AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA

1

TRANSPORT I LOGISTIKA 2006/2007

Predavanje br. 2

ČELIK - MATERIJAL ZA NOSEĆE KONSTRUKCIJE
Među brojnim materijalima za različite konstrukcije, čelične konstrukcije imaju baznu primenu u konstruktivnom mašinstvu. Naziv čelične konstrukcije potiče iz klasifikacije konstrukcija prema materijalima od kojih su izradjene. Metalne konstrukcije formiraju osnovni gabarit mašina, vozila, procesne opreme. Pri tome one prenose osnovne statičke i radne uticaje (težine, radne sile, spoljašnju pobudu). Zato se istovremeno ovakve konstrukcije svrstavaju u noseće konstrukcije. Obzirom na važnost i funkcionalnost nosećih struktura mašina i opreme, često se nazivaju i odgovorne konstrukcije. Čelik je legura gvožđa dobijen iz ruda magnetit (Fe3O4), hematit (Fe2O3), ili limonit. Početak industrijske proizvodnje se vezuje za pronalazak tehnologije topljenja rude pomoću koksa 1735. Osobina da su odlivci masivni, uticala je da se traže lakše konstrukcije. 1855. englez Bessemer je razvio tehnologiju masovne proizvodnje neumirenog čelika topljenjem. Tako dobijeni topljeni čelici u Americi su zbog ruda sa manje fosfora bili bolji od evropskih čelika pa su zato u Evropi razvijene tehnologije topljenja, poznate kao Simens-Martinov postupak 1865. i Tompsonov postupak 1880. Proizvodnja čelika u konvertorima odvija se produvavanjem vrelog vazduha kroz tečno sirovo gvoždje usled čega sagorevaju ugljenik i fosfor. Ova tehnologija zadržava fosfor (0.10 %) i azot (0.012 %) što povećava krtost čelika. Zato su razvijene savršenije konvertorske tehnologije uduvavanja obogaćenog vazduha kiseonikom ili čistog kiseonika u sirovo gvoždje (Linz-Donawitz - LD postupak). Dobija se kvalitet čelika sa manje od 0.010 % azota, fosfora ispod 0.06 % i sumpora ispod 0.05 %, što je blisko kvalitetu Simens-Martinovog čelika. Danas se čelik dobija iz sivog sirovog gvožđa koje je dobijeno topljenjem rude u visokim pećima na oko 1600 °C. Gvožđe se zbog velikog sadržaja ugljenika i drugih nečistoća odlikuje krtošću. Etapa prerade gvožđa u čelik obavlja se u konvertorima ili u plamenim pećima u kojima se oslobadja od ugljenika i drugih nečistoća a dodaju se potrebni legirajući hemijski elementi. Poslednjih pedesetak godina se primenjuje konvertorski LD postupak za proizvodnju kvalitetnih umirenih čelika pogodnih za zavarivanje. Proizvodnja visokokvalitetnih legiranih čelika se odvija u električnim pećima. Tehnološki dalje, čelik se izliva u manje livačke forme, mase 2÷10 t (ingoti) ili u velike forme, mase veće od 25 t (brame). Ingoti i brame su polazni materijal valjaonica limova i valjaonica profila gde se ponovnim zagrevanjem dovode u testasto stanje i valjaju u finalne polu-proizvode. Posebna grupa čelika dobijena valjanjem, namenjena nosećim strukturama su konstrukcioni čelici. Niskougljenični čelik JUS C.B0.500 iz 1970 i 1972. i najnoviji JUS C.B0.500, iz 1989. definiše više kategorija opštih konstrukcionih čelika:
Č0130, Č0361, Č0362, Č0363, Č0370, Č0371, Č0451, Č0452, Č0453, Č0561, Č0562, Č0563, Č0545, Č0645, Č0745.

Mehaničke i tehnološke karakteristike čelika definisane su navedenim JUS-om. Tako Č0361 (grupa I-opšte konstruktivne namene) ima zateznu čvrstoću Rm =34÷47 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), čvrstoću na granici plastičnosti ReH=23.5÷19.5 kN/cm2, najmanje izduženje posle prekida u procentima A≥ 22% (lo=5⋅do) i sadržaj ugljenika C ≤0.20 %. Čelici za posebne namene (grupa II), su veće čvrstoće. Čelik Č0561 ima maksimalnu zateznu čvrstoću Rm =49÷63 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), ReH=35.5÷30.5 kN/cm2, A≥ 20% (lo=5⋅do), ugljenik C ≤0.23 %. Postoje i jači konstrukcioni čelici koji pripadaju kategoriji finozrnih konstrukcionih čelika, JUS C.B0.502, 1979. To su čelici pogodni za zavarivanje koji se koriste za sudove pod pritiskom, elemente drumskih vozila, mostove, različite zavarene noseće čelične konstrukcije, posebne namene. Umirenog su sastava. Imaju poseban sistem označavanja. Mogu biti kvalitetni i plemeniti: Kvalitetni FINOZRNI čelici čine tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO250, Č RO280, Č RO310, Č RO350), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 250, Č RV280, Č RV310, Č RV350), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN250, Č RN280, Č RN310, Č RN350). Plemeniti FINOZRNI čelici svrstani su prema nameni u tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO380, Č RO420, Č RO460, Č RO500), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 380, Č RV420, Č RV460, Č RV500), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN380, Č RN420, Č RN480, Č RN500). Osnovne mehaničke karakteristike ovih čelika su: Č RO250 Č RO350 Č RO380 Č RO500 Rm=36÷48 kN/cm2, Re=24-25 kN/cm2, A=25 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=49÷63 kN/cm2, Re=34-35 kN/cm2, A=22 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=50÷65 kN/cm2, Re=36-38 kN/cm2, A=20 %, (kategorija plemenitih čelika), Rm=61÷77 kN/cm2, Re=47-50 kN/cm2, A=16 %, (kategorija plemenitih čelika),

Savremena proizvodnja čelika najviših mehaničkih osobina daje granicu razvlačenja σ02=75÷80 kN/cm2, maksimalno σ02=350 kN/cm2, [Debeljković,M., ČELIČNE KONSTRUKCIJE U INDUSTRIJSKIM OBJEKTIMA, Gradjevinska knjiga Beograd, 1995.].

Pojam uticajnosti ne podrazumeva najveće procentualno učešće u hemijskom sastavu već specifičnu uticajnost hemijskog elementa (za Si je 1. Grupa simbola na drugom mestu .3 W 0.10 Prisustva hemijskih elemenata u čelicima preko ovih granica definišu legirane čelike...( . imaju značenje prema nameni.99 801 . Osnovna klasifikacija čelika izvedena je prema hemijskom sadržaju elemenata.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 2 OZNAČAVANJE I OSOBINE ČELIKA Označavanje čelika i čeličnog liva je izvedeno standardom JUS C.25% C u čeliku ima oznaku 3.01 Co 0. delimično ograničenim sadržajem C. Oznaka na četvrtom mestu je dopunska oznaka čelika koja se definiše sa jednim. Kod legiranih čelika simbol na drugom mestu se odredjuje prema prisustvu drugog uticajnog legirajućeg elementa. Oznaka na drugom mestu je osnovna oznaka. legirani čelici i mikrolegirani čelici.Si. dva ili više brojčanih ili slovnih simbola. Takodje delimično ograničen sadržaj C. . Simboli na trećem.1 Mo 0. Oznake čelika po ovom standardu koriste se u svim domaćim standardima koji se odnose na čelik i proizvode od čelika.799 80 .08 V 0. Prva grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama. četvrtom i petom mestu definisani su prema tabeli: Tabela II-3 Simbol 00 .44 101 .. Shodno tome postoje ugljenični (nelegirani) čelici.Mn Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.8 Cr 0.) Simbol na prvom mestu označava materijal.B0.05 Cu 0. kojima se dobijaju bolje mehaničke osobine.002/1986.40 Al 0. Mikrolegirani čelici sadrže neke dodatne hemijske elemente kao niobijum (Nb). za W je 7.. za Cr je 4. dakle čelik. vanadijum (V). za Ti je 30) pomnoženu procentualnim sadržajem u čeliku. Pri tome su prisustva ostalih hemijskih elemenata ograničena i kreću se do vrednosti datih narednom tabelom: Tabela II-1 Hemijski element Sadržaj u % maksimalno Si 0. Simbol na prvom mestu u osnovnoj oznaci definiše najuticajniji hemijski element.osnovna oznaka definiše dve osnovne grupe čelika. četvrtom i petom mestu oznake. Tabela II-4 Simbol na prvom mestu Legirajući element 1 C 2 Si 3 Mn 4 Cr 5 Ni 6 W 7 Mo 8 V 9 ostali Simbol na drugom mestu označava kod ugljeničnih čelika desetostruku vrednost ugljenika zaokruženu na desetine. Sastoji se od 4 odnosno 5 brojčanih simbola i definiše vrstu čelika. Druga grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama i hemijskim sastavom. za Mo 14.999 7 690 – 780 8 790 880 9 890 i više Podgrupa čelika Podgrupa ugljeničnih čelika bez utvrdjenog sadržaja P i S Slobodno Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.Si. ( . Recimo 0. Čelik se označava oznakom koja ima najviše 4 dela: Č ( ). titan (Ti).Mn i dodatkom legirajućih el. Za ugljenične čelike to je simbol 1.79 451 .).6 M n 0.10 Ti 0. Kod jednostruko legiranih čelika simbol na drugom mestu je 1. Mikrolegirani čelici se označavaju po istom načinu kao i ugljenični čelici. Simbol na drugom mestu simbolički definiše minimalnu zateznu čvrstoću utvrdjenu u toplo-oblikovanom (normalizovanom) stanju prema tabeli: Tabela II-2 Simbol 0 1 2 3 4 5 6 na drugom 490 590 390 360 330 Nazivna do zatezna 480 580 680 380 350 čvrstoća 320 N/mm2 Grupa simbola na trećem.449 45 . Drugu grupu čelika po osobinama.čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama imaju na prvom mestu simbol 0. kojim su definisana pravila za označavanje stanja i osobina čelika. To su po hemijskom sastavu ugljenični i legirani čelici. za Co 20. za legirane čelike to je simbol prema tabeli II-4.3 Ni 0. Ugljenik kod ugljeničnih čelika ima odlučujući uticaj na mehaničke osobine. dva ili više brojčanih simbola koji označavaju po potrebi namenu odnosno stanje čelika. Oznaka na trećem mestu ima jedan. Prva grupa čelika . čine čelici sa utvrdjenim hemijskim sastavom i utvrdjenim mehaničkim osobinama.

Konstrukcioni čelici se ispituju i na utrošenu energiju udara prema JUS EN 10045-11 iz 1993.B0. okruglih. Čelici posebno pogodni za zavarivanje su označeni brojem 3 na zadnjem mestu u osnovnoj oznaci (Č 0363). Standard je delimično uskladjen sa ISO 630 iz 1980.500 Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 ISO 630 Fe 310-0 Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Oznaka vrste čelika ISO 1052 EURONORM 25 Fe 310-0 Fe 360-BFU Fe 360-BFN Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Fe 490 Fe 490-2 Fe 590 Fe 590-2 Fe 690 Fe 690-2 DIN 17100 St 33 St 33-2 USt 37-2 Rst 37-2 St 37-3 U St 37-3 N St 44-2 St 44-3 U St 44-3 N St 52-3 U St 52-3 N St 50-2 St 60-2 St 70-2 Tabela II-8 VRSTA ČELIKA Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 Rm (N/mm ) Debljine 3 ÷100 mm 290 ÷ 510 < 16 185 135 340 ÷ 470 2 Za debljine materijala (mm) 16 ÷ 40 40 ÷ 63 63 ÷ 80 175 205 225 215 215 235 245 315 325 265 305 335 ReH (N/mm ) 80 ÷ 100 195 215 225 235 305 315 255 295 325 2 235 275 275 410 ÷ 540 490 ÷ 630 470 ÷ 610 570 ÷ 710 670 ÷ 830 265 255 355 295 335 365 345 285 325 355 335 275 315 345 1 Predlog ovog evropskog standarda pripremio je Tehnički komitet ECISS/TC po ovlašćenju sekretarijata francuske Asocijacije za standardizaciju AFNOR.V. Opšti konstrukcioni čelici su pogodni za zavarivanje. profila. . Nula označava čelike bez odredjene termičke obrade a 1 definiše normalizovano stanje. 1972. Č 0645. kvadratnih i pravougaonih cevi. Primarno svojstvo opšteg konstrukcionog čelika je zatezna čvrstoća i granica razvlačenja. Č 0645. Ispitivanje na savijanje vrši se prema JUS C. Standard EN 10045 izrađen je prema ISO 83 i ISO 148 i odnosi se na ispitivanje čelika udarom po metodi Sharpy (epruvete sa U i V zarezom). i on je zamenio evropske standarde EU 7-55 i EU 45-63. širokopljosnatog čelika.250. V-vučenje i Z izrada zavarenih cevi). šipkastog. Č 0545. isporuku žice. i ISO 1052 iz 1982.B5. godine. Č 0745.021 do JUS C. Mehaničko ispitivanje zatezanjem se vrši na proporcionalnim epruvetama prema JUS EN 10002-1 iz 1996. konstrukcija za spajanje zakivcima i zavrtnjima. godine.S. Č 0745 se posle zavarivanja termički obradjuju.500/1989 kome su predhodile verzije iz 1970.Z) označava čelike namenjene za dalju preradu (K-vruće kovanje ili presovanje. Konstrukcioni čelici se primenjuju za izradu zavarenih konstrukcija. otkovaka i drugih formi poluproizvoda od konstrukcionih čelika. H-hladno oblikovanje valjanjem. Uporedne oznake vrsta čelika sa medjunarodnim i nacionalnim standardima daje tabela II-7. Za gasno i elektrolučno zavarivanje su nepogodni čelici Č 0130. Osim osnovne oznake (recimo Č 0361) uz oznaku može da ide i dopunska oznaka: 0 ili 1. limova. Osnovne mehaničke osobine konstrukcionih čelika date su tabelom II-8 prema JUS C. Standard je usvojio CEN novembra 1989.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 3 Opšte konstrukcione čelike definiše JUS C.005. Opšti konstrukcioni čelici nisu predvidjeni za termičku obradu osim za normalizaciju i žarenje sa ciljem otklanjanja unutrašnjih napona. pljosnatog. Čelici Č 0545. Slovna oznaka na kraju (K.B0. S-hladno presavijanje.500: Tabela II-7 JUS C. Oblik i mere proizvoda od ovog čelika definisane su standardima: JUS C. Standard utvrdjuje uslove za izradu.B0.B2.A4.H.

B3. Štapove čine pljošti čelik.JUS C.JUS C. To su čelici kvaliteta ReH > 36 kN/cm2 sa Rm > 52 kN/cm2 .021 Č xxxx a b b d d s b b Slika I1-2 Oblici šipkastih polufabrikata Šestougaoni čelici su izradjeni po JUS C. Ovi čelici se isporučuju sa dimenzijama d= 8÷125 mm.030 Č xxxx – (b x d x lT ) mm . Ravnokraki ugaonici se isporučuju u dužinama 3÷15 m sa tolerancijom T==±5÷100 mm.JUS C. okrugli. Posle izlivanja čelika.025 Č xxxx Univerzalni (široki) pljosnati čelik definisan je JUS C. Osnovna dimenzija preseka je S-otvor ključa odnosno prečnik upisanog kruga u šestougaonik.B3.021 Č xxxx ø (d x lT ) mm .030.026 Č xxxx ( s x lT ) mm .B3.B3.JUS C.B3.B3. OBLICI ČELIČNIH POLUFABRIKATA Noseće konstrukcije izradjuju se od valjanih elemenata kao što su štapovi. Šipke su dužina 3 ÷ 15 m sa tolerancijom izrade T= ± 5÷100 mm.101 Č ×××× .B3. Oni sprečavaju pojavu gasnih mehurića vezivanjem kiseonika.JUS C. Označava se za nabavku: Pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . i širine 8÷150 mm. Profili do dimenzija od 80 mm se nazivaju štapovi a preko 80 mm “profili”.20 %. Ravnokraki ugaonici su debljina 3÷18 mm pri čemu se valjaju za središnu kategoriju u familiji. Označava se za nabavku: Okrugli čelik ø (d x lT ) mm . Debljine je od 5 ÷ 40 mm i širine 150 ÷ 640 (1100) mm. Oznaka pri zahtevu za isporuku navodi se: Kvadratni čelik ( b x b x lT ) mm . Dimenzije za izradu su S=10÷80 mm.025. Oznaka pri zahtevu za isporuku je: Šestougaoni čelik ( s x lT ) mm .B3. dužina 3 ÷ 15 m. Geometriju ovog profila definiše JUS C.B3.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 4 Osim ugljeničnih čelika koriste se u konstrukcijama i nisko-legirani čelici. ŠTAPOVI Pljosnati čelici izradjuje se valjanjem u debljinama 3÷100 mm. Opravdano se primenjuju za konstrukcije koje su izuzetno opterećenje pri čemu je važno smanjenje ukupne težine.B3.030 Č xxxx Okrugli čelici valjaju se u opsegu d = 6 ÷ 120 (300) mm. To je titan. Isporuka može biti i u koturovima za prečnike manje od 16 mm. Posebnu grupu čine mikrolegirani (finolegirani) čelici koje karakteriše finija mikrostruktura čija je posledica kompaktniji materijal i veća čvrstoća. na zahtev do 8 m.B3.101 Č xxxx L (b × b × lT ) mm . univerzalni (široki pljošti) čelik. aluminijum. profilisani nosači i limovi. sklona izdvajanju ugljenika (segregacija). Poprečni presek je kvadratnog oblika sa zaobljenim ivicama. Ovako dobijeni čelici odlikuju se homogenim rasporedom uključaka i elemenata pa se nazivaju umirenim čelicima. T i Z profili kao i mali I i U profili visine do 80 mm. Takav čelik naziva se neumiren čelik. Označavaju se: Ravnokraki ugaonik (b × b × lT ) mm . Označava se za nabavku: Široki pljosnati čelik (b x d x lT ) mm .JUS C.B3.101 Č xxxx ( d x lT ) mm .024.026. Rast dimenzija profila ide od 20÷80 mm sa priraštajem od po 5 mm a preko 80 mm priraštaj je po 10 mm.B3. Valjane štapove karakterišu male dimenzije preseka u odnosu na dužinu valjanja.JUS C.JUS C. dužinama l = 3÷15 m.JUS C. Primera radi. sklona ubrzanom starenju i koncentraciji fosfora u pojedinim zonama profilisanih poluproizvoda. Karakteriše ga izduženi poprečni presek. koncentracija fosfora se može i tri puta uvećati na mestu segregacije i dostići koncentraciju od 0. i tolerancijom T= ± 5÷100 mm. Tolerancija izrade je T= ± 5÷100 mm. ugaonici. Ovi čelici se isporučuju u dužinama l = 3 ÷ 4 m.024 Č xxxx Ravnokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjeni su po JUS C.101 u granicama 20×20 ÷ 200×200 mm. kvadratni i šestougaoni čelik. kalcijum.B3.B3.B3.026 Č xxxx Kvadratni čelici su izradjeni po JUS C.JUS C.025 Č xxxx –(b x d x lT) mm JUS C. silicijum.B3. Dezoksidacija je proces u proizvodnji čelika kojim se sirovom gvoždju dodaju hemijski elementi afini prema kiseoniku. dobija se šupljikava struktura sa gasnim mehurima.JUS C.

mm.4 mm. Isporučuje se u dužinama l=3÷12 m. d = 3. Dimenzije nosača su u granicama: h x b = 80 x 42 mm ÷ 400 x 155 mm. U tehničkoj dokumentaciji se označava: T ( h × b ) cm × lT mm . T = ± (5 ¸100) mm Slika 1I-5 Geometrija valjanog U profila .0 mm. Raznokraki ugaonici se takodje isporučuju u dužinama 3 ÷ 15 m sa tolerancijama T= ± 5 ÷100 mm.5÷16. Njegova najveća dimenzija H x B = 1000 x 300 mm. t = R = 7.8. Konstrukciju valjanog I profila uveo je francuski inženjer Zores 1845.6 mm R=d R1 = 2.14.ugaonici izradjuju se prema DIN 1027.B3. bageri.111. t = 5.111 Č xxxx L ( h x b x d x lT ) mm . Nabavlja se oznakom: Z ( h x lT ) mm . T = ± 5 ÷ 100 mm Slika 1I-4 Geometrija valjanog I profila I nosač se označava za narudžbinu navodom: I nosač (h cm x l T mm ) .6 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 5 Slika 1I-3 Oblici profilisanih polufabrikata Raznokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjuju se prema JUS C.9 .B3.DIN 1027 Č xxxx T profil sa širokim nožicama definisan je standardom DIN 1024 i karakterišu ga 2 puta šire nožice od visine h profila.9 .DIN 1024 Č ×××× PROFILISANI NOSAČI Nosači (visina većih od geometrija štapova) predstavljaju osnovni konstruktivni element velikih mašina kao što su dizalice. Dimenzije profila su: hxb = 30×38 ÷ 200×80 mm.131 Č xxxx Potreba za nosačima većih nosivosti dovela je do pojave I profila sa širokom paralelnom nožicom pod nazivom Peiner-ov profil.111 Č xxxx Z . Izradjuje se dimenzija: b×h=60×30 ÷ 200×100 mm i debljinom d=t=5.3 .JUS C.5 ÷ 16. Dimenzije ugaonika se kreću u granicama: h x b = 30 x 20 ÷ 200 x 100 i debljine ivica: d = 3 ÷ 14 mm. godine. d = 5.JUS C.6 ± 13 mm.21. U nosač je geometrije koja je zadata u opsegu: h x b = (65 x 42) mm ¸(300 x 100) mm. U tehničkoj dokumentaciji i za porudžbinu navode se: Raznokraki ugaonik ( h x b x d x lT ) mm . d = 4 ÷ 10 mm. dužina je 3÷10 m. vozila itd. I nosač je u čestoj upotrebi za konstrukcije.B3.JUS C. mm R1 = 4 ÷ 8 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m. i debljina t = 4.B3.5÷ 10.

sa priračtajem ∆b = 20 mm. i većom hrapavošću usled otpale kovarine. platforme stepeništa.5 mm.5 ÷ 4. Slika 1I-6 Forma valjanih površina rebrastih limova . Rebrasti limovi (JUS C.75 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 5000 ÷7000 mm.114 iz 1974.JUS C. Limovi debljine d = 5.0. 5.141 Č xxxx LIMOVI Treću grupu finalnih valjaoničkih proizvoda predstavljaju tri vrste limova: III/1 Tanki čelični limovi debljina 0.0.0 mm se isporučuju u širini b = 1000 ÷1400 mm. Površine talasastih limova su u obliku parabole sa talasom koraka b>2h (h visina).0. mm Na zahtev naručioca za debljine d = 3 ÷ 3. III/2 Srednji čelični limovi debljina 3. Konstrukcije: gazišta. b = 60 ÷150. Dužine toplovaljanih rebrastih limova su l = 2000 do 10000 mm sa korakom 500 mm. pokazuje rebraste limove sa površinskim rebrima u obliku romba i suze.0.0 mm se isporučuju u širini b = 800 ÷1250 (1350) mm. godine) se koriste za sklopove kod kojih se zahteva otpor trenja bilo u sklopu sa nekim drugim elementima ili posebnu funkciju. 3. Slika 1-3. 7.Površina lima bez kovarine.75 mm. U tehničkoj dokumentaciji srednji limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm . rebraste i talasaste. l × b = 3000 x 1200 mm U tehničkoj dokumentaciji tanki limovi se navode: Tanki lim (d × b × l ) mm .0 ÷10. odnosno: Na zahtev naručioca za debljine d = 4.Površina sa labavo prionulom kovarinom (ljuskom).0.B4. 4. Dimenzije limova u isporuci su: b= 400 ÷ 700 mm.111 Č xxxx Px Px Debeli čelični limovi su debljina od 5 ÷ 30 (60) mm. U konstrukcijama su u najširoj upotrebi glatki limovi.B4.Površina lima bez kovarine sa neznatnom hrapavošću Srednji čelični limovi izradjuju se u dimenzijama: b x l = 1000 x 2000.112. 4.JUS C.5 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 4000 ÷ 6000 mm.JUS C. P3 . Na zahtev se mogu isporučiti i u drugim geometrijama: l × b = 1500 × 550 mm. 9.0. Rebro može biti u obliku romba i suze. 6.4 (0.JUS C.0. 10 mm.0 ÷ 30.0 ÷ 4. III/3 Debeli čelični limovi debljina 5. (i više) mm. P4 .Površina sa čvrsto prionulom kovarinom (ljuskom). Ostala geometrija rebrastih limova određena je sledećim podacima: Rebrasti limovi su debljina (osnove) od 2. P2 . 8.5 i 4.112 Č xxxx Gde Px označava vrstu površine lima: P1 . ∆b=50 mm.75 mm. prolazi. mm.B4.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 6 U nosač se označava za narudžbinu navodom: U nosač (h cm × l T mm ) .B4.B4. U tehničkoj dokumentaciji debeli limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm . Limovi obuhvaćeni ovim standardom imaju u isporuci pravougaoni oblik obrezanih stranica i geometrije l x b = 2000 x 1000 mm. Dužine ovih limova su l = 2000. Za b>700 mm.2) ÷ 2. mm. Talasasti limovi se uglavnom koriste kao materijal za krovne i zidne površine čeličnih konstrukcija. Tanki čelični limovi izradjeni su po JUS C.B3.110 Č xxxx Px Limovi se prema obliku obrade površina dele na: glatke. Limovi debljine d = 2. Visine rebara iznad površine su 1 ÷ 2.5.

procentualno izduženje A. Oznaka jačine na udar definiše se simbolom KU ili KV zavisno od primenjene kategorije zareza. gravimetrijsko određivanje silicijuma. JUS C. Tretman uzoraka može biti vrlo složen. Proporcionalnost se odnosi na odnos površine poprečnog preseka epruvete i početne merne dužine epruvete. godine.65) izrađenih prema JUS EN 10002-1 za ispitivanje zatezanjem.005 definiše ispitivanje metala savijanjem. Rastojanje između zaobljenja leve i desne strane tela epruvete predstavlja ispitnu dužinu epruvete. Nazivni prečnik i početna merna dužina su tolerisane mere epruvete. Ova dužina je na narednim slikama označena dimenzijama 50 i 62 mm.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 7 ISPITIVANJE MATERIJALA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA Standardom JUS C. Proporcionalnost se iskazuje relacijom L 0 = k ⋅ S 0 .040. II-9 pokazuju geometriju proporcionalnih epruveta (k=5. na primer KV 120. Naredne slike pokazuje procese ispitivanja: Slika 1I-7 Skice osnovnih mehaničkih ispitivanja čelika Slike II-8. JUS ISO 8491-8496 definiše ispitivanje cevi. Ispitni presek S0 je površina nazivnog prečnika epruvete. Ispitivanje tvrdoće po Rokvel-u definisano je standardom JUS ISO 6508 (1994). Na crtežima su to dimenzije 55 i 75 mm. Ovo znači da je standardna V epruveta utrošila 120 J za prelom Sharpy-jevim klatnom nazivne energije udara klatna 300 J. Pojedinačne metode za ispitivanja su: gasno volumetrijsko određivanje grafitnog ugljenika. bakra. potenciometrijsko određivanje hroma i vanadijuma.) definiše mehaničko ispitivanje zatezanjem. Standard JUS EN 10002-1 (1996. maksimalnu silu Fm. definisane su metode za ispitivanje hemijskog sastava gvožđa i čelika. JUS EN 10045-1 (1993). definiše ispitivanje metala udarom po Sharpy-ju. Ispitivanje tvrdoće po Knoop-u definisano je standardom JUS ISO 10250 iz 1996. L0 je početna merna dužina. fosfora. Ovaj standard definiše postupke merenja zatezne čvrstoće Rm. Slika II-8 Geometrija proporcionalno-okrugle epruvete za ispitivanja čelika kidanjem Slika II-9 Geometrija proporcionalno-prizmatične epruvete za ispitivanje kidanjem Slika II-10 Geometrija epruveea za ispitivanje udarom po metodi Sharpy . procentualno suženje poprečnog preseka Z. volumetrijsko određivanje mangana po Volhardt-u. To je rastojanje na glatkom delu epruvete. po Vikers-u standardom JUS ISO 6507-3 (1995).A4. Epruvete mogu biti sa “U” zarezom dubine 5 mm i “V” zarezom dubine 2 mm. Knoop). Iza ove oznake stoji brojčana oznaka jačine materijala na utrošenu energiju u džulima (J). Ispitivanje definiše standard JUS EN 10045-1(1993). fotometrijsko određivanje nikla i hroma. Rezultat ovih ispitivanja definiše utrošenu energiju udara za prelom epruvete. To su proporcionalna okrugla i prizmatična epruveta.A1. fotometrijsko određivanje mangana. Ispitivanje tvrdoće vrši se različitim metodama (Brinel. gornji i donji napon tečenja ReH i ReL. obeleženo i predviđeno da se njime prati deformacija pri kidanju. Izgled epruveta za ispitivanje na utrošenu energiju udara prema metodi Sharpy-ja date su na slici II-10. Rokvel.

Sve površine se ne premazuju zaštitnim sredstvima. Metalizacioni postupak. Iza toga sledi oznaka sjajnosti prevlake. Pokrivene površine u spoljašnjoj atmosferi štite se na 20 godina. Toplotni postupak Oznaka-Simbol A D G H K M T Shodno JUS C.) definisan prema ISO 2081 iz 1985. temperaturom. vibracijama.T. grafita i aluminijuma.302 (1977. Standardi definišu debljine prevlaka (masu po jedinici površine).T.T7. Konverzioni postupak. koji se obrazuju prema postupcima navedenim u tabeli II-10: Tabela II-10 Postupak obrazovanja prevlake: Anodna oksidacija. od alkidnog minijuma (JUS C.326 -1979). način ispitivanja. Sredstva .7. zauljenost i druge osobine. Kod tretmana površina metanih struktura.100 .Calvert-ova teorija postavljena je 1871. Čelici se štite od korozije prekrivanjem premazima. Zaštita od korozije regulisana je propisima JUS C. Korozija je po njoj posledica hemijskih ili elektrohemijskih reakcija izazvanih reakcijom sa okolinom. U primeni alkidnog minijuma (I-premaz JUS C. firnis lanenog ulja 11÷16 % a ostatak su dodaci i rastvarači.T. Posebno su razdvojeni prvi I i drugi premaz II. prskanjem i umakanjem. premazna sredstva sa bitumenom (JUS C. Kao premaz za čelične konstrukcije koristi se i alkidna lak boja.327-1979) on sadrži 18÷23 % alkidne smole. Kosa crta (/) je znak razdvajanja. Premazi su ograničenog trajanja.T.T. Izbor sredstva i njegovo trajanje zavisi i od radnog ambijenta. Najefikasnije nanošenje je premazivanjem. zatim oznaka broja slojeva prevlake (n) i na kraju (AA) dopunski simbol prevlake za dodatnu obradu. brzinu suženja. Ovi propisi daju obilje podataka: Definicije. Difuzni postupak. Primera radi Fe/G Cr20MLCr50T.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 8 ZAŠTITA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA OD KOROZIJE Čelična konstrukcija je podložna oksidaciji i smatra se da značajan procenat mase objekata i mašina u svetu.361 -1968). olovni minijum najmanje 78 %. oksid gvožđa maksimalno 12 %. olovni minijum najmanje 33 %.111 (1991. stepene razvoja korozije na metalnim konstrukcijama. Priprema površina ostvaruje se čišćenjem koje se izvodi mehaničkim postupcima čišćenja. peskarenjem ili gasnim plamenom. . osnovnom materijalu nosećih struktura mašina. vezivnog sredstva (lanenog ulja). prisustvo hemijskih sastojaka značajnih za otpornost na oksidaciju.premazi se sastoje od suvog pigmenta (siva boja). Osnovni premaz od olovnog minijuma nanosi se u dva sloja. Zaštitni sloj je od olovnog ili cinkovog belila.7.T. Osnovni premaz štiti od korozije. Dodirne površine nosećih spojeva se premazuju frikcionim materijalima. Treći simbol po redu (A) je simbol tehnološkog postupka nanošenja prevlake. dodaci za zgrušavanje i dodaci za ubrzanje sušenja. koristi se 13÷18 % alkidna smola.7. Galvanotehnički postupak. Poslednja i opšte prihvaćena teorija je elektro-hemijska teorija.) koji omogućava klasifikaciju u 10 (Re0-Re9) stepena.7. Kada se koristi uljani minijum (JUS C. Prevlake se dele na nemetalne i prevlake sa metalima. dodatni štite osnovni premaz od mehaničkog oštećenja. klasifikuju i propisuju vrste prevlaka na elementima za spajanje. Četvrti simbol po redu (Aa) je hemijski simbol metala prevlake.7. Kada se nanosi drugi premaz. sa visokom vlažnošću. NNN je debljina prevlake u mikronima. Posebno su koroziji izloženie konstrukcije pod dejstvom atmosferskih uticaja.375. Prva teorija o koroziji . Zaštitni premazi imaju trajanje. Suve površine u zagrejanim prostorijama traju 30 godina. olovni minijum 65 % a ostatak su dodaci i rastvarači. JUS C.328 -1979). Ostatak su dodaci i rastvarači.100 prevlake se označavaju prema sledećoj šemi: Aa / A (Aa NNN AA) n AA Simbol na prvom mestu (Aa) je hemijska oznaka metala na koji se nanosi prevlaka. Premazi se izvode u više slojeva. Zaštita prskanjem se izvodi kada se štite velike površine i nepristupačni prostori.7. Hemijski postupak. on sadrži. Površine izložene atmosferskim uticajima premazuju se na 10 godina. označava galvansku dvoslojnu prevlaku hroma na gvožđu ili čeliku čija je debljina prvog sloja (ML-mlečnog hroma) 20 µm. Bojenje se izvodi pri dovoljnim klimatskim uslovima. punioce maksimalno 10 %. često korišćenog za zaštitu čeličnih konstrukcija. koristi se za ocenu stepena razvoja korozije JUS C. a on može biti oksidacioni.T. nestaje godišnje. definiše metalne prevlake cinka na gvožđu i čeliku. Nanošenje prevlaka se vrši premazivanjem. i čija je debljina drugog (T-tvrdog) sloja od hroma 50 µm.7.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful