AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA

1

TRANSPORT I LOGISTIKA 2006/2007

Predavanje br. 2

ČELIK - MATERIJAL ZA NOSEĆE KONSTRUKCIJE
Među brojnim materijalima za različite konstrukcije, čelične konstrukcije imaju baznu primenu u konstruktivnom mašinstvu. Naziv čelične konstrukcije potiče iz klasifikacije konstrukcija prema materijalima od kojih su izradjene. Metalne konstrukcije formiraju osnovni gabarit mašina, vozila, procesne opreme. Pri tome one prenose osnovne statičke i radne uticaje (težine, radne sile, spoljašnju pobudu). Zato se istovremeno ovakve konstrukcije svrstavaju u noseće konstrukcije. Obzirom na važnost i funkcionalnost nosećih struktura mašina i opreme, često se nazivaju i odgovorne konstrukcije. Čelik je legura gvožđa dobijen iz ruda magnetit (Fe3O4), hematit (Fe2O3), ili limonit. Početak industrijske proizvodnje se vezuje za pronalazak tehnologije topljenja rude pomoću koksa 1735. Osobina da su odlivci masivni, uticala je da se traže lakše konstrukcije. 1855. englez Bessemer je razvio tehnologiju masovne proizvodnje neumirenog čelika topljenjem. Tako dobijeni topljeni čelici u Americi su zbog ruda sa manje fosfora bili bolji od evropskih čelika pa su zato u Evropi razvijene tehnologije topljenja, poznate kao Simens-Martinov postupak 1865. i Tompsonov postupak 1880. Proizvodnja čelika u konvertorima odvija se produvavanjem vrelog vazduha kroz tečno sirovo gvoždje usled čega sagorevaju ugljenik i fosfor. Ova tehnologija zadržava fosfor (0.10 %) i azot (0.012 %) što povećava krtost čelika. Zato su razvijene savršenije konvertorske tehnologije uduvavanja obogaćenog vazduha kiseonikom ili čistog kiseonika u sirovo gvoždje (Linz-Donawitz - LD postupak). Dobija se kvalitet čelika sa manje od 0.010 % azota, fosfora ispod 0.06 % i sumpora ispod 0.05 %, što je blisko kvalitetu Simens-Martinovog čelika. Danas se čelik dobija iz sivog sirovog gvožđa koje je dobijeno topljenjem rude u visokim pećima na oko 1600 °C. Gvožđe se zbog velikog sadržaja ugljenika i drugih nečistoća odlikuje krtošću. Etapa prerade gvožđa u čelik obavlja se u konvertorima ili u plamenim pećima u kojima se oslobadja od ugljenika i drugih nečistoća a dodaju se potrebni legirajući hemijski elementi. Poslednjih pedesetak godina se primenjuje konvertorski LD postupak za proizvodnju kvalitetnih umirenih čelika pogodnih za zavarivanje. Proizvodnja visokokvalitetnih legiranih čelika se odvija u električnim pećima. Tehnološki dalje, čelik se izliva u manje livačke forme, mase 2÷10 t (ingoti) ili u velike forme, mase veće od 25 t (brame). Ingoti i brame su polazni materijal valjaonica limova i valjaonica profila gde se ponovnim zagrevanjem dovode u testasto stanje i valjaju u finalne polu-proizvode. Posebna grupa čelika dobijena valjanjem, namenjena nosećim strukturama su konstrukcioni čelici. Niskougljenični čelik JUS C.B0.500 iz 1970 i 1972. i najnoviji JUS C.B0.500, iz 1989. definiše više kategorija opštih konstrukcionih čelika:
Č0130, Č0361, Č0362, Č0363, Č0370, Č0371, Č0451, Č0452, Č0453, Č0561, Č0562, Č0563, Č0545, Č0645, Č0745.

Mehaničke i tehnološke karakteristike čelika definisane su navedenim JUS-om. Tako Č0361 (grupa I-opšte konstruktivne namene) ima zateznu čvrstoću Rm =34÷47 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), čvrstoću na granici plastičnosti ReH=23.5÷19.5 kN/cm2, najmanje izduženje posle prekida u procentima A≥ 22% (lo=5⋅do) i sadržaj ugljenika C ≤0.20 %. Čelici za posebne namene (grupa II), su veće čvrstoće. Čelik Č0561 ima maksimalnu zateznu čvrstoću Rm =49÷63 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), ReH=35.5÷30.5 kN/cm2, A≥ 20% (lo=5⋅do), ugljenik C ≤0.23 %. Postoje i jači konstrukcioni čelici koji pripadaju kategoriji finozrnih konstrukcionih čelika, JUS C.B0.502, 1979. To su čelici pogodni za zavarivanje koji se koriste za sudove pod pritiskom, elemente drumskih vozila, mostove, različite zavarene noseće čelične konstrukcije, posebne namene. Umirenog su sastava. Imaju poseban sistem označavanja. Mogu biti kvalitetni i plemeniti: Kvalitetni FINOZRNI čelici čine tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO250, Č RO280, Č RO310, Č RO350), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 250, Č RV280, Č RV310, Č RV350), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN250, Č RN280, Č RN310, Č RN350). Plemeniti FINOZRNI čelici svrstani su prema nameni u tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO380, Č RO420, Č RO460, Č RO500), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 380, Č RV420, Č RV460, Č RV500), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN380, Č RN420, Č RN480, Č RN500). Osnovne mehaničke karakteristike ovih čelika su: Č RO250 Č RO350 Č RO380 Č RO500 Rm=36÷48 kN/cm2, Re=24-25 kN/cm2, A=25 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=49÷63 kN/cm2, Re=34-35 kN/cm2, A=22 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=50÷65 kN/cm2, Re=36-38 kN/cm2, A=20 %, (kategorija plemenitih čelika), Rm=61÷77 kN/cm2, Re=47-50 kN/cm2, A=16 %, (kategorija plemenitih čelika),

Savremena proizvodnja čelika najviših mehaničkih osobina daje granicu razvlačenja σ02=75÷80 kN/cm2, maksimalno σ02=350 kN/cm2, [Debeljković,M., ČELIČNE KONSTRUKCIJE U INDUSTRIJSKIM OBJEKTIMA, Gradjevinska knjiga Beograd, 1995.].

( . Oznaka na drugom mestu je osnovna oznaka. Čelik se označava oznakom koja ima najviše 4 dela: Č ( ). četvrtom i petom mestu definisani su prema tabeli: Tabela II-3 Simbol 00 .Mn Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.B0..3 W 0. za Mo 14. . Osnovna klasifikacija čelika izvedena je prema hemijskom sadržaju elemenata.10 Prisustva hemijskih elemenata u čelicima preko ovih granica definišu legirane čelike. za Cr je 4. Grupa simbola na drugom mestu . Simbol na drugom mestu simbolički definiše minimalnu zateznu čvrstoću utvrdjenu u toplo-oblikovanom (normalizovanom) stanju prema tabeli: Tabela II-2 Simbol 0 1 2 3 4 5 6 na drugom 490 590 390 360 330 Nazivna do zatezna 480 580 680 380 350 čvrstoća 320 N/mm2 Grupa simbola na trećem. četvrtom i petom mestu oznake.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 2 OZNAČAVANJE I OSOBINE ČELIKA Označavanje čelika i čeličnog liva je izvedeno standardom JUS C. vanadijum (V). za legirane čelike to je simbol prema tabeli II-4. titan (Ti).čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama imaju na prvom mestu simbol 0.25% C u čeliku ima oznaku 3. Simbol na prvom mestu u osnovnoj oznaci definiše najuticajniji hemijski element. za Co 20. dakle čelik.6 M n 0. Pojam uticajnosti ne podrazumeva najveće procentualno učešće u hemijskom sastavu već specifičnu uticajnost hemijskog elementa (za Si je 1. kojim su definisana pravila za označavanje stanja i osobina čelika. To su po hemijskom sastavu ugljenični i legirani čelici.40 Al 0. Oznaka na trećem mestu ima jedan.Si.99 801 .799 80 . delimično ograničenim sadržajem C..10 Ti 0. dva ili više brojčanih simbola koji označavaju po potrebi namenu odnosno stanje čelika.05 Cu 0.1 Mo 0.3 Ni 0. Takodje delimično ograničen sadržaj C. Tabela II-4 Simbol na prvom mestu Legirajući element 1 C 2 Si 3 Mn 4 Cr 5 Ni 6 W 7 Mo 8 V 9 ostali Simbol na drugom mestu označava kod ugljeničnih čelika desetostruku vrednost ugljenika zaokruženu na desetine. Simboli na trećem. dva ili više brojčanih ili slovnih simbola. Kod legiranih čelika simbol na drugom mestu se odredjuje prema prisustvu drugog uticajnog legirajućeg elementa..999 7 690 – 780 8 790 880 9 890 i više Podgrupa čelika Podgrupa ugljeničnih čelika bez utvrdjenog sadržaja P i S Slobodno Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.8 Cr 0. Mikrolegirani čelici sadrže neke dodatne hemijske elemente kao niobijum (Nb).44 101 . Prva grupa čelika .002/1986.Si. Ugljenik kod ugljeničnih čelika ima odlučujući uticaj na mehaničke osobine.).01 Co 0. čine čelici sa utvrdjenim hemijskim sastavom i utvrdjenim mehaničkim osobinama. kojima se dobijaju bolje mehaničke osobine.( . legirani čelici i mikrolegirani čelici. Drugu grupu čelika po osobinama.Mn i dodatkom legirajućih el. Za ugljenične čelike to je simbol 1. imaju značenje prema nameni. za W je 7. Oznaka na četvrtom mestu je dopunska oznaka čelika koja se definiše sa jednim. Sastoji se od 4 odnosno 5 brojčanih simbola i definiše vrstu čelika.osnovna oznaka definiše dve osnovne grupe čelika. Kod jednostruko legiranih čelika simbol na drugom mestu je 1.. Shodno tome postoje ugljenični (nelegirani) čelici.449 45 . Pri tome su prisustva ostalih hemijskih elemenata ograničena i kreću se do vrednosti datih narednom tabelom: Tabela II-1 Hemijski element Sadržaj u % maksimalno Si 0.08 V 0. Prva grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama.79 451 .) Simbol na prvom mestu označava materijal. Oznake čelika po ovom standardu koriste se u svim domaćim standardima koji se odnose na čelik i proizvode od čelika. Druga grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama i hemijskim sastavom. Mikrolegirani čelici se označavaju po istom načinu kao i ugljenični čelici. Recimo 0. za Ti je 30) pomnoženu procentualnim sadržajem u čeliku.

S-hladno presavijanje. Čelici Č 0545. šipkastog. širokopljosnatog čelika.500/1989 kome su predhodile verzije iz 1970. Osnovne mehaničke osobine konstrukcionih čelika date su tabelom II-8 prema JUS C. limova. Primarno svojstvo opšteg konstrukcionog čelika je zatezna čvrstoća i granica razvlačenja.B0.Z) označava čelike namenjene za dalju preradu (K-vruće kovanje ili presovanje.250. Č 0745 se posle zavarivanja termički obradjuju. profila. i on je zamenio evropske standarde EU 7-55 i EU 45-63. Mehaničko ispitivanje zatezanjem se vrši na proporcionalnim epruvetama prema JUS EN 10002-1 iz 1996.S.B2. Č 0745. pljosnatog. otkovaka i drugih formi poluproizvoda od konstrukcionih čelika. godine. isporuku žice. Uporedne oznake vrsta čelika sa medjunarodnim i nacionalnim standardima daje tabela II-7. Č 0645. godine. Za gasno i elektrolučno zavarivanje su nepogodni čelici Č 0130. . Ispitivanje na savijanje vrši se prema JUS C. Opšti konstrukcioni čelici nisu predvidjeni za termičku obradu osim za normalizaciju i žarenje sa ciljem otklanjanja unutrašnjih napona.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 3 Opšte konstrukcione čelike definiše JUS C. Č 0545. Oblik i mere proizvoda od ovog čelika definisane su standardima: JUS C. okruglih.021 do JUS C. Standard EN 10045 izrađen je prema ISO 83 i ISO 148 i odnosi se na ispitivanje čelika udarom po metodi Sharpy (epruvete sa U i V zarezom).A4.500 Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 ISO 630 Fe 310-0 Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Oznaka vrste čelika ISO 1052 EURONORM 25 Fe 310-0 Fe 360-BFU Fe 360-BFN Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Fe 490 Fe 490-2 Fe 590 Fe 590-2 Fe 690 Fe 690-2 DIN 17100 St 33 St 33-2 USt 37-2 Rst 37-2 St 37-3 U St 37-3 N St 44-2 St 44-3 U St 44-3 N St 52-3 U St 52-3 N St 50-2 St 60-2 St 70-2 Tabela II-8 VRSTA ČELIKA Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 Rm (N/mm ) Debljine 3 ÷100 mm 290 ÷ 510 < 16 185 135 340 ÷ 470 2 Za debljine materijala (mm) 16 ÷ 40 40 ÷ 63 63 ÷ 80 175 205 225 215 215 235 245 315 325 265 305 335 ReH (N/mm ) 80 ÷ 100 195 215 225 235 305 315 255 295 325 2 235 275 275 410 ÷ 540 490 ÷ 630 470 ÷ 610 570 ÷ 710 670 ÷ 830 265 255 355 295 335 365 345 285 325 355 335 275 315 345 1 Predlog ovog evropskog standarda pripremio je Tehnički komitet ECISS/TC po ovlašćenju sekretarijata francuske Asocijacije za standardizaciju AFNOR. i ISO 1052 iz 1982.B0.B5. Nula označava čelike bez odredjene termičke obrade a 1 definiše normalizovano stanje. Konstrukcioni čelici se primenjuju za izradu zavarenih konstrukcija. Opšti konstrukcioni čelici su pogodni za zavarivanje. kvadratnih i pravougaonih cevi.500: Tabela II-7 JUS C. Slovna oznaka na kraju (K.005.B0.V. Standard je usvojio CEN novembra 1989. konstrukcija za spajanje zakivcima i zavrtnjima. H-hladno oblikovanje valjanjem. Standard je delimično uskladjen sa ISO 630 iz 1980. 1972. Standard utvrdjuje uslove za izradu.H. Čelici posebno pogodni za zavarivanje su označeni brojem 3 na zadnjem mestu u osnovnoj oznaci (Č 0363). Konstrukcioni čelici se ispituju i na utrošenu energiju udara prema JUS EN 10045-11 iz 1993. Osim osnovne oznake (recimo Č 0361) uz oznaku može da ide i dopunska oznaka: 0 ili 1. V-vučenje i Z izrada zavarenih cevi). Č 0645.

kvadratni i šestougaoni čelik.B3. dobija se šupljikava struktura sa gasnim mehurima. Poprečni presek je kvadratnog oblika sa zaobljenim ivicama. Isporuka može biti i u koturovima za prečnike manje od 16 mm. sklona ubrzanom starenju i koncentraciji fosfora u pojedinim zonama profilisanih poluproizvoda. Oznaka pri zahtevu za isporuku navodi se: Kvadratni čelik ( b x b x lT ) mm .JUS C. na zahtev do 8 m. Označavaju se: Ravnokraki ugaonik (b × b × lT ) mm .026.20 %.B3. To su čelici kvaliteta ReH > 36 kN/cm2 sa Rm > 52 kN/cm2 .B3.B3. ŠTAPOVI Pljosnati čelici izradjuje se valjanjem u debljinama 3÷100 mm. Opravdano se primenjuju za konstrukcije koje su izuzetno opterećenje pri čemu je važno smanjenje ukupne težine. Rast dimenzija profila ide od 20÷80 mm sa priraštajem od po 5 mm a preko 80 mm priraštaj je po 10 mm.030 Č xxxx – (b x d x lT ) mm . Dezoksidacija je proces u proizvodnji čelika kojim se sirovom gvoždju dodaju hemijski elementi afini prema kiseoniku. Oni sprečavaju pojavu gasnih mehurića vezivanjem kiseonika.JUS C.101 Č xxxx ( d x lT ) mm . OBLICI ČELIČNIH POLUFABRIKATA Noseće konstrukcije izradjuju se od valjanih elemenata kao što su štapovi. Osnovna dimenzija preseka je S-otvor ključa odnosno prečnik upisanog kruga u šestougaonik.024 Č xxxx Ravnokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjeni su po JUS C. Ravnokraki ugaonici se isporučuju u dužinama 3÷15 m sa tolerancijom T==±5÷100 mm. Označava se za nabavku: Široki pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . Karakteriše ga izduženi poprečni presek.B3. Posle izlivanja čelika.B3. univerzalni (široki pljošti) čelik.JUS C.JUS C.021 Č xxxx ø (d x lT ) mm . Debljine je od 5 ÷ 40 mm i širine 150 ÷ 640 (1100) mm. Šipke su dužina 3 ÷ 15 m sa tolerancijom izrade T= ± 5÷100 mm. T i Z profili kao i mali I i U profili visine do 80 mm. Posebnu grupu čine mikrolegirani (finolegirani) čelici koje karakteriše finija mikrostruktura čija je posledica kompaktniji materijal i veća čvrstoća. Geometriju ovog profila definiše JUS C.B3. Ovako dobijeni čelici odlikuju se homogenim rasporedom uključaka i elemenata pa se nazivaju umirenim čelicima.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 4 Osim ugljeničnih čelika koriste se u konstrukcijama i nisko-legirani čelici.026 Č xxxx Kvadratni čelici su izradjeni po JUS C. dužina 3 ÷ 15 m. Ravnokraki ugaonici su debljina 3÷18 mm pri čemu se valjaju za središnu kategoriju u familiji.JUS C. To je titan. Ovi čelici se isporučuju u dužinama l = 3 ÷ 4 m.JUS C.030 Č xxxx Okrugli čelici valjaju se u opsegu d = 6 ÷ 120 (300) mm. Štapove čine pljošti čelik. Dimenzije za izradu su S=10÷80 mm. Primera radi.JUS C.JUS C. profilisani nosači i limovi.B3. sklona izdvajanju ugljenika (segregacija). Tolerancija izrade je T= ± 5÷100 mm.B3.025.024.JUS C. Valjane štapove karakterišu male dimenzije preseka u odnosu na dužinu valjanja.B3.B3. okrugli. ugaonici. koncentracija fosfora se može i tri puta uvećati na mestu segregacije i dostići koncentraciju od 0. kalcijum. Označava se za nabavku: Okrugli čelik ø (d x lT ) mm . dužinama l = 3÷15 m. Takav čelik naziva se neumiren čelik.101 u granicama 20×20 ÷ 200×200 mm.101 Č ×××× .JUS C.B3. Označava se za nabavku: Pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . Ovi čelici se isporučuju sa dimenzijama d= 8÷125 mm.101 Č xxxx L (b × b × lT ) mm .025 Č xxxx –(b x d x lT) mm JUS C.026 Č xxxx ( s x lT ) mm .021 Č xxxx a b b d d s b b Slika I1-2 Oblici šipkastih polufabrikata Šestougaoni čelici su izradjeni po JUS C. aluminijum.B3.B3.B3.030.025 Č xxxx Univerzalni (široki) pljosnati čelik definisan je JUS C. Profili do dimenzija od 80 mm se nazivaju štapovi a preko 80 mm “profili”. i širine 8÷150 mm. silicijum.JUS C. i tolerancijom T= ± 5÷100 mm.B3. Oznaka pri zahtevu za isporuku je: Šestougaoni čelik ( s x lT ) mm .B3.

ugaonici izradjuju se prema DIN 1027.21.111 Č xxxx Z . d = 5.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 5 Slika 1I-3 Oblici profilisanih polufabrikata Raznokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjuju se prema JUS C.DIN 1027 Č xxxx T profil sa širokim nožicama definisan je standardom DIN 1024 i karakterišu ga 2 puta šire nožice od visine h profila. Njegova najveća dimenzija H x B = 1000 x 300 mm. Isporučuje se u dužinama l=3÷12 m.4 mm.5÷16. mm. Raznokraki ugaonici se takodje isporučuju u dužinama 3 ÷ 15 m sa tolerancijama T= ± 5 ÷100 mm. Dimenzije ugaonika se kreću u granicama: h x b = 30 x 20 ÷ 200 x 100 i debljine ivica: d = 3 ÷ 14 mm.6 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m.B3. U tehničkoj dokumentaciji i za porudžbinu navode se: Raznokraki ugaonik ( h x b x d x lT ) mm .B3. vozila itd. d = 4 ÷ 10 mm. t = R = 7. dužina je 3÷10 m.DIN 1024 Č ×××× PROFILISANI NOSAČI Nosači (visina većih od geometrija štapova) predstavljaju osnovni konstruktivni element velikih mašina kao što su dizalice. bageri.JUS C.111.6 mm R=d R1 = 2. Konstrukciju valjanog I profila uveo je francuski inženjer Zores 1845. mm R1 = 4 ÷ 8 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m. Dimenzije profila su: hxb = 30×38 ÷ 200×80 mm. T = ± (5 ¸100) mm Slika 1I-5 Geometrija valjanog U profila . Dimenzije nosača su u granicama: h x b = 80 x 42 mm ÷ 400 x 155 mm.3 . d = 3.9 .111 Č xxxx L ( h x b x d x lT ) mm . T = ± 5 ÷ 100 mm Slika 1I-4 Geometrija valjanog I profila I nosač se označava za narudžbinu navodom: I nosač (h cm x l T mm ) .9 . i debljina t = 4.B3. t = 5. Nabavlja se oznakom: Z ( h x lT ) mm . godine.JUS C.B3.8.14.0 mm.6 ± 13 mm. I nosač je u čestoj upotrebi za konstrukcije.5 ÷ 16.131 Č xxxx Potreba za nosačima većih nosivosti dovela je do pojave I profila sa širokom paralelnom nožicom pod nazivom Peiner-ov profil.5÷ 10. U nosač je geometrije koja je zadata u opsegu: h x b = (65 x 42) mm ¸(300 x 100) mm. U tehničkoj dokumentaciji se označava: T ( h × b ) cm × lT mm .JUS C. Izradjuje se dimenzija: b×h=60×30 ÷ 200×100 mm i debljinom d=t=5.

B3.0 ÷ 4. Limovi obuhvaćeni ovim standardom imaju u isporuci pravougaoni oblik obrezanih stranica i geometrije l x b = 2000 x 1000 mm. Talasasti limovi se uglavnom koriste kao materijal za krovne i zidne površine čeličnih konstrukcija. prolazi. mm. Slika 1-3. Površine talasastih limova su u obliku parabole sa talasom koraka b>2h (h visina). i većom hrapavošću usled otpale kovarine.5 ÷ 4.0. 10 mm.Površina sa čvrsto prionulom kovarinom (ljuskom). Ostala geometrija rebrastih limova određena je sledećim podacima: Rebrasti limovi su debljina (osnove) od 2. 5.B4. 8. Limovi debljine d = 5.0. Za b>700 mm.75 mm.75 mm.0.0 mm se isporučuju u širini b = 1000 ÷1400 mm. Slika 1I-6 Forma valjanih površina rebrastih limova . mm Na zahtev naručioca za debljine d = 3 ÷ 3. 7.JUS C. l × b = 3000 x 1200 mm U tehničkoj dokumentaciji tanki limovi se navode: Tanki lim (d × b × l ) mm . Rebro može biti u obliku romba i suze.0. U tehničkoj dokumentaciji debeli limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm .5 mm. Visine rebara iznad površine su 1 ÷ 2. 4. (i više) mm.141 Č xxxx LIMOVI Treću grupu finalnih valjaoničkih proizvoda predstavljaju tri vrste limova: III/1 Tanki čelični limovi debljina 0. mm. III/3 Debeli čelični limovi debljina 5. 9. U tehničkoj dokumentaciji srednji limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm .5 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 4000 ÷ 6000 mm. P2 .0 mm se isporučuju u širini b = 800 ÷1250 (1350) mm.B4.5. P3 .0 ÷10.0.2) ÷ 2. Rebrasti limovi (JUS C. rebraste i talasaste.B4.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 6 U nosač se označava za narudžbinu navodom: U nosač (h cm × l T mm ) .75 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 5000 ÷7000 mm. P4 . Dužine ovih limova su l = 2000. Dužine toplovaljanih rebrastih limova su l = 2000 do 10000 mm sa korakom 500 mm.JUS C.111 Č xxxx Px Px Debeli čelični limovi su debljina od 5 ÷ 30 (60) mm. Na zahtev se mogu isporučiti i u drugim geometrijama: l × b = 1500 × 550 mm. Tanki čelični limovi izradjeni su po JUS C.Površina lima bez kovarine sa neznatnom hrapavošću Srednji čelični limovi izradjuju se u dimenzijama: b x l = 1000 x 2000. U konstrukcijama su u najširoj upotrebi glatki limovi. 4.5 i 4.Površina sa labavo prionulom kovarinom (ljuskom).B4.Površina lima bez kovarine. 6. III/2 Srednji čelični limovi debljina 3. 3.112.JUS C.4 (0.114 iz 1974. odnosno: Na zahtev naručioca za debljine d = 4.0. Konstrukcije: gazišta.0 ÷ 30.JUS C. sa priračtajem ∆b = 20 mm.110 Č xxxx Px Limovi se prema obliku obrade površina dele na: glatke. godine) se koriste za sklopove kod kojih se zahteva otpor trenja bilo u sklopu sa nekim drugim elementima ili posebnu funkciju. platforme stepeništa. Limovi debljine d = 2.B4.0. b = 60 ÷150.112 Č xxxx Gde Px označava vrstu površine lima: P1 . pokazuje rebraste limove sa površinskim rebrima u obliku romba i suze. ∆b=50 mm. Dimenzije limova u isporuci su: b= 400 ÷ 700 mm.

Rastojanje između zaobljenja leve i desne strane tela epruvete predstavlja ispitnu dužinu epruvete. Oznaka jačine na udar definiše se simbolom KU ili KV zavisno od primenjene kategorije zareza.040. procentualno suženje poprečnog preseka Z. II-9 pokazuju geometriju proporcionalnih epruveta (k=5. fosfora. Rezultat ovih ispitivanja definiše utrošenu energiju udara za prelom epruvete. Ispitivanje tvrdoće po Rokvel-u definisano je standardom JUS ISO 6508 (1994). obeleženo i predviđeno da se njime prati deformacija pri kidanju. po Vikers-u standardom JUS ISO 6507-3 (1995). Slika II-8 Geometrija proporcionalno-okrugle epruvete za ispitivanja čelika kidanjem Slika II-9 Geometrija proporcionalno-prizmatične epruvete za ispitivanje kidanjem Slika II-10 Geometrija epruveea za ispitivanje udarom po metodi Sharpy . JUS ISO 8491-8496 definiše ispitivanje cevi. Ova dužina je na narednim slikama označena dimenzijama 50 i 62 mm.) definiše mehaničko ispitivanje zatezanjem. JUS EN 10045-1 (1993). Ispitivanje tvrdoće vrši se različitim metodama (Brinel. definisane su metode za ispitivanje hemijskog sastava gvožđa i čelika. To su proporcionalna okrugla i prizmatična epruveta.005 definiše ispitivanje metala savijanjem. Na crtežima su to dimenzije 55 i 75 mm. definiše ispitivanje metala udarom po Sharpy-ju. fotometrijsko određivanje nikla i hroma. Ispitivanje tvrdoće po Knoop-u definisano je standardom JUS ISO 10250 iz 1996. Pojedinačne metode za ispitivanja su: gasno volumetrijsko određivanje grafitnog ugljenika. volumetrijsko određivanje mangana po Volhardt-u. maksimalnu silu Fm. procentualno izduženje A. godine. To je rastojanje na glatkom delu epruvete. Epruvete mogu biti sa “U” zarezom dubine 5 mm i “V” zarezom dubine 2 mm. Tretman uzoraka može biti vrlo složen.A4. na primer KV 120. gravimetrijsko određivanje silicijuma.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 7 ISPITIVANJE MATERIJALA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA Standardom JUS C. JUS C. Knoop). Izgled epruveta za ispitivanje na utrošenu energiju udara prema metodi Sharpy-ja date su na slici II-10. Ispitivanje definiše standard JUS EN 10045-1(1993). Proporcionalnost se iskazuje relacijom L 0 = k ⋅ S 0 . bakra. Ispitni presek S0 je površina nazivnog prečnika epruvete. Naredne slike pokazuje procese ispitivanja: Slika 1I-7 Skice osnovnih mehaničkih ispitivanja čelika Slike II-8. Standard JUS EN 10002-1 (1996.65) izrađenih prema JUS EN 10002-1 za ispitivanje zatezanjem. Rokvel. Ovaj standard definiše postupke merenja zatezne čvrstoće Rm. Iza ove oznake stoji brojčana oznaka jačine materijala na utrošenu energiju u džulima (J). L0 je početna merna dužina. fotometrijsko određivanje mangana. gornji i donji napon tečenja ReH i ReL. potenciometrijsko određivanje hroma i vanadijuma. Nazivni prečnik i početna merna dužina su tolerisane mere epruvete.A1. Proporcionalnost se odnosi na odnos površine poprečnog preseka epruvete i početne merne dužine epruvete. Ovo znači da je standardna V epruveta utrošila 120 J za prelom Sharpy-jevim klatnom nazivne energije udara klatna 300 J.

T. Osnovni premaz od olovnog minijuma nanosi se u dva sloja. i čija je debljina drugog (T-tvrdog) sloja od hroma 50 µm. Konverzioni postupak.7. Najefikasnije nanošenje je premazivanjem. oksid gvožđa maksimalno 12 %.7. Izbor sredstva i njegovo trajanje zavisi i od radnog ambijenta. Kada se koristi uljani minijum (JUS C. zauljenost i druge osobine. Ostatak su dodaci i rastvarači. sa visokom vlažnošću. često korišćenog za zaštitu čeličnih konstrukcija. Prva teorija o koroziji . Premazi se izvode u više slojeva. JUS C. nestaje godišnje. od alkidnog minijuma (JUS C. definiše metalne prevlake cinka na gvožđu i čeliku. Iza toga sledi oznaka sjajnosti prevlake. premazna sredstva sa bitumenom (JUS C. Priprema površina ostvaruje se čišćenjem koje se izvodi mehaničkim postupcima čišćenja.T. Toplotni postupak Oznaka-Simbol A D G H K M T Shodno JUS C. Zaštitni sloj je od olovnog ili cinkovog belila.7.) koji omogućava klasifikaciju u 10 (Re0-Re9) stepena. firnis lanenog ulja 11÷16 % a ostatak su dodaci i rastvarači.328 -1979). dodaci za zgrušavanje i dodaci za ubrzanje sušenja.Calvert-ova teorija postavljena je 1871. Površine izložene atmosferskim uticajima premazuju se na 10 godina. koristi se 13÷18 % alkidna smola.T. brzinu suženja.327-1979) on sadrži 18÷23 % alkidne smole. Kod tretmana površina metanih struktura. zatim oznaka broja slojeva prevlake (n) i na kraju (AA) dopunski simbol prevlake za dodatnu obradu. Ovi propisi daju obilje podataka: Definicije. Poslednja i opšte prihvaćena teorija je elektro-hemijska teorija.7. Nanošenje prevlaka se vrši premazivanjem.T. peskarenjem ili gasnim plamenom.111 (1991.) definisan prema ISO 2081 iz 1985. koristi se za ocenu stepena razvoja korozije JUS C. klasifikuju i propisuju vrste prevlaka na elementima za spajanje. Dodirne površine nosećih spojeva se premazuju frikcionim materijalima. vezivnog sredstva (lanenog ulja).375. dodatni štite osnovni premaz od mehaničkog oštećenja. Posebno su razdvojeni prvi I i drugi premaz II. Sredstva .326 -1979). Zaštita prskanjem se izvodi kada se štite velike površine i nepristupačni prostori. označava galvansku dvoslojnu prevlaku hroma na gvožđu ili čeliku čija je debljina prvog sloja (ML-mlečnog hroma) 20 µm. Posebno su koroziji izloženie konstrukcije pod dejstvom atmosferskih uticaja. Bojenje se izvodi pri dovoljnim klimatskim uslovima. Sve površine se ne premazuju zaštitnim sredstvima. Zaštitni premazi imaju trajanje. vibracijama.T. Difuzni postupak. osnovnom materijalu nosećih struktura mašina.7. prskanjem i umakanjem. grafita i aluminijuma. Prevlake se dele na nemetalne i prevlake sa metalima. Kosa crta (/) je znak razdvajanja. stepene razvoja korozije na metalnim konstrukcijama.361 -1968). temperaturom.7. Pokrivene površine u spoljašnjoj atmosferi štite se na 20 godina. koji se obrazuju prema postupcima navedenim u tabeli II-10: Tabela II-10 Postupak obrazovanja prevlake: Anodna oksidacija. Primera radi Fe/G Cr20MLCr50T. Treći simbol po redu (A) je simbol tehnološkog postupka nanošenja prevlake. Metalizacioni postupak. olovni minijum 65 % a ostatak su dodaci i rastvarači. . Osnovni premaz štiti od korozije. Zaštita od korozije regulisana je propisima JUS C. Kada se nanosi drugi premaz. punioce maksimalno 10 %. Četvrti simbol po redu (Aa) je hemijski simbol metala prevlake. on sadrži. prisustvo hemijskih sastojaka značajnih za otpornost na oksidaciju. olovni minijum najmanje 78 %.100 .premazi se sastoje od suvog pigmenta (siva boja). a on može biti oksidacioni.T7. Čelici se štite od korozije prekrivanjem premazima.302 (1977. Korozija je po njoj posledica hemijskih ili elektrohemijskih reakcija izazvanih reakcijom sa okolinom. Premazi su ograničenog trajanja. Kao premaz za čelične konstrukcije koristi se i alkidna lak boja.100 prevlake se označavaju prema sledećoj šemi: Aa / A (Aa NNN AA) n AA Simbol na prvom mestu (Aa) je hemijska oznaka metala na koji se nanosi prevlaka.T. način ispitivanja.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 8 ZAŠTITA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA OD KOROZIJE Čelična konstrukcija je podložna oksidaciji i smatra se da značajan procenat mase objekata i mašina u svetu. Standardi definišu debljine prevlaka (masu po jedinici površine). olovni minijum najmanje 33 %.7. U primeni alkidnog minijuma (I-premaz JUS C. NNN je debljina prevlake u mikronima.T. Galvanotehnički postupak. Suve površine u zagrejanim prostorijama traju 30 godina. Hemijski postupak.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful