AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA

1

TRANSPORT I LOGISTIKA 2006/2007

Predavanje br. 2

ČELIK - MATERIJAL ZA NOSEĆE KONSTRUKCIJE
Među brojnim materijalima za različite konstrukcije, čelične konstrukcije imaju baznu primenu u konstruktivnom mašinstvu. Naziv čelične konstrukcije potiče iz klasifikacije konstrukcija prema materijalima od kojih su izradjene. Metalne konstrukcije formiraju osnovni gabarit mašina, vozila, procesne opreme. Pri tome one prenose osnovne statičke i radne uticaje (težine, radne sile, spoljašnju pobudu). Zato se istovremeno ovakve konstrukcije svrstavaju u noseće konstrukcije. Obzirom na važnost i funkcionalnost nosećih struktura mašina i opreme, često se nazivaju i odgovorne konstrukcije. Čelik je legura gvožđa dobijen iz ruda magnetit (Fe3O4), hematit (Fe2O3), ili limonit. Početak industrijske proizvodnje se vezuje za pronalazak tehnologije topljenja rude pomoću koksa 1735. Osobina da su odlivci masivni, uticala je da se traže lakše konstrukcije. 1855. englez Bessemer je razvio tehnologiju masovne proizvodnje neumirenog čelika topljenjem. Tako dobijeni topljeni čelici u Americi su zbog ruda sa manje fosfora bili bolji od evropskih čelika pa su zato u Evropi razvijene tehnologije topljenja, poznate kao Simens-Martinov postupak 1865. i Tompsonov postupak 1880. Proizvodnja čelika u konvertorima odvija se produvavanjem vrelog vazduha kroz tečno sirovo gvoždje usled čega sagorevaju ugljenik i fosfor. Ova tehnologija zadržava fosfor (0.10 %) i azot (0.012 %) što povećava krtost čelika. Zato su razvijene savršenije konvertorske tehnologije uduvavanja obogaćenog vazduha kiseonikom ili čistog kiseonika u sirovo gvoždje (Linz-Donawitz - LD postupak). Dobija se kvalitet čelika sa manje od 0.010 % azota, fosfora ispod 0.06 % i sumpora ispod 0.05 %, što je blisko kvalitetu Simens-Martinovog čelika. Danas se čelik dobija iz sivog sirovog gvožđa koje je dobijeno topljenjem rude u visokim pećima na oko 1600 °C. Gvožđe se zbog velikog sadržaja ugljenika i drugih nečistoća odlikuje krtošću. Etapa prerade gvožđa u čelik obavlja se u konvertorima ili u plamenim pećima u kojima se oslobadja od ugljenika i drugih nečistoća a dodaju se potrebni legirajući hemijski elementi. Poslednjih pedesetak godina se primenjuje konvertorski LD postupak za proizvodnju kvalitetnih umirenih čelika pogodnih za zavarivanje. Proizvodnja visokokvalitetnih legiranih čelika se odvija u električnim pećima. Tehnološki dalje, čelik se izliva u manje livačke forme, mase 2÷10 t (ingoti) ili u velike forme, mase veće od 25 t (brame). Ingoti i brame su polazni materijal valjaonica limova i valjaonica profila gde se ponovnim zagrevanjem dovode u testasto stanje i valjaju u finalne polu-proizvode. Posebna grupa čelika dobijena valjanjem, namenjena nosećim strukturama su konstrukcioni čelici. Niskougljenični čelik JUS C.B0.500 iz 1970 i 1972. i najnoviji JUS C.B0.500, iz 1989. definiše više kategorija opštih konstrukcionih čelika:
Č0130, Č0361, Č0362, Č0363, Č0370, Č0371, Č0451, Č0452, Č0453, Č0561, Č0562, Č0563, Č0545, Č0645, Č0745.

Mehaničke i tehnološke karakteristike čelika definisane su navedenim JUS-om. Tako Č0361 (grupa I-opšte konstruktivne namene) ima zateznu čvrstoću Rm =34÷47 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), čvrstoću na granici plastičnosti ReH=23.5÷19.5 kN/cm2, najmanje izduženje posle prekida u procentima A≥ 22% (lo=5⋅do) i sadržaj ugljenika C ≤0.20 %. Čelici za posebne namene (grupa II), su veće čvrstoće. Čelik Č0561 ima maksimalnu zateznu čvrstoću Rm =49÷63 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), ReH=35.5÷30.5 kN/cm2, A≥ 20% (lo=5⋅do), ugljenik C ≤0.23 %. Postoje i jači konstrukcioni čelici koji pripadaju kategoriji finozrnih konstrukcionih čelika, JUS C.B0.502, 1979. To su čelici pogodni za zavarivanje koji se koriste za sudove pod pritiskom, elemente drumskih vozila, mostove, različite zavarene noseće čelične konstrukcije, posebne namene. Umirenog su sastava. Imaju poseban sistem označavanja. Mogu biti kvalitetni i plemeniti: Kvalitetni FINOZRNI čelici čine tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO250, Č RO280, Č RO310, Č RO350), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 250, Č RV280, Č RV310, Č RV350), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN250, Č RN280, Č RN310, Č RN350). Plemeniti FINOZRNI čelici svrstani su prema nameni u tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO380, Č RO420, Č RO460, Č RO500), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 380, Č RV420, Č RV460, Č RV500), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN380, Č RN420, Č RN480, Č RN500). Osnovne mehaničke karakteristike ovih čelika su: Č RO250 Č RO350 Č RO380 Č RO500 Rm=36÷48 kN/cm2, Re=24-25 kN/cm2, A=25 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=49÷63 kN/cm2, Re=34-35 kN/cm2, A=22 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=50÷65 kN/cm2, Re=36-38 kN/cm2, A=20 %, (kategorija plemenitih čelika), Rm=61÷77 kN/cm2, Re=47-50 kN/cm2, A=16 %, (kategorija plemenitih čelika),

Savremena proizvodnja čelika najviših mehaničkih osobina daje granicu razvlačenja σ02=75÷80 kN/cm2, maksimalno σ02=350 kN/cm2, [Debeljković,M., ČELIČNE KONSTRUKCIJE U INDUSTRIJSKIM OBJEKTIMA, Gradjevinska knjiga Beograd, 1995.].

Shodno tome postoje ugljenični (nelegirani) čelici.01 Co 0. za W je 7.). imaju značenje prema nameni. Oznaka na drugom mestu je osnovna oznaka. Simboli na trećem.. vanadijum (V).10 Prisustva hemijskih elemenata u čelicima preko ovih granica definišu legirane čelike. To su po hemijskom sastavu ugljenični i legirani čelici. četvrtom i petom mestu oznake. Prva grupa čelika . titan (Ti). dakle čelik. Simbol na drugom mestu simbolički definiše minimalnu zateznu čvrstoću utvrdjenu u toplo-oblikovanom (normalizovanom) stanju prema tabeli: Tabela II-2 Simbol 0 1 2 3 4 5 6 na drugom 490 590 390 360 330 Nazivna do zatezna 480 580 680 380 350 čvrstoća 320 N/mm2 Grupa simbola na trećem.Si. Mikrolegirani čelici se označavaju po istom načinu kao i ugljenični čelici.. Prva grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama.osnovna oznaka definiše dve osnovne grupe čelika.1 Mo 0.999 7 690 – 780 8 790 880 9 890 i više Podgrupa čelika Podgrupa ugljeničnih čelika bez utvrdjenog sadržaja P i S Slobodno Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.799 80 .8 Cr 0. kojima se dobijaju bolje mehaničke osobine. za Co 20. Tabela II-4 Simbol na prvom mestu Legirajući element 1 C 2 Si 3 Mn 4 Cr 5 Ni 6 W 7 Mo 8 V 9 ostali Simbol na drugom mestu označava kod ugljeničnih čelika desetostruku vrednost ugljenika zaokruženu na desetine. Pojam uticajnosti ne podrazumeva najveće procentualno učešće u hemijskom sastavu već specifičnu uticajnost hemijskog elementa (za Si je 1.6 M n 0.B0. za legirane čelike to je simbol prema tabeli II-4. Takodje delimično ograničen sadržaj C. za Ti je 30) pomnoženu procentualnim sadržajem u čeliku. Mikrolegirani čelici sadrže neke dodatne hemijske elemente kao niobijum (Nb). kojim su definisana pravila za označavanje stanja i osobina čelika. .Si.002/1986.40 Al 0. Osnovna klasifikacija čelika izvedena je prema hemijskom sadržaju elemenata. dva ili više brojčanih simbola koji označavaju po potrebi namenu odnosno stanje čelika. Za ugljenične čelike to je simbol 1.08 V 0.Mn Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S. Recimo 0. delimično ograničenim sadržajem C. Grupa simbola na drugom mestu . Pri tome su prisustva ostalih hemijskih elemenata ograničena i kreću se do vrednosti datih narednom tabelom: Tabela II-1 Hemijski element Sadržaj u % maksimalno Si 0. četvrtom i petom mestu definisani su prema tabeli: Tabela II-3 Simbol 00 . Oznaka na četvrtom mestu je dopunska oznaka čelika koja se definiše sa jednim.( .99 801 .) Simbol na prvom mestu označava materijal. Oznake čelika po ovom standardu koriste se u svim domaćim standardima koji se odnose na čelik i proizvode od čelika. za Cr je 4. legirani čelici i mikrolegirani čelici.05 Cu 0.79 451 . Kod jednostruko legiranih čelika simbol na drugom mestu je 1. Drugu grupu čelika po osobinama..10 Ti 0. dva ili više brojčanih ili slovnih simbola.3 Ni 0. za Mo 14. Druga grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama i hemijskim sastavom.44 101 . Sastoji se od 4 odnosno 5 brojčanih simbola i definiše vrstu čelika.Mn i dodatkom legirajućih el. ( . Simbol na prvom mestu u osnovnoj oznaci definiše najuticajniji hemijski element. čine čelici sa utvrdjenim hemijskim sastavom i utvrdjenim mehaničkim osobinama. Oznaka na trećem mestu ima jedan.3 W 0.čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama imaju na prvom mestu simbol 0..AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 2 OZNAČAVANJE I OSOBINE ČELIKA Označavanje čelika i čeličnog liva je izvedeno standardom JUS C. Ugljenik kod ugljeničnih čelika ima odlučujući uticaj na mehaničke osobine. Kod legiranih čelika simbol na drugom mestu se odredjuje prema prisustvu drugog uticajnog legirajućeg elementa. Čelik se označava oznakom koja ima najviše 4 dela: Č ( ).449 45 .25% C u čeliku ima oznaku 3.

Opšti konstrukcioni čelici nisu predvidjeni za termičku obradu osim za normalizaciju i žarenje sa ciljem otklanjanja unutrašnjih napona. Ispitivanje na savijanje vrši se prema JUS C. Standard EN 10045 izrađen je prema ISO 83 i ISO 148 i odnosi se na ispitivanje čelika udarom po metodi Sharpy (epruvete sa U i V zarezom).H. konstrukcija za spajanje zakivcima i zavrtnjima. H-hladno oblikovanje valjanjem. Č 0645. isporuku žice.500 Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 ISO 630 Fe 310-0 Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Oznaka vrste čelika ISO 1052 EURONORM 25 Fe 310-0 Fe 360-BFU Fe 360-BFN Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Fe 490 Fe 490-2 Fe 590 Fe 590-2 Fe 690 Fe 690-2 DIN 17100 St 33 St 33-2 USt 37-2 Rst 37-2 St 37-3 U St 37-3 N St 44-2 St 44-3 U St 44-3 N St 52-3 U St 52-3 N St 50-2 St 60-2 St 70-2 Tabela II-8 VRSTA ČELIKA Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 Rm (N/mm ) Debljine 3 ÷100 mm 290 ÷ 510 < 16 185 135 340 ÷ 470 2 Za debljine materijala (mm) 16 ÷ 40 40 ÷ 63 63 ÷ 80 175 205 225 215 215 235 245 315 325 265 305 335 ReH (N/mm ) 80 ÷ 100 195 215 225 235 305 315 255 295 325 2 235 275 275 410 ÷ 540 490 ÷ 630 470 ÷ 610 570 ÷ 710 670 ÷ 830 265 255 355 295 335 365 345 285 325 355 335 275 315 345 1 Predlog ovog evropskog standarda pripremio je Tehnički komitet ECISS/TC po ovlašćenju sekretarijata francuske Asocijacije za standardizaciju AFNOR. pljosnatog. S-hladno presavijanje.021 do JUS C.B0.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 3 Opšte konstrukcione čelike definiše JUS C. . Standard je usvojio CEN novembra 1989. Standard je delimično uskladjen sa ISO 630 iz 1980. godine. kvadratnih i pravougaonih cevi. Primarno svojstvo opšteg konstrukcionog čelika je zatezna čvrstoća i granica razvlačenja. Opšti konstrukcioni čelici su pogodni za zavarivanje.500/1989 kome su predhodile verzije iz 1970. Nula označava čelike bez odredjene termičke obrade a 1 definiše normalizovano stanje. Čelici posebno pogodni za zavarivanje su označeni brojem 3 na zadnjem mestu u osnovnoj oznaci (Č 0363). Č 0545. otkovaka i drugih formi poluproizvoda od konstrukcionih čelika. Č 0745 se posle zavarivanja termički obradjuju.B0. Osim osnovne oznake (recimo Č 0361) uz oznaku može da ide i dopunska oznaka: 0 ili 1.A4. i ISO 1052 iz 1982. 1972.Z) označava čelike namenjene za dalju preradu (K-vruće kovanje ili presovanje. Standard utvrdjuje uslove za izradu.S. Konstrukcioni čelici se ispituju i na utrošenu energiju udara prema JUS EN 10045-11 iz 1993. Č 0645. Č 0745.V.B2. limova. V-vučenje i Z izrada zavarenih cevi).B0. profila.005. Mehaničko ispitivanje zatezanjem se vrši na proporcionalnim epruvetama prema JUS EN 10002-1 iz 1996. Za gasno i elektrolučno zavarivanje su nepogodni čelici Č 0130. Osnovne mehaničke osobine konstrukcionih čelika date su tabelom II-8 prema JUS C. širokopljosnatog čelika.250. okruglih. Čelici Č 0545. Oblik i mere proizvoda od ovog čelika definisane su standardima: JUS C. Uporedne oznake vrsta čelika sa medjunarodnim i nacionalnim standardima daje tabela II-7. godine.B5. Konstrukcioni čelici se primenjuju za izradu zavarenih konstrukcija. Slovna oznaka na kraju (K. i on je zamenio evropske standarde EU 7-55 i EU 45-63. šipkastog.500: Tabela II-7 JUS C.

024.101 Č xxxx ( d x lT ) mm .JUS C.B3.B3.JUS C.20 %.B3.026. profilisani nosači i limovi.B3. Označava se za nabavku: Pljosnati čelik (b x d x lT ) mm .026 Č xxxx ( s x lT ) mm .JUS C.B3. kalcijum. ŠTAPOVI Pljosnati čelici izradjuje se valjanjem u debljinama 3÷100 mm. Isporuka može biti i u koturovima za prečnike manje od 16 mm.021 Č xxxx a b b d d s b b Slika I1-2 Oblici šipkastih polufabrikata Šestougaoni čelici su izradjeni po JUS C.B3. Ravnokraki ugaonici su debljina 3÷18 mm pri čemu se valjaju za središnu kategoriju u familiji.B3.030 Č xxxx Okrugli čelici valjaju se u opsegu d = 6 ÷ 120 (300) mm. univerzalni (široki pljošti) čelik. Osnovna dimenzija preseka je S-otvor ključa odnosno prečnik upisanog kruga u šestougaonik. To su čelici kvaliteta ReH > 36 kN/cm2 sa Rm > 52 kN/cm2 . Ovi čelici se isporučuju u dužinama l = 3 ÷ 4 m. na zahtev do 8 m. dužina 3 ÷ 15 m.JUS C. Tolerancija izrade je T= ± 5÷100 mm.B3. Poprečni presek je kvadratnog oblika sa zaobljenim ivicama.JUS C.030 Č xxxx – (b x d x lT ) mm . Šipke su dužina 3 ÷ 15 m sa tolerancijom izrade T= ± 5÷100 mm. Ovako dobijeni čelici odlikuju se homogenim rasporedom uključaka i elemenata pa se nazivaju umirenim čelicima.024 Č xxxx Ravnokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjeni su po JUS C. Rast dimenzija profila ide od 20÷80 mm sa priraštajem od po 5 mm a preko 80 mm priraštaj je po 10 mm. Opravdano se primenjuju za konstrukcije koje su izuzetno opterećenje pri čemu je važno smanjenje ukupne težine. Oni sprečavaju pojavu gasnih mehurića vezivanjem kiseonika. sklona ubrzanom starenju i koncentraciji fosfora u pojedinim zonama profilisanih poluproizvoda.101 u granicama 20×20 ÷ 200×200 mm.B3. Označavaju se: Ravnokraki ugaonik (b × b × lT ) mm . Takav čelik naziva se neumiren čelik.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 4 Osim ugljeničnih čelika koriste se u konstrukcijama i nisko-legirani čelici. sklona izdvajanju ugljenika (segregacija).JUS C.025 Č xxxx –(b x d x lT) mm JUS C. ugaonici.B3. Oznaka pri zahtevu za isporuku navodi se: Kvadratni čelik ( b x b x lT ) mm . kvadratni i šestougaoni čelik.026 Č xxxx Kvadratni čelici su izradjeni po JUS C.JUS C.JUS C. Posebnu grupu čine mikrolegirani (finolegirani) čelici koje karakteriše finija mikrostruktura čija je posledica kompaktniji materijal i veća čvrstoća. Geometriju ovog profila definiše JUS C. Primera radi. Označava se za nabavku: Okrugli čelik ø (d x lT ) mm . Dimenzije za izradu su S=10÷80 mm.030. Debljine je od 5 ÷ 40 mm i širine 150 ÷ 640 (1100) mm.JUS C.B3. Posle izlivanja čelika. aluminijum.B3. i tolerancijom T= ± 5÷100 mm. Valjane štapove karakterišu male dimenzije preseka u odnosu na dužinu valjanja. silicijum.JUS C.101 Č ×××× .025. Karakteriše ga izduženi poprečni presek. Profili do dimenzija od 80 mm se nazivaju štapovi a preko 80 mm “profili”.101 Č xxxx L (b × b × lT ) mm . Ovi čelici se isporučuju sa dimenzijama d= 8÷125 mm.B3. T i Z profili kao i mali I i U profili visine do 80 mm. Označava se za nabavku: Široki pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . Oznaka pri zahtevu za isporuku je: Šestougaoni čelik ( s x lT ) mm . koncentracija fosfora se može i tri puta uvećati na mestu segregacije i dostići koncentraciju od 0. Ravnokraki ugaonici se isporučuju u dužinama 3÷15 m sa tolerancijom T==±5÷100 mm.B3.JUS C.B3.B3. Štapove čine pljošti čelik. dobija se šupljikava struktura sa gasnim mehurima. Dezoksidacija je proces u proizvodnji čelika kojim se sirovom gvoždju dodaju hemijski elementi afini prema kiseoniku. i širine 8÷150 mm. OBLICI ČELIČNIH POLUFABRIKATA Noseće konstrukcije izradjuju se od valjanih elemenata kao što su štapovi. dužinama l = 3÷15 m.025 Č xxxx Univerzalni (široki) pljosnati čelik definisan je JUS C. To je titan.021 Č xxxx ø (d x lT ) mm .B3. okrugli.

111 Č xxxx Z . Konstrukciju valjanog I profila uveo je francuski inženjer Zores 1845.B3.6 mm R=d R1 = 2.B3.B3.3 . d = 5. mm.9 . U nosač je geometrije koja je zadata u opsegu: h x b = (65 x 42) mm ¸(300 x 100) mm. U tehničkoj dokumentaciji i za porudžbinu navode se: Raznokraki ugaonik ( h x b x d x lT ) mm . bageri. i debljina t = 4.JUS C. Izradjuje se dimenzija: b×h=60×30 ÷ 200×100 mm i debljinom d=t=5.8.9 . Isporučuje se u dužinama l=3÷12 m.14. t = R = 7. d = 4 ÷ 10 mm. U tehničkoj dokumentaciji se označava: T ( h × b ) cm × lT mm . t = 5. I nosač je u čestoj upotrebi za konstrukcije. Dimenzije profila su: hxb = 30×38 ÷ 200×80 mm.111. dužina je 3÷10 m.5 ÷ 16. Dimenzije nosača su u granicama: h x b = 80 x 42 mm ÷ 400 x 155 mm.6 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m.B3. T = ± (5 ¸100) mm Slika 1I-5 Geometrija valjanog U profila .5÷ 10. T = ± 5 ÷ 100 mm Slika 1I-4 Geometrija valjanog I profila I nosač se označava za narudžbinu navodom: I nosač (h cm x l T mm ) .DIN 1024 Č ×××× PROFILISANI NOSAČI Nosači (visina većih od geometrija štapova) predstavljaju osnovni konstruktivni element velikih mašina kao što su dizalice.5÷16. Nabavlja se oznakom: Z ( h x lT ) mm .4 mm. d = 3.111 Č xxxx L ( h x b x d x lT ) mm .ugaonici izradjuju se prema DIN 1027.21.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 5 Slika 1I-3 Oblici profilisanih polufabrikata Raznokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjuju se prema JUS C.6 ± 13 mm.131 Č xxxx Potreba za nosačima većih nosivosti dovela je do pojave I profila sa širokom paralelnom nožicom pod nazivom Peiner-ov profil. vozila itd.JUS C.DIN 1027 Č xxxx T profil sa širokim nožicama definisan je standardom DIN 1024 i karakterišu ga 2 puta šire nožice od visine h profila. Raznokraki ugaonici se takodje isporučuju u dužinama 3 ÷ 15 m sa tolerancijama T= ± 5 ÷100 mm. Dimenzije ugaonika se kreću u granicama: h x b = 30 x 20 ÷ 200 x 100 i debljine ivica: d = 3 ÷ 14 mm. Njegova najveća dimenzija H x B = 1000 x 300 mm.JUS C. godine. mm R1 = 4 ÷ 8 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m.0 mm.

6. godine) se koriste za sklopove kod kojih se zahteva otpor trenja bilo u sklopu sa nekim drugim elementima ili posebnu funkciju. Dužine toplovaljanih rebrastih limova su l = 2000 do 10000 mm sa korakom 500 mm. Rebrasti limovi (JUS C. P3 . (i više) mm. P4 .5 mm. pokazuje rebraste limove sa površinskim rebrima u obliku romba i suze.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 6 U nosač se označava za narudžbinu navodom: U nosač (h cm × l T mm ) .B4. Na zahtev se mogu isporučiti i u drugim geometrijama: l × b = 1500 × 550 mm. b = 60 ÷150.Površina lima bez kovarine.112 Č xxxx Gde Px označava vrstu površine lima: P1 . mm Na zahtev naručioca za debljine d = 3 ÷ 3. Površine talasastih limova su u obliku parabole sa talasom koraka b>2h (h visina). Talasasti limovi se uglavnom koriste kao materijal za krovne i zidne površine čeličnih konstrukcija.5 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 4000 ÷ 6000 mm.0. Ostala geometrija rebrastih limova određena je sledećim podacima: Rebrasti limovi su debljina (osnove) od 2.0 ÷ 30. U konstrukcijama su u najširoj upotrebi glatki limovi.2) ÷ 2.0 mm se isporučuju u širini b = 800 ÷1250 (1350) mm. Limovi obuhvaćeni ovim standardom imaju u isporuci pravougaoni oblik obrezanih stranica i geometrije l x b = 2000 x 1000 mm.5. 3.B3.141 Č xxxx LIMOVI Treću grupu finalnih valjaoničkih proizvoda predstavljaju tri vrste limova: III/1 Tanki čelični limovi debljina 0.112. III/2 Srednji čelični limovi debljina 3. i većom hrapavošću usled otpale kovarine.0. sa priračtajem ∆b = 20 mm.0.111 Č xxxx Px Px Debeli čelični limovi su debljina od 5 ÷ 30 (60) mm. 9.75 mm. 4. Slika 1-3. Limovi debljine d = 5.0.B4. Limovi debljine d = 2. Dužine ovih limova su l = 2000. platforme stepeništa. mm.0.JUS C.B4.0. U tehničkoj dokumentaciji debeli limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm . odnosno: Na zahtev naručioca za debljine d = 4.Površina sa čvrsto prionulom kovarinom (ljuskom). Konstrukcije: gazišta.Površina lima bez kovarine sa neznatnom hrapavošću Srednji čelični limovi izradjuju se u dimenzijama: b x l = 1000 x 2000. Za b>700 mm. Dimenzije limova u isporuci su: b= 400 ÷ 700 mm. 7. Rebro može biti u obliku romba i suze.0 ÷ 4.5 ÷ 4.0.JUS C. III/3 Debeli čelični limovi debljina 5.114 iz 1974.5 i 4. mm. 4.75 mm.B4.JUS C. ∆b=50 mm.JUS C.Površina sa labavo prionulom kovarinom (ljuskom).0 mm se isporučuju u širini b = 1000 ÷1400 mm. rebraste i talasaste. U tehničkoj dokumentaciji srednji limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm . 8.0 ÷10.110 Č xxxx Px Limovi se prema obliku obrade površina dele na: glatke. Tanki čelični limovi izradjeni su po JUS C. 10 mm.4 (0.B4.75 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 5000 ÷7000 mm. 5. l × b = 3000 x 1200 mm U tehničkoj dokumentaciji tanki limovi se navode: Tanki lim (d × b × l ) mm . Slika 1I-6 Forma valjanih površina rebrastih limova . prolazi. P2 . Visine rebara iznad površine su 1 ÷ 2.

procentualno izduženje A. Pojedinačne metode za ispitivanja su: gasno volumetrijsko određivanje grafitnog ugljenika. definiše ispitivanje metala udarom po Sharpy-ju. Nazivni prečnik i početna merna dužina su tolerisane mere epruvete. maksimalnu silu Fm. To je rastojanje na glatkom delu epruvete.A4. Ova dužina je na narednim slikama označena dimenzijama 50 i 62 mm. JUS C. Ovo znači da je standardna V epruveta utrošila 120 J za prelom Sharpy-jevim klatnom nazivne energije udara klatna 300 J. gornji i donji napon tečenja ReH i ReL. Iza ove oznake stoji brojčana oznaka jačine materijala na utrošenu energiju u džulima (J). Ispitivanje tvrdoće po Knoop-u definisano je standardom JUS ISO 10250 iz 1996.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 7 ISPITIVANJE MATERIJALA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA Standardom JUS C.) definiše mehaničko ispitivanje zatezanjem. II-9 pokazuju geometriju proporcionalnih epruveta (k=5. Izgled epruveta za ispitivanje na utrošenu energiju udara prema metodi Sharpy-ja date su na slici II-10. Knoop). fotometrijsko određivanje nikla i hroma.040. fotometrijsko određivanje mangana. Proporcionalnost se odnosi na odnos površine poprečnog preseka epruvete i početne merne dužine epruvete. po Vikers-u standardom JUS ISO 6507-3 (1995). volumetrijsko određivanje mangana po Volhardt-u. L0 je početna merna dužina. potenciometrijsko određivanje hroma i vanadijuma.005 definiše ispitivanje metala savijanjem.65) izrađenih prema JUS EN 10002-1 za ispitivanje zatezanjem. procentualno suženje poprečnog preseka Z. Naredne slike pokazuje procese ispitivanja: Slika 1I-7 Skice osnovnih mehaničkih ispitivanja čelika Slike II-8. To su proporcionalna okrugla i prizmatična epruveta. Slika II-8 Geometrija proporcionalno-okrugle epruvete za ispitivanja čelika kidanjem Slika II-9 Geometrija proporcionalno-prizmatične epruvete za ispitivanje kidanjem Slika II-10 Geometrija epruveea za ispitivanje udarom po metodi Sharpy . gravimetrijsko određivanje silicijuma. bakra. Ispitivanje tvrdoće vrši se različitim metodama (Brinel. JUS ISO 8491-8496 definiše ispitivanje cevi. fosfora. Ispitivanje tvrdoće po Rokvel-u definisano je standardom JUS ISO 6508 (1994). Rastojanje između zaobljenja leve i desne strane tela epruvete predstavlja ispitnu dužinu epruvete. Rokvel. Oznaka jačine na udar definiše se simbolom KU ili KV zavisno od primenjene kategorije zareza.A1. na primer KV 120. godine. Na crtežima su to dimenzije 55 i 75 mm. definisane su metode za ispitivanje hemijskog sastava gvožđa i čelika. Epruvete mogu biti sa “U” zarezom dubine 5 mm i “V” zarezom dubine 2 mm. Tretman uzoraka može biti vrlo složen. JUS EN 10045-1 (1993). Standard JUS EN 10002-1 (1996. obeleženo i predviđeno da se njime prati deformacija pri kidanju. Ispitivanje definiše standard JUS EN 10045-1(1993). Ovaj standard definiše postupke merenja zatezne čvrstoće Rm. Ispitni presek S0 je površina nazivnog prečnika epruvete. Proporcionalnost se iskazuje relacijom L 0 = k ⋅ S 0 . Rezultat ovih ispitivanja definiše utrošenu energiju udara za prelom epruvete.

Konverzioni postupak. a on može biti oksidacioni. zatim oznaka broja slojeva prevlake (n) i na kraju (AA) dopunski simbol prevlake za dodatnu obradu. U primeni alkidnog minijuma (I-premaz JUS C. Bojenje se izvodi pri dovoljnim klimatskim uslovima. Hemijski postupak. klasifikuju i propisuju vrste prevlaka na elementima za spajanje. način ispitivanja. osnovnom materijalu nosećih struktura mašina. Kod tretmana površina metanih struktura. Suve površine u zagrejanim prostorijama traju 30 godina. olovni minijum 65 % a ostatak su dodaci i rastvarači. Difuzni postupak.326 -1979). Najefikasnije nanošenje je premazivanjem. olovni minijum najmanje 33 %. koristi se 13÷18 % alkidna smola. grafita i aluminijuma.100 prevlake se označavaju prema sledećoj šemi: Aa / A (Aa NNN AA) n AA Simbol na prvom mestu (Aa) je hemijska oznaka metala na koji se nanosi prevlaka. Korozija je po njoj posledica hemijskih ili elektrohemijskih reakcija izazvanih reakcijom sa okolinom. Izbor sredstva i njegovo trajanje zavisi i od radnog ambijenta. dodaci za zgrušavanje i dodaci za ubrzanje sušenja. i čija je debljina drugog (T-tvrdog) sloja od hroma 50 µm. Četvrti simbol po redu (Aa) je hemijski simbol metala prevlake.100 . firnis lanenog ulja 11÷16 % a ostatak su dodaci i rastvarači. Kosa crta (/) je znak razdvajanja. Površine izložene atmosferskim uticajima premazuju se na 10 godina. Metalizacioni postupak.Calvert-ova teorija postavljena je 1871.T. vibracijama. definiše metalne prevlake cinka na gvožđu i čeliku. Galvanotehnički postupak. Sve površine se ne premazuju zaštitnim sredstvima.) koji omogućava klasifikaciju u 10 (Re0-Re9) stepena.T. Osnovni premaz od olovnog minijuma nanosi se u dva sloja.7. olovni minijum najmanje 78 %.7. Kada se nanosi drugi premaz. Nanošenje prevlaka se vrši premazivanjem. Posebno su razdvojeni prvi I i drugi premaz II.T. premazna sredstva sa bitumenom (JUS C. Kada se koristi uljani minijum (JUS C. Sredstva . Prevlake se dele na nemetalne i prevlake sa metalima. označava galvansku dvoslojnu prevlaku hroma na gvožđu ili čeliku čija je debljina prvog sloja (ML-mlečnog hroma) 20 µm.375. koji se obrazuju prema postupcima navedenim u tabeli II-10: Tabela II-10 Postupak obrazovanja prevlake: Anodna oksidacija. Zaštitni premazi imaju trajanje. Iza toga sledi oznaka sjajnosti prevlake. Zaštitni sloj je od olovnog ili cinkovog belila. Ostatak su dodaci i rastvarači. sa visokom vlažnošću. koristi se za ocenu stepena razvoja korozije JUS C. stepene razvoja korozije na metalnim konstrukcijama. vezivnog sredstva (lanenog ulja).328 -1979). Osnovni premaz štiti od korozije. temperaturom. od alkidnog minijuma (JUS C.T7. oksid gvožđa maksimalno 12 %.327-1979) on sadrži 18÷23 % alkidne smole.7.T.361 -1968).AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 8 ZAŠTITA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA OD KOROZIJE Čelična konstrukcija je podložna oksidaciji i smatra se da značajan procenat mase objekata i mašina u svetu. Ovi propisi daju obilje podataka: Definicije.T. Prva teorija o koroziji . Pokrivene površine u spoljašnjoj atmosferi štite se na 20 godina. Premazi se izvode u više slojeva.302 (1977. dodatni štite osnovni premaz od mehaničkog oštećenja. JUS C. zauljenost i druge osobine. Primera radi Fe/G Cr20MLCr50T. Treći simbol po redu (A) je simbol tehnološkog postupka nanošenja prevlake. brzinu suženja. Dodirne površine nosećih spojeva se premazuju frikcionim materijalima. Posebno su koroziji izloženie konstrukcije pod dejstvom atmosferskih uticaja. on sadrži. Kao premaz za čelične konstrukcije koristi se i alkidna lak boja. prisustvo hemijskih sastojaka značajnih za otpornost na oksidaciju. NNN je debljina prevlake u mikronima.T. nestaje godišnje.111 (1991. Zaštita od korozije regulisana je propisima JUS C. punioce maksimalno 10 %. Premazi su ograničenog trajanja. Poslednja i opšte prihvaćena teorija je elektro-hemijska teorija. Zaštita prskanjem se izvodi kada se štite velike površine i nepristupačni prostori.7. . Čelici se štite od korozije prekrivanjem premazima. Toplotni postupak Oznaka-Simbol A D G H K M T Shodno JUS C. peskarenjem ili gasnim plamenom.premazi se sastoje od suvog pigmenta (siva boja). Standardi definišu debljine prevlaka (masu po jedinici površine). prskanjem i umakanjem.) definisan prema ISO 2081 iz 1985. često korišćenog za zaštitu čeličnih konstrukcija.7.T. Priprema površina ostvaruje se čišćenjem koje se izvodi mehaničkim postupcima čišćenja.7.7.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful