AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA

1

TRANSPORT I LOGISTIKA 2006/2007

Predavanje br. 2

ČELIK - MATERIJAL ZA NOSEĆE KONSTRUKCIJE
Među brojnim materijalima za različite konstrukcije, čelične konstrukcije imaju baznu primenu u konstruktivnom mašinstvu. Naziv čelične konstrukcije potiče iz klasifikacije konstrukcija prema materijalima od kojih su izradjene. Metalne konstrukcije formiraju osnovni gabarit mašina, vozila, procesne opreme. Pri tome one prenose osnovne statičke i radne uticaje (težine, radne sile, spoljašnju pobudu). Zato se istovremeno ovakve konstrukcije svrstavaju u noseće konstrukcije. Obzirom na važnost i funkcionalnost nosećih struktura mašina i opreme, često se nazivaju i odgovorne konstrukcije. Čelik je legura gvožđa dobijen iz ruda magnetit (Fe3O4), hematit (Fe2O3), ili limonit. Početak industrijske proizvodnje se vezuje za pronalazak tehnologije topljenja rude pomoću koksa 1735. Osobina da su odlivci masivni, uticala je da se traže lakše konstrukcije. 1855. englez Bessemer je razvio tehnologiju masovne proizvodnje neumirenog čelika topljenjem. Tako dobijeni topljeni čelici u Americi su zbog ruda sa manje fosfora bili bolji od evropskih čelika pa su zato u Evropi razvijene tehnologije topljenja, poznate kao Simens-Martinov postupak 1865. i Tompsonov postupak 1880. Proizvodnja čelika u konvertorima odvija se produvavanjem vrelog vazduha kroz tečno sirovo gvoždje usled čega sagorevaju ugljenik i fosfor. Ova tehnologija zadržava fosfor (0.10 %) i azot (0.012 %) što povećava krtost čelika. Zato su razvijene savršenije konvertorske tehnologije uduvavanja obogaćenog vazduha kiseonikom ili čistog kiseonika u sirovo gvoždje (Linz-Donawitz - LD postupak). Dobija se kvalitet čelika sa manje od 0.010 % azota, fosfora ispod 0.06 % i sumpora ispod 0.05 %, što je blisko kvalitetu Simens-Martinovog čelika. Danas se čelik dobija iz sivog sirovog gvožđa koje je dobijeno topljenjem rude u visokim pećima na oko 1600 °C. Gvožđe se zbog velikog sadržaja ugljenika i drugih nečistoća odlikuje krtošću. Etapa prerade gvožđa u čelik obavlja se u konvertorima ili u plamenim pećima u kojima se oslobadja od ugljenika i drugih nečistoća a dodaju se potrebni legirajući hemijski elementi. Poslednjih pedesetak godina se primenjuje konvertorski LD postupak za proizvodnju kvalitetnih umirenih čelika pogodnih za zavarivanje. Proizvodnja visokokvalitetnih legiranih čelika se odvija u električnim pećima. Tehnološki dalje, čelik se izliva u manje livačke forme, mase 2÷10 t (ingoti) ili u velike forme, mase veće od 25 t (brame). Ingoti i brame su polazni materijal valjaonica limova i valjaonica profila gde se ponovnim zagrevanjem dovode u testasto stanje i valjaju u finalne polu-proizvode. Posebna grupa čelika dobijena valjanjem, namenjena nosećim strukturama su konstrukcioni čelici. Niskougljenični čelik JUS C.B0.500 iz 1970 i 1972. i najnoviji JUS C.B0.500, iz 1989. definiše više kategorija opštih konstrukcionih čelika:
Č0130, Č0361, Č0362, Č0363, Č0370, Č0371, Č0451, Č0452, Č0453, Č0561, Č0562, Č0563, Č0545, Č0645, Č0745.

Mehaničke i tehnološke karakteristike čelika definisane su navedenim JUS-om. Tako Č0361 (grupa I-opšte konstruktivne namene) ima zateznu čvrstoću Rm =34÷47 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), čvrstoću na granici plastičnosti ReH=23.5÷19.5 kN/cm2, najmanje izduženje posle prekida u procentima A≥ 22% (lo=5⋅do) i sadržaj ugljenika C ≤0.20 %. Čelici za posebne namene (grupa II), su veće čvrstoće. Čelik Č0561 ima maksimalnu zateznu čvrstoću Rm =49÷63 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), ReH=35.5÷30.5 kN/cm2, A≥ 20% (lo=5⋅do), ugljenik C ≤0.23 %. Postoje i jači konstrukcioni čelici koji pripadaju kategoriji finozrnih konstrukcionih čelika, JUS C.B0.502, 1979. To su čelici pogodni za zavarivanje koji se koriste za sudove pod pritiskom, elemente drumskih vozila, mostove, različite zavarene noseće čelične konstrukcije, posebne namene. Umirenog su sastava. Imaju poseban sistem označavanja. Mogu biti kvalitetni i plemeniti: Kvalitetni FINOZRNI čelici čine tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO250, Č RO280, Č RO310, Č RO350), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 250, Č RV280, Č RV310, Č RV350), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN250, Č RN280, Č RN310, Č RN350). Plemeniti FINOZRNI čelici svrstani su prema nameni u tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO380, Č RO420, Č RO460, Č RO500), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 380, Č RV420, Č RV460, Č RV500), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN380, Č RN420, Č RN480, Č RN500). Osnovne mehaničke karakteristike ovih čelika su: Č RO250 Č RO350 Č RO380 Č RO500 Rm=36÷48 kN/cm2, Re=24-25 kN/cm2, A=25 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=49÷63 kN/cm2, Re=34-35 kN/cm2, A=22 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=50÷65 kN/cm2, Re=36-38 kN/cm2, A=20 %, (kategorija plemenitih čelika), Rm=61÷77 kN/cm2, Re=47-50 kN/cm2, A=16 %, (kategorija plemenitih čelika),

Savremena proizvodnja čelika najviših mehaničkih osobina daje granicu razvlačenja σ02=75÷80 kN/cm2, maksimalno σ02=350 kN/cm2, [Debeljković,M., ČELIČNE KONSTRUKCIJE U INDUSTRIJSKIM OBJEKTIMA, Gradjevinska knjiga Beograd, 1995.].

Takodje delimično ograničen sadržaj C. Oznaka na drugom mestu je osnovna oznaka.6 M n 0. Prva grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama.Si. dva ili više brojčanih simbola koji označavaju po potrebi namenu odnosno stanje čelika. Pojam uticajnosti ne podrazumeva najveće procentualno učešće u hemijskom sastavu već specifičnu uticajnost hemijskog elementa (za Si je 1. ( . Simbol na prvom mestu u osnovnoj oznaci definiše najuticajniji hemijski element.Mn Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.002/1986.3 W 0.79 451 . To su po hemijskom sastavu ugljenični i legirani čelici.08 V 0. . za W je 7.. Ugljenik kod ugljeničnih čelika ima odlučujući uticaj na mehaničke osobine. četvrtom i petom mestu definisani su prema tabeli: Tabela II-3 Simbol 00 .449 45 .)..B0. za Co 20. Čelik se označava oznakom koja ima najviše 4 dela: Č ( ). dakle čelik. Mikrolegirani čelici se označavaju po istom načinu kao i ugljenični čelici.999 7 690 – 780 8 790 880 9 890 i više Podgrupa čelika Podgrupa ugljeničnih čelika bez utvrdjenog sadržaja P i S Slobodno Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.05 Cu 0. Drugu grupu čelika po osobinama. Sastoji se od 4 odnosno 5 brojčanih simbola i definiše vrstu čelika.99 801 . Oznaka na četvrtom mestu je dopunska oznaka čelika koja se definiše sa jednim. delimično ograničenim sadržajem C.10 Prisustva hemijskih elemenata u čelicima preko ovih granica definišu legirane čelike. Oznaka na trećem mestu ima jedan.40 Al 0.) Simbol na prvom mestu označava materijal. Simbol na drugom mestu simbolički definiše minimalnu zateznu čvrstoću utvrdjenu u toplo-oblikovanom (normalizovanom) stanju prema tabeli: Tabela II-2 Simbol 0 1 2 3 4 5 6 na drugom 490 590 390 360 330 Nazivna do zatezna 480 580 680 380 350 čvrstoća 320 N/mm2 Grupa simbola na trećem. Osnovna klasifikacija čelika izvedena je prema hemijskom sadržaju elemenata. vanadijum (V). Tabela II-4 Simbol na prvom mestu Legirajući element 1 C 2 Si 3 Mn 4 Cr 5 Ni 6 W 7 Mo 8 V 9 ostali Simbol na drugom mestu označava kod ugljeničnih čelika desetostruku vrednost ugljenika zaokruženu na desetine.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 2 OZNAČAVANJE I OSOBINE ČELIKA Označavanje čelika i čeličnog liva je izvedeno standardom JUS C.čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama imaju na prvom mestu simbol 0. Kod legiranih čelika simbol na drugom mestu se odredjuje prema prisustvu drugog uticajnog legirajućeg elementa.8 Cr 0.1 Mo 0.. za Mo 14. Recimo 0. Pri tome su prisustva ostalih hemijskih elemenata ograničena i kreću se do vrednosti datih narednom tabelom: Tabela II-1 Hemijski element Sadržaj u % maksimalno Si 0. Shodno tome postoje ugljenični (nelegirani) čelici. imaju značenje prema nameni.3 Ni 0. Mikrolegirani čelici sadrže neke dodatne hemijske elemente kao niobijum (Nb).osnovna oznaka definiše dve osnovne grupe čelika. za legirane čelike to je simbol prema tabeli II-4. za Cr je 4. Kod jednostruko legiranih čelika simbol na drugom mestu je 1. kojima se dobijaju bolje mehaničke osobine. Za ugljenične čelike to je simbol 1. Grupa simbola na drugom mestu . Druga grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama i hemijskim sastavom.. Simboli na trećem. titan (Ti).44 101 .Si. Prva grupa čelika . legirani čelici i mikrolegirani čelici. kojim su definisana pravila za označavanje stanja i osobina čelika.Mn i dodatkom legirajućih el. čine čelici sa utvrdjenim hemijskim sastavom i utvrdjenim mehaničkim osobinama.( .01 Co 0. Oznake čelika po ovom standardu koriste se u svim domaćim standardima koji se odnose na čelik i proizvode od čelika. dva ili više brojčanih ili slovnih simbola. za Ti je 30) pomnoženu procentualnim sadržajem u čeliku.10 Ti 0. četvrtom i petom mestu oznake.25% C u čeliku ima oznaku 3.799 80 .

kvadratnih i pravougaonih cevi. limova. i ISO 1052 iz 1982.B5. isporuku žice. Primarno svojstvo opšteg konstrukcionog čelika je zatezna čvrstoća i granica razvlačenja. Opšti konstrukcioni čelici su pogodni za zavarivanje.021 do JUS C.Z) označava čelike namenjene za dalju preradu (K-vruće kovanje ili presovanje. Opšti konstrukcioni čelici nisu predvidjeni za termičku obradu osim za normalizaciju i žarenje sa ciljem otklanjanja unutrašnjih napona.500 Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 ISO 630 Fe 310-0 Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Oznaka vrste čelika ISO 1052 EURONORM 25 Fe 310-0 Fe 360-BFU Fe 360-BFN Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Fe 490 Fe 490-2 Fe 590 Fe 590-2 Fe 690 Fe 690-2 DIN 17100 St 33 St 33-2 USt 37-2 Rst 37-2 St 37-3 U St 37-3 N St 44-2 St 44-3 U St 44-3 N St 52-3 U St 52-3 N St 50-2 St 60-2 St 70-2 Tabela II-8 VRSTA ČELIKA Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 Rm (N/mm ) Debljine 3 ÷100 mm 290 ÷ 510 < 16 185 135 340 ÷ 470 2 Za debljine materijala (mm) 16 ÷ 40 40 ÷ 63 63 ÷ 80 175 205 225 215 215 235 245 315 325 265 305 335 ReH (N/mm ) 80 ÷ 100 195 215 225 235 305 315 255 295 325 2 235 275 275 410 ÷ 540 490 ÷ 630 470 ÷ 610 570 ÷ 710 670 ÷ 830 265 255 355 295 335 365 345 285 325 355 335 275 315 345 1 Predlog ovog evropskog standarda pripremio je Tehnički komitet ECISS/TC po ovlašćenju sekretarijata francuske Asocijacije za standardizaciju AFNOR. V-vučenje i Z izrada zavarenih cevi).AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 3 Opšte konstrukcione čelike definiše JUS C. Č 0745 se posle zavarivanja termički obradjuju. Čelici Č 0545. okruglih. Konstrukcioni čelici se primenjuju za izradu zavarenih konstrukcija. godine.250. Č 0645. Standard EN 10045 izrađen je prema ISO 83 i ISO 148 i odnosi se na ispitivanje čelika udarom po metodi Sharpy (epruvete sa U i V zarezom). Ispitivanje na savijanje vrši se prema JUS C. Čelici posebno pogodni za zavarivanje su označeni brojem 3 na zadnjem mestu u osnovnoj oznaci (Č 0363).B0. Osim osnovne oznake (recimo Č 0361) uz oznaku može da ide i dopunska oznaka: 0 ili 1. šipkastog. Za gasno i elektrolučno zavarivanje su nepogodni čelici Č 0130. S-hladno presavijanje. širokopljosnatog čelika.005. .H. Konstrukcioni čelici se ispituju i na utrošenu energiju udara prema JUS EN 10045-11 iz 1993.500: Tabela II-7 JUS C.V. Slovna oznaka na kraju (K. godine. konstrukcija za spajanje zakivcima i zavrtnjima. Č 0645.B2. H-hladno oblikovanje valjanjem.S. otkovaka i drugih formi poluproizvoda od konstrukcionih čelika. Standard je delimično uskladjen sa ISO 630 iz 1980. Uporedne oznake vrsta čelika sa medjunarodnim i nacionalnim standardima daje tabela II-7. Mehaničko ispitivanje zatezanjem se vrši na proporcionalnim epruvetama prema JUS EN 10002-1 iz 1996.500/1989 kome su predhodile verzije iz 1970. Standard je usvojio CEN novembra 1989. Č 0745. Nula označava čelike bez odredjene termičke obrade a 1 definiše normalizovano stanje. Č 0545. Oblik i mere proizvoda od ovog čelika definisane su standardima: JUS C.A4. Osnovne mehaničke osobine konstrukcionih čelika date su tabelom II-8 prema JUS C. 1972. Standard utvrdjuje uslove za izradu. i on je zamenio evropske standarde EU 7-55 i EU 45-63. profila.B0.B0. pljosnatog.

Posle izlivanja čelika. sklona ubrzanom starenju i koncentraciji fosfora u pojedinim zonama profilisanih poluproizvoda.101 Č xxxx ( d x lT ) mm .JUS C. Ovako dobijeni čelici odlikuju se homogenim rasporedom uključaka i elemenata pa se nazivaju umirenim čelicima.JUS C. profilisani nosači i limovi. Rast dimenzija profila ide od 20÷80 mm sa priraštajem od po 5 mm a preko 80 mm priraštaj je po 10 mm. Valjane štapove karakterišu male dimenzije preseka u odnosu na dužinu valjanja.B3. Tolerancija izrade je T= ± 5÷100 mm. Označava se za nabavku: Okrugli čelik ø (d x lT ) mm . Oznaka pri zahtevu za isporuku je: Šestougaoni čelik ( s x lT ) mm .JUS C. ŠTAPOVI Pljosnati čelici izradjuje se valjanjem u debljinama 3÷100 mm.JUS C.101 Č xxxx L (b × b × lT ) mm . Dimenzije za izradu su S=10÷80 mm.JUS C. dužinama l = 3÷15 m.B3.030 Č xxxx Okrugli čelici valjaju se u opsegu d = 6 ÷ 120 (300) mm. silicijum.JUS C.B3.026 Č xxxx Kvadratni čelici su izradjeni po JUS C. dužina 3 ÷ 15 m.030.B3.B3.B3. i širine 8÷150 mm. Ovi čelici se isporučuju sa dimenzijama d= 8÷125 mm. Profili do dimenzija od 80 mm se nazivaju štapovi a preko 80 mm “profili”. Oni sprečavaju pojavu gasnih mehurića vezivanjem kiseonika. Karakteriše ga izduženi poprečni presek.JUS C. To je titan. dobija se šupljikava struktura sa gasnim mehurima. T i Z profili kao i mali I i U profili visine do 80 mm. Označava se za nabavku: Pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . Osnovna dimenzija preseka je S-otvor ključa odnosno prečnik upisanog kruga u šestougaonik.025.B3.021 Č xxxx a b b d d s b b Slika I1-2 Oblici šipkastih polufabrikata Šestougaoni čelici su izradjeni po JUS C. OBLICI ČELIČNIH POLUFABRIKATA Noseće konstrukcije izradjuju se od valjanih elemenata kao što su štapovi.JUS C.JUS C.B3.101 Č ×××× . okrugli. To su čelici kvaliteta ReH > 36 kN/cm2 sa Rm > 52 kN/cm2 .024 Č xxxx Ravnokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjeni su po JUS C. Šipke su dužina 3 ÷ 15 m sa tolerancijom izrade T= ± 5÷100 mm. kalcijum.024.030 Č xxxx – (b x d x lT ) mm . Debljine je od 5 ÷ 40 mm i širine 150 ÷ 640 (1100) mm. i tolerancijom T= ± 5÷100 mm. Posebnu grupu čine mikrolegirani (finolegirani) čelici koje karakteriše finija mikrostruktura čija je posledica kompaktniji materijal i veća čvrstoća.025 Č xxxx –(b x d x lT) mm JUS C. Poprečni presek je kvadratnog oblika sa zaobljenim ivicama.025 Č xxxx Univerzalni (široki) pljosnati čelik definisan je JUS C. Ravnokraki ugaonici se isporučuju u dužinama 3÷15 m sa tolerancijom T==±5÷100 mm.B3.B3. Ravnokraki ugaonici su debljina 3÷18 mm pri čemu se valjaju za središnu kategoriju u familiji.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 4 Osim ugljeničnih čelika koriste se u konstrukcijama i nisko-legirani čelici.JUS C. koncentracija fosfora se može i tri puta uvećati na mestu segregacije i dostići koncentraciju od 0. Označava se za nabavku: Široki pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . Ovi čelici se isporučuju u dužinama l = 3 ÷ 4 m. Opravdano se primenjuju za konstrukcije koje su izuzetno opterećenje pri čemu je važno smanjenje ukupne težine. univerzalni (široki pljošti) čelik. Isporuka može biti i u koturovima za prečnike manje od 16 mm.026 Č xxxx ( s x lT ) mm . aluminijum. kvadratni i šestougaoni čelik.B3. Oznaka pri zahtevu za isporuku navodi se: Kvadratni čelik ( b x b x lT ) mm . na zahtev do 8 m. Geometriju ovog profila definiše JUS C.021 Č xxxx ø (d x lT ) mm .B3. Štapove čine pljošti čelik. Takav čelik naziva se neumiren čelik. Dezoksidacija je proces u proizvodnji čelika kojim se sirovom gvoždju dodaju hemijski elementi afini prema kiseoniku.B3. sklona izdvajanju ugljenika (segregacija).B3. ugaonici.101 u granicama 20×20 ÷ 200×200 mm.026. Primera radi.B3.20 %.JUS C.B3.B3. Označavaju se: Ravnokraki ugaonik (b × b × lT ) mm .

B3. Konstrukciju valjanog I profila uveo je francuski inženjer Zores 1845. Nabavlja se oznakom: Z ( h x lT ) mm . U nosač je geometrije koja je zadata u opsegu: h x b = (65 x 42) mm ¸(300 x 100) mm.6 ± 13 mm.B3.DIN 1024 Č ×××× PROFILISANI NOSAČI Nosači (visina većih od geometrija štapova) predstavljaju osnovni konstruktivni element velikih mašina kao što su dizalice.111. bageri.14.5÷16. Njegova najveća dimenzija H x B = 1000 x 300 mm.9 . Raznokraki ugaonici se takodje isporučuju u dužinama 3 ÷ 15 m sa tolerancijama T= ± 5 ÷100 mm.111 Č xxxx L ( h x b x d x lT ) mm .JUS C. vozila itd. U tehničkoj dokumentaciji i za porudžbinu navode se: Raznokraki ugaonik ( h x b x d x lT ) mm .AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 5 Slika 1I-3 Oblici profilisanih polufabrikata Raznokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjuju se prema JUS C.8.6 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m. Izradjuje se dimenzija: b×h=60×30 ÷ 200×100 mm i debljinom d=t=5. mm.5 ÷ 16. Dimenzije nosača su u granicama: h x b = 80 x 42 mm ÷ 400 x 155 mm. I nosač je u čestoj upotrebi za konstrukcije.6 mm R=d R1 = 2.B3.3 . d = 3. mm R1 = 4 ÷ 8 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m. i debljina t = 4. Dimenzije ugaonika se kreću u granicama: h x b = 30 x 20 ÷ 200 x 100 i debljine ivica: d = 3 ÷ 14 mm. d = 4 ÷ 10 mm. d = 5. U tehničkoj dokumentaciji se označava: T ( h × b ) cm × lT mm .111 Č xxxx Z .JUS C. Isporučuje se u dužinama l=3÷12 m. godine.B3.5÷ 10. Dimenzije profila su: hxb = 30×38 ÷ 200×80 mm.DIN 1027 Č xxxx T profil sa širokim nožicama definisan je standardom DIN 1024 i karakterišu ga 2 puta šire nožice od visine h profila.JUS C. t = R = 7. t = 5.131 Č xxxx Potreba za nosačima većih nosivosti dovela je do pojave I profila sa širokom paralelnom nožicom pod nazivom Peiner-ov profil.ugaonici izradjuju se prema DIN 1027. T = ± (5 ¸100) mm Slika 1I-5 Geometrija valjanog U profila .9 . dužina je 3÷10 m. T = ± 5 ÷ 100 mm Slika 1I-4 Geometrija valjanog I profila I nosač se označava za narudžbinu navodom: I nosač (h cm x l T mm ) .0 mm.21.4 mm.

Rebrasti limovi (JUS C.114 iz 1974.75 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 5000 ÷7000 mm.JUS C. Limovi debljine d = 2. Dimenzije limova u isporuci su: b= 400 ÷ 700 mm. Limovi debljine d = 5.0 mm se isporučuju u širini b = 800 ÷1250 (1350) mm.0 ÷10.0 ÷ 4. Za b>700 mm.Površina lima bez kovarine sa neznatnom hrapavošću Srednji čelični limovi izradjuju se u dimenzijama: b x l = 1000 x 2000. rebraste i talasaste.0. P2 . U konstrukcijama su u najširoj upotrebi glatki limovi.110 Č xxxx Px Limovi se prema obliku obrade površina dele na: glatke.Površina lima bez kovarine.75 mm.0. Talasasti limovi se uglavnom koriste kao materijal za krovne i zidne površine čeličnih konstrukcija.0.0. Slika 1I-6 Forma valjanih površina rebrastih limova . 6. b = 60 ÷150. prolazi. Na zahtev se mogu isporučiti i u drugim geometrijama: l × b = 1500 × 550 mm.112 Č xxxx Gde Px označava vrstu površine lima: P1 . P3 . l × b = 3000 x 1200 mm U tehničkoj dokumentaciji tanki limovi se navode: Tanki lim (d × b × l ) mm .5 mm. III/2 Srednji čelični limovi debljina 3.B4.5 ÷ 4. U tehničkoj dokumentaciji srednji limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm . 4. Visine rebara iznad površine su 1 ÷ 2.B4.0.5 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 4000 ÷ 6000 mm. Dužine toplovaljanih rebrastih limova su l = 2000 do 10000 mm sa korakom 500 mm. 10 mm. P4 .0 ÷ 30. Limovi obuhvaćeni ovim standardom imaju u isporuci pravougaoni oblik obrezanih stranica i geometrije l x b = 2000 x 1000 mm. Slika 1-3.75 mm. Konstrukcije: gazišta. sa priračtajem ∆b = 20 mm.Površina sa čvrsto prionulom kovarinom (ljuskom).2) ÷ 2.0.B4. mm. Površine talasastih limova su u obliku parabole sa talasom koraka b>2h (h visina).0. 3.112. 9.Površina sa labavo prionulom kovarinom (ljuskom).JUS C.JUS C. godine) se koriste za sklopove kod kojih se zahteva otpor trenja bilo u sklopu sa nekim drugim elementima ili posebnu funkciju.B4. Tanki čelični limovi izradjeni su po JUS C. mm. Rebro može biti u obliku romba i suze. odnosno: Na zahtev naručioca za debljine d = 4.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 6 U nosač se označava za narudžbinu navodom: U nosač (h cm × l T mm ) . pokazuje rebraste limove sa površinskim rebrima u obliku romba i suze.B4.5 i 4. 4. ∆b=50 mm. Ostala geometrija rebrastih limova određena je sledećim podacima: Rebrasti limovi su debljina (osnove) od 2. Dužine ovih limova su l = 2000. platforme stepeništa.JUS C.111 Č xxxx Px Px Debeli čelični limovi su debljina od 5 ÷ 30 (60) mm. III/3 Debeli čelični limovi debljina 5. 5. (i više) mm.B3. 7. U tehničkoj dokumentaciji debeli limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm .0 mm se isporučuju u širini b = 1000 ÷1400 mm. 8.5. i većom hrapavošću usled otpale kovarine.141 Č xxxx LIMOVI Treću grupu finalnih valjaoničkih proizvoda predstavljaju tri vrste limova: III/1 Tanki čelični limovi debljina 0.4 (0. mm Na zahtev naručioca za debljine d = 3 ÷ 3.

Ispitni presek S0 je površina nazivnog prečnika epruvete. Na crtežima su to dimenzije 55 i 75 mm.005 definiše ispitivanje metala savijanjem. Ispitivanje definiše standard JUS EN 10045-1(1993). To je rastojanje na glatkom delu epruvete. Iza ove oznake stoji brojčana oznaka jačine materijala na utrošenu energiju u džulima (J). procentualno suženje poprečnog preseka Z. gravimetrijsko određivanje silicijuma. Ispitivanje tvrdoće po Knoop-u definisano je standardom JUS ISO 10250 iz 1996. fotometrijsko određivanje mangana. Epruvete mogu biti sa “U” zarezom dubine 5 mm i “V” zarezom dubine 2 mm. gornji i donji napon tečenja ReH i ReL. maksimalnu silu Fm. po Vikers-u standardom JUS ISO 6507-3 (1995). na primer KV 120. To su proporcionalna okrugla i prizmatična epruveta. Naredne slike pokazuje procese ispitivanja: Slika 1I-7 Skice osnovnih mehaničkih ispitivanja čelika Slike II-8. Oznaka jačine na udar definiše se simbolom KU ili KV zavisno od primenjene kategorije zareza.040. JUS ISO 8491-8496 definiše ispitivanje cevi. Proporcionalnost se iskazuje relacijom L 0 = k ⋅ S 0 . Rastojanje između zaobljenja leve i desne strane tela epruvete predstavlja ispitnu dužinu epruvete. Ispitivanje tvrdoće vrši se različitim metodama (Brinel. JUS EN 10045-1 (1993). Ovaj standard definiše postupke merenja zatezne čvrstoće Rm. Pojedinačne metode za ispitivanja su: gasno volumetrijsko određivanje grafitnog ugljenika. Proporcionalnost se odnosi na odnos površine poprečnog preseka epruvete i početne merne dužine epruvete. Knoop).A4. L0 je početna merna dužina. Rokvel. Tretman uzoraka može biti vrlo složen. Ovo znači da je standardna V epruveta utrošila 120 J za prelom Sharpy-jevim klatnom nazivne energije udara klatna 300 J. Ispitivanje tvrdoće po Rokvel-u definisano je standardom JUS ISO 6508 (1994). Nazivni prečnik i početna merna dužina su tolerisane mere epruvete. obeleženo i predviđeno da se njime prati deformacija pri kidanju. Izgled epruveta za ispitivanje na utrošenu energiju udara prema metodi Sharpy-ja date su na slici II-10. Slika II-8 Geometrija proporcionalno-okrugle epruvete za ispitivanja čelika kidanjem Slika II-9 Geometrija proporcionalno-prizmatične epruvete za ispitivanje kidanjem Slika II-10 Geometrija epruveea za ispitivanje udarom po metodi Sharpy .A1. JUS C.) definiše mehaničko ispitivanje zatezanjem. potenciometrijsko određivanje hroma i vanadijuma. procentualno izduženje A. Standard JUS EN 10002-1 (1996. fotometrijsko određivanje nikla i hroma. II-9 pokazuju geometriju proporcionalnih epruveta (k=5. fosfora. bakra. definisane su metode za ispitivanje hemijskog sastava gvožđa i čelika. Rezultat ovih ispitivanja definiše utrošenu energiju udara za prelom epruvete. definiše ispitivanje metala udarom po Sharpy-ju.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 7 ISPITIVANJE MATERIJALA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA Standardom JUS C.65) izrađenih prema JUS EN 10002-1 za ispitivanje zatezanjem. Ova dužina je na narednim slikama označena dimenzijama 50 i 62 mm. godine. volumetrijsko određivanje mangana po Volhardt-u.

JUS C.7. Zaštita prskanjem se izvodi kada se štite velike površine i nepristupačni prostori. definiše metalne prevlake cinka na gvožđu i čeliku.T. Zaštitni premazi imaju trajanje. označava galvansku dvoslojnu prevlaku hroma na gvožđu ili čeliku čija je debljina prvog sloja (ML-mlečnog hroma) 20 µm. Primera radi Fe/G Cr20MLCr50T. Toplotni postupak Oznaka-Simbol A D G H K M T Shodno JUS C. klasifikuju i propisuju vrste prevlaka na elementima za spajanje. Zaštita od korozije regulisana je propisima JUS C. Najefikasnije nanošenje je premazivanjem.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 8 ZAŠTITA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA OD KOROZIJE Čelična konstrukcija je podložna oksidaciji i smatra se da značajan procenat mase objekata i mašina u svetu.T.7. nestaje godišnje. Zaštitni sloj je od olovnog ili cinkovog belila. .326 -1979).) definisan prema ISO 2081 iz 1985. Čelici se štite od korozije prekrivanjem premazima. Suve površine u zagrejanim prostorijama traju 30 godina. olovni minijum najmanje 78 %. Osnovni premaz od olovnog minijuma nanosi se u dva sloja. brzinu suženja. oksid gvožđa maksimalno 12 %. Površine izložene atmosferskim uticajima premazuju se na 10 godina. Kada se nanosi drugi premaz. Osnovni premaz štiti od korozije. Priprema površina ostvaruje se čišćenjem koje se izvodi mehaničkim postupcima čišćenja.7. Kosa crta (/) je znak razdvajanja. Difuzni postupak. koristi se 13÷18 % alkidna smola. sa visokom vlažnošću. Prva teorija o koroziji .T. Premazi se izvode u više slojeva. on sadrži. Iza toga sledi oznaka sjajnosti prevlake. Posebno su koroziji izloženie konstrukcije pod dejstvom atmosferskih uticaja. U primeni alkidnog minijuma (I-premaz JUS C.7. osnovnom materijalu nosećih struktura mašina. koji se obrazuju prema postupcima navedenim u tabeli II-10: Tabela II-10 Postupak obrazovanja prevlake: Anodna oksidacija.111 (1991. Prevlake se dele na nemetalne i prevlake sa metalima.375. Poslednja i opšte prihvaćena teorija je elektro-hemijska teorija. Hemijski postupak. prskanjem i umakanjem. Galvanotehnički postupak. način ispitivanja. i čija je debljina drugog (T-tvrdog) sloja od hroma 50 µm.Calvert-ova teorija postavljena je 1871.361 -1968). Četvrti simbol po redu (Aa) je hemijski simbol metala prevlake. a on može biti oksidacioni. Sredstva . Kod tretmana površina metanih struktura. često korišćenog za zaštitu čeličnih konstrukcija. prisustvo hemijskih sastojaka značajnih za otpornost na oksidaciju. stepene razvoja korozije na metalnim konstrukcijama. Posebno su razdvojeni prvi I i drugi premaz II. Pokrivene površine u spoljašnjoj atmosferi štite se na 20 godina. Izbor sredstva i njegovo trajanje zavisi i od radnog ambijenta. peskarenjem ili gasnim plamenom. firnis lanenog ulja 11÷16 % a ostatak su dodaci i rastvarači. Treći simbol po redu (A) je simbol tehnološkog postupka nanošenja prevlake. koristi se za ocenu stepena razvoja korozije JUS C. Ostatak su dodaci i rastvarači.7. premazna sredstva sa bitumenom (JUS C. Premazi su ograničenog trajanja.) koji omogućava klasifikaciju u 10 (Re0-Re9) stepena. temperaturom. grafita i aluminijuma. Ovi propisi daju obilje podataka: Definicije.T. olovni minijum 65 % a ostatak su dodaci i rastvarači. od alkidnog minijuma (JUS C. zauljenost i druge osobine.7.T. Standardi definišu debljine prevlaka (masu po jedinici površine). Konverzioni postupak. olovni minijum najmanje 33 %. Metalizacioni postupak. punioce maksimalno 10 %.100 . Korozija je po njoj posledica hemijskih ili elektrohemijskih reakcija izazvanih reakcijom sa okolinom.7.T7. Kada se koristi uljani minijum (JUS C.327-1979) on sadrži 18÷23 % alkidne smole. Kao premaz za čelične konstrukcije koristi se i alkidna lak boja. vibracijama. Bojenje se izvodi pri dovoljnim klimatskim uslovima. Sve površine se ne premazuju zaštitnim sredstvima. Dodirne površine nosećih spojeva se premazuju frikcionim materijalima. NNN je debljina prevlake u mikronima. dodatni štite osnovni premaz od mehaničkog oštećenja. zatim oznaka broja slojeva prevlake (n) i na kraju (AA) dopunski simbol prevlake za dodatnu obradu. vezivnog sredstva (lanenog ulja). Nanošenje prevlaka se vrši premazivanjem.premazi se sastoje od suvog pigmenta (siva boja).302 (1977.T.328 -1979).100 prevlake se označavaju prema sledećoj šemi: Aa / A (Aa NNN AA) n AA Simbol na prvom mestu (Aa) je hemijska oznaka metala na koji se nanosi prevlaka.T. dodaci za zgrušavanje i dodaci za ubrzanje sušenja.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful