti nervnog tkiva one se prenose do centralnog nervnog sistema. a zatim slijedi red (ordo). 22 . i na kraju kao najveća kategorija koja objedinjuje sve skupa jeste organizacioni tip. IRITABILITET ili nadražljivost. Primanje draži kod jednoćelijskih životinja odigrava se na kompletnom protoplazmatičnom tijelu ćelije. Sekundarne čulne ćelije su bez nastavaka i primljeni nadražaj prenose ograncima nerava koji ih okružuju. ali istim intenzitetom. Mehanička čula (čulo dodira. da na uticaje iz spoljašnje sredine ili na uticaje iz samog organizma reaguje. Ovakav način podijele predstvalja primjenu klasičnih metoda klsifikacije. Hemijska čula (čulo mirisa i okusa) 2. Čulne ćelije i slobodni nervni nastavci mogu se javljati pojedinačno. Kod kičmenjaka. Iste vrste i podvrste svrstavaju se u veću sistematsku kategoriju rod (genus). čulo strujanja.

ili podorganizacioni tip životinja. Ova grupa životinja u toku embrionalnog razvića ima embrionalne ovojnice a to su amnion. mammalia (sisari). Mastigophora .bičari 3. U ovu kategoriju ubraja se veliki broj beskičmenjaka ali i vrlo složeni kičmenjaci uključujući i ljudsku populaciju. Pored podijele na osnovu karaktersitika životinje su podjeljene i prema složenosti građe tijela. Spoljašni sloj protoplasta se naziva ektoplazma i on je gušći i čvršći u odnosu na unutrašnji sloj koji se naziva endoplazma i koji je rijeđi. Ovaj proces se naziva tikotropija i on je ireverzibilan. Konkretno kod morskih zvjezda radi se o petozračnoj radijalnoj simetriji. Bilateralno simetreične životinje imaju identičnu građu i lijeve i desne polovine tijela. Lokaliteti koje naseljavaju ove životinje najčešće su vodeni ekosistemi ali postoje i vrste koje naseljavaju vlažna zemljišta. Ovularni tip – mjehurasta jedra 2. Sarcodina 2. nadred ili podred. jedra spermalnog tipa 3. Infusoria – paramecium – papučica Sarcodina – ova klasa se dijeli na 3 potklase: 1. Pored ove podijele postoji i detaljnija podjela jednoćelijskih životinja: 1. Protoplast predstavlja koloidan način što znači da su u njoj krupnije čestice. žitkom ili gel stanju i u slučajevima kada gubi vodu može da pređe u gušće sol stanje. Radiolaria 3. Poseban kriterij odnosi se na podijelu kičmenjaka prema fazi embrionalnog razvića. U nekim slučajevima prema vani ektoplazma obrazuje perifernu opnu ili pelikulu. Mnoge životinje nakon embrionalne faze života imaju jedan oblik simetrije tijela a kao odrasle jedinke drugi oblik simetrije tijela. pisces (ribe). Osnovna građa ćelije su protoplast i ćelijske organela koje se nalaze u njoj. Oni čine grupu anamnia i tu se ubrajaju cyclostoma (bezvelične ribe). Heliozoa 23 . U drugu grupu ubrajaju se kopneni kičmenjaci i to je grupa amnia gdje pripadaju reptilia (gmizavci). jedra masivnog tipa.sistematske kategorije kao što su nadfamilija ili subfamilija. Naredna podjela životinja izvršena je na osnovu simetrije tijela. OBLICI JEDARA – kod protozoa su različiti ali se mogu izdvojiti tri osnovna tipa : 1. ishrana. Protoplast se nalazi u osnovnom. Ova jedra se odlikuju obiljem hromatisnke materije (nukleinske kiseline) Najčešća podjela jednoćeliskih životinja je u 4 klase. amphibia (vodozemci). Radijalno simetrične životinje (morske zvijezde) imaju više simetrija identičnosti tijela. Najjednostavnije su jednoćelijske životinje koje pripadaju protozoama. alantois i serosa i svaka od ovih ovojnica ima određenu funkciju a to su osnovne životne funckije kao što su disanje. zatim slijede životinje koje predstavljaju prelaz od jednoćelijskih ka višećelijskim i one pripadaju organizacionom tipu mezozoa. Rhizopoda 2. PROTOZOA Jednoćelijske životinje predstavljaju najsitnije organizme koji se mogu mikroskopski posmatrati. ekskrecija itd. Razmnožavanje protozoa može biti bespolno i polno ali može biti i smjena generacija (heterogonija). Sporozoa – eimeria – izazivaju upalu crijeva 4. Najsloženije višećelijske životinje su svrstane u organizacioni tip metazoa. aves (ptice). Niži kičmenjaci tokom embrionalnog razvića nemaju ovojnice oko embriona. nadklasa ili potklasa.

kao što su npr. 7. Druga potklasa sporozoa jeste Neosporidia. Najveći broj vrsta su parazitarni oblici. Phytomonadina – to su takođe bičari sa 2 biča i žive samostalno ili u kolonijama. Pored ameba prisutne su i vrste roda Entamoeba. 4. Postoji još nekoliko vrsta koje žive u debelom crijevu viših katogrija. Najčešća podjela bičara je na 7 redova. Ova klasa se dijeli na 2 potlklase: 1. 2. Haemosporidia – u ovaj red ubrajaju se sitni predstavnici koji parazitiraju u mišićima domaćina i među tim vrstama nalaze se i vrste uzročnici malarije (plazmodium). Chrysomonadina – u ovaj red ubrajaju se sitni bičari i imaju žutozlatnu do mrku boju tijela. Gregarinidia – ubrajaju se najkrupniji oblici ove potklase koji imaju vrlo složen ciklus razvića. Ekskreciju. 3. ali za razliku od njih ima veći broj vrsta u slatkovodnim ekosistemima. Myxosporidia . Mastigophora – ove vrste nazivaju se i bičari koje imaju najveći broj zajedničkih osobina kao i ostale klase protozoa.najveći broj vrsta su višejedarni oblici koji se razmnožavaju sporama i parazitiraju na ribama. 24 .Radiolaria uglavnom se nalaze planktonske vrste iz mora koje imaju loptast oblik tijela. Polymastigina – u ovaj red ubrajaju se parazitarne vrste koje često žive u debelom crijevu i pripadaju rodu Trichomonas. U drugoj potklasi . Peridina – to su bičari sa 2 karakteristična biča a neke vrste imaju zaštićenu spoljnu stranu tijela i najveći broj vrsta živi u morima. 2. Generalno se može reći da bespolni ciklus razvića teče u čovjeku. Sa strane tijela imaju končaste pseudopodije i najčešće se razmnožavaju bespolno (dioba ćelije). Mnogobrojne vrste ovog reda nemaju jasno izdiferenciran usni otvor.Svakako je najkarakterističnija prva klasa gdje se ubrajaju razne jednoćelijske životinje (amebe). ždrijelo i kontraktilnu vakuolu. a polni ciklus u tijelu malaričnog komarca. Protomonadina – u ovaj red ubrajaju se parazitarni oblici kao što su krvni paraziti koji pripadaju rodu Trypanosoma. I jedna i druga nisu štetne i smatra se da mogu koristiti na mjestima gdje su prisutne. Coccidida – vrste ovog reda slične su prema izgledu Gregarinidia ali su sitnije i parazitiraju u intercelularnom prostroru domaćina. Ova potklasa obuhvata 3 karakteristična reda 1. Rjeđi oblik je polno razmnožavanje i to je konjugacija gdje dolazi do trajnog sjedinjavanja jedara. amebna dizenterija. 1. 5. Hypermastigina – tu se ubrajaju bičari koji često parazitiraju u crijevima termita i na tim mjestima pomažu razlaganje celuloze SPOROZOA Ove vrste pripadaju 3 klasi jednoćelijskih životinja. Karakterstičan predstavnik je eimeria kod koje postoji smjena generacija u ciklusu razvića. Veliki broj vrsta parazitira u crijevu ili u tjelesnim dupljama beskičmenjaka. 3. 6. 2. Telosporidia Neosporidia Prva potklasa Telosporidia najčešće se dijeli na 3 karakteristična reda: 1. Treća klasa obuhvata vrste slične prethodnim. vrste koje žive u usnom regionu (Entamoeba gingivalis) i (Entamoeba coli) koja živi u debelom crijevu čovjeka. Euglenoidea – to su relativno krupni oblici zelene boje tijela i žive u slatkim vodama a karakteristična vrsta je Euglena viridis. ali ima nekoliko vrsta koje izazivaju opasna oboljenja kao što je npr. disanje i ishranu ove vrste uglavnom obavljaju preko površine tijela.

INFUSORIA – u ovu klasu ubrajaju se vrste od kojih najveći broj ima treplje na površini tijela. a do odraslog oblika dešava se transformacija larvenog stadijuma. U ovoj klasi karakteristične vrste pripadaju rodu Dicyena. Ova klasa se dijeli na 2 potklase : 1. Ukupna dužina ženki ne prelazi 10 milimetara. već prelazne forme od metazoa ka protozoa. Po izgledu tijela liče na uprošćene pljosnate crve. Jedinke iz ovog roda uglavnom su razdvojenog pola. U drugoj klasi (Dicyenida) nalaze se mnoge vrste koje su endoparaziti u bubrezima glavonožaca. Peritricha – to su vrste koje imaju lijevu zakrenutu zonu okolousnih membrana 4. Najveći broj živi na podlozi životne sredine i to je sesilan način života. Samo mali broj vrsta su parazitski oblici. prva faza embrionalnog razvića dešava se unutar tijela ženke. 3. Nakon oplodnje jajne ćelije. Vrste imaju dupljasto tijelo i spoljašnost tijela prekrivena je trepljama. Na prednjem kraju tijela je centralni otvor – osculum – preko koga ulazi najveći dio vode se potrebnim kiseonikom i hranjivim česticama. Dicyenida U prvu klasu spadaju sitni oblici mezozoa i pored toga što se nalaze u tjelesnim dupljama česti su i u polnim žlijezdama. SPONGIA – sunđeri (spužve) U ovaj organizacioni tip ubrajaju se najjednostavnije građene višećelijske životinje koje se nazivaju sunđeri. Spirotricha – u ovaj red uglavnom se ubrajaju trepljaste vrste koje imaju desno uvijenu zonu okolousnih membrana. Jednike imaju složen ciklus razvića gdje se smjenjuju partenogenetska i polna generacija (heterogonija). Karakteristično je da vrste nemaju treplje ni tipičnog usnog otvora i žive u slatkim vodama. Jedinke iz ove grupe pretežno naseljavaju vodene sisteme i najbrojnije su u morima. Osnovni izgled tijela je peharast. Kasnije razviće dešava se u spoljašnjoj sredini. a značajan dio predstavlja osovinska ćelija koja je prekrivena trepljastim epitelom. Ciliata 2. Protociliata – u ovaj red ubrajaju se vrste koje nemaju izdiferenciran usni region a često su prisutne u crijevnom traktu mnogih vrsta a najčešće vodozemaca. Sarcosporidia – vrste ovog reda većinom su paraziti mišića raznih sisara gdje se u mišićima vide kao ovalne kesice. Vrsta koja izaziva to bjesnilo živi i razmnožava se u nervnim ćelijama pljuvačnih žlijezda. Orthomecida 2. MEZOZOA U ovu grupu životinja ubrajaju se jedinke koje po organizaciji tijela nisu ni tipične jednoćelijske ni višećelijske. Većina vrsta su parazitiski oblici koji parazitiraju unutar tjelesnih duplji beskičmenjaka (endoparaziti). Holotricha – u ovaj red ubrajaju se neparazitski oblici gdje pripada i papučica ili paramecium. Microsporidia – ove jednoćelijske vrste parazitiraju na insektima ali ima i vrsta koje parazitiraju i na čovjeku kao što je vrsta koja izaziva bjesnilo kod sisara. Mogu se podijeliti u 2 klase: 1.2. Druga potklasa klase Infusoria je Suctoria. Suctoria Potklasa Ciliata dijeli se na 4 karakterisična reda: 1. Karakteristične vrste iz ove klase pripadaju rodu Rhaopalura. 25 . Tijelo ženke je crvoliko. 3. 2.

raniji naziv sunđera bio je porifera. što predstavlja osnovnu funkciju za prikupljanje hrane ili odbrambenu funckiju. Svi dupljari mogu da se podijele u 3 klase: 26 . Incalcarea – u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu sadrže SiO2 U zavisnosti kakvog je oblika SiO2 . Tetraxonia – u ovaj red ubrajaju se četvoroosni i višeosni skeleti od SiO2 3. klasa Incalcarea podijeljena je u 4 reda: 1. a neiskorišteni dio zajedno sa ostacima nesvarene hrane i neiskorištenim kisikom iz vode izbacuje se preko oskuluma. Triaxonia – u ovaj red ubrajaju se vrste koje imaju skelet od troosnih SiO2 iglica. a unutrašnje ćelije nastavljaju se razvijati do odraslog sunđera. U spoljašnjem ektodermalnom sloju nalaze se žarne ćelije ili knide koje imaju funckiju da parališu manju životinjicu ili da izazovu neprijatan bol u dodiru sa drugom životinjom. Osnovna funckija ove duplje je da se u njoj vrši varenje. sunđera na kraju tijela se nalazi otvor koji vodi u tjelesnu duplju životinje. Pored bespolnog. Calcarea . Cornacuspongia – to su vrste koje imaju isprepletena vlakna osnovne mase – spongina. a ispod ukupnog ektodermalnog i endodermalnog sloja postoji mišićni sloj. Kod definitivnih odraslih oblika javlja se najsloženija građa sunđera – LEUKON.Pored ovog otvora. kao i smjena bespolnih i polnih oblika (jedna vrsta metageneze). ili u zimskom periodu ili u vreme suše gomile ćelija roditeljskog tijela „zaodjenu“ se čvrstom opnom koja ih štiti. kada se između ektodermalnog i endodermalnog sloja formiraju spermatozoidi i jajna ćelija koja se izbacuje u spoljašnju sredinu. COLLENTERATA – dupljari Ove jedinke isključivo žive u morima i ako ima oblika koji pripadaju slatkovodnoj fauni kao što je npr. oni se međusobno oplode i razvija se trepljasta larva – planula. što znači da meduze predstavljaju polnu generaciju. 2. Iz polipa se razvijaju oblici koji se nazivaju meduze i u njihovom tijelu se javljaju polni elementi. ali iz ove duplje se vrši i raznošenje hranjivih čestica u unutrašnost dubine tijela. U nepovoljnim uslovima. Kod dupljara postoji nervni sistem difuznog tipa. Osnovni tip razmnožavanja je bespolni – pupljenjem. Osnovni oblik tijela dupljara je bespolni oblik. Slično kao i kod npr. građa tijela se usložnjava. i sa strane tijela postoje manji otvori i zbog tih otvora ili pora. Nakon što su se polni elementi izbacili u spoljasnju sredinu. najčešće novonastali pupovi ostaju u vezi sa roditeljem i na taj način se stvaraju kolonije sunđera u morima i okeanima. Ipak. opna oko gemula se rastvara. Ova larva se učvrsti za podlogu i ponovo se razvija do bespolnog oblika – polipa. polni elementi i ostali organi životinje. nalazi se endodermalni sloj. manji broj vrsta se razmnožava i polno. sa SiO2 iglicama. ali postoje oblici polnog razmnožaanja. U odnosu na stepen razvoja sunđera. a unutrašnji tjelesni zid je endodermalnog porijekla.u ovoj klasi nalaze se vrste koje u sponginu imaju CaCO3 2. Sa rastom mladog sunđera forma tijela se usložnjava i naziva se SIKON. Tjelesna tečnost kada dospije u unutrašnost tijela životinje djelimično se iskoristi. ali postoje i nervni ogranci – vrpca preko kojih se inerviraju svi dijelovi tijela životinje. Osnovna masa tijela sunđera naziva se spongin i u zavisnosti koja se materija nalazi u sponginu izvršena je klasifikacija u dvije velike klase : 1. Nakon oplodnje jajne ćelije sa spermatozoidiom. razvija se trepljasta larva koja vremenom raste i transformiše se u odrasli oblik. Osnovna karakteristika dupljara je ta da je najveći dio unutrašnjosti tijela zauzima razgranata duplja (pracrijevo – kolenteron) po čemu je cijeli organizacioni tip životinja dobio naziv. Kada se uslovi normalizuju. Spoljašnji tjeslesni zid je ektodermalnog porijekla. Kod najmlađih uzrasnih kategorija sunđera. zelena hidra (hydra viridis). Prema unutrašnjosti tijela. čula (difuzni tip). prisutan je osnovni oblik tijela koji se naziva ASKON. koji se naziva polip. U unutrašnjem sloju tjelesnog zida nalaze se kragnasto uvijene ćelije i one se nazivaju hoanocitne ćelije. kada se od osnovnog roditeljskog tijela odvoji dio koji raste i razvija se u vodenoj sredini. Razmnožavanje – najčešće bespolno. Dendroceratida – sunđeri sa rožnim skeletom koji je u obliku razgranatog stabla 4.

ili jeste slabo razvijen. Ekskretorni sistem je vrlo jednostavan i građen po tipu protonefridija. 2. ali se od tih ganglija prema unutrašnjosti tijela spuštaju vrpce i od tih vrpca ogranci nerava. ali se od njih razlikuju posebno po građi organa za kretanje. a njihovo tijelo je izgrađeno po principu dvozračne simetrije. 1. a ostala 2 vode u unutrašnjost zadnjeg dijela tijela. Od želudca se odvajaju kanalići koji podsjećaju na radijalne kanaliće meduza. Nervni sistem je ganglionarnog tipa i glavninu tog sistema predstavlja subektodermalni splet nervnih čulnih ćelija. ali su prisutni i na vlažnim mjestima. Radi se o slobodnoplivajućim morskim oblicima koji imaju sličan oblik tijela kao i meduze. Rebronoše su hermafroditni oblici. 1. a to je posledica parazitarnog načina života jer najčešće ovi crvi uzimaju gotove sokove od domaćina preko površine tijela.Hidrozoa – ubrajaju se polipoidni oblici među kojima je i slatkovodna zelena hidra Sciphomendusoa – u ovu klasu ubrajaju se slobodnoplivajući sitni toplomorski oblici među kojima ima i krupnijih oblika koji obuhvataju vrste koje su polna generacija u ciklusu razmnožavanja dupljara. Ovi polipi se mogu podijeliti u odnosu na izgled usnog otvora i ukoliko u regionu usta postoji 8 zrakastih tvorevina to su osmozračni korali i oni su izdvojeni u potklasu Octocoralia. Pri kraju embrionalnog razvića javlja se začetak trećeg klicinog lista (mezoderma) koji nastaje proliferacijom ćelija između ektoderma i endoderma. Ono izgleda kao spljoštena cijev. što znači da su otovori unutra i na površini tijela. Za razliku od metilja i pantljičara u ovoj 27 . Na površini tih pipaka nema žarnih ćelija već je to ljepljivi epitel. što znači da pripadaju životinjama koje imaju identičnu lijevu i desnu polovinu. a neki ih svrstavaju u dupljare. a unutrašljost tijela ispunjena je parenhimskom masom. a zauzimaju veliku unutrašnjost tijela. Cestodes (pantljičare) 4. Ukoliko oko usta postoji 6 takvih tvorevina to su šestozračni dupljari i oni čine potklasu Hexacoralia. U sistemu tih kanalića mogu se izdvojiti tri glavna kanala od kojih jedan polazi prema prednjem dijelu životinje. putem čega je obezbjeđena inervacija cijelog tijela. 3. Nemertine – to su crvi koji po organizaciji tijela predstavljaju prelaz od pljosnatih ka valjkastim oblicima Turbelaria – to su sitni oblici pljosnatih crva. koji uglavnom naseljavaju vodene ekosisteme (i slatkovodne i morske). Iza usnog otvora prema unutrašnjosti tijela nalazi se ektodermalno ždrijelo. gdje se vrši klasična oplodnja jajne ćelije sa spermalnom. Ova masa nalazi se u svim dijelovima tijela i „opkoljava“ unutrašnje organe životinje. Ako je u regionu usta 4 takva zraka to je potklasa Tetracoralia. Platodes (pljosnati crvi) To su životinje bez tipične tjelesne duplje. Crijevni sistem ili nije. Polni organi pljosnatih crva su hermafroditi i vrlo složeno su građeni. Anthozoa – u ovu klasu dupljara ponovo se ubrajaju bespolni oblici – polipi koje rjeđe žive sami a češće u kolonijama i grade morske sprudove. Nakon oplodnje dešava se brazdanje – dioba jajne ćelije i nestaju sitnije mikromere i krupnije markomere. Trematodes (metilji) 3. a polni produkti koji se produkuju u tijelu izbacuju se preko usta u spoljašnju sredinu. Turbelaria (trepljasti pljosnati crvi) 2. Na spoljašnjosti tijela postoji 8 karakterističnih tvorevina koje podsjećaju na rebra i prema tim tvorevinama cijeli organizacioni tip je dobio naziv. Većina rebronoša ima jedan par pipaka koji služe isključivo za hvatanje plijena. Organizacioni tip Platodes najčešće je podijeljen na 4 klase. Osnovni oblik tijela rebronoša je miješak. Mišićna vlakna u tom sistemu nemaju jasan oblik pružanja već se nalaze u svim pravcima. ždrijelo vodi u endodermalni želudac koji je takođe spljošten. Na površini tijela postoji potkožno tkivo koje izgrađuje mišićna vlakna. Rebronoše (Ctenophora) Neki autori ih izdvajaju u poseban organizacioni tip. Nervni sistem je ganglionaran.

Unutar tijela većine vrsta postoje određena zadebljanja i to su njačešće četiri zadebanja od kojih su dva sa strane tijela a po jedno ide leđnom i trbušnom stranom. Površina tijela obrasla je trepljastim tvorevinama koje isključivu služe u svrhu lokomotornih funkcija. Da bi se razmnožavanje odvijalo u kontinuitetu larveni oblik pantljičare mora da dospije u tijelo prelaznog domaćina. Najčešće oblik koji se naziva bobica dolazi u sistem krvotoka prelaznog domaćina a ukoliko definitivni domaćin konzumira takvo meso razvija se odrasli oblik pantljičare. 3. Digenea – u ovoj klasi metilji sa dvije pijavke i tu se ubrajaju veliki i mali metilj. Iza glavenog dijela se nalazi vratni dio koji produkuju tjelesni segmenti (proglotis) Ciklus razmnožavnja pantljičare (koji su hermafroditalni oblici) teče smjenom hermafrodnitnog razmnožavanja sa polnim oblikom reprodukcije. Kod odraslih oblika razlikuju se ženke i mužjaci. Još uvijek ne postoje respiratorni i krvni sistemi. Ispod 28 . na prednjem kraju tijelo im je usni a na zadnjem analni otvor. Nemertine – ubrajaju se pljosnati crvi koji po organizaciji tijelo prestavljaju prelaz ka valjkasim. 2. Odrasli oblici na površini tijela imaju zaštitni sloj koji predstavlja jednu vrstu kutikularnog sloja i štiti tijelo od fermenata digestivnog sistema. koji polne produkte izbacuju u spoljašnju sredinu i nakon oplodnje se razvija larva Pilidium koja postepeno raste do odraslog vrlo izduženog oblika. Respiratorni organi ne postoje i disajni procesi se obavljaju preko površine kože. Organizacioni tip valjkastih crva dijeli se u 4 klase: 1. Sistem za izlučivanje ili ekskretorni sistem je jednostavne građe i ta građa je po principu izmjenjenih žlijezda kože sličnih protonefridijama. U našim vodama česte su vrste roda Planaria. Trematodes – u ovu klasu ubrajaju se parazitarni oblici kao što su npr veliki metilj (Fasciola (Distomum) hepatica). NEMATHELMINTES (valjkasti crvi) Ovi crvi imaju primarnu tjelesnu duplju i izduženi oblik tijelo koje još uvijek nije segmentirano i podijeljeno na članke. Definitivni odrasli oblici nemaju treplje po površini tijela. Najčešće žive u morskim ali i u slatkim vodama.klasi samo rijetke vrste parazitiraju. 4. U vezi sa parazitarnim načinom života na donjen dijelu tijelo postoje pijavke pomoći kojih se jednika učvrsti za podlogu. Na površini tijela je jedna vrsta kutikularnog sloja a ispod je sloj hipodermisa. Nemathodes Gordiacea Acehocephala Kinorinha Nematodes – tijelo im je izduženo. Kod većine vrsta ne postoje treplje i bičevi i to su životinje sa razdvojenim polovima. ili mali metilj (Fasciola (Distomum) lanciolatum). goveđa (Tenia saginata). Kodpseće pantljičare postoji još komplikovaniji ciklus razvića i to je razmnožavanje vegetativnim putem preko već formirane bobice. Veliki metilj u odraslom stadijumu parazitira u žučnim kanalima ovce. Monogenea – uglavnom se ubrajaju parazitarne forme koje nejčešće parazitiraju na koži ili škrgama riba i često imaju 3 ili više pijavki. Ova klasa se dijeli na 2 potklase: 1. ali one postoje kod larvi preko kojih se vrši razvoj do odraslog oblika. i pseća pantljičara (Tenia echinococus). 2. Cestodes – odrasli oblici parazitiraju unutar crijeva beskičmenjaka i to sa glavenim djelom koji je učvršen za unutrašni zid crijeva. U regionu Banja Luke najčešći oblici su svinjska (Tenia solium). Ostale zajedniče karakteristike su kao i kod ostalih pljosnatih crva. U tom hipodermisu nalaze mnogobrojna jedra.

koja se nalaze u okousnom regionu. ANNELIDES (prstenaste gliste) Osnovna karakteristika ovih životinja je segmentiranost tijelo (ova segmentiranost javlja se počev od prstenastih glista do životinja najviših sistematskih kategorija).Ascaris lumbricoides. Od ovog prstena prema unutrašnjosti tijela odvajajuse nervne vrpce. 3. Iz tog dijela slijed kratko. Kod svih vrst postoji relativno dobro razvijen krvotok i to je krvni sistem zatvorenog tipa i glavninu ovog sistema čine dva krvna suda od kojih se jedan pruža iznad a drugi ispod crijeva. Nervni sistem je ganglionaran sačinjen od ždrijelne ganglije u obliku prstena.pa zadnje crijeova pa analni otvor. iz jednjaka je prednji dio crijeva i to crijevo je relativno tankih zidova. Jednike nematoda su razdvojenih polova a ženke i mužjaci su u vriejme polne zrelosti se jasno razlikuju(polni dimorfizam). Među vrstama nematoda.hipodermisa su mišići a između mišića i tijela je tjelesna duplja. oni se izbacuju u spoljašnju sredinu i da bi se razviće dalje nastavailo treba da dospiju u tijelo prelaznog domaćina. Osnovni oblik tijelo je valjkast. Razviće prstenastih glista dešava se preko larvenog stadija i to je larva koja se naziva Trochophora. U vezi sa načinom života i čula ovih životinja su rlativno slabo razvijena . plni sistem počinje neparnim otvorom koji prelazi u jedno proširenje i to je jedna vrsta vagini koja se nastavlja u dvije jače razvijene cijevi koje predstavljaju uteruse. A u gornjem sudu krv struji od repa prema glavi a u donjem sudu struji odbrnuto 29 . Kod njih je dobro razvijen sistem krvotoka a često i disajni organi. Bez obzira da li su to jajaj ili je to larveni oblik. Thylecida – u ovoj podklasi nalaze se parazitarne forme nematoda kao što su npr. Kod ženki.osim čula dodira. Kod nekih vrsta taj dio ima „ kutikularne zuba“ . U ovu klasu ubrajaju se vrste roda Filaria a među njima su vrste koje izazivaju SIONOVU bolest-to podrazumijeva deformaciju kostiju. Nervni sistem se sastoji od ganglija (ganglionarni tip) a značajnija ganglija je nadždrijelna a prenos nadražaja prema ununtrašnjosti tijelo se posebno vrši putem parnog trbušnog stabla nerava. Klasa Nemathodes dijeli se 3 klase : 1. Annelides se dijele u 5 klasa: 1. U ovu potklasu ubrjaja se i mali crvenkasti crvi koji parazitiraju u dvanestopalačnom crijevu (Amcilostoma duodenala ).biljne parazitarne forme . Chaetopoda – u ovu klasu ubraja se najveći broj vrsta sa tipičnom segmentacijom tijelo. postoje oblici koji se hrane sitnim životinjama ali i parazitarne forme. Kao ekskretorni organi funkcionišu metanefrijdije koje su segmentarno raspoređene. Tu se ubraja i dječija glista (Enterlobius verdicularis) i obična glista . Prelazni domaćin moe biti i druga odrasla jedinka nematoda. Nologonia – u ovu potklasu ubrajaju se parazitarne forme karakteristična vrsta je čovječia glista (Trichiurus trichiura) 2. a tjelesni segmenti su međusobno odvojeni tankim lamelama koje često imaju epitelijalni karakter. Crijevo je u obliku cijevi koja se longitudinalno proteže od usnog ka analnom otvoru. među kojima su stablične.travne i mnoge namatode koje izazivaju pjegavost korijena. Na sam kraju životinje j erepni region. Telogonia – ova podklas uključuje veliki broj vrsta a sve od njih uglavnom imaju izdužen oblik tijela. Sve prstenaste gliste imaju tjelo podijeljeno u segmente ali je kod nekih segmentacija jasno izražena a kod nekih manje. Prednji dio crijeva predstavlja jednu vrstu jednjaka sa spoljašnjim čvrstim mišićnim dijelom i spolja je obavijeno čvrstim kutikularnim dijelom.korijenove. Neke jedinke polažu jaja a ima vrsta koje rađaju žive mlade. Sve člankovite životinje sa obzirom na taj karakter pripadaju grupi Articulata. Kod prstenastih glista pojavljuje se sekundarna tjelesna duplja (celom). Sjemevode se nalazi ispod crijeva a ored sjemenovoda mužjaci imaji i kopulacioni organi koji je u obliku dviej iglice. Oplođenje jedinke je unutrašnje. Ostale osobine slične su kao i za sve valjkaste crve. Kod mužjaka postoje končasti sjemenik koji prelazi u izuvijani sjemevod i na kraju muskulozna cijev. Uterusi se sužavaju i prelaze u jajovode a ovi u jajnike koji su končasti.

Ostale klase prstenastih glista (Echiurida. Prilikom kretanje pijavke se naizmjenično pričvršćuju ya podlogu pomjerajući tijelo nepred. U procesima ekskrecije ove ćelije se raspadaju a njihov sadržaj se preko nefridija izbacuje u spoljašnju sredinu. samo kod nekih vrsta na segmentima postoje pramenovi (čekinje). pijavice imaju u pljuvačnim žlijezdama jedan sekret koji se luči na ranu i sprečava zgrušavanje krvi. U procesima izlučivanja ne učestvuju samo metanefridije već i ekskretne ćelije koje se nazivaju horagoge i kojim ima puno iznad i ispod crijeva. Pariapulida. U ustima pijavice nalaze se hitinski izraštaji (najčešće 3) i to je jedna vrsta pločica pomoću kojih pijavica progrize kožu domaćina. Unutrašnjost tijela pijavice ispunjena je parenhimskom masom unutar koje se nalaze mišića vlakna. raspoređene su po segmentima 2. sa obe strane crijeva postoje ispupčenja u koja prilikom parazitiranja može da stane veća količina krvi. dok se mogu sresti i na kopnu. 2. Za razliku od većine drugih prstenastih glista pijavice su hermafroditni oblici. od kojih je jedna obično na ventralnom dijelu druge polovine tijelo i služi za pričvršćivanje. Veličina tijelo im je mala i imaju skoro istu segmentaciju tijelo i to je homonomna segmentacija. Jedan od ta 4 kanala pruža se leđno. Nervni sistem je ganglionaran a polni produkti se izbacuju van preko nefridija. 3. Rotatoria) uglavnom imaju sve karakteristike kao i ostale prstenaste gliste. Na tijelu pijavica uočavaju se pijavke. Druge pijavice. U čistim vodama žive vrste roda Tubifex a tu pripada i kišna glista Lumbricus terestris. jedino je dobro razvijeno čulo dodira koje je u okolousnom regionu. koje žive u vodi mogu da plivaju i pokreću tijelo vijugajući. Druga pijavka nalazi se sa donje strani ili u usnom regionu i služi pri pomaganju prilikom uzimanja hrane.ali su tamo rijeđe. Sa obzirom da većina vrsta živi u vodi glavnina raspiratornog procesa se obavlja preko jedne vrste respiratornih škrga. ali istovremeno služi za jače pričvršćivanje. drugi trbušnom stranom. Neke od pijavica predstavljaju egzoparazitske oblike. To su jedinke razdvojenih polova način razmnožavanja polni. Sa obziraom da prstenaste gliste nemaju izdiferencirano srce potiskivanje krvi obavljaju kontraktilni centri najčešće smješteni u zidovima krvnih sudova. Ova klasa podijeljena je u 3 potklase: 1. Archycobdellida – to su čeljusne pijavice. Većina vrsta imaju na segmentima dobro razvijene nožice (pauropodije). 30 . Polne žlijezde. Archiannelides – predstavljaju grupu prstenastih crva od kojih najveći broj živi u morima i to su primitivni prstenasti crvi. Najveći broj vrsta nemaju nikakve nogice ili čekinje pomoću kojih se vrši kretanje tj. Acantohobdellida – pijavice sa čekinjama 2. Ovi bočni kanali imaju više kontraktilnih karakteristika (zamjenjuju srce). Početak crijeva proširen je u čvršću tvorevinu koja na neki način predstavlja ždrijelo.od glave prema zadnjem dijelu tijelo. Pijavice žive isključivo u vodenoj sredini. a 2 preostala pružaju se bočno. Obuhvata slobodno plivajuće vrste ili se nastanjuje unutar posebnih cjevčica koje luči organizam jedinke. muške i ženske. Ova klasa najčešće se najčešće dijeli u tri potklase : 1. ali neke druge tjelesne tečnosti koja se kasnije iskorištava. bilo da su to mora ili slane vode. Krvni sistem pijavice predstavljen je sa 4 uzdužna «kanala». Oligochaeta – tu pripadaju vrste od kojih je većina sitnija od prethodnih ali za razliku od njih imaju po segmentima sitnije čekinje. u čemu učestvuje mišićni sistm. Čula nisu baš dobro razvijena i uglavnom su prilagođena načinu života. tu se ubraja i medicinska pijavica (Hirudo medicinalis). koje djeluje prilikom uzimanja krvi kao «pumpa». na tijelu pijavica obično postoje vanjski nabori i većem broju tih nabora na spoljašnjem dijelu tijela odgovara samo jedan unutrašnji segment. i tada se uglavnom hrane tjelesnim sokovima domaćina. Rhinobdellida – pijavice sa rilicom 3. Hirudinea – klasa hirudinea predstavlja drugu klasu prstenastih glista . Krv se mora koristiti u svježem stanju i da ne bi došlo do zgrušavanja krvi. a ti kanali su povezani kapilarnom mrežom. Polychaeta – to je raznovrsna i vrstama relativno brojna potklasa.

Ovaj podtip najčešće se dijeli na vrste koje su svrstane u šest klasa: 1. 2. Površina tijela pokrivena je čvrstom supstancom i ta supstanca se često naziva i kutikula i ona je jače razvijena na člancima nego mjestima gdje se članci spajaju. Za vrijeme embrionalne faze razvoja pojavljuje se nesegmentirana tjelesna duplja. Organizacioni tip Artrhropoda dijeli se na dva velika podtipa : 1. Nervni sistem je ganglionarnog tipa ali se posebno izdvaja lanac trbušnih ganglija. članci u njihovom tijelu slijede jedan iza drugog i ponekad su jasno odvojeni dijelom ili cijelom površinom mišića.Poseban organizacioni tip predstavljaju CRVULJCI (VERMIDEA) koji takođe pripadaju segmentiranim životinjama. Ovi crvuljci uglavnom naseljavaju morski bentos (dno) 2. Životinja intenzivno raste. GEPHYRE (zvjezdasti crvuljci). U takvoj organizaciji tijela kod većine vrsta se dešava presvlačenje kutikule koje je često praćeno preobražajem vrste. BRACHIOPODA – crvuljci slični mekušcima 4. prostor se spaja u jedinstvenu cjelinu i tako nastaje jedinstvena tjelesna duplja. članci su različiti i imaju specifične nazive u pojedinim regionima tijela. U vrijeme polne zrelosti mužjaci i ženke se razlikuju prema nekim sekundarnim karakteristikama i to je pojava polnog dimorfizma. U ovom podtipu su i paukolike životinje koje jedine imaju disajne procese u vazdušnoj sredini. U regionu srednjeg crijeva postoje žlijezde koje luče sekrete u tom regionu i pomažu lakšem varenju hrane. PALEOSTRACA (između školjki i rakova) 4. TRILOBITA (trilobit) 3. Osnovnu građu tijela čini poprečno-prugasta struktura i upravo ta struktura omogućila je da se kod nekih vrsta (insekti) razvijaju neki organi sa brzim treperenjem – krila. Rakove su nazivali i ljuskari. Crvuljci se najčešće dijele u 4 klase: 1. Bez obzira u kom dijelu tijela se nalaze. ali broj njihovim članaka je manji u odnosu na prethodne (prstenaste gliste) i najčešće se radi o 3 segmenta tijela. a ekskretorne organe predstavljaju modifikovane nefridije ili MALPIGIJEVI SUDOVI. a njihovo tijelo je prekriveno čvrstom supstancom – oklopom i u sastav te supstance ulazi CaCO3 . Rakovi dišu na specijalno građene škrge (jednostavniji tip škrga nego kod riba) i mnogobrojne vrste rakova naseljavaju vodene ekosisteme (morske i slatkovodne). srednjeg i zadnjeg dijela. Najveći broj vrsta imaju odvojene polove i kod gotovo svih zglavkara je polni način reprodukcije. Kod većine vrsta zglavkara postoje dobro razvijeni udovi ili ekstremiteti i oni su vezani za centralni dio tijela pokretljivim vezama i ovi udovi slično su građeni kao i cijelo tijelo životnje. BRANCHIATA TRACHEATA Prvi podtip (Branchiata) obuhvata uglavnom sve vrste u vodenoj sredini i oni disajne procese obavljaju škrgama. dok je kutikula mekana i to je najčešće nakon presvlačenja. TARDIGRADA (svi vodeni zglavkari) Crustacea – imaju najveći broj zajedničkih karakteristika kao i svi zglavkari. U sistemu krvotoka pojavljuje se pulsirajući organ – srce. Crijevni aparat jasno je građen od prednjeg. ali kasnije zidovi duplje nestaju . PANTOPODA (morski pauci) 6. ali se rakovi 31 . CRUSTACEA (rakovi) 2. Bez obzira da li su iz vodene ili kopnene sredine. ARACHNOIDEA (paukolike životinje) 5. a u njihov sastav ulaze članci od kojih svaki segment ima naziv. ali i neke specifičnosti. PHORONIDA – u ovu klasu ubrajaju se malobrojne vrste crvuljaka čije je tijelo uglavnom sakriveno u vlastitu “cjevčicu” ZGLAVKARI – Artrhropoda Zglavkari predstavljaju najmnogobrojniji organizacioni tip u životinjskom svijetu (oko 500 000 vrsta i pod vrsta) i predstavljaju ČLANKOVITE ŽIVOTINjE sa bilateralnom simetrijom. BRYOZOA – uglavnom sesilni organizmi dna 3.

Kod većine vrsta postoje mužjaci i ženke. Pauci imaju člankovite noge i najčešće se radi o 7 članaka i na kraju zadnjeg članka postoje kandžice koje pomažu u kretanju jedinke. Tijelo insekata sastavljeno je uglavnom od 3 segmenta i to su glaveni region 32 . Manji broj insekata živi u zemlji i pripada tzv. U ekskretornom sistemu funkcionišu salne žlijezde koje se najčešće izlijevaju pri otvorima prvog ili trećeg para nogu. a u regionu usta se nalaze gornje i donje vilice (maxille i mandibule). Insekti imaju izraženu segmentaciju tijela. U trbuhu se nalazi različit broj segmenata i broj tih segmenata predstavlja biosistematski karakter vrste. pedipalpi «lažne škorpije». Insekti su po segmentiranosti tijela slični prstenastim glistama koje imaju homonomnu segmentaciju tijela. a zadnji dio je nečlankoviti trbuh. Organi za dodir i miris se nalaze na prvim antenama. Na glavi rakova obično se nalazi 2 para pipaka (antena). Rakovi imaju parne facetovane oči ali i neparno oko na čelu. a to su najčešće hitinski izraštaji na unutrašnjoj strani želudca. ENTOMOSTRACA (niži rakovi) 2. Kod viših rakova larva ZOA se takođe preobražava u odraslog raka. PALEOSTRACA – u ovu klasu se ubrajaju jedinke pod zajedničkim nazivom RAKOŠKORPIJE i one su pred izumiranjem i naseljavaju isključivo mora. TRILOBITA – u ovu klasu se ubrajaju izumrli rakovi koji su živjeli u paleozoiku i to u morima. MALACOSTRACA (viši rakovi) U prvu potklasu (Entomostraca) ubrajaju se niži račići koji se nazivaju vodene buve. S obzirom da je segmentirano tijelo kod rakova postoji sraslost glavenih i grudnih segmenata i ovaj dio tijelo se naziva CEPHALOTORAX. Najveći broj vrsta pauka hrani se isisavanjem tjelesnih sokova iz žrtve. Tijelo pauka i njihovih srodnika sastoji se od glaveno-grudnog dijela i abdomenalnog dijela. Na tijelu pauka postoje 4 para nogu i to u grudnom regionu. ali i neke morske vrste kao što su KRABE. U razviću rakova dešava se metamorfoza gdje se kod nižih rakova larva NAUPLIUS preobražava u odraslu jedinku. TRACHEATA (podtip suvozemnih zglavkara) Klasa INSECTA . a među njima su i vrste roda Daphnia. a izuzev kod škorpija i nekih grinja koje rađaju žive mlade. U regionu digestivnog trakta postoji želudac koji je snabdjeven aparatom za sitnjenje hrane. Noge rakova su člankovite i pri krajevima se račvaju. U ovu potklasu ubrajaju se riječni rakovi. Neke vrste vode poluparazitski ili parazitski način života i veliki su od 1-15 cm. 10-ak redova. pauci i njihovi srodnici uglavnom legu jaja. Najveći broj karakterisitika je isti kao i za sve vodene zglavakare. To je jedna od prilagodbi koja ima pomaže u kretanju kroz vodu. krpelji i slične vrste. TARDIGRADA – ova klasa obuhvata sitne zglavkare (najčešće slatkovodne vrste) koji su veliki oko 1 mm. Nauka koja proučava insekte je ENTOMOLOGIJA. ali su segmenti u tijelu različiti i to je tip heteronomne segmentacije. Tu pripadaju i planktonski račići (COPEPODA).mogu sresti i na vlažnim mjestima. U drugu potklasu (malacostraca) nalazi se veliki broj vrsta. a disanje se obavlja preko površine tijelo. ali uvijek na mjestima koja su najviše izložena strujanju svježe vode.OPŠTE KARAKTERISTIKE INSEKATA: Velika većina insekata živi iznad površine zemlje u vazdušnoj sredini i disajne procese obavlja dušnjačkim cijevima – trahejama. kosci. PANTOPODA – u ovu klasu se ubrajaju vrste koje se nazivaju «morski pauci» i koji liče paucima ali se po drugim osobinama izdvajaju. U ovom redu pripadaju razni pauci i njihovi srodnici kao i škorpije. Prednji dio tijelo najčešće ima 4 članka. Disanje obavljaju trahejama koje su građene od mnogobrojnih listića između kojih se nalazi vazdušni prostor. ARACHNOIDEA – u ovu klasu se ubrajaju paukolike životinje i one jedine iz ovog podtipa uzimaju atmosferski O2. Klasa CRUSTACEA dijeli se na 2 potklase: 1. Neke riječne vrste rakova imaju redukovane škrge. beskrilnim insektima koji se ubrajaju u potklasu APTERYGOTA. U trbušnom dijelu nalazi se poptuno drugačiji tip segmenata i to su ABDOMENALNI SEGMENTI. Škrge se nalaze u prednjem dijelu tijela. Najveći broj rakova imaju odvojene polove i polni način reprodukcije a samo rijetke vrste su hermafroditi.

I prednja i zadnja krila su smanjena ili zakržljala Digestivni ili probavni sistem počinje prednjim regionom u kojem se nalaze neke pljuvačne žlijezde zatim slijede različito diferencirani regioni crijeva. Mogu imati dlačice ili ljuspice a mogu da budu i hitinizirana i kod većine insekata tada ne služe za letenje (stjenice). Oblik trbuha insekata je različit. koji je sastavljen od manje više 11 segmenata. Sa strane glavenog regiona nalaze se bočni dijelovi koji na neki način predstavljaju «obraze» (GENEE). temperaturno čulo itd. Ispod kutikule. lizanje itd. Kao odrasle jednike imaju bilaterlanu simetriju tijela. zatim jednjak (ESOPHAGUS) pa slijedi prednji dio želudca (PROVENTRICULUS) i još mišić (VALVULA CARDIACA) čija je osnovna funkcija da sprečava povrat hrane iz narednog dijela crijeva. a sa strane nalazi se guša (GULA). Iza srednjeg crijeva dolazi zadnje crijevo koje je završni dio sistema i podijeljeno je na prednji uži dio (ILLEON). Grudne noge insekata takođe su člankovite i sastoje se od bazalnog dijela (COXA) zatim slijedi netipična čašica (TROCHANTER). koji ja najčešće sastavljen iz 3 stopljena segmenta. Krila su različita kako po veličini tako i po boji. a pri cirkulaciji pomaže i tjelesna duplja. U grudnom dijelu koji obuhvata nekoliko sraslih prstenova nalaze se 3 para nogu i krila (kod nekih vrsta 2 para. srkanje. Glavu insekata «čini» čvrsta glatka čahura koja obuhvata dijelove koji su srasli po «šavovima». Iza prednjeg slijedi srednje crijevo koje je kod nekih vrsta prošireno sa bočnim izraštajima i završava se takođe mišićem koji ima istu funckiju (VALVULA PYLORICA). Veoma često se gornji sloj kutikule naziva epikutikula i ona je nešto mekša. i na kraju je analni otvor. iza je zatiljak (OCCIPUT). a još dublje su mišići i ligamenti za koje su učvršćeni unutrašnji organi. Krv cirkuliše zahvaljujući kontrakcijama pulsirajućeg organa. Usni aparat insekata je složeno građen i uslovljen načinom ishrane. središni nešto deblji dio zadnjeg crijeva koji se naziva COLON i na kraju je rektalni dio (RECTUM). Trbušni segmenti. Na glavi postoje pipci i antene. srednje MEZENTEUM. koja se kod nekih vrsta transformiše u žaoku (OSE) I na trbuhu postoje noge. Spoljašnjost je obavijena čvrstom supstancom i vrlo često se ta supstanca naziva kutikula. srednja pločica (CLYPEUS). a kod ženki je tu najčećše legalica (dio kroz koji izlaze jaja). kutikula može biti različite boje. mirisa. kod mužjaka dodaci za pridržavanje ženki tokom parenja. Svaki od ovih segmenata je sastavljen iz 4 kutikularna dijela. grudni (THORAX) i trbušni (ABDOMEN). kutnjača (FEMUR). kao i od 2 bočne ploče. Raniji naziv za insekte zbog postojanja 6 grudnih nogu bio je hexapoda. a najviše se međusobno razlikuju po broju nerava (inervaciji) u regionu krila. golenjača (TIBIA) i stopalo (METATARSUS) na kome su najčešće dvije kandžice. Pipci koji postoje na vrhu glave su člankoviti. prema unutrašnjosti je sloj hipodermisa. Prednje crijevo započinje usnim regionom koji se nastavlja u ždrijelo (PHARINX). daleko jednostavnije od grudnih nogu. Ovaj 33 . zatim slijedi člankoviti dio i na kraju je izduženi bičoliki dio. žlijezde koje najčešće luče vosak i neke «odbijajuće» mirise. Osnovni tip usnog aparata je usni aparat za grickanje. kod nekih 1). a dole su razvijena čula opipa. Prednja krila su hitinizirana 3. a pored toga se nalaze i proste oči tipa OCELA. Prednje crijevo služi za provođene unijete hrane i pripremu za razlaganje. Grudi i noge su prilagođene funkciji koju obavljaju. ukusa. Iza grudnog. U hipodermisu su ćelije koje hrane dlaku. Kao i krila. Krvni sistem je zatvorenog tipa ali je nepotpun jer se krv zalijeva po tjelesnoj duplji i ulazi u noge insekata. zatim oči i usni aparat. Prednja krila su smanjena a zadnja dobro razvijena 4. a zadnje PROCTODEUM. a oči su uglavnom facetovanog tipa (mozaične). zatim čelo (FRONS). Iza grudi dolazi trbušni dio. zatim u dijelu segmenta i potpuno suženi trbuh kao kod mrava. a zadnji segment u trbuhu se nazuva TELSON. glatka ili naborana. i to iz gornje i donje kutikularne ploče. Krila insekata su bočna ispupčenja kutikule i postoji nekoliko slučajeva veličine krila: 1. ovalan ili loptast. Prednja su veća od zadnjih 2. Prednje crijevo se naziva STONODEUM. Na vrhovima pipaka nalaze se neka od čula. slijedi trbušni ili abdomenalni dio koji najčešće uključuje 11 trbušnih segmenata.(CAPUT). nose spoljašnju genitalnu strukturu. ali se u ovom dijelu crijeva vrši i djelimično razlaganje hranjive komponente. vretenast. Iza glave slijedi grudni region (THORAX). Položaj i broj nerava u tkivima uglavnom se smatra biosistematskom karakteristikom vrste. Na glavi se razlikuju dijelovi koji predstavljaju tjeme (VERTEX). Način vezivanja grudi ili trbuha može biti cijelom širinom. Na prelazu između prednjeg i zadnjeg crijeva izlijevaju se odvodi ekskretornih organa – Malpigijevih sudova. najčešće deveti. ali postoje i usni aparat za sisanje. Pipci se sastoje iz bazalnog dijela koji je užljebljen u glavenu čahuru. Boja krila može biti prozirna ili bezbojna. a ponekad različito obojena.

Muški polni organi se sastoje iz dva segmenta građena od sjemenih cjevčica. najčešće duža od trbušnog ili abdomenalnog dijela. SISTEMATIKA INSEKATA Insekti predstavljaju klasu suvozemnih zglavkara i dijele se na dvije velike potklase. a samo kod nekih vrsta se javlja hermafroditizam i to je pojava koja se naziva GINANDROMORFIZAM. Ženske polne organe predstavljaju jajnici. 1. zatim kesica za sparivanje i ljepljive žlijezde i legalica (žaoka). Najveći broj vrsta razvija se direktno (bez preobražaja) i ova potklasa se dijeli najčešće na 4 reda: 1. Kod insekata postoji mišićna dijafragma koja horizontalno dijeli šupljinu na dva dijela i to na manji dio – perikardni sinus. Tercijalne – potpuno različite Kod nekih se poslije larve pojavljuje stadijum LUTKE – odrasli oblik insekta je IMAGO. Svaka komorica ima bočne otvori ili OSTIOLE koji imaju funkciju da zajedno sa zaliscima spreče ulazak jednom usisane krvi. Ovom sistemu pripada i kopulatorni organ mužjaka. Anoplura (vaši) – ovi insekti najčešće parazitiraju na tijelu čovjeka i pojedinih sisara. Orthoptera (pravokrilci) – najveći broj vrsta ima prednji par krila koji je hitiniziran i služi kao zaštita zadnjim krilima. Blataria (bubašvabe) – ovi insekti imaju duge pipke. Zadnji par nogu je nešto duži i te noge su prilagođene skakanju. Karakteristična vrsta je čovječja vaš. tako da dozvoljavaju samo jednosmjerno kretanja krvi od glave prema zadnjem dijelu tijela. a iza je neparni prostor (vaginalni. međusobno povezane i odvojene mišićnim zaliscima. prednja krila hitinizirana i duga. Protura 2. Ovom sistemu pripadaju i parni sjemevodi koji su na donjem kraju prošireni u sjemene mjehure. kao i muške polne žlijezde. Sekundarne larve – slične odraslim ali imaju posebne organe koji se gube kad se potpuno razviju 3. Collembola 3. i veći dio – trbušnu duplju. 3. Razviće insekata se dešava preko larvi i u odnosu kako larve izgledaju razlikuju se 3 osnovna oblika: 1. 2. Diptura 4. Ovi parni sjemevodi uviru u neparni sjemevod gdje postoji mišićna muskulatura za izbacivanje sjemene tečnosti. Insekti uzimaju hranu u sva tri agregatna stanja. APTERYGOTA – obuhvata relativno jednostavno građene insekte koji pripadaju beskrilnoj grupi insekata. Thysamura Najbrojni red je Collembola i tu spada veliki broj insekata koji živi u zemlji ili na samoj površini zemlje. Sastoji se od kontraktilnog dijela i aorte. Postoji i partenogenetsko razviće gdje se iz neoplođenih jaja razvijaju jednike a kod nekih parazitskih osica iz neoplođenih jaja razvijaju se začeci organizma koji se dalje razvijaju u larvu određenog pola a kasnije u odralsu jedinku – poliembrionija. Ova potklasa se dijeli na veliki broj redova. Tu se čuva sperma do oplodnje. Apterygota i Pterygota. kojima ovi insekti lete. uterusni) prostor gdje se deponoju jajne ćelije a ponekad se mogu izbaciti van organizma. Insekti imaju razdvojene polove. Primarne larve – slične odraslom insektu ali nemaju polne organe i krila i nemaju ni larvene organe 2. Homoptera (jednakokrilci) – ove vrste imaju usni aparat za bodenje. a posebno značajne su ganglije u glavenom i grudnom regionu i trbušni lanac ganglija. zatim parni jajovod. PTERYGOTA – u ovu klasu ubrajaju se «krilati» insekti koji obuhvataju mnogobrojne vrste složene građe.cjevasti kontraktilni organ leži duž leđne strane tijela i pruža se cijelom dužinom od glave do kraja repa. Kontraktilni dio je razdijeljen u komorice. 4. Poznati insekat je «putujući» skakavac. Nervni sistem je ganglionaran. Velika većina su biljne štetočine i često se nazivaju biljne vaši 34 . Ženskom reproduktivnom sistemu pripadaju i sjemene kesice.

Nervni sistem je ganglionaran. Diptera (dvokrilci) – u ovaj red se ubrajaju razni komarci i obadi 11. PUŽEVI (Gastropoda) 2. kamenog kanala i u tom trenutku sistem se napuni vodom i nožice se ispruže a odliv vode iz tog sisteme uzrokuje povlačenje tih nožica. Disajni organi su razni tipovi škrga. Ostale 35 . Heteroptera (stjenice) – prednji par krila djelimično hitiniziran i u prirodnim uslovima hrane se sisanjem sokova iz nadzemnih dijelova biljki. Lokomotorne funkcije se obavljaju AMBULAKLARNIM sistemom. Na ljušturi postoje otvori preko kojih se uzima i izbacuje voda preko spoljašnje sredine. Obuhvataju jedinke iz 3 klase: 1. Kao organ za kretanja služi neparni mišić na trbušnoj strani – stopalo. Simetrija je izražena i u unutrašnoj i spoljašnjoj strani tijela. Na glavenom regionu puževa nalaze se dva para pipaka koje se usljed priliva i doliva krvi mogu ispružati ili uvlačiti. a površina tijela je prekrivena sitnim i često obojenim hitiniziranim ljuspica. Mogu da žive u vodi i kao disajni aparat koriste jednostavne škrge. Aphanoptera (buhe) – većina vrsta parazitira na sisarima. Ovaj sistem počinje od prednjeg crijeva od kojeg polazi 5 radijalnih kanala. pseća buha 10. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) PUŽEVI – bilateralnu simetriju tijela puževa čini specifičnost uvijene ljušture i unutar tog prostora nalaze se svi unutrašnji organi. ŠKOLJKE (Lamellibranchia) 3. Lepidoptera (leptiri) – imaju oba krila i prednja i zadnja.BODLJOKOŠCI Osnovna karakteristika građe je petozračna radijalna simetrija. Prostor između duplje ispunjen je parenhimskom masom. Poznata je npr. Ova krila grade dokrila koja štite zadnja krila kojima ovi insekti lete. 8. Thysanoptera (trips-insekti) – najčešće sitniji od ostalih imaju usni aparat za sisanje i bodenje. Pluća su kožna proširenja u vidu plašta i u njima se nalazi veliki broj krvnih kapilara. Na taj način životinja se kreće. Manji broj su puževi «golaći». Između tih dijelova ljušture nalazi se mišićna tvorevina – stopalo. ali difuznog tipa. Hymenoptera (opnokrilci) – u ovaj red se ubrajaju mnoge vrste osa. Najpoznatiji predstavnici su CRINOIDEA (morski krinovi). leptiri kupusari 12. a bodljokošci nemaju ekskretorne organe. Od ovih kanala se odvajaju bočni ili poprečni sudovi koji se završavaju mišićnim tvorevinama – ambulaklarnim nožicama. 7. Na kraju nožica su kontraktilne ambule. Najveći broj puževa je u grupi suvozemnih jedniki među kojima je i vinogradarski puž Helix pomatia. Važna osobina je postojanje krečnog skeleta ispod ektoderma i on se najčešće nalazi u vezivnom tkivu. Najveći broj leptira nisu štetočina kao što su to npr. 6. ECHINODERMATA . MOLLUSCA – MEKUŠCI Ovo su bilateralno simetrične životinje i na leđnoj strani postoji ljuštura koju luče žlijezde spoljašnjeg epitela. dok suvozemni puževi dišu na pluća. Punjenje vodom vrši se iz centralnog tzv. 9. koje zajedno sa štetnim supstancama dolaze u spoljašnju sredinu ili kroz škrge ili kroz tanje dijelove tjelesnog omotača. Neuroptera (mrežokrilci) – doživljavaju potpun preobražaj a larve iz kojih se razvijaju odrasli najčešće žive u vodi. Punjenje tog sistema omogućuje povećanje i smanjenje pritiska. Glaveni region školjki nije tipičan i predstavlja «zakržljali» dio tijela. Pluća imaju vezu sa spoljnom sredinom preko otvora plašta SPIRACULUM. ECHINOIDEA (morski ježevi). ŠKOLJKE (Lamellibranchia) – imaju bočno spoljšteno tijelo koje je pokriveno plaštenim naborima koji nose ljušturu koja je sastavljena iz dva dijela i ti dijelovi su kapci ljušture. već štetne supstance iz organizma izbacuju ameboidne ćelije.5. pčela itd. ASTEROIDEA (morske zvjezde). Ove životinje imaju prostranu tjelesnu duplju sekundarnog tipa. Svi bodljokošci imaju prostranu tjelesnu duplju. nervni sistem je ganglionaran i ovaj sistem ima obilježja petozračne radijalne simetrije. Pri bazi pipaka nalaze se oči. Coleoptera (tvrdokrilci) – ovo je red sa najvećim brojem vrsta i većina tih vrsta imaju hitinizirana prednja krila.

lignje. Osnovne funckije je da se voda istiskuje iz plaštane duplje. Pored craniuma postoji i kičmeni stub koji je sastavljen od pojedniačnih kičmenih pršljenova. ostrige) mogu se gajiti. Kod kičmenjaka horda se javlja samo tokom embroinalnog razvića. U ovu klasu ubrajaju se mnoge sipe. CRANIUM ili lobanja štiti mozak kičmanjaka. obuhvata jednike koje se zovu «bezvilične» ribe i to su uglavnom stanovnici vodenih sredina. Kod nekih hordata. S obzirom da se samo u embrionalnom razvoju javlja horda osovinski skelet kod riba se u postembrionalnom razviću zamjenjuje sa hrskavičavim odnosno koštanim elementima. TUNICATA – obuhvata ascidije ili plaštaše 3. Prva klasa kičmenjaka.karakteristike su zajedničke kao i za sve mekušce. Većina vrsta su ektoparaziti na koži kičmenjaka viših sistematskih kategorija. dok je ispod horde crijevni sistem. vegetativni i autonomni dio. a eksktretorni organi imaju u osnovi građu nefrijdija. Cyclostoma. a kod nekih je prisutna samo u embrionalnoj i postembrionalnoj fazi razvoj. kopljasta ribica 4. Kod vodenih hordata od prednjeg dijela crijeva nastaju škržni prorezi koji se kod suvozemnih hordata javljaju tokom embrionalne faze života. Javlja se različito građeno srce. U sistemu crijeva nema jasno diferenciranog želučanog dijela. Mozak je jednostavan. Koža ovih jedinki je gola a na bočnim stranama iza glavenog regiona su bočni prorezi. Najveći broj pršljenova imaju ribe i zmije. horda se zadržava duži period. Glavni ekskretorni organi su bubrezi koji stoje u vezi sa polnim sistemom i čine jedinstveni UROGENITALNI dio tijela. Broj pršljenova kod raznih vrsta je specifičan i predstavlja biosistematski karakter vrste. Dijele se na četiri podtipa 1. CHORDATA Za njih je karakteristično postojanje vezivne supstance koja se naziva horda. Neke od ovih školjki (kamenice. GLAVONOŠCI (Cephalopoda) – osnovna karakteristika je to da je stopalo preobraženo u ljevkastu tvorevnu. Unutrašnjost tijela zauzima tjelesna duplja CELOM. riba. Dio lobanjske čahure. i slični organizmi. tzv. formira se preobrazbom prednjih kičmenih pršljenova. CHAEMICHORDATA – obuhvata manji broj jedniki uglavnom morske organizme koji nemaju tipičnu hordu kao osovnski skeleta već je ta horda u vidu hordalnih izraštaja. 2. periferni. Kolouste su razdvojenih polova i tokom razvića do odraslog oblika dešava se metamorfoza a larva iz koje se razvijaju se smatra posebnom jednikom. Sam kičmeni stub je COLUMNA VERTEBRALIS. Srce je u perikardičnoj duplji i sastoji se od jedne pretkomore i jedne komore. Centralni dio je cjevastog tipa – kičmena moždina. 36 . VERTEBRATA – kičmenjaci VERTEBRATA – KIČMENJACI Po složenosti građe tijela dostigli su najveći evolutivni razvoj i imaju u potpunosti razvijen glaveni region i to je podtip CRANIOTA. Ogromna većina je razdvojenih polova. Kod većine hordata iznad horde se javlja nervni sistem u obliku cijevi. Za njih je takođe karakteristično postojanje mastiljave kese iz koje oni ispuštaju zaštitnu boju. Ova supstanca je smještena najčešće iznad crijeva i to je osovinski organ jedinki. Kod nižih kičmenjaka ANAMNIA lobanja je hrskavičava a kod većine ostalih je koštana. Po spoljašnjem izgledu imaju izdužen oblik tijela i nemaju vilice. ali se ističu veliki mirisni režnjevi. RIBE – PISCES Ribe predstavljaju drugu klasu vodenih kičmenjaka koje sa ubzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. a manji broj su hermafroditi. Nervni sistem čine centralni. ACRANIA – obuhvata manji broj vrsta koje nemaju u poptunosti formiran glaveni region i tu pripata Amphioxus lanceolatus.

Skelet gmizavaca je u potpunosti okoštao.. Vratni dio kičmenice nije izdiferenciran. Visceralni skelet predstavljaju koštani elementi u nivou prednjeg dijela crijeva. i ta dužina predstavlja biosistematski karakteristiku.AMPHIBIA Vodozemci predstavljaju treću klasu vodenih kičmenjaka koji pripadaju grupi Anamnia. Kod zmija postoji specefičnost u pogledu građe glavenog skeleta jer donja vilica nije zglobljena sa donjom (savitljive su i omogućavaju zmijama da progutaju krupniji plijen). Iz ove tvorevine se krv škržnim arterijama dovodi prema škrgama i tu se oksidiše. som . Kroz srce riba teče samo redukovana krv. jednjak. Disanje larvenih oblika kod žaba (punoglavaca) vrši se škrgama. Organi bočne linije vrše «obavještavanje» ribe o svim ekološkim faktorima sredine u kojoj živi. jer im temperatura tijela u najvećoj mjeri zavisi od sredine u kojoj se nalaze. Kod riba ima postoje dobro razvijena čula i postoji još jedno čulo koje se nalazi na boku i to je čulo bočne linije. Na glavi i trbuhu još se stvaraju rožne ploče (kornjače) i na tim mjestima kožno disanje je svedeno na minimum. ajkula. Jedna od karakteristika riba je da na površini tijela postoji pokrov (krljušti) i te krljušti mogu biti različitog tipa. Crijevni trakt počinje usnim regionom. kao i promjene koje se odnose na građu organa za kretanje vodozemaca po kopnu. Kičmenica je čvrsta (nije zglobljeno spojena sa glavom – craniumom). a u toj komori je nepotpuna 37 . šaran. Kod nekih vodozemaca desile su se neke promjene u organizaciji tijela. U sistemu krvotoka postoji srce koje je nešto složenije građe u odnosu na vodozemce. a vrlo značajna promjena je prelazak sa škržnog na plućno disanje. jer kod riba još uvijek ne postoji razvijena grudna kost za koju se vežu nastavci kičmenih pršljenova (rebara) kao što je to slučaj kod ptica ili sisara. APODA (CAUDATA) – beznogi vodozemci 2.itd. Ribe pripadaju kičmenjacima i imaju veći broj pojedinačnih pršljenova. Krvni sistem je zatvorenog tipa.. URODELA (GYMNOPHIONA) – repati vodozemci Među žabama u ovom regionu poznate su zelene i smeđe žabe koje se mogu naći u vodi i na kopnu. i srce vodozemaca trpi promjene. a među njima su npr. Sastoji se iz 2 pretkomore i jedne komore.Kod morskih pasa. Ekskretnorni sistem riba su parni organi bubrezi koji se nalaze iznad crijeva. zadim ždrijelo. Kičmeni pršljenovi imaju nastavke koji se slobodno završavaju u tijelu (riblje kosti). Najčešće se razvija još jedna pretkomora. Bez obzira što borave u vodi sve vrste dišu plućima različite građe. tako da se na vertebri (kičmi) može razlikovati samo grudni ustvari trbušni region. oslić. Kod riba je dobro razvijena jetra. tanko i debelo crijevo i na kraju analni otvor. Vodozemci se ubrajaju u pojkilotermne životinje. a u sistemu krvotoka postoji srce koje još uvijek nije u potpunosti izdiferencirano i sastoji se od jedne komore i jedne pretkomore. Glavni skelet riba čine lobanja i visceralni skelet. pastrmka. GMIZAVCI – REPTILIA Gmizavci predstavljaju prvu klasu kopnenih kičmenjaka koji sa obzirom na tok embrionalnog razvića pripadaju grupi Anamnia. Prije ulaska u pretkomoru srca redukovana krv iz tijela se nakuplja u tvorevinama VENOZNIM SINUSIMA (sinus venosus). Klasa vodozemaca najčešće se dijeli na 3 velike potklase: 1. U odnosu na prethodnu klasu. raža nastaje hrskavičavi skelet i prema tom kriterijumu ove ribe pripadaju potklasi CHONDRICHTYES. VODOZEMCI . a komora ostaje jedinstvena i zbog ovakve građe srca dolazi do djelimičnog miješanja oksidovane i redukovane krvi. a odrasli oblici dišu plućima. a oksidovana krv polazi iz tvorevine koja se naziva ARTERIJSKI BULUS (bulbus arteriosus). U odnosu na vodozemce dolazi do veliki promjena u građi kože i na skeletu. Među ove gmizavce ubrajaju se zmije. ribe. Kičmenjaci viših sistematskih kategorija imaju mehanizme održavanja stalne temperature tijela i prema tom karakteru predstavljaju homeotermne životinje. U drugu potklasu OSTEICHTYES ubrajaju se ribe kod kojih se javljaju koštani elementi u osovinskom skeletu i tu se ubraja većina vrsta koje imaju šira kosmopolitsko rasprostranjenje. Na površini kože javlja se pokožica a posebno je značajan sloj orožnalih ćelija (stratum corneum). Dužina crijeva kod riba uslovljena je načinom ishrane. Najčešće zauzimaju prostor odmah iza glave prema repu. ANURA (žabe) 3.

PLAMENCI – ptice jarkih boja 10. PAPAGAJI 38 . a onaj klasični dio podrazumijeva posebno postojanje vazdušnih puteva (bronhija) koje se granaju na tanje vazdušne ogranke (bronhiole) a ovi se na kraju završavaju plućnim mjehurićima (alveolama).pregrada pa dolazi do neznatnog miješanja krvi. PURANI. GNJURCI 5. GRABLJIVICE (ORAO. Razviće se dešava preko jaja. ali uglavnom nema metamorfoze (peobražaja). Kao ekskretorni organ funkcioniše bubreg koji predstavlja srednje razvijen stadijum. Srce je podijeljeno na 2p+2k i krv se ne meša (oksidovana i redukovana). LEŠINARI. PREPELICE. ŽDRALOVI I SRODNE VRSTE 14. CHELONIA – kornjače – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne kornjače 3. CROCODILIA – u ovaj red se ubrajaju svi krokodili AVES – PTICE Prve ptice koje su se pojavile su imale veliki broj zajedničkih karakteristika sa gmazevima od kojih su nastali. Kod većine ptica postoji dobro razvijena grudna kost koja na sebi ima greben ili kobilicu i naziva se STERNUM. i od njega polazi 12 pari moždanih nerava. KOKOŠKE (PAUNI. Kod nekih ptica (noj) noge su dobro razvijene i služe za trčanje. ali je češća sistematika koja obuhvata jedinke iz 5 redova: 1. Jedinke gmizavaca su razdvojenih polova i razviće se dešava preko jaja. RHINOCEPHALES – u ovaj red ubrajaju se karakterističan predstavnik jednostavnije građenih gmizavaca a to je Aciterija sa Novog Zelanda 2. ALBATROSI 6. a ptice tada ne vrše klasične respiratorne procese. PTICE MOČVARICE (PATKE. ROVCI) 11. RODE I SRODNE VRSTE 9. OPHIDIA (SERPENTES) – u ovaj red se ubrajaju mnogobrojne zmije 5. Današnje ili recentne ptice jasno se razlikuju po nizu specifičnosti od gmizavaca. NOJEVI 2. U ramenom ili karličnom pojasu postoji niz kostiju koje su dobro razvijene ali se može reći da postoji i pokretni i nepokretni dio u tom regionu. LACERIALIA – gušteri 4. GALEBOVI 15. KAUZAMI I EMUI – ima ih u J. TETRIJEBI. Prednji mozak kod gmizavaca je dobro razvijen. JASTREBI. Iz lijeve komore polazi desni aortin luk i odvodi oksidovanu krv u tijelo. ČAPLJE. Jedna od karakterisitika je to da su to pernate životinje sa suvom kožom na tijelu. FAZANI) 13. PELIKANI I SRODNE VRSTE 7. GOLUBOVI 17. LANDORI) 12. Pluća ptica su složeno građena. Jedna od prvih ptica koja se pojavila u evolutivnom procesu je ARCHEOPTERIX. a za mladunce postoji roditeljska briga. Noge ptica se završavaju sa 4 prsta od kojih su tri okrenuta prema napred a jedan je povijen prema nazad. Ptice nemaju zube. Kiseonik iz ovih rezervoara može se trošiti prilikom letenja. Prednji udovi su transformisani u krila na čijem kraju su duga pera koja omogućuju let. ali i od ostalih vrsta kičmenjaka. NORKE 16. Skelet ptica je lagan i gibak i većina kostiju ispunjena je vazduhom. Značajni redovi su: 1. SOKO. Gmizavci se mogu podijeliti na veliki broj redova. PINGVINI 4. Americi 3. vilice su tanko pričvršene rožnom materijom koja formira kljun. Samo kod krokodila komora je potpuno pregrađena. GUSKE. Vratni dio kičmenice je dug i pokretljiv a ostali pršljenovi u kičmenici su srasli međusobno. Ptice su homeotermne životinje sa stalnim mehanizmom održavanja tjelesne temperature. BLUNE 8. U sistemu pluća ptica postoje još i tvorevine koje se nazivaju vazdušne kese i koji predstavljaju REZERVOARE svježeg vazduha.

PRIMATES (majmuni. U jednom ekosistemu postoji najpovoljniji uticaj svih faktora i oni čine 39 . Oni su homeotermne životinje koje disajne procese obavljaju u vazdušnoj sredini preko pluća. I srce sisara je podijeljeno na dvije pretkomore i dvije komore. ovce. PERISSODACTYLA (kopitari – konji) 7. a manji broj vrsta živi u morima (kitovi. CARNIVORA (zvijeri.) 3. čovjekoliki majmuni. a kod većine vrsta to su ekstremiteti za hodanje. a time dobijaju hranjive sastojke. krtice. KUKAVICE I TURAKOSI 20. očnjake ili kutne zube. a mužjaka testisi. Ogromna većina živi na kopnu a manji broj sisara su morski oblici. psi. delfini). KOLIBRIĆI I ČILPE 23.vjeverice. MARSUPALIA – TORBARI 3. Ekskretorni organi su definitivni bubrezi (metanefros). zečevi. Jednike su razdvojenih polova. ježevi.. pacovi. MONOTERMATA – KLJUNARI 2. CETACEA (kitovi) 5.. a posebno sa svim biološkim disciplinama. a sinekologija se bavi proučavanjem ukupnog odnosa jednog ekološkog sistema. LASTAVISE. VRANE. goveda.18.. ŽUNE 26.. RODENTIA (glodari. Ova klasa sisara se najčešće dijeli na 3 potklase: 1. MRKE PTICE. KLJUNOKOŠCI. Koža je bogata žlijezdama. Naziv ekologija potiče od 2 grčke riječi i to OICOS – mjesto (prebivalište. Sisari su viviparne životinje koje rađaju žive mlade (osim kljunara koji ima primitivnu karakterisiku da leže jaja) U koži ženki za vreme bremenitosti funkcionišu mliječne žlijezde tako da mladunci sišu sekrete mliječnih žlijezda. i ne preživara... a preživari su jeleni. itd.) 2. ARTIODACTYLA (papkari. grupe preživara. Od nepreživara značajne su svinje. Ekologija je povezana sa drugim prirodnim naukama. Ekologija koja proučava ekološke odnose mora i okena zove se OCEANOGRAFIJA. INSECTIVORA (bubojedi. ekologija koja proučava ekološke zakonitosti u slatkim vodama zove se LIMNOEKOLOGIJA. bilo na površini ili na drveću. što znači da većina vrsta ima različito građene zube i to sjekutiće. SLAVUJI) MAMMALIA – SISARI Sisari predstavljaju šestu klasu evolutivno najrazvijenijih kičmenjaka. Većina vrsta živi ili na zemlji. Kod životinja koje naseljavaju različite tipove staništa. polne žlijezde ženki su jajnici (ovarijumi). SOVE 21. ŠEVE. koja su kod različitih vrsta različito građena. mačke. SARAŽE 19. Zubi sisara su heterodontnog tipa. Ovi organizmi u koži imaju dlake. razlikuje se više tipova ekologije. itd. PTICE PJEVAČICE (VRAPCI. DJETLIĆI I TUKANI 25.) 4. Neki sisari mogu da žive i na kopnu i u vodi. Sisari imaju parne ekstremitete. VODONARI 24. a ekologija kopne je TERESTRIČNA ekologija.. ŽABUSTE PTICE 22. Duplja unutar tijela podijeljena je mišićnom tvorevinom (dijafragmom) na 2 dijela i to grudni i trbušni dio.. hijene. areal) i LOGOS – nauka. itd. PLACETALIA – PLACENTARNI SISARI Najbrojniji su placentarni sisari i dijele se: 1.) OSNOVI EKOLOGIJE ŽIVOTINJA Ekologija je nauka koja proučava uzajamne odnose živih bića i okoline koja ih okružuje. miševi. Postoje 2 osnovne ekološke discipline i to: AUTEKOLOGIJA SINEKOLOGIJA Auteokologija se bavi proučavanjem samo jedne jedinke u odnosu prema okolini.) 6.

Životnu formu organizma predstavlja skup morfoloških i fenotipskih (genotipskih) osobina i svaka forma ima skup vanjskih karateristika (fenotipske) i skup osobina koje se prenose sa roditelja na potomstvo (genotipske). neki sunđeri «puste» određene račiće da žive na njihovoj površini. Ukoliko su životinjske vrste sposobne da podnesu veće kolebanje jednog ekološkog faktora (ekološku valencu) oni predstavljaju EURIVALENTNE ORGANIZME. 6. Za biocenozu je karakterističan broj i specifičnost vrsta. ali i smrtnost ili MORTALITET jedinki. MUTUALIZAM – to je takav odnos gdje 2 vrste žive zajedno i na neki način se međusobno dopunjuju i ne mogu živjeti jedna bez druge 4. KOMPETICIJA – podrazumijeva da jedna vrsta ugrožava drugu u odnosu na jedan ekofaktor 3. dok sunđerima ne smeta. Fluktuacija predstavlja kolebanje veličine populacije i postoji više tipova fluktuacija. prelaz između livade i šume. NEUTRALIZAM – ova interakcija podrazumijeva da nema nikakvog uticaja organizma na drugi 2. Jedinke unutar populacije mogu biti raspoređene na karakterističan način i to je distribucija jedinki. U biocenozi su izražene i pojave reprodukcije. 5. Skup svi ekoloških valenci čini EKOLOŠKI SPEKTAR za određenu vrstu. PARAZITIZAM (ekto i endo – paraziti) 7. a najnepovoljniji uticaju čine ekološki pesimum. ljudski organizam može podnijeti temperaturu koja varira između 80-90ºC (+45 . Npr. masom ili zapreminom na jedinicu površine ekološkog sistema. Primjer za jednu biocenozu je šuma. U populaciji može da se konstatuje i rast i to je ona vrijednost kada je natalitet veći od mortaliteta. Ekološka valenca predstavlja dijapazon variranja jednog ekološkog faktora u okviru kog je moguć život. Osnovna osobina populacije je NATALITET. Za populaciju je karakteristično da postoji uticaj jedne jedinke na drugu i takav odnos se zove INTERAKCIJA 1. a to je ekološki nivo koji se obrazuje zajedničkim životom biljaka i životinja na jednom mjestu. Ovaj odnos u prirodi je rijedak. a druga je indiferentna. EKOSISTEM 5. gdje je izražena spratovnosti i gdje na određenim nivoima (visinama) žive karakteristične vrste. POPULACIJA 3. BIOSFERA Osnovnu jedinicu ekoloških odnosa i ekološke integracije predstavlja jedinka ili organizam. a druga nije i prema tome nema koristi od zajedništva. Nasuprot grupisanju može postojati i izolacija kada je jedinka ili grupa jedinki izolovana. ORGANIZAM (JEDINKA) 2. EKOTON predstavlja prelaz između dvije biocenoze npr. Ekološki sistemi organizovani su na više nivoa. a zatim se gustina preračunava na cijeli ekološki sistem. Iz podataka o natalitetu može se izračunati i stopa nataliteta koja se izražava kao broj rođenih jedinki u jedinici vremena. Takođe može doći i do grupisanja kada se na određenom mjestu u populaciji grupišu pojedinačne ili grupe jednki.ekološki optimum. i oni imaju koristi od toga. Populacija predstavlja skup jedniki iste vrste koje žive na istom prostoru i u isto vrijeme i koje su sposobne da razmjenjuju genetički materijal. Za većinu populacija karakteristična je gustina koja se izražava njihovim brojem. Mortalitet je takođe osobina populacije i postoji stvari i teoretski mortalitet. 1. Stvarni mortalitet se može konstatovati a teoretski se odnosi na smrtnost pod «idealnim» ekološkim uslovima. Organizmi koji mogu podnijeti manju ekološku valencu su STENOVALNTNI ORGANIZMI.-45) i to je ekološka valenca. PREDATORSTVO Treći nivo organizacije je BIOCENOZA. BIOCENOZA 4. Npr. Unutar populacije izraženo je kretanje jedinki i to su MIGRACIJE. Naredni nivo je populacija. AMENSALIZAM – to je takav odnos u kome je jedna vrsta spriječena u rastu. KOMENSALIZAM – to je takav odnos u kojem jedna vrsta ima koristi od zajedništva. konzumiranja i uzimanja hrane (konzumenti i reducenti) 40 . Kretanja mogu da budu unutar ili izvan matične populacije. Ekološka niša je skup svih mogućnosti koje organizam iskorištava za opstanak u ekosistem.

EKOSISTEMI SLATKIH VODA EKOSISTEMI KOPNA Postoje i bočatni ekosistemi – bočatne vode predstavljaju prelaz od slanih ka slatkim vodama (ušća rijeka u mora) Poseban nivo organizacije predstavlja BIOSFERA i to je tanak zemljin omotač obuhvaćen životom. što podrazumijeva proučavanje organizama na osnovu morfoloških sličnosti i razlika.atmosfera. OSNOVI EVOLUCIJE ŽIVOTINJA Učenje o evoluciji podrazumijeva dugotrajan proces koji je tokom vremena pratio razvoj i sistematiku životinja svijeta. Neki naučnici razdvajaju anatomske i morfološke razlike. Dokazi evolucije mogu da budu na osnovu iskopina u proteklom periodu (PALEONTOLOŠKI DOKAZI). biocenozu. Najznačajnija životna zajednica tog područja je vazdušni plankton u kome se pojavljuje ogroman broj vazdušnih spora. Izuzetak čine površinski slojevi litosfere sa podzemnim krečnjacima.. ekosistem. Iznad litosfere (20-ak km) nalazi se sloj biosfere u kome postoji život . evolutivni dokazi mogu biti i MORFOLOŠKO-ANATOMSKI. Posebno je značajno Darvinovo učenje o evoluciji koje podrazumijeva nastanak novih vrsta putem prirodnog odabiranja. To je najveći nivo koji uključuje i organizam. Stvaranje novih vrsta naziva se SPECIJACIJA. 41 . Postoje 3 osnovne kategorije ekosistema a to su: .Četri nivo organizacije je EKOSISTEM koji predstavlja i funkcionalno i strukturno jedinstvo jednog biotopa ili staništa i biocenoze.EKOSISTEMI MORA I OKEANA . populaciju.