AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA

1

TRANSPORT I LOGISTIKA 2006/2007

Predavanje br. 2

ČELIK - MATERIJAL ZA NOSEĆE KONSTRUKCIJE
Među brojnim materijalima za različite konstrukcije, čelične konstrukcije imaju baznu primenu u konstruktivnom mašinstvu. Naziv čelične konstrukcije potiče iz klasifikacije konstrukcija prema materijalima od kojih su izradjene. Metalne konstrukcije formiraju osnovni gabarit mašina, vozila, procesne opreme. Pri tome one prenose osnovne statičke i radne uticaje (težine, radne sile, spoljašnju pobudu). Zato se istovremeno ovakve konstrukcije svrstavaju u noseće konstrukcije. Obzirom na važnost i funkcionalnost nosećih struktura mašina i opreme, često se nazivaju i odgovorne konstrukcije. Čelik je legura gvožđa dobijen iz ruda magnetit (Fe3O4), hematit (Fe2O3), ili limonit. Početak industrijske proizvodnje se vezuje za pronalazak tehnologije topljenja rude pomoću koksa 1735. Osobina da su odlivci masivni, uticala je da se traže lakše konstrukcije. 1855. englez Bessemer je razvio tehnologiju masovne proizvodnje neumirenog čelika topljenjem. Tako dobijeni topljeni čelici u Americi su zbog ruda sa manje fosfora bili bolji od evropskih čelika pa su zato u Evropi razvijene tehnologije topljenja, poznate kao Simens-Martinov postupak 1865. i Tompsonov postupak 1880. Proizvodnja čelika u konvertorima odvija se produvavanjem vrelog vazduha kroz tečno sirovo gvoždje usled čega sagorevaju ugljenik i fosfor. Ova tehnologija zadržava fosfor (0.10 %) i azot (0.012 %) što povećava krtost čelika. Zato su razvijene savršenije konvertorske tehnologije uduvavanja obogaćenog vazduha kiseonikom ili čistog kiseonika u sirovo gvoždje (Linz-Donawitz - LD postupak). Dobija se kvalitet čelika sa manje od 0.010 % azota, fosfora ispod 0.06 % i sumpora ispod 0.05 %, što je blisko kvalitetu Simens-Martinovog čelika. Danas se čelik dobija iz sivog sirovog gvožđa koje je dobijeno topljenjem rude u visokim pećima na oko 1600 °C. Gvožđe se zbog velikog sadržaja ugljenika i drugih nečistoća odlikuje krtošću. Etapa prerade gvožđa u čelik obavlja se u konvertorima ili u plamenim pećima u kojima se oslobadja od ugljenika i drugih nečistoća a dodaju se potrebni legirajući hemijski elementi. Poslednjih pedesetak godina se primenjuje konvertorski LD postupak za proizvodnju kvalitetnih umirenih čelika pogodnih za zavarivanje. Proizvodnja visokokvalitetnih legiranih čelika se odvija u električnim pećima. Tehnološki dalje, čelik se izliva u manje livačke forme, mase 2÷10 t (ingoti) ili u velike forme, mase veće od 25 t (brame). Ingoti i brame su polazni materijal valjaonica limova i valjaonica profila gde se ponovnim zagrevanjem dovode u testasto stanje i valjaju u finalne polu-proizvode. Posebna grupa čelika dobijena valjanjem, namenjena nosećim strukturama su konstrukcioni čelici. Niskougljenični čelik JUS C.B0.500 iz 1970 i 1972. i najnoviji JUS C.B0.500, iz 1989. definiše više kategorija opštih konstrukcionih čelika:
Č0130, Č0361, Č0362, Č0363, Č0370, Č0371, Č0451, Č0452, Č0453, Č0561, Č0562, Č0563, Č0545, Č0645, Č0745.

Mehaničke i tehnološke karakteristike čelika definisane su navedenim JUS-om. Tako Č0361 (grupa I-opšte konstruktivne namene) ima zateznu čvrstoću Rm =34÷47 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), čvrstoću na granici plastičnosti ReH=23.5÷19.5 kN/cm2, najmanje izduženje posle prekida u procentima A≥ 22% (lo=5⋅do) i sadržaj ugljenika C ≤0.20 %. Čelici za posebne namene (grupa II), su veće čvrstoće. Čelik Č0561 ima maksimalnu zateznu čvrstoću Rm =49÷63 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), ReH=35.5÷30.5 kN/cm2, A≥ 20% (lo=5⋅do), ugljenik C ≤0.23 %. Postoje i jači konstrukcioni čelici koji pripadaju kategoriji finozrnih konstrukcionih čelika, JUS C.B0.502, 1979. To su čelici pogodni za zavarivanje koji se koriste za sudove pod pritiskom, elemente drumskih vozila, mostove, različite zavarene noseće čelične konstrukcije, posebne namene. Umirenog su sastava. Imaju poseban sistem označavanja. Mogu biti kvalitetni i plemeniti: Kvalitetni FINOZRNI čelici čine tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO250, Č RO280, Č RO310, Č RO350), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 250, Č RV280, Č RV310, Č RV350), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN250, Č RN280, Č RN310, Č RN350). Plemeniti FINOZRNI čelici svrstani su prema nameni u tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO380, Č RO420, Č RO460, Č RO500), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 380, Č RV420, Č RV460, Č RV500), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN380, Č RN420, Č RN480, Č RN500). Osnovne mehaničke karakteristike ovih čelika su: Č RO250 Č RO350 Č RO380 Č RO500 Rm=36÷48 kN/cm2, Re=24-25 kN/cm2, A=25 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=49÷63 kN/cm2, Re=34-35 kN/cm2, A=22 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=50÷65 kN/cm2, Re=36-38 kN/cm2, A=20 %, (kategorija plemenitih čelika), Rm=61÷77 kN/cm2, Re=47-50 kN/cm2, A=16 %, (kategorija plemenitih čelika),

Savremena proizvodnja čelika najviših mehaničkih osobina daje granicu razvlačenja σ02=75÷80 kN/cm2, maksimalno σ02=350 kN/cm2, [Debeljković,M., ČELIČNE KONSTRUKCIJE U INDUSTRIJSKIM OBJEKTIMA, Gradjevinska knjiga Beograd, 1995.].

delimično ograničenim sadržajem C. Oznake čelika po ovom standardu koriste se u svim domaćim standardima koji se odnose na čelik i proizvode od čelika.. .Si. Osnovna klasifikacija čelika izvedena je prema hemijskom sadržaju elemenata. ( ..10 Ti 0. Mikrolegirani čelici se označavaju po istom načinu kao i ugljenični čelici. Ugljenik kod ugljeničnih čelika ima odlučujući uticaj na mehaničke osobine.002/1986.Mn Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.05 Cu 0.799 80 . za Cr je 4. legirani čelici i mikrolegirani čelici. Oznaka na trećem mestu ima jedan.( .3 W 0. Sastoji se od 4 odnosno 5 brojčanih simbola i definiše vrstu čelika. Prva grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama.44 101 . čine čelici sa utvrdjenim hemijskim sastavom i utvrdjenim mehaničkim osobinama. Simbol na prvom mestu u osnovnoj oznaci definiše najuticajniji hemijski element.čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama imaju na prvom mestu simbol 0. Takodje delimično ograničen sadržaj C.Mn i dodatkom legirajućih el. Čelik se označava oznakom koja ima najviše 4 dela: Č ( ).10 Prisustva hemijskih elemenata u čelicima preko ovih granica definišu legirane čelike. za W je 7. Shodno tome postoje ugljenični (nelegirani) čelici.. Oznaka na drugom mestu je osnovna oznaka. Simboli na trećem. Za ugljenične čelike to je simbol 1. za Mo 14. Druga grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama i hemijskim sastavom.449 45 . To su po hemijskom sastavu ugljenični i legirani čelici. Prva grupa čelika . Pri tome su prisustva ostalih hemijskih elemenata ograničena i kreću se do vrednosti datih narednom tabelom: Tabela II-1 Hemijski element Sadržaj u % maksimalno Si 0.40 Al 0. Recimo 0. dakle čelik.) Simbol na prvom mestu označava materijal. kojima se dobijaju bolje mehaničke osobine.1 Mo 0. imaju značenje prema nameni. Drugu grupu čelika po osobinama.6 M n 0. za legirane čelike to je simbol prema tabeli II-4.25% C u čeliku ima oznaku 3.999 7 690 – 780 8 790 880 9 890 i više Podgrupa čelika Podgrupa ugljeničnih čelika bez utvrdjenog sadržaja P i S Slobodno Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S. Tabela II-4 Simbol na prvom mestu Legirajući element 1 C 2 Si 3 Mn 4 Cr 5 Ni 6 W 7 Mo 8 V 9 ostali Simbol na drugom mestu označava kod ugljeničnih čelika desetostruku vrednost ugljenika zaokruženu na desetine. četvrtom i petom mestu definisani su prema tabeli: Tabela II-3 Simbol 00 . dva ili više brojčanih simbola koji označavaju po potrebi namenu odnosno stanje čelika. Kod legiranih čelika simbol na drugom mestu se odredjuje prema prisustvu drugog uticajnog legirajućeg elementa.8 Cr 0. kojim su definisana pravila za označavanje stanja i osobina čelika. Oznaka na četvrtom mestu je dopunska oznaka čelika koja se definiše sa jednim. za Ti je 30) pomnoženu procentualnim sadržajem u čeliku. titan (Ti).99 801 . četvrtom i petom mestu oznake.Si. dva ili više brojčanih ili slovnih simbola.01 Co 0. Mikrolegirani čelici sadrže neke dodatne hemijske elemente kao niobijum (Nb).3 Ni 0. Pojam uticajnosti ne podrazumeva najveće procentualno učešće u hemijskom sastavu već specifičnu uticajnost hemijskog elementa (za Si je 1.. vanadijum (V).08 V 0. Simbol na drugom mestu simbolički definiše minimalnu zateznu čvrstoću utvrdjenu u toplo-oblikovanom (normalizovanom) stanju prema tabeli: Tabela II-2 Simbol 0 1 2 3 4 5 6 na drugom 490 590 390 360 330 Nazivna do zatezna 480 580 680 380 350 čvrstoća 320 N/mm2 Grupa simbola na trećem.B0.). Grupa simbola na drugom mestu .79 451 .AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 2 OZNAČAVANJE I OSOBINE ČELIKA Označavanje čelika i čeličnog liva je izvedeno standardom JUS C. za Co 20.osnovna oznaka definiše dve osnovne grupe čelika. Kod jednostruko legiranih čelika simbol na drugom mestu je 1.

Uporedne oznake vrsta čelika sa medjunarodnim i nacionalnim standardima daje tabela II-7.005.B5.S. Standard EN 10045 izrađen je prema ISO 83 i ISO 148 i odnosi se na ispitivanje čelika udarom po metodi Sharpy (epruvete sa U i V zarezom). Standard je delimično uskladjen sa ISO 630 iz 1980.V. godine. isporuku žice. 1972.250. S-hladno presavijanje.B0. godine.500 Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 ISO 630 Fe 310-0 Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Oznaka vrste čelika ISO 1052 EURONORM 25 Fe 310-0 Fe 360-BFU Fe 360-BFN Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Fe 490 Fe 490-2 Fe 590 Fe 590-2 Fe 690 Fe 690-2 DIN 17100 St 33 St 33-2 USt 37-2 Rst 37-2 St 37-3 U St 37-3 N St 44-2 St 44-3 U St 44-3 N St 52-3 U St 52-3 N St 50-2 St 60-2 St 70-2 Tabela II-8 VRSTA ČELIKA Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 Rm (N/mm ) Debljine 3 ÷100 mm 290 ÷ 510 < 16 185 135 340 ÷ 470 2 Za debljine materijala (mm) 16 ÷ 40 40 ÷ 63 63 ÷ 80 175 205 225 215 215 235 245 315 325 265 305 335 ReH (N/mm ) 80 ÷ 100 195 215 225 235 305 315 255 295 325 2 235 275 275 410 ÷ 540 490 ÷ 630 470 ÷ 610 570 ÷ 710 670 ÷ 830 265 255 355 295 335 365 345 285 325 355 335 275 315 345 1 Predlog ovog evropskog standarda pripremio je Tehnički komitet ECISS/TC po ovlašćenju sekretarijata francuske Asocijacije za standardizaciju AFNOR. Č 0645. Čelici posebno pogodni za zavarivanje su označeni brojem 3 na zadnjem mestu u osnovnoj oznaci (Č 0363). Čelici Č 0545.500/1989 kome su predhodile verzije iz 1970. konstrukcija za spajanje zakivcima i zavrtnjima. kvadratnih i pravougaonih cevi.H. Konstrukcioni čelici se primenjuju za izradu zavarenih konstrukcija. Osim osnovne oznake (recimo Č 0361) uz oznaku može da ide i dopunska oznaka: 0 ili 1. . Primarno svojstvo opšteg konstrukcionog čelika je zatezna čvrstoća i granica razvlačenja. Č 0745.B0. Nula označava čelike bez odredjene termičke obrade a 1 definiše normalizovano stanje. H-hladno oblikovanje valjanjem. Opšti konstrukcioni čelici nisu predvidjeni za termičku obradu osim za normalizaciju i žarenje sa ciljem otklanjanja unutrašnjih napona.Z) označava čelike namenjene za dalju preradu (K-vruće kovanje ili presovanje.500: Tabela II-7 JUS C. Ispitivanje na savijanje vrši se prema JUS C. i ISO 1052 iz 1982. Standard utvrdjuje uslove za izradu. i on je zamenio evropske standarde EU 7-55 i EU 45-63. Za gasno i elektrolučno zavarivanje su nepogodni čelici Č 0130. Konstrukcioni čelici se ispituju i na utrošenu energiju udara prema JUS EN 10045-11 iz 1993. pljosnatog. Č 0645. profila.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 3 Opšte konstrukcione čelike definiše JUS C. šipkastog. Mehaničko ispitivanje zatezanjem se vrši na proporcionalnim epruvetama prema JUS EN 10002-1 iz 1996. Č 0545. okruglih. otkovaka i drugih formi poluproizvoda od konstrukcionih čelika.B0. širokopljosnatog čelika. Standard je usvojio CEN novembra 1989.021 do JUS C.A4. Č 0745 se posle zavarivanja termički obradjuju. Opšti konstrukcioni čelici su pogodni za zavarivanje. limova. Oblik i mere proizvoda od ovog čelika definisane su standardima: JUS C. Osnovne mehaničke osobine konstrukcionih čelika date su tabelom II-8 prema JUS C. Slovna oznaka na kraju (K.B2. V-vučenje i Z izrada zavarenih cevi).

Oni sprečavaju pojavu gasnih mehurića vezivanjem kiseonika. OBLICI ČELIČNIH POLUFABRIKATA Noseće konstrukcije izradjuju se od valjanih elemenata kao što su štapovi.B3.101 Č ×××× . Označava se za nabavku: Široki pljosnati čelik (b x d x lT ) mm .101 Č xxxx ( d x lT ) mm . Označava se za nabavku: Okrugli čelik ø (d x lT ) mm . dužina 3 ÷ 15 m.030. Poprečni presek je kvadratnog oblika sa zaobljenim ivicama. sklona izdvajanju ugljenika (segregacija).JUS C.021 Č xxxx a b b d d s b b Slika I1-2 Oblici šipkastih polufabrikata Šestougaoni čelici su izradjeni po JUS C. Posebnu grupu čine mikrolegirani (finolegirani) čelici koje karakteriše finija mikrostruktura čija je posledica kompaktniji materijal i veća čvrstoća. aluminijum. T i Z profili kao i mali I i U profili visine do 80 mm.026 Č xxxx Kvadratni čelici su izradjeni po JUS C.JUS C.025. Rast dimenzija profila ide od 20÷80 mm sa priraštajem od po 5 mm a preko 80 mm priraštaj je po 10 mm. kalcijum.B3. dužinama l = 3÷15 m. i širine 8÷150 mm.JUS C. i tolerancijom T= ± 5÷100 mm.20 %. Štapove čine pljošti čelik.B3. Označavaju se: Ravnokraki ugaonik (b × b × lT ) mm .B3. To su čelici kvaliteta ReH > 36 kN/cm2 sa Rm > 52 kN/cm2 .JUS C. To je titan.B3.024 Č xxxx Ravnokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjeni su po JUS C.B3.026. Ovako dobijeni čelici odlikuju se homogenim rasporedom uključaka i elemenata pa se nazivaju umirenim čelicima.B3.JUS C. Ovi čelici se isporučuju u dužinama l = 3 ÷ 4 m.JUS C.JUS C. okrugli. Šipke su dužina 3 ÷ 15 m sa tolerancijom izrade T= ± 5÷100 mm.JUS C. sklona ubrzanom starenju i koncentraciji fosfora u pojedinim zonama profilisanih poluproizvoda. ugaonici.021 Č xxxx ø (d x lT ) mm .B3. Dezoksidacija je proces u proizvodnji čelika kojim se sirovom gvoždju dodaju hemijski elementi afini prema kiseoniku. Isporuka može biti i u koturovima za prečnike manje od 16 mm.030 Č xxxx Okrugli čelici valjaju se u opsegu d = 6 ÷ 120 (300) mm.030 Č xxxx – (b x d x lT ) mm . Ovi čelici se isporučuju sa dimenzijama d= 8÷125 mm. na zahtev do 8 m.B3. Ravnokraki ugaonici se isporučuju u dužinama 3÷15 m sa tolerancijom T==±5÷100 mm. Oznaka pri zahtevu za isporuku navodi se: Kvadratni čelik ( b x b x lT ) mm . profilisani nosači i limovi.024.026 Č xxxx ( s x lT ) mm . Dimenzije za izradu su S=10÷80 mm.JUS C. Geometriju ovog profila definiše JUS C. Profili do dimenzija od 80 mm se nazivaju štapovi a preko 80 mm “profili”. koncentracija fosfora se može i tri puta uvećati na mestu segregacije i dostići koncentraciju od 0.JUS C.B3. Valjane štapove karakterišu male dimenzije preseka u odnosu na dužinu valjanja. Karakteriše ga izduženi poprečni presek.B3. Označava se za nabavku: Pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . silicijum. Tolerancija izrade je T= ± 5÷100 mm. Osnovna dimenzija preseka je S-otvor ključa odnosno prečnik upisanog kruga u šestougaonik. Opravdano se primenjuju za konstrukcije koje su izuzetno opterećenje pri čemu je važno smanjenje ukupne težine.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 4 Osim ugljeničnih čelika koriste se u konstrukcijama i nisko-legirani čelici.101 Č xxxx L (b × b × lT ) mm .B3.B3.025 Č xxxx Univerzalni (široki) pljosnati čelik definisan je JUS C.B3. Debljine je od 5 ÷ 40 mm i širine 150 ÷ 640 (1100) mm. Takav čelik naziva se neumiren čelik. dobija se šupljikava struktura sa gasnim mehurima.B3. Posle izlivanja čelika.B3.101 u granicama 20×20 ÷ 200×200 mm.B3. ŠTAPOVI Pljosnati čelici izradjuje se valjanjem u debljinama 3÷100 mm. Ravnokraki ugaonici su debljina 3÷18 mm pri čemu se valjaju za središnu kategoriju u familiji. kvadratni i šestougaoni čelik.JUS C. Oznaka pri zahtevu za isporuku je: Šestougaoni čelik ( s x lT ) mm . Primera radi. univerzalni (široki pljošti) čelik.025 Č xxxx –(b x d x lT) mm JUS C.

131 Č xxxx Potreba za nosačima većih nosivosti dovela je do pojave I profila sa širokom paralelnom nožicom pod nazivom Peiner-ov profil. I nosač je u čestoj upotrebi za konstrukcije. d = 3. t = R = 7. Raznokraki ugaonici se takodje isporučuju u dužinama 3 ÷ 15 m sa tolerancijama T= ± 5 ÷100 mm. bageri. vozila itd.6 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m.111 Č xxxx L ( h x b x d x lT ) mm . Dimenzije ugaonika se kreću u granicama: h x b = 30 x 20 ÷ 200 x 100 i debljine ivica: d = 3 ÷ 14 mm.4 mm. U tehničkoj dokumentaciji i za porudžbinu navode se: Raznokraki ugaonik ( h x b x d x lT ) mm .9 . Njegova najveća dimenzija H x B = 1000 x 300 mm. T = ± 5 ÷ 100 mm Slika 1I-4 Geometrija valjanog I profila I nosač se označava za narudžbinu navodom: I nosač (h cm x l T mm ) . godine.JUS C. Izradjuje se dimenzija: b×h=60×30 ÷ 200×100 mm i debljinom d=t=5.6 mm R=d R1 = 2. i debljina t = 4.DIN 1024 Č ×××× PROFILISANI NOSAČI Nosači (visina većih od geometrija štapova) predstavljaju osnovni konstruktivni element velikih mašina kao što su dizalice.B3. d = 4 ÷ 10 mm. Dimenzije profila su: hxb = 30×38 ÷ 200×80 mm.0 mm.111.9 . T = ± (5 ¸100) mm Slika 1I-5 Geometrija valjanog U profila .ugaonici izradjuju se prema DIN 1027.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 5 Slika 1I-3 Oblici profilisanih polufabrikata Raznokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjuju se prema JUS C.14.3 . Dimenzije nosača su u granicama: h x b = 80 x 42 mm ÷ 400 x 155 mm. Isporučuje se u dužinama l=3÷12 m.B3. d = 5. Nabavlja se oznakom: Z ( h x lT ) mm . t = 5.5÷16.8.JUS C. dužina je 3÷10 m.5÷ 10.B3. mm.6 ± 13 mm.JUS C.B3. U nosač je geometrije koja je zadata u opsegu: h x b = (65 x 42) mm ¸(300 x 100) mm. mm R1 = 4 ÷ 8 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m.DIN 1027 Č xxxx T profil sa širokim nožicama definisan je standardom DIN 1024 i karakterišu ga 2 puta šire nožice od visine h profila.111 Č xxxx Z . Konstrukciju valjanog I profila uveo je francuski inženjer Zores 1845. U tehničkoj dokumentaciji se označava: T ( h × b ) cm × lT mm .21.5 ÷ 16.

Za b>700 mm.B4. Talasasti limovi se uglavnom koriste kao materijal za krovne i zidne površine čeličnih konstrukcija. Ostala geometrija rebrastih limova određena je sledećim podacima: Rebrasti limovi su debljina (osnove) od 2. platforme stepeništa.111 Č xxxx Px Px Debeli čelični limovi su debljina od 5 ÷ 30 (60) mm.JUS C. Rebro može biti u obliku romba i suze.B3.Površina lima bez kovarine sa neznatnom hrapavošću Srednji čelični limovi izradjuju se u dimenzijama: b x l = 1000 x 2000.5 ÷ 4.0. b = 60 ÷150.2) ÷ 2. Slika 1I-6 Forma valjanih površina rebrastih limova . Dužine toplovaljanih rebrastih limova su l = 2000 do 10000 mm sa korakom 500 mm.B4.141 Č xxxx LIMOVI Treću grupu finalnih valjaoničkih proizvoda predstavljaju tri vrste limova: III/1 Tanki čelični limovi debljina 0.4 (0. 7. ∆b=50 mm.JUS C. 4. 6.0 ÷ 30. mm.B4.JUS C. Dimenzije limova u isporuci su: b= 400 ÷ 700 mm. U tehničkoj dokumentaciji srednji limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm .0.0.B4. godine) se koriste za sklopove kod kojih se zahteva otpor trenja bilo u sklopu sa nekim drugim elementima ili posebnu funkciju.0 ÷10. Rebrasti limovi (JUS C.0. III/3 Debeli čelični limovi debljina 5. 5. sa priračtajem ∆b = 20 mm. Limovi debljine d = 2. P2 . Na zahtev se mogu isporučiti i u drugim geometrijama: l × b = 1500 × 550 mm.110 Č xxxx Px Limovi se prema obliku obrade površina dele na: glatke. U konstrukcijama su u najširoj upotrebi glatki limovi.0 ÷ 4. mm.75 mm. 4. prolazi. Dužine ovih limova su l = 2000.Površina sa labavo prionulom kovarinom (ljuskom).5 i 4.0.JUS C. III/2 Srednji čelični limovi debljina 3. pokazuje rebraste limove sa površinskim rebrima u obliku romba i suze.0.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 6 U nosač se označava za narudžbinu navodom: U nosač (h cm × l T mm ) .114 iz 1974. i većom hrapavošću usled otpale kovarine.Površina sa čvrsto prionulom kovarinom (ljuskom). mm Na zahtev naručioca za debljine d = 3 ÷ 3.112. rebraste i talasaste. 10 mm. 9. (i više) mm. Konstrukcije: gazišta. Visine rebara iznad površine su 1 ÷ 2.5 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 4000 ÷ 6000 mm. Slika 1-3. odnosno: Na zahtev naručioca za debljine d = 4. Limovi obuhvaćeni ovim standardom imaju u isporuci pravougaoni oblik obrezanih stranica i geometrije l x b = 2000 x 1000 mm.5 mm. Površine talasastih limova su u obliku parabole sa talasom koraka b>2h (h visina). U tehničkoj dokumentaciji debeli limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm . l × b = 3000 x 1200 mm U tehničkoj dokumentaciji tanki limovi se navode: Tanki lim (d × b × l ) mm .5. Tanki čelični limovi izradjeni su po JUS C. Limovi debljine d = 5.75 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 5000 ÷7000 mm.B4.Površina lima bez kovarine.75 mm. 8. P3 . 3.0.0 mm se isporučuju u širini b = 1000 ÷1400 mm. P4 .112 Č xxxx Gde Px označava vrstu površine lima: P1 .0 mm se isporučuju u širini b = 800 ÷1250 (1350) mm.

Proporcionalnost se iskazuje relacijom L 0 = k ⋅ S 0 . Ispitni presek S0 je površina nazivnog prečnika epruvete. Oznaka jačine na udar definiše se simbolom KU ili KV zavisno od primenjene kategorije zareza. po Vikers-u standardom JUS ISO 6507-3 (1995). Ispitivanje tvrdoće vrši se različitim metodama (Brinel. fosfora. JUS EN 10045-1 (1993). Ispitivanje tvrdoće po Knoop-u definisano je standardom JUS ISO 10250 iz 1996.A1. Standard JUS EN 10002-1 (1996.A4. procentualno izduženje A. Ovaj standard definiše postupke merenja zatezne čvrstoće Rm. potenciometrijsko određivanje hroma i vanadijuma. Rastojanje između zaobljenja leve i desne strane tela epruvete predstavlja ispitnu dužinu epruvete. JUS C. JUS ISO 8491-8496 definiše ispitivanje cevi. Ova dužina je na narednim slikama označena dimenzijama 50 i 62 mm.005 definiše ispitivanje metala savijanjem.65) izrađenih prema JUS EN 10002-1 za ispitivanje zatezanjem. Na crtežima su to dimenzije 55 i 75 mm. Rokvel. Pojedinačne metode za ispitivanja su: gasno volumetrijsko određivanje grafitnog ugljenika. Ispitivanje tvrdoće po Rokvel-u definisano je standardom JUS ISO 6508 (1994). Tretman uzoraka može biti vrlo složen. Knoop). na primer KV 120. maksimalnu silu Fm. II-9 pokazuju geometriju proporcionalnih epruveta (k=5. Iza ove oznake stoji brojčana oznaka jačine materijala na utrošenu energiju u džulima (J). Ovo znači da je standardna V epruveta utrošila 120 J za prelom Sharpy-jevim klatnom nazivne energije udara klatna 300 J.040. fotometrijsko određivanje mangana. Slika II-8 Geometrija proporcionalno-okrugle epruvete za ispitivanja čelika kidanjem Slika II-9 Geometrija proporcionalno-prizmatične epruvete za ispitivanje kidanjem Slika II-10 Geometrija epruveea za ispitivanje udarom po metodi Sharpy . Rezultat ovih ispitivanja definiše utrošenu energiju udara za prelom epruvete. Nazivni prečnik i početna merna dužina su tolerisane mere epruvete. Izgled epruveta za ispitivanje na utrošenu energiju udara prema metodi Sharpy-ja date su na slici II-10. Proporcionalnost se odnosi na odnos površine poprečnog preseka epruvete i početne merne dužine epruvete. Ispitivanje definiše standard JUS EN 10045-1(1993). volumetrijsko određivanje mangana po Volhardt-u. fotometrijsko određivanje nikla i hroma.) definiše mehaničko ispitivanje zatezanjem. godine. To su proporcionalna okrugla i prizmatična epruveta. gornji i donji napon tečenja ReH i ReL. obeleženo i predviđeno da se njime prati deformacija pri kidanju. definisane su metode za ispitivanje hemijskog sastava gvožđa i čelika. Naredne slike pokazuje procese ispitivanja: Slika 1I-7 Skice osnovnih mehaničkih ispitivanja čelika Slike II-8. gravimetrijsko određivanje silicijuma. procentualno suženje poprečnog preseka Z. Epruvete mogu biti sa “U” zarezom dubine 5 mm i “V” zarezom dubine 2 mm. To je rastojanje na glatkom delu epruvete. bakra. definiše ispitivanje metala udarom po Sharpy-ju. L0 je početna merna dužina.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 7 ISPITIVANJE MATERIJALA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA Standardom JUS C.

Čelici se štite od korozije prekrivanjem premazima. Kod tretmana površina metanih struktura.7.328 -1979). Zaštitni premazi imaju trajanje. zatim oznaka broja slojeva prevlake (n) i na kraju (AA) dopunski simbol prevlake za dodatnu obradu. vezivnog sredstva (lanenog ulja).327-1979) on sadrži 18÷23 % alkidne smole.T7. Korozija je po njoj posledica hemijskih ili elektrohemijskih reakcija izazvanih reakcijom sa okolinom. Zaštita od korozije regulisana je propisima JUS C. prskanjem i umakanjem. Premazi se izvode u više slojeva. Prva teorija o koroziji . Galvanotehnički postupak.100 prevlake se označavaju prema sledećoj šemi: Aa / A (Aa NNN AA) n AA Simbol na prvom mestu (Aa) je hemijska oznaka metala na koji se nanosi prevlaka. dodaci za zgrušavanje i dodaci za ubrzanje sušenja.) definisan prema ISO 2081 iz 1985.premazi se sastoje od suvog pigmenta (siva boja). Najefikasnije nanošenje je premazivanjem. od alkidnog minijuma (JUS C.375. Hemijski postupak.302 (1977.7. Toplotni postupak Oznaka-Simbol A D G H K M T Shodno JUS C. dodatni štite osnovni premaz od mehaničkog oštećenja. Osnovni premaz od olovnog minijuma nanosi se u dva sloja. Zaštitni sloj je od olovnog ili cinkovog belila. prisustvo hemijskih sastojaka značajnih za otpornost na oksidaciju. Kada se nanosi drugi premaz. oksid gvožđa maksimalno 12 %. Bojenje se izvodi pri dovoljnim klimatskim uslovima. temperaturom. on sadrži. vibracijama.111 (1991.T.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 8 ZAŠTITA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA OD KOROZIJE Čelična konstrukcija je podložna oksidaciji i smatra se da značajan procenat mase objekata i mašina u svetu. grafita i aluminijuma. Poslednja i opšte prihvaćena teorija je elektro-hemijska teorija. Kao premaz za čelične konstrukcije koristi se i alkidna lak boja. sa visokom vlažnošću.T. Kosa crta (/) je znak razdvajanja. Prevlake se dele na nemetalne i prevlake sa metalima. zauljenost i druge osobine. Kada se koristi uljani minijum (JUS C. a on može biti oksidacioni. koristi se za ocenu stepena razvoja korozije JUS C. Sredstva . Četvrti simbol po redu (Aa) je hemijski simbol metala prevlake.7.T.7. stepene razvoja korozije na metalnim konstrukcijama. način ispitivanja. punioce maksimalno 10 %. Posebno su koroziji izloženie konstrukcije pod dejstvom atmosferskih uticaja. koristi se 13÷18 % alkidna smola. Ovi propisi daju obilje podataka: Definicije. definiše metalne prevlake cinka na gvožđu i čeliku.) koji omogućava klasifikaciju u 10 (Re0-Re9) stepena. olovni minijum 65 % a ostatak su dodaci i rastvarači.T. firnis lanenog ulja 11÷16 % a ostatak su dodaci i rastvarači.7.361 -1968). JUS C. . Pokrivene površine u spoljašnjoj atmosferi štite se na 20 godina. Metalizacioni postupak. NNN je debljina prevlake u mikronima. Dodirne površine nosećih spojeva se premazuju frikcionim materijalima. Zaštita prskanjem se izvodi kada se štite velike površine i nepristupačni prostori. i čija je debljina drugog (T-tvrdog) sloja od hroma 50 µm. Treći simbol po redu (A) je simbol tehnološkog postupka nanošenja prevlake. Standardi definišu debljine prevlaka (masu po jedinici površine).326 -1979). označava galvansku dvoslojnu prevlaku hroma na gvožđu ili čeliku čija je debljina prvog sloja (ML-mlečnog hroma) 20 µm. Ostatak su dodaci i rastvarači.100 .7.Calvert-ova teorija postavljena je 1871.7. olovni minijum najmanje 33 %. Primera radi Fe/G Cr20MLCr50T. peskarenjem ili gasnim plamenom. Površine izložene atmosferskim uticajima premazuju se na 10 godina. Posebno su razdvojeni prvi I i drugi premaz II. olovni minijum najmanje 78 %. premazna sredstva sa bitumenom (JUS C. brzinu suženja. Konverzioni postupak. Difuzni postupak. Sve površine se ne premazuju zaštitnim sredstvima. osnovnom materijalu nosećih struktura mašina. Priprema površina ostvaruje se čišćenjem koje se izvodi mehaničkim postupcima čišćenja. klasifikuju i propisuju vrste prevlaka na elementima za spajanje. koji se obrazuju prema postupcima navedenim u tabeli II-10: Tabela II-10 Postupak obrazovanja prevlake: Anodna oksidacija. Nanošenje prevlaka se vrši premazivanjem.T. U primeni alkidnog minijuma (I-premaz JUS C. često korišćenog za zaštitu čeličnih konstrukcija. nestaje godišnje. Iza toga sledi oznaka sjajnosti prevlake.T. Suve površine u zagrejanim prostorijama traju 30 godina.T. Izbor sredstva i njegovo trajanje zavisi i od radnog ambijenta. Premazi su ograničenog trajanja. Osnovni premaz štiti od korozije.