P. 1
4. Kongres Fizijatara BiH - Zbornik Radova

4. Kongres Fizijatara BiH - Zbornik Radova

|Views: 3,434|Likes:

More info:

Published by: Grupa Neobičnih Građana on Apr 02, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/15/2013

pdf

text

original

Sections

Sesija Slobodne teme

431

KLiničKa anatomija
cerviKaLnog sindroma

goran sPasojević, Zavod za anatomiju, Medicinski fakultet, Banja Luka,
RS, BiH.

apstrakt

Vratni sindrom (Sy cervicale) predstavlja smetnje u području vrata praćene
bolom, hipertonusom mišića vrata i ramenog pojasa, ograničenim pokretima
te ponekad vegetativnim smetnjama u području glave, vrata i gornjih ekstrem-
iteta. Uzroci vratnog sindroma mogu biti različiti a najznačajni su: degene-
ra tivne promjene vratne kičme i intervertebralnih diskusa, povrede vratne
kičme,reumatoidni artritis, osteoporoza, ankilozirajući artritis, psorijatični
art ritis, fbromijalgija, brahijalni neuritis, metastaze tumora i slično. Znaci
i simptomi vratnog sindroma se mogu klasifkovati u 4 osnovne grupe: 1)
neurogeni, radikularni, dermatomski znaci i simptomi, 2)sklerotomski, mio-
geni simp tomi i znaci, 3) vegetativno distrofčni simptomi i znaci i 4) medu-
larni, mije logeni simptomi i znaci. Navedeni simptomi i znaci vratnog sin-
droma mogu se međusobno miješati kod jednog istog oboljenja što otežava
diferencijal nu dijagnostiku cervikalnog sindroma. Vratna kičma ima posebne
klinič ko-anatomske karakteristike čije poznavanje predstavlja osnovu za tač-
nu dijagnostiku i uspješnu terapiju.

Ključne riječi: cervikalni sindrom, anatomija vrata,vratni bol, bolesti kičme

cLinicaL anatomY of
tHe cervicaL sYndrome

goran sPasojević, Department of anatomy, Medical faculty of Banja
Luka, RS, BiH

abstract

Cervical syndrome is a disturbance in the neck followed by pain, muscle hy-
pertonus of the neck and shoulders, limited motion and sometimes vegetative
disorders of the head, neck and upper extremities . Causes of cervical syn-
dromes may be diferent and the most important are: degenerative changes of

432

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

the cervical spine and intervertebral discs, cervical spine injury, rheumatoid
arthritis, osteoporosis, ankylosing arthritis, psoriatic arthritis, fbromyalgia,
brachial neuritis, tumor metastasis, etc. Signs and symptoms of cervical syn-
drome can be classifed into four main groups 1) neurogenic, radicular, der-
matoms signs and symptoms. 2) myogenic symptoms and signs 3) Vegetative
dystrophy symptoms and signs 4) spinal cord injury symptoms and signs.
Tese signs and symptoms of cervical syndrome can be mixed together in
one and the same disease which makes the diferential diagnosis of cervical
syndrome. Cervical spine has a special clinical and anatomical features whose
knowledge is the basis for accurate diagnosis and successful treatment.

Key words: cervical syndrome, neck anatomy, neck pain, diseases of the spine

Savremeni način života koji se odlikuje nedovoljnim kretanjem tijela, izlože-
nos ti stresu, nepravilnom položaju tijela pri radu sa kompjuterom kao i sve
češće saobraćajne povrede kičme, daju poseban značaj vratnom sindromu u
savremenoj medicini.
Vratni sindrom (Sy cervicale) predstavlja smetnje u području vrata praćene
bolom, hipertonusom mišića vrata i ramenog pojasa, ograničenim pokretima
te ponekad vegetativnim smetnjama u području glave,vrata i gornjih eks-
tremiteta (1,2,3). Uzroci vratnog sindroma mogu biti različiti a najznačajni su:
Degenerativne promjene vratne kičme i intervertebralnih diskusa, povrede
vratne kičme,reumatoidni artritis, psorijatični artritis, osteoporoza, ankilo zi-
ra jući artritis, fbromijalgija, brahijalni neuritis, metastaze tumora, Mb. Paget
i sl . Vratni sindrom se klinički dijeli u 4 tipa (3), to su:
1. Cervikalni sindrom (Sy cervicale): prati ga bol u srednjem dijelu vratne
kicme koji se širi prema ramenima, lopaticama i prednjegornjem dijelu grud-
nog koša.
2. Cervicocephalični sindrom(Sy cervicocephalea): karakteriše ga bol u gorn-
jem, stražnjem dijelu vrata, koji se širi u sljepoočnice i prema čelu, javlja se
šum u ušima ili smetnje ravnoteže (N.VIII), bol u podrucju lica (N.V), zama-
gljen vid, dvoslike (N.III).
3.Cervicobrachialni sindrom (Sy cervicobrachiale): bol koji se širi u ramena
i ruke, bol može biti izolovan ili se javljaju parestezije u rukama, najjace u
prstima šaka, hipoestezije u dermatomima C4-C8.
4.Vertebrobazilarni sindrom (Sy vertebrobasilare): glavobolje, praćene muč-
ni nom i povraćanjem, vertigo, smetnje sa sluhom i vidom, poremećaji gutan-
ja, mogu se javiti pseudoanginozni bolovi i druge vegetativne smetnje praćene
anksioznošću.

Sesija Slobodne teme

433

a. Kliničko -anatomske karakteristike vratne kičme

- U vratnoj regiji su skoncentrisane mnoge strukture na malom topograf-
skom prostoru tako da patološki proces može zahvatiti više struktura sa
izazivanjem simptoma na mjestu oštećenja (lokalno ) ili udaljeno od njega
(npr.radikularni znaci)
- Vratna kičma ima najveći stepen pokretljivosti ali i relativno kratke i hori-
zontalno postavljene spinalne korjenove što uslovljava i lakše povređivanje
nervnih struktura (2, 4,5).
- Vratni pršljenovi su prema morfologiji i funkcijama podijeljeni u gornju
funkcionalnu jedinicu koju čini prvi (atlas) i drugi vratni pršljen (axis
s.epistropheus) i donju funkcionalnu jedinicu koju čine ostali vratni pršlje-
novi (od C3 doC7) .
- Prvi vratni pršljen je građen od prednjeg i zadnjeg luka (arcus anterior et
posterior) i dve bočne mase (massae laterales) a drugi vratni pršljen ima
zubni nastavak (dens axis) koji se zglobljava sa prednjim lukom atlasa. Prvi
i drugi pršljen su povezani snažnim vezama (syndesmosis occipitoepist-
rophica ) sa potiljačnom kosti (os occipitale).
- Poprečni nastavci vratnih pršljenova imaju otvore za prolaz arterije i vene
vertebralis a oko arterije se nalazi simpatički splet -plexus vertebralis.
Promjene na pršljenovima ili krvnim sudovima mogu izazvati poremećaj
toka krvi (insuftientio vertebrobasilaris) kao i podražaj vratnog simpati-
kusa.

- Na gornje-bočnim stranama tijela pršljenova od C3-C7 nalaze se koštani
nastavci (processus semilunaris s.uncinatus) koji učestvuju u formiranju
Luškinih zglobova a oni često predstavljaju mjesta nastanka artroze tkz.
unkartroze (uncarthrosis).
- Vratni pršljenovi imaju veće opterećenje po kvadratnom centimetru u
odnosu na druge pršljenove ( opterećenje iznosi na nivou C5 -C6 11,5 kg /
cm² a na S1 je 9,5 kg /cm² (2).

B. znaci i simptomi vratnog sindroma se mogu klasifkovati u sledeće grupe:

1. Neurogeni, radikularni,dermatomski znaci i simptomi
2. Sklerotomski,miogeni simptomi i znaci
3. Vegetativno distrofčni simptomi i znaci
4. Medularni,mijelogeni simptomi i znaci

1. Neurogeni, radikularni, dermatomski simptomi i znaci

Javljaju se kada dođe do kompresije ili oštećenja cervikalnih kičmenih kor-
jenova. Javlja se bol koji se širi po poznatoj dermatološkoj šemi a bol je često
praćen motornim i senzitivnim defcitima. Oštećenje prednjeg korijena izazi-
va motorni defcit bez oštećenja senzibiliteta. Mišićni refeksi su sniženi ili
ugašeni a nastupa i hipo ili atrofja mišića. Oštećenje zadnjeg korijena spinal-

434

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

nog živca daje sliku senzorne neuropatije, ugašene mišićne refekse a brzina
motorne provodljivosti je normalna.
Lezija na nivou pršljena C2-C3 može dovesti do lezije C3 korijena . U kliničkoj
slici imamo bol u vratu sa osjećajem otečenosti jezika i teškoće pokretanja
hrane u ustima.
Lezija na visini pršljena C3-C4 može dovesti do lezije C4 korijena što u klinič-
koj slici daje znake oštećenja N.phrenicus-a. Pacijent ima bolove u gornjim
dijelovima ramenog pojasa i u predjelu srca, često ima meteorizam i štucanje
usled promjene tonusa dijafragme.
Lezija na visini pršljena C4-C5 dovodi do lezije C5 korijena koji dovodi do po-
jave bola u vratu koji se širi prema ramenu i nadlaktici, atrofra m.deltoideus i
pojavljuje se hipoestezija spoljašnje površine ramena.
Lezija na visini pršljena C5-C6 može dovesti do lezije C6 spinalnog korijena.
Bol se širi duž spoljašnje strane nadlaktice i podlaktice, koji doseže do palca
i kažiprsta. Javlja se hipoestezija u tim područjima uz hipotrofju i gubitak
refeksa m. tricepsa.
Lezija na visini pršljena C6-C7 može dovesti do lezije C7 spinalnog korijena
što dovodi do bola i hipoestezije duž zadnje strane nadlaktice, podlaktice i
srednjeg prsta šake. Nalazi se hipotrofja i gubitak refeksa tricepsa.
Lezija na visini pršljena C7-C8 može dovesti do lezije C8 spinalnog korijena,
zbog čega imamo bol i hipoesteziju duž medijalne strane nadlaktice, podlak-
tice i četvrtog i petog prsta. Dolazi do hipotrofje interosealne muskulature i
bolova u Erbovim tačkama. Pojačanje bola kod povreda u donjim dijelovima
vratne kičme javlja se pri laterofeksiji vrata ka bolesnoj strani - Spurlingov
znak i smanjenje bola pri laterofeksiji vrata suprotno od bolesne strane -
Scovilleov znak (2).

2. Sklerotomski,miogeni simptomi i znaci

Kod nekih pacijenata javljaju se iradirajući bolovi (udaljeni od mjesta patološkog
procesa) ali koji nisu distribuirani u okviru dermatoma odnosno inervacionog
područja jednog nerva,odnosno korijena. Ovi bolovi se nazivaju sklerotom-
ski odnosno referentni iradirajući bolovi (2,5). Ovi bolovi se objašnjavaju
zajedničkim embrionalnim porijeklom pojedinih dijelova kičmenog stuba sa
nekim udaljenim mišićnim i drugim strukturama koji mu pripadaju. U toku
daljeg razvoja strukture se odvoje i udalje jedne od drugih ali se u senzitivnoj
kori girusa postcentralisa ne izvrši potpuna diferencijacija pa se bolovi koji
potiču iz kičmenog stuba osjećaju u regijama koje imaju zajedničko embri-
onalno porijeklo i vice versa. Npr. zajedničko embrionalno porijeklo imaju
distalni dijelovi vratne kičme i mišići: m. levator scapulae, m.rhomboideus
major et minor jer potiču iz istog somita, odnosno odgovarajućih sklerotoma
i miotoma. Zbog toga ako pacijenti imaju leziju na nivou C4,5 i C6 pršljena
mogu se žaliti na bolove duž unutrašnje ivice lopatice gdje se nalaze m.levator

Sesija Slobodne teme

435

scapulae, m.rhomboideus major et minor. (2, 6). U prenosu sklerotomskog,
miogenog bola uključen je sino-vertebralni nerv (n. meningeus s.n. reccurens)
koji u svom sastavu ima spinalna i simpatička vlaka. Grančice ovog nerva pre-
nose bol iz: tijela pršljenova, prednjeg i zadnjeg uzdužnog ligamenta, površnih
fbrila anulusa fbrozusa, prednje površine lamina, krvnih sudova kičmenog
kanala i ovojnice (dura mater spinalis). Bolne draži iz pomenutih struktura
se prenose sinu-vertebralnim nervom do zadnjeg korijena a zatim u kičmenu
moždinu i preko interneurona na prednje rogove kičmene moždine. Iz pred-
njih rogova preko motornih vlakana i prednjih korijenova do mišića u kojima
se razvija spazam koji izaziva lokalni bol (6).

3. Vegetativno distrofčni simptomi i znaci

Vegetativno distrofčni simptomi i znaci se javljaju zbog iritacije kompleksa
vratnog simpatikusa i lokalizovani su u tkz. zoni cervikalne vegetativne iri-
tacije: vrat, glava, gornja polovina trupa, ruke (Reischauerov kvadratni sind-
rom). Može se manifestovati senzitivnim, motornim, vaskularnim i trofčkim
po remećajima kao i psihičkom labilnošću bolesnika. Bol kod ovih bolesnika
se razlikuje od radikularnog bola jer ne ide po odgovarajućim dermatomskim
še mama. Pacijenti se žale na osjetljivost i bol na mjestima pripoja mišića,
tetiva,fascija i ligamenata. Osjetljivost u periartikularnim strukturama mo-
že dovesti do kontrakture i rigidnosti u zglobovima i pojave vaskularno-tro-
fčkih promjena na distalnim dijelovima ekstremiteta. Tipična oboljenja iz ove
grupe su Barre-Lieou-ov sindrom i kardijačni sindrom (angina cervicalis).
Syndroma Barre–Lieou nastaje zbog iritacije cervikalnog simpatikusa.
Naj češće su uzrok osteoartrotične degenerativne promjene vratne kičme,
posebno unkartroza, zatim hiperekstenzione povrede usled istezanja pre-
vertebralnog simpatičkog lanca vrata, zapaljenski procesi, tumori, adenomi
štitne žlijezde, tromboza a. vertebralis i drugo (2). Pojava simptoma može
nastati draženjem glavnog simpatičkog stabla u vratu ali i simpatičkih vla-
kana oko a.vertebralis. Najprihvatljivi patofziološki mehanizam i mišljenje
je da usljed prenadraženosti pojedinih simpatičkih vlakana dolazi do spazma
malih arterija koje dovode do ishemije tkiva u irigacionom području tih ar-
terija i zato nastaje ishemična bol. Barre –Lieouov sindrom može biti usled
nadražaja spleta simpatikusa oko a. vertebralis –što predstavlja zadnji cervi-
kalni simpatički sindrom i/ili nadražaj vlakana oko karotidne arterije kada
nastaje prednji cervikalni simpatički sindrom. Klinička slika najčešće ima
bol u okcipitalnom predjelu, sa širenjem u pravcu orbita, vertigo, poremećaji
sluha (zujanje,buka, slabljenje sluha), poremećaji vida, parestezije na pod-
lakticama i šakama, psihičke promjene (strah i depresija). Kod nekih paci-
jenata mogu se javiti bolovi u prekordijalnom dijelu pa se može posumljati
na anginu pectoris. Zato se ovaj kompleks simptoma koji je vezan za iritacije
cervikalnog simpatikusa sa bolnim smetnjama u predjelu srca naziva angina

436

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

cervicalis. Angina cervicalis se diferencira od prave angine pectoris jer nema
karakterističnih EKG promjena, rezistentna je na nitroglicerin i bol se mijenja
pri promjeni položaja glave (2).

4. Medularni, mijelogeni simptomi i znaci

Oštećenja vratnog dijela kičmene moždine su rjeđa a nastaju direktnim ili
indi rektnim oštećenjem kičmene moždine. Najčešče su posljedica stenoze
spi nalnog kanala usled osteoartrotičkih promjena kao i oštećenja krvotoka.
Klinička slika zavisi od visine (segmenta) lezije kao i dijela poprečnog presjeka
kojima su oštećeni bočni, prednji ili zadnji snopovi bijele mase, prednji ili zad-
nji rogovi sive mase (1, 2,5,7). Prema visini povrede razlikujemo:
- Povreda prva 2-3 vratna segmenta je smrtonosna zbog blizine vazomo-
tornih i respiratornih centara produžene moždine.
- Povreda IV segmenta izaziva poremećaj disanja zbog paralize dijafragme.
- Povreda V-VI vratnog segmenta izaziva paralizu gornjih ekstremiteta
(gornji tip paralize plexus brachialis-a.
- Povreda VII vratnog segmenta izaziva paralizu m.triceps brachii i eksten-
zora šake i prstiju.
- Povreda VIII vratnog i I grudnog segmenta izaziva atrofčnu paralizu fek-
sora ručja i prstiju i malih mišića šake a može postojati i Hornerov sin-
drom.

Povrede piramidalnog puta (tractus corticopyramidalis) iznad intumenscen-
cije cervicalis daju istostranu hemiplegiju sa svim osobinama lezije centralnog
motornog neurona( pojačani refeksi, spasticitet, pozitivan Babinski). Lezija u
visini intumescencije cervicalis daće mlitavu paralizu ruke i spastičnu par-
alizu noge. Povreda ispod intumescencije cervicalis daće samo spastičnu par-
alizu noge (7).
Prethodno navedeni simptomi i znaci cervikalnog sindroma mogu se me-
đusob no miješati kod jednog istog oboljenja što otežava diferencijalnu dijag-
nostiku cervikalnog sindroma.

C. Najznačajni uzroci i sindromi bola u vratu
1. Osteoarthrosis cervicalis (spondylosis et spondiloarthrosis) je degenera-
tivno oboljenje vratne kičme nastalo usljed degeneracije zglobnih hrskavica sa
sklerozom subhondralnih koštanih struktura i njihovim prekomjernim ras-
tom koji dovodi do formiranja osteofta koji mogu vršiti kompresiju vratnih
struktura (2,3,7,8). Prema lokalizaciji procesa u vratu imamo sledeće oblike:

Osteoarthrosis cervicalis anterior(spondylosis cervicalis,discarthrosis cervica-
lis), Osteoarthrosis cervicalis posterior(spondyloarthrosis) Osteoarthrosis cervi-
calis lateralis (uncarthrosis) .

2. Discus hernia cervicalis je lezija vratnih diskusa koja je predstavljena rup-
turom anulusa fbrozusa i protruzijom nukleusa pulpozusa . Najčešće se sreće
na nivou C5-7 i C6-C7 . Ruptura diskusa se dešava obično u dorzolateralnim

Sesija Slobodne teme

437

dijelovima i vrši pritisak na spinalni korijen izazivajući radikularne simptome
i znakove oštećenja (2,7).
3. Syndroma a.vertebralis (insufcientia vertebrobasilaris ) nastaje kada
okluzivne arterijske bolesti redukuju krvotok u vertebralnim arterijama pa se
razvijaju cerebralni simptomi pri rotaciji i hiperekstenziji vrata. Najčešći cer-
ebralni simptomi su vrtoglavica, nistagnus, kolabiranje, glavobolja, dizartrija,
zamagljivanje vida. Incident traje od nekoliko sekundi do nekoliko minuta a
provocira ga pokret rotacije i hiperekstenzije u vratu. Na pršljenovima obično
se nalaze izražene osteoartrotične promjene (2,3).

4. Sindromi opstrukcije gornjeg torakalnog otvora (Toracic outlet syn-
drom
) označava lezije koje redukuju cervikotorakalni izlazni prostor i dovode
do pojave simptoma usled kompresije neurovaskularnih elemenata ( 9,10 ).U
ovaj složeni sindrom neki autori ubrajaju: Syndroma musculi scaleni, syn-
droma costae cervicalis, syndroma aperturae costoclavicularis, syndroma
hiperabductionis
(2, 8). Simptomi i znaci su mješovitog porijekla ;vaskular-
nog i neurološkog. Vaskularni simptomi nastaju kompresijom a.subclaviae a
neurološki defcit kompresijom vlakana plexus brachialis-a.
5. Syndroma foramen ovale (sy. ponticulus posticus) nastaje usled morfo-
loških varijacija zadnjeg luka atlasa sa formiranjem koštanog luka koji zatvara
sulcus a.vertebralis i može izazvati pritisak i simptomatologiju sindroma a.v
ertebralis
6. Syndroma scapularis superior nastaje kao posljedica kongenitalnih ili
stečenih promjena na gornjoj ivici lopatice usled kompresije elemenata koji
prolaze kroz incizuru skapule (n.suprascapularis, supraskaluparni krvni sudo-
vi). Pored bolova u području spine skapule može biti atrofja m.supraspinatus-
a i m.infraspinatus-a.
7. Syndroma musculi trapesoidei predstavlja bolna stanja sa polpator-
nom bolnom osjetljivošću u području zadnje strane vrata i gornjih regija
ramena,obično snopovi m.trapesius-a. na pripojištu na grebenu lopatice. Nal-
aze se bolni noduli,mijalgične tačke .
8 . Syndroma Pancoast-Hare. Ovaj sindrom je opisao Pancoast 1924 godine
kod pacijenta sa karcinomom plućnog vrha. Pacijenti imaju bol u supraspinal-
noj jami i supraklavikularnoj regiji vrata usled infltracije struktura gornjeg
torakalnog otvora sa tumorskim tkivom (2).
Pored opisanih sindroma bolnog vrata uzroci mogu biti i: povrede vratne
kičme, reumatoidni artritis, osteoporoza, ankilozirajući artritis, brahijalni
neuritis, metastaze tumora i slično.

zaključak:

Cervikalni sindrom predstavlja kompleksan klinički problem od kojeg sve
češće boluje savremeni čovjek. Znaci i simptomi cervikalnog sindroma se

438

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

mogu klasifkovati u 4 osnovne grupe: 1) neurogeni, radikularni,dermatomski
znaci i simptomi, 2) sklerotomski,miogeni simptomi i znaci, 3) vegetativno
distrofčni simptomi i znaci i 4) medularni,mijelogeni simptomi i znaci. Na-
vedeni simptomi i znaci vratnog sindroma mogu se međusobno miješati kod
jednog istog oboljenja što otežava diferencijalnu dijagnostiku cervikalnog
sindroma. Poznavanje posebnih kliničko-anatomskih karakteristika vratne
regije predstavlja osnov tačne dijagnostike i adekvatne terapije.

reference

1. Moore Keith L., Dalley Arthur F. Clinicaly Oriented Anatomy,Fifh edi-
tion, Philadelphia:Williams&Wilkins 2006.
2. Simić P. Bolesti kičme, prvo izdanje, Beograd: Novi dani, 1999.
3. Jandrić S.Osnovi fzikalne medicine i rehabilitacije,Banja Luka, 2009.
4. Crossman R.A., Neary D. Neuroanatomy,Tird edition, Manchester:
Churchill-Livingstone, 2005 .
5. Malobabić S., Krivokuća D.,Puškaš L. Osnovni principi funkcionalne
neuroanatomije,prvo izdanje, Beograd:QUARK, 2007.
6. Cloward R.B.: Te Clinical signifcance of the sinuvertebral nerve Of Te
cervical spine in relation to cervical sick sindrome. J.Neurol.Neurosurg.
Psychiat.1960 ; 23: 321-326.
7. Radojičić B: Bolesti nervnog sistema,Medicinska knjiga Beograd –Zagreb,

1985.

8. Elisha Ofram,1,2 Timothy A. Garvey,1 James D.at al. Cervical degenera-
tive index: a new quantitative radiographic scoring system for cervical
spondylosis with interobserver and intraobserver reliability testing, J Or-
thop Traumatol. 2009 March; 10(1): 21–26.
9. Sanders RJ, Hammond SL Management of cervical ribs and anomalous
frst ribs causing neurogenic thoracic outlet syndrome J Vasc Surg. 2002
Jul;36(1):51-6.
10. Lee JH, Choi HS, Yang SN, et al.True Neurogenic Toracic Outlet Syn-
drome Following Hyperabduction during Sleep - A Case Report,Ann Re-
habil Med. 2011 Aug;35(4):565-569.

USMeNe PReZeNTaCije

Sesija Slobodne teme

441

uticaj infeKcije cLostridium difficiLe
na reHaBiLitaciju Pacijenata

edina tanović, Klinika za fzijatriju i rehabilitaciju, KCUS, BiH (Federacija BiH),
tanovicedina@hotmail.com
damir čeLiK, Klinika za fzijatriju i rehabilitaciju, KCUS, BiH (Federacija BiH),
damir.celik@gmail.com
aLdijana Kadić, Klinika za fzijatriju i rehabilitaciju, KCUS, BiH (Federacija
BiH), aldijanakadic@gmail.com
dževad vraBac, Klinika za fzijatriju i rehabilitaciju, KCUS, BiH (Federacija
BiH), dzeki21@yahoo.com

apstrakt

uvod: Clostridium difcile je gram-pozitivan, anaerobni bacilus odgovoran za
nastanak dijareja. Ovo oboljenje se klinički pokazuje različito, od blaže forme
do srednje i vrlo teških dijareja sa ili bez temperature, do vrlo komplikovanih
kolitisa koji mogu dovesti i do smrtnog ishoda.
cilj rada je pokazati uticaj infekcije Clostridium difcile na rezultate rehabili-
tacije pacijenata koji su liječeni u rehabilitacionoj ustanovi.
metode: Sprovedena je retrospektivno-prospektivna studija, koja je obuhvatila
ispitanike hospitalizirane na Klinici za fzijatriju i rehabilitaciju Kliničkog cen-
tra Univerziteta u Sarajevu (KCUS) u periodu maj 2011– maj 2012. godine. Kao
izvor podataka korištena je postojeća medicinska dokumentacija. Analizirali
smo spol, dob, rezultate rehabilitacije po Barthel indexu, dužinu hospitalizacije
kao i vrijednosti albumina u krvi. Postavljen je nivo značajnosti α=0,05. Od
statističkih testova su korišteni Kolmogorov-Smirnov test, Mann-Whitney U
test i One Sample Wilcoxon Signed Rank test.
rezultati: Kod 7/448 ispitanika (1,6%) potvrđena je infekcija uzrokovana sa
Clostridium difcile. Od sedam ispitanika, četiri su ženskog spola, dok su tri
ispitanika muškog spola. Medijana starosne dobi iznosi 58 godina (IQR=52.0
do 77.0 godina). Postoji statistički značajna razlika u medijani Barthel indexa
na prijemu (Me=4,0; IQR=1,0 do 6,0) i na otpustu (Me=8,0; IQR=4,0 do 8,0)
(Z=-2,120; P=0,047). Postoji statistički značajna razlika u medijani dužine hos-
pitalizacije ispitanika (Me=43,0 dana; IQR=37,0 do 54,0), u odnosu na testiranu
medijanu od 28,8 dana (Z=2,282; P=0,015). Postoji statistički značajna razlika u
medijani vrijednosti albumina u krvi (Me=29,0 g/L; IQR=26,0 do 31,0) u odno-
su na testiranu donju granicu raspona referentnih vrijednosti albumina u krvi
(53,0-64,0 g/L) (Z=-2,281; P=0,016).

442

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

zaključak: Pacijenti koji su imali infekciju sa Clostridium difcile su rehabiliti-
rani duže vrijeme, rehabilitacija je bila otežana, a rezultati rehabilitacije su bili
lošiji.

Ključne riječi: infekcija; Clostridium difcile; rehabilitacija.

Sesija Slobodne teme

443

uticaj stresniH događaja i
nasLjednog faKtora na Pojavu
dijaBetesa meLitusa tiP ii

dijana đurić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH (Republika
Srpska), milaco@inecco.net
dragan mitrović, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
sanja LoLić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH (Republika
Srpska)
doBrinKa živanić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
marica KoPanja, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)

apstrakt

uvod: Dijabetes melitus tip II predstavlja oboljenje koje je u ekspanziji zadn-
jih decenija. Brojna istraživaja pokušavaju utvrditi faktore značajne za razvoj
i tok ove bolesti. Među faktorima koji su se pokazali značajnim u pojedinim
istraživanjima su nasljeđe i stresni životni događaji.
cilj rada: Ispitati povezanost nasljednog faktora i stresnih događaja sa nastan-
kom dijabetes melitusa tip II.
metod: Istraživanje je provedeno na uzorku od 101 pacijenta koji se liječe u Za-
vodu za FMiR “Dr Miroslav Zotović”, Banja Luka, na stacionaru ili kroz Dnevnu
bolnicu. Primjenjen je upitnik koji obuhvata sociodemografske karakteristike
(pol, dob, obrazovni, profesionalni, porodični i materijalni status), prisustvo
drugih oboljenja, nasljedni faktor (oboljenje prisutno kod roditelja, ili braće i
sestara) i postojanje jednog ili više stresnih događaja nakon kojih su se u roku
od dva mjeseca javili prvi simptomi i postavljena dijagnoza. U obradi podataka
su korištene mjere deskriptivne statistike i hi-kvadrat test.
rezultati: Starosna struktura uzorka se kreće u rasponu od 41 do 80 go-
dina, prosječna starost ispitanika je 66,77 godina (63,49 godina muškarci i
70,05 godina žene). Druga somatska oboljenja su registrovana kod 63,4 %
ispitanika, najčešće se radi o kardiovaskularnim oboljenjima. Najveći broj
ispitanika, njih 54,5 % ima srednjoškolsko obrazovanje, 60,4 % su u penziji,
68,3% su prosječnog materijanog statusa, 69,3% su u braku i 89,1% ima djecu.
Od ukupno 57 muških ispitanika njih 42, odnosno 73,7%, navodi uticaj stresnih
događaja na pojavu osnovnog oboljenja. Nasuprot tome, kod 21 ženskog ispi-
tanika od ukupno 44, odnosno 47,7%, evidentan je uticaj stresnih događaja.

444

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

Rezultat hi-kvadrat testa, odnosno vrijednost Jejtsove korekcije (p=0.014<0.05)
nam govori da je utvrđena razlika između muških i ženskih ispitanika statis-
tički značajna na nivou 0.05. Drugim riječima, muški ispitanici su u značajno
većem procentu bili izloženi stresnim događajima. Vrijednost f koefcijen-
ta (phi=0.27<0.3) ukazuje da je utvrđena korelacija između pola i stresnih
događaja značajna i srednje jačine. Zaseban uticaj nasljednog faktora zastupljen
je kod 14% pacijenata oboljelih od dijabetes melitusa tip II. Nasuprot tome,
kod značajno većeg broja pacijenata (43%), evidentan je zaseban uticaj stresnih
događaja. Interakcija uticaja nasljednog faktora i stresnih događaja zastupljena
je kod 19% ispitanika, dok 24% ispitanika negira postojanje nasljednog faktora
i uticaj stresnih događaja. Distribucija stresnih događaja ukazuje da je najveći
procenat ispitanika, njih 31,7%, bio izložen ratnim djejstvima, a zatim slijede
negativan uticaj izbjeglištva 11,9% i životne ugroženosti ispitanika 11,9%.
zaključak: Negativan uticaj stresnih događaja potvđen je kod ukupno 62% ispi-
tanika, što je značajno više u odnosu na zastupljenost nasljednog faktora 33%.

Ključne riječi: dijabetes melitus; stresni događaji; nasljedni faktor.

Sesija Slobodne teme

445

HiPerBarična oKsigenoteraPija
u zavodu za fiziKaLnu medicinu i
reHaBiLitaciju “dr mirosLav zotović”
BanajaLuKa

aLeKsandar gajić, Zavod za FMR “Dr Miroslav Zotović”, Banjaluka,
agajic@inecco.net
snežana KutLešić-stević, Zavod za FMR “Dr Miroslav Zotović”,
Banjaluka
đorđe ćejić, Zavod za FMR “Dr Miroslav Zotović”, Banjaluka

apstrakt

uvod: Hiperbarična oksigenoterapija je naučno utemeljena metoda liječenja
pri kojoj pacijent udiše 100%/ kiseonik u uslovima povišenog ambijetalnog
pritiska. Terapija se provodi u posebno konstruisanim hiperabaričnim ko-
morama.Udisanje hiperbaričnog kiseonika ne utiče na vezivanje kiseonika za
hemoglobin (okihemoglobin), ali može značajno povećati vrijednosti kiseoni-
ka rastvorenog u plazmi ( i do 20 puta). Tearpija hiperbaričnim kiseonikom se
u Zavodu “Dr Miroslav Zotović” Banjaluka provodi od 2005. godine.
cilj rada: Prikazati dosadašnja iskustva i rezultate u radu Centra za hiper-
baričnu medicinu i tretman hroničnih rana.
materijal i metode: Od 2005. godine do sada provedeno je oko 38 000 terapi-
jskuh procedura i liječeno oko 3000 pacijenata. Najveći broj pacijenata (80%)
liječen je zbog dijabetesnih angiopatija različitog stepena težine, koji su za
posljedicu imali bolove, ulceracije i gangrene. Oko 16% pacijenta liječeno je
zbog ishemijskih promjena u okviru vaskularnih oboljenja, dok je oko 4%
pacijenata liječeno zbog iznenadne nagluvosti, sistemskih oboljenja, infekcija,
ronilačkih incidenata i sterilteta vaskularnog porijekla (adjuvantna terapija u
okviru pripreme za VTO). Terapija je provođena u dvije jednomjesne komore
na pritisku od 2.0-2.2 ATA (apsolutne atmosfere) u trajanju od 60 minuta.
Prosječan broj procedura bio je 13.
rezultati: Kriterijumi za procjenu uspješnosti liječenja bili su smanjenje bola,
produženje klaudikacione distance, zaustavljanje lokalne infekcije te početak
granulacije i epitelizacije kod rana. Kriterijum za procjenu uspješnosti liječenja
kod iznenadne nagluvosti je audiometrijski nalaz nakon provedene terapije
te UZ verifkacija povećanja visine endometrijuma kod liječenja steriliteta
vaskularnog porijekla. Kod 86% pacijenata došlo je do poboljšanja lokalnog i
kliničkog nalaza. Kod 9% pacijenata došlo je do progresije lokalnog nalaza te

446

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

su upućeni na dalje hirurško liječenje, a kod 5% pacijenta nije došlo do prom-
jene u odnosu na početak liječenja.
zaključak: Pravovremeno i adekvatno primjenjena hiperbarična oksigenacija
predstavlja značajan terapijski modalitet u liječenju ishemijskih i hipoksičnih
stanja, prvenstveno u liječenju dijabetesnih angiopatija i infekcija ekstrem-
iteta, ali i modalitet u terapiji bola vaskularnog porijekla.

Ključne riječi: hiperbarična oksigenoterapija; angiopatija; bol

WhirpoolTermomineralne kupke

Prostor za masažu i aromaterapiju

Masaža vulkanskim kamenjem

Manuelna masaža

Sauna

Aromaterapija

Prostor za relaksaciju i razne vrste masaža

Aromaterapija

SeSija ORGaNiZaCija,
eDUKaCija i
PeRSPeKTiVe U
FiZiKaLNOj MeDiCiNi i
ReHaBiLiTaCiji

PLeNaRNa PReDaVaNja

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

453

organizacija reHaBiLitacije i eduKacije
iz oBLasti fiziKaLne medicine i
reHaBiLitacije na Području fBiH

narcisa vavra HadžiaHmetović, Medicinsku fakultet, BiH (Federacija
BiH), paraplegijakcu@bih.net.ba
mirsad muftić, Fakultet zdravstvenih studija, BiH (Federacija BiH),
mhs@bih.net.ba

apstrakt

“Fizikalna medicina i rehabilitacija je priznata medicinska specijalizacija u
cijeloj Europi. Ona je ključna u prevenciji, dijagnostici, liječenju i rehabili-
taciji osoba s onesposobljavajućim bolestima i stanjima. Specijalisti te struke
moraju imati holistički pristup bolesnicima s akutnim i kroničnim bolestima
i stanjima, kao što su mišićnokoštane ili neurološke bolesti i ozljede, am-
putacije, kardiorespiratorne bolesti, disfunkcije organa u području male zd-
jelice ili onesposobljenost zbog kronične boli ili tumora. Oni rade u različitim
uvjetima, od bolnica do zajednice. Koriste se specifčnim dijagnostičkim ala-
tima i provode liječenje koje uključuje lijekove, fzikalne, tehničke, edukaci-
jske i vokacijske intervencije, preferabilno u sklopu multidisciplinarnog tima”.
Bijela knjiga fzikalne i rehabilitacijske medicine u Europi je knjiga temeljnih
znanja i vještina, opis kliničkog konteksta rada i prirode edukacije i treninga,
što je osnova defniranja ove specijalnosti prema drugim područjima medi-
cine. Poštivanje pravila i smjernica datih u Bijeloj knjizi je ne samo obaveza
svih fzijatara nego i potreba.
Zasnovano na ovim, već poznatim, principima razvijala se i razvija se ova speci-
jalnost i u našim uslovima i to kao samostalna medicinsku specijalnost koja se
bavi poticanjem tjelesnih i kognitivnih funkcija, aktivnosti, participacijom i
prilagodbom ličnih i okolinskih faktora. Stoga je odgovorna za prevenciju, dijag-
nostiku, liječenje i rehabilitaciju osoba s onesposobljenjem i komorbiditetom u
svim dobnim skupinama. Kao prepoznatljiva medicinska disciplina, morala bi
imati i prepoznatljive parametre mjerenja zbog moguće bolje komunikacije
među fzijatrima sa jedne strane i bolje komunikacije sa ostalim zdravstvenim
radnicima sa druge strane, a sve u cilju postizanja što boljih rezultata liječenja.
Počeci fzikalne medicine i rehabilitacije datiraju iz 1950. godina, kada je
počeo sa radom prvi rehabilitacioni centar na našim prostorima (Rehabili-
tacioni centar “Ilidža” Sarajevo), kojega je osnovao akademik Prof. dr Marko
Ciglar, a koji je kasnije prerastao u Institut za fzikalnu medicinu i rehabilitac-
iju. Kontinuitet naučnog i stručnog djelovanja je omogućila Prof. dr Nadežda

454

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

Zjuzin formirajući 1993. godine Kliniku za fzijatriju na lokalitetu Kliničkog
centra Koševo u Sarajevu.

Rehabilitacija na području FBiH je organizirana na više razina:
1. Rehabilitacija u okviru bolnica (Klinički centar Sarajevo, bolnica “Dr Ab-
dulah Nakaš” Sarajevo, Klinički centar “Tuzla”, Klinički centar “Mostar”,
Klinika Zenica). Rehabilitacija sekundarnog i tercijarnog nivoa je usm-
jerena na stacionarne pacijente, kao rana rehabilitacija, preoperativna re-
habilitacija i postoperativni rehabilitacijski tretman. Osim gore navedene
grupe pacijenata korisnici usluga su dijelom i vanjski pacijenti.
2. Rehabilitacija u okviru banjskih lječilišta (“Reumal” Fojnica, “Aquaterm”
Olovo, “Banja Ilidža Gradačac”, Lječilište “Gata” Bihać, “Banja Terme” Sa-
rajevo). Ova rehabilitacija djeluje kontinuirano sa težištem na pozitivnim
efektima termalnih voda i hidrokinezi terapijskih procedura.
3. Rehabilitacija u okviru centara za fzikalnu i psihosocijalnu rehabilitaciju
(Centri za rehabilitaciju u zajednici – CBR centri). Ovaj koncept je organ-
iziran kroz 38 centara raspoređenih na nivou FBiH i uključen u primarnu
zdravstvenu zaštitu. Ovaj koncept je počeo sa radom 1996.god. i predstav-
lja najznačajniji segment rehabilitacije u smislu broja pacijenata uključenih
u fzikalni tretman (70-80% svih pacijenata se rehabilitira kroz ove centre)
4. Rehabilitacija u okviru Zavoda zdravstvenih zaštita radnika (Sarajevo, Ze-
nica). Rehabilitacija u ovim Centrima je usmjerena na rehabilitaciju radno
aktivnog stanovništva i profesionalnu rehabilitaciju).
5. Rehabilitacija u okviru privatne prakse (Sarajevo, Mostar, Zavidovići, Ca-
zin, Zenica). Ova rehabilitacija je zasnovana na Ugovorima sa osigura va ju-
čim kućama, privrednim subjektima i direktnoj participaciji pacijenata.
Uloga gore navedenih centara je osim rehabilitacije kao primarne uloge i edu-
kacija učenika srednje fzioterapeutske škole, Fakulteta zdravstvenog studija
– smjer fzioterapija i studenata Medicinskog fakulteta.
Učenje je savremeni i najvažniji dio rehabilitacijskog procesa. Specijalisti mo-
ra ju znati načela i razumjeti teorijsku pozadinu poučavanja i učenja. Pozna-
vanje načela pomaže u osmišljavanju strategija poboljšanja krajnjeg rezultata
i izbjegavanju neprilagođenosti.
Specijalisti fzijatri u BiH su doktori medicine čija specijalizacija tra je četiri
go dine i osmišljena je da pokrije sva područja djelovanja ove specijalnosti.
Na žalost, broj mladih specijalizanata je jako mali I na tom problememu se
mo ra ubzano raditi.
Studenti Medicinskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu od ove akademske
godine slušaju nastavu iz Fizikalne medicine i rehabilitacije po reformisanom
kurikulumu, sa predviđenih ECTS kredita od 4 boda. Cilj predmeta Fizijatrija
i rehabilitacija je upoznati studente sa načelima teorije i prakse savremene

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

455

fzijatrije i rehabilitacije. Svrha predmeta je usvajanje postupaka iz dome-
na fzijatrije i rehabilitacije u cilju liječenja oboljenja i povreda i prevencije
nastanka sekundarnih komplikacija i onesposobljenja pacijenata. Program će
se provesti kroz 6 modula.
Takođe, od ove akademske godine, uveden je i izborni predmet Rehabi li tacija
pacijenata sa spinalnom lezijom. Predmet je zastupljen sa 2 boda ECTS kred-
ita. Cilj predmeta je upoznati studente sa načelima teorije i prak se savremene
rehabilitacije pacijenata sa spinalnom lezijom. Svrha pred meta je usvajanje
postupaka iz domena rehabilitacije u cilju liječenja obolje nja i povreda i pre-
vencije nastanka sekundarnih komplikacija i ones posob ljenja pacijenata sa
spinalnom lezijom. Predviđena su 4 modula. Prim jena ICF klasifkacije bi
trebala postati rutinskom, jer daje izvanredne mogućnosti praćenja rezultata
programa rehabilitacije. Zbog toga je planirano da se i studenti medicinskog
fakulteta upoznaju sa ovom klasifkacijom.

zaključak

Rehabilitacija je multidisciplinarna aktivnost, ovisna o dobroj komunikaciji
između osoblja i individualnim vještinama uključenih profesionalaca. Za us-
pjeh tima moraju postojati jasni rehabilitacijski ciljevi za pacijenta, u čemu
pacijent i njemu važne osobe trebaju potpuno sudjelovati. Uspjehu timskog
rada pridonosi dijeljenje znanja i radnog opterećenja.Upučivanje u znanja iz
oblasti fzikalne medicine i rehabilitacije mora da počne od programa do dip-
lomske nastave i da bude nastavljeno preko usmjerene specijalizacije i cje lo ži-
votnog učenja.

Ključne riječi: Rehabilitacija; organizacija; edukacija

456

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

euroPean scHooL marseiLLe
on motor disaBiLities (esm) -
from 2000 to 2012, more tHan
600 Prm trainees WeLcomed

deLarque aLain*, jean-micHeL viton, Laurent Bensoussan,
guiLLaume Lotito, andré Bardot
, Medical School-University of the
Mediterranean, University Hospital of Marseille, France
*Corresponding author: Pr alain Delarque, service de MPR, CHU Timone, 13 385
Marseille, France, alain.delarque@ap-hm.fr

Tere has been a dramatic increase in the number of people with motor disabili-
ties during the last decades and this topic is a major concern in the feld of PRM.
European School on Motor Disabilities in Marseille (ESM)M has been created
to teach this important topic to PRM trainees.
Tis high level summer school was set up by the department of PRM, Medi-
cal School-University of the Mediterranean, University Hospital of Marseille,
France (Pr André Bardot, Pr Jean-Michel Viton, Dr Laurent Bensoussan and
Pr Alain Delarque) in the frame of the Erasmus Socrates Intensive Teaching
Programs for higher education of the European Union (EU). A network of EU
Universities was involved in this program during the fve frst years.
Such a teaching program on motor disabilities is difcult to organize at nation-
al level. It has been an opportunity to reach recent knowledge in the feld, for
trainees from the European Union, America, the Mediterranean area, Middle
East and Africa.

the support

At EU level, the European School Marseille on Motor Disabilities benefted
during the fve frst years from the European Union support, within the Eras-
mus Socrates program for higher education*, later from the UEMS PRM Board
founding.
At French national, regional and local level, ESM has been supported by he
French ministry for Education and Research. Te Academic college of PRM
specialists (Pr Pierre-Alain Joseph), le Conseil Général des Bouches du Rhône,
la Région Provence Alpes Côte d’Azur, the Medical School-Aix Marseille Uni-
versity and the University Hospital of Marseille.
Te will of the organizing committee is to run every year, during the two frst
weeks of July, a high level, intensive teaching program, dedicated to PRM trainees.
To ft two targets of the World Action Plan for Initial Education (WAPIE)
adopted by the Committee for Education (Pr Marta Imamura) of the Interna-

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

457

tional Society of PRM (ISPRM) on proposal of the Union of European Medical
Specialists, Section and Board of Physical and Rehabilitation Medicine (PRM
Board of the UEMS) to give PRM trainees access to evidence based knowledge
and to make them be enthusiastic about research.

main topics

Motor Disabilities are studied with respect to: their neurobiological basis, the
tools and methods to assess persons with motor disabilities with a special men-
tion for the use of the International Classifcation on Functioning, Disability
and Health (ICF), the research programs and the ethics in the feld of motor
disabilities,.

Lecturers

Tis high level teaching program is assumed every year by 60 lecturers, univer-
sity professors from France and foreign countries, heads of research laborato-
ries. All lecturers have an expertise in teaching on motor disabilities. Te list of
the lecturers is available on the website of the European School Marseille. Two
university professors from the organizing committee are on site all along the
teaching program.

trainees

Fify trainees participate every year in this program, coming from the EU, the
Mediterranean area, the Middle East, Africa and America. Te list of the train-
ees is available on the website of the European School Marseille.

free

Te trainees beneft from free registration, free accommodation and free lunch-
es on working days. Two evening events are organized with the trainees and the
lecturers in order to facilitate contacts. Te evaluation of the teaching program
by the trainees has always been very positive.
Te theoretical knowledge of the trainees does improve at the end of the pro-
gram with respect to their pre and post test results.
Website: http://esm.univmed.fr/
*Te Erasmus Programme (EuRopean Community Action Scheme for the Mo-
bility of University Students), a.k.a. Erasmus Project is a European Union (EU)
student exchange programme established in 1987. It forms a major part of the
EU Lifelong Learning Programme 2007–2013, and is the operational frame-
work for the European Commission’s initiatives in higher education.

USMeNe i ViDeO PReZeNTaCije

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

459

ЕДУКАЦИЈА И НАУЧНОИСТРАЖИВАЧКИ
РАД У ФИЗИКАЛНОЈ МЕДИЦИНИ И
РЕХАБИЛИТАЦИЈИ У РЕПУБЛИЦИ СРПСКОЈ

СЛАВИЦА ЈАНДРИћ, Завод за физикалну медицину и рехабилиатцију
“Др Мирослав Зотовић“, БиХ (Република Српска), slavajandric@yahoo.com
НАТАшА ТОМИћ, Завод за физикалну медицину и рехабилиатцију “Др
Мирослав Зотовић“, БиХ (Република Српска), tomiceva@yahoo.com

Апстракт

Увод. Физикална медицина и рехабилитација (ФМР) у Републици Српској
(РС), као самостална медицинска специјалност, у РС има дугу традицију
и углед у стручним медицинским круговима и на међународном нивоу.
Циљ рада. Циљ рада је био да се покаже организација едукације кадрова
и научно-истраживачког рада из области ФМР у РС.
Методе. Додипломске студије. Развој ФМР у РС прати и одговарајући
едуковани кадар: велики број специјалиста из ФМР (око 91 и 37 љекара на
специјализацији, едуковани физио и радни терапеути, медицинске сестре
и др.). Овај кадар је било могуће обезбиједити захваљујући организованој
додипломској и послиједипломској едукацији на Медицинском факул-
те ту Универзитета у Бањалуци и Високој медицинској школи (ВМШ)
у Приједору. Медицински факултет Универзитета у Бањалуци има
тра дицију од 34 године, а ВМШ у Приједору 15 година. ЗФМР “Др М.
Зотовић“ је наставна база ових високошколских институција.
Катедра за ФМР Медицинског факултета има једног редовног и два ван-
редна професора и 4 виша асистената. Настава из ФМР на овом фа кул-
тету је организована на нивоу додипломске и послиједипломске наставе.
Предмет “Физикална медицина и рехабилитација“ се слуша на Општем
и Одсјеку стоматологије, а “Медицинска рехабилитација“ на Одсјеку
здравствене његе. Такође се може бирати предмет “ФМР у реу ма тологији”.
Послиједипломске студије. Медицински факултет обавља и специјалис-
тич ке, магистарске и докторске студије, али и разне облике иновације
знања и стручног образовања и усавршавања.
Специјалистичке студије на Медицинском факултету трају 3 године
(у току је процедура за четверогодишњу специјализацију). До сада је
специјалистички испит из ФМР положило на бањалучком фа кул тету 46
љекара. У оквиру специјализације студенти су оба вез ни да присуствују
двосеместралној специјалистичкој нас та ви и да током специјализације
положе 6 колоквијума.

460

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

Континуирана медицинска едукација (CME). Она је произашла из пот-
ребе сваког љекара да буде увијек добро информисан и да има увид у нова
достигнућа на пољу дијагнозе, лијечења и рехабилитације пацијената
са обољењима или повредама. Комисија Коморе доктора медицине РС
бодује одговарајуће активности сваког љекара на основу Правилника.
Сматра се да љекар има потребни ниво стручности, ако је у протеклом
периоду од пет година стекао 100 бодова.
Резултати. Часописи. Друштво доктора медицине има властити стручни
часопис “Scripta Medica“, а Комора доктора медицине публикацију КОД.
CME у установама за медицинску рехабилитацију. Континуирана меди-
цин ска едукација се такође проводи унутар здравствених установа. У
ЗФМР “Др Мирослав Зотовић“, CME се проводи кроз различите обли-
ке едукације љекара, физио и радних терапеута, медицинских сестара
и других чланова тима, кроз курсеве за усвајање практичних вјештина,
теоријских знања, стицања нових информација из ове области медицине
у самој установи и ван ње.
Научно-истраживачки рад. Стручњаци из ове области су публиковали
мноштво научних и стручних чланака, чак и у престижним страним
медицинским часописима (Developmental rehabilitation, American Jour-
nal for Physical Medicine and Rehabilitation, JAMA, Annals of the rheumat-
ic diseases), који су запажени и цитирани у свијету. Богато искуство у
подручју медицинске рехабилитације је изњедрило и уџбеник из ФМР и
неколико монографија.
Закључак. ФМР у РС има богату традицију, коју прати и развој висо-
ко школских институција, на којима се проводи додипломска и пос ли-
једипломска едукација, као и запажен научно-истраживачки рад. CME,
за коју се може рећи да је етичка обавеза сваког љекара, прати инсти ту-
цио налну едукацију из ФМР, као модерне гране медицине у РС.

Кључне ријечи: едукација; специјализација; физикална медицина и
реха билитација; CME

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

461

fiziKaLna medicina i reHaBiLitacija
u rePuBLici srPsKoj

nataša tomić, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja Luka, BiH
(Republika Srpska), tomiceva@yahoo.com
đurđica stevanović-PaPić, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja
Luka, BiH (Republika Srpska)
miLan Latinović, Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske,
BiH (Republika Srpska)

apstrakt

uvod: Mreža ustanova i usluga iz oblasti fzikalne medicine i rehabilitacije u
Republici Srpskoj je u posljednjih deset godina znatno ojačana funkcionisanjem
mreže centara za rehabilitaciju u zajednici (CBR centri), razvojem visoko speci-
jalizovanih programa rehabilitacije u Zavodu “Dr Miroslav Zotović” u Banjalu-
ci te povećanjem obima usluga rane, intrahospitalne rehabilitacije u kliničkim
centrima i opštim bolnicama. Zdravstveni radnici i zdravstveni saradnici su
najvažniji pojedinačni preduslov za pružanje usluga koje će sadržajem i kva li-
tetom odgovoriti potrebama pacijenata i korisnika i omogućiti razvoj u fzi kal-
noj medicini i rehabilitaciji.
cilj rada je prikazati broj i vrstu ustanova u kojima se pružaju usluge fzikalne
me dicine i pružanje rehabilitacije u Republici Srpskoj, kao i kadrove (ljudske
resurse) - broj fzijatara, specijalizanata, fzioterapeuta, radnih terapeuta i me di-
cinskih sestara te zdravstvenih saradnika.
materijal i metode: Poznati podaci o ustanovama su upotpunjeni podacima iz
dokumentacije Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite RS. Putem telefonskih
intervjua sa fzijatrima u RS dobijeni su podaci o stanju kadrova u ustanovama
obuhvaćenim istraživanjem, te o saradnji sa zdravstvenim saradnicima. Podaci
o fzijatrima i specijalizantima upoređeni su sa podacima Udruženja fzijatara
RS i sa Katedrom za fzikalnu medicinu i rehabilitaciju Univerziteta u Banjaluci.
rezultati: U Republici Srpskoj se usluge fzikalne medicine i rehabilitacije pružaju
u ukupno 42 ustanove: – jedna (1) referalna ustanova za visoko specijali zovane
programe fzikalne medicine i rehabilitacije – Zavod “Dr Miroslav Zotović”,
dva (2) klinička centra (Banjaluka i I. Sarajevo – rade na četiri lokacije), šest (6)
opštih bolnica, jedna (1) specijalna bolnica, jedan (1) zdravstveno-turistički cen-
tar sa programom kardiorehabilitacije, dvadeset pet (25) CBR centara, dvije (2)
ambulante za FMiR i četiri (4) banje. Ukupan broj fzijatara u RS je 91 od čega
ugrubo jedna trećina (32 /35,2%) fzijatara rade u Zavodu “Dr Miroslav Zotović”;
jedna trećina (31 /34%) u CBR centrima i ambulantama, 12 ili 13,1 % u opštim

462

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

bolnicama, osam odnosno 8,8% u spec. bolnici i ZTC, dva odnosno 2,2 %
fzijatra rade na Medicinskom fakultetu, jedan (1,1%) u FZO i pet (5,5%) u ban-
jama. Ukupan broj specijalizanata FMiR u RS je 37, od čega je 18 (48,6%) speci-
jalizanata Zavoda, pet (13,5%) specijalizanata Bolnice Mlječanica, četiri (10,8%)
Kliničkog centra Banjaluka, šest (16,2%) specijalizanta za CBR centre i po jedan
specijalizant za opšte bolnice, ZT Centara, za banju i za privatnu ordinaciju (4
ili 10,8%). Od ukupno 232 diplomiranih i viših FT u ustanovama u RS, u Za-
vodu radi 88 (37,9%), u CBR centrima 66 (28,4%), u KC Banjaluka 20 (8,6%), KC
I. Sarajevo (kliničke službe Foča) rade tri (1,3%); u opštim bolnicama 21 (9%), u
SB Mlječanici 20 (8,6%), u ZTC Teslić radi osam (3,5%) i u banjama šest (2,6%).
Od ukupnog broja fzioterapeuta sa SSS koji iznosi 160, u Zavodu radi 60 a u CBR
centrima 50 a preostalih 50 rade u drugim ustanovama. Pored zaposlenih fzi-
oterapeuta u Zavodu trenutno propravnički staž provodi 35 fzioterapeuta, od ko-
jih su 30 sa visokom i višom školom. U Zavodu su na mjesta radnih tera pe uta tre-
nutno raspoređena 42 viša radna terapeuta i 35 viših i visokih FT koji su interno
doedukovani. Ukupan broj zdravstvenih saradnika u Zavodu je 22, od toga je 10
psihologa, 5 socijalnih radnika, 5 logopeda, 1 defektolog i 1 vas pi tač. U više od
polovine domova zdravlja pri kojima funkcioniše CBR centar, funk cionišu i cen-
tri za mentalno zdravlje (CMZ) sa zaposlenim psihologom a u svim opštinama u
centrima za socijalni rad su zaposleni socijalni radnici. Prema prikupljenim po-
dacima u rehabilitaciji rade i 184 medicinske sestre, od čega su 114 medicinske
sestre u Zavodu, 24 u CBR centrima, 39 u Mlječanici i Tesliću i 7 u banjama.
zaključak: Kao specijalizovana i referentna ustanova Zavod “Dr Miroslav
Zotović” ima očekivano najveći broj fzijatara u Republici Srpskoj ali i polovina
sadašnjih specijalizanata su specijalizanti Zavoda. Napredak u organizovanju
rane rehabilitacije jeste sadašnji broj specijalizanata u KC Banjaluka – četiri (4),
ali je broj specijalizanata za OB zabrinjavajuće mali – samo jedan (1). Postojeći
broj zdravstvenih saradnika u Zavodu omogućuje timski rad u punom kapac-
itetu. Iako u više od polovine domova zdravlja gdje funkcionišu CBR centri,
funkcionišu i CMZ-e, prema podacima dobijenim od fzijatara, još uvijek je
u začetku nastajanje funkcionalnih interdisciplinarnih timova. Sa svojom ek-
spertizom u oblasti timskog rada i razvoja integralnog modela rehabilitacije,
Zavod “Dr Miroslav Zotović” je neprocjenjiv resurs u facilitaciji ovog procesa.
Prema sadašnjim podacima iz ustanova te prema podacima o pripravnicima
fzioterapeutima u Zavodu, za očekivati je da broj fzioterapeuta sa 180 i 240
ECTS bodova raste a broj srednjih terapeuta opada.Takođe, odustvo radnih ter-
apeuta u drugim ustanovama i veliki broj fzioterapeuta koji u Zavodu rade na
poslovima radnih teapeuta ukazuje na urgentu potrebu kvalitetnog školovanja
nekoliko generacija radnih terapeuta.

Ključne riječi: fzikalna medicina i rehabilitacija; ustanove; kadrovi.

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

463

sProvedBa drg (diagnosis
reLated grouPs) reforme u
zdravstvu: naša isKustva

narcisa vavra-HadziaHmetović, Klinika za fzijatriju i rehabilitaciju,
KCUS, BiH (Federacija BiH), h.vemi@bih.net.ba
aLdijana Kadić, Klinika za fzijatriju i rehabilitaciju, KCUS, BiH (Federacija
BiH), aldijanakadic@gmail.com
damir čeLiK, Klinika za fzijatriju i rehabilitaciju, KCUS, BiH (Federacija BiH),
damir.celik@gmail.com

apstrakt

uvod: Projekat Reforme fnansiranja sekundarne zdravstvene zaštite u Bosni
i Hercegovini fnansiran je od strane Europske Unije, a opći cilj projekta je
postavljanje temelja za sistem plaćanja bolnica temeljen na rezultatima i budući
razvoj zdravstvenih informacijskih mogućnosti u bolnicama, te izrada čvrstih
temelja za glavnu reformu plaćanja bolnica.
cilj rada: Prikazati prednosti i nedostatke u primjeni DRG reforme u
KCUS - Klinici za fzijatriju i rehabilitaciju u odnosu na raniji period.
Metode: Pregledom istorija bolesti 41 pacijenta liječenog u periodu 1.4.2012.
do 1.5.2012. godine u KCUS dobiveni su podaci od važnosti za DGR koji su
statistički obrađeni.
rezultati: U grupi pacijenata sa moždanim udarom ranije dijagnostičko-
terapeutske procedure (DTP) koje su se šifrirale su: pasivne vježbe, hod
uz pomagalo, balans, okupaciona terapija i galvanizacija. Kod pacijenata
sa moždanim udarom (n=19) korištene su slijedeće DTP prema DRG-u:
biomehanička procjena (19 ili 100%), aktivnosti svakodnevnog života ASŽ (19 ili
100%), uzimanje krvi za dijagnostiku (16 ili 84,2%), terapija vježbanjem-rameni
zglob (4 ili 21,1%), terapija vježbanjem-mišići grudnog koša i abdomena (1 ili
5,3%), terapija vježbanjem-mišići leđa i vrata (2 ili 10,5%), terapija vježbanjem-
mišići ruku (6 ili 31,6%), terapija vježbanjem-zglob lakta (3 ili 15,8%), terapija
vježbanjem-mišići šaka, ručnog zgloba i zglobova prstiju ruke (1 ili 5,3%), tera-
pija vježbanjem-zglob kuka (2 ili 10,5%), terapija vježbanjem-mišići dna zdjelice
(3 ili 15,8%), terapija vježbanjem-mišići nogu (6 ili 31,6%), terapija vježbanjem,
mišića stopala, skočnog zgloba i nožnih prstiju (4 ili 21,1%), treniranje vještina
u aktivnostima koje se odnose na položaj tijela/pokretljivost/kretanje (21,1%),
treniranje vještina u aktivnostima koje se odnose na premještanje /kade, kre-
veta, stolice, toaleta, vozila/ (1 ili 5,3%), terapija vježbanjem-respiratorni sistem
/disanje/ (7 ili 36,8%), treniranje vještina upotrebe pomoćnih ili adaptivnih

464

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

naprava, pomagala i opreme /stavljanje zavoja i bandaža, trening pokretljiv-
osti sa pomagalima/ (3 ili 15,8%), terapija vježbanjem, cijelo tijelo /opća terapija
vježbanjem/ (10 ili 52,6%), pokretno kontinuirano snimanje EKG- a (1 ili 5,3%),
holter pokretno kontinuirano snimanje EKG- a (1 ili 5,3%), ultrazvuk srca
/M-mode i 2-dimenzionalni ultrazvuk srca u realnom vremenu/ (1 ili 5,3%),
terapija toplinom /hipertermička terapija/ (2 ili 10,5%), stimulacijska terapija /
EMS, FES, IFT, TENS/ (5 ili 26,3%), terapija vježbanjem, mišići lica/temporo-
mandibularni zglob (1 ili 5,3%), terapijska masaža ili manipulacija vezivnog ili
mekog tkiva (1 ili 5,3%). U grupi pacijenata sa diskus hernijom ranije DTP koje
su su šifrirane: ASŽ, izometrijske vježbe, elektroprocedure, dok je kod pacije-
nata (n=17) prema DRG-u korišteno ukupno 17 DTP koje su šifrirane. U grupi
pacijenata s amputacijom potkoljenice ranije šifrirane DTP su: bandažiranje,
aktivne vježbe za bataljak uz otpor, vježbe hoda, dok je kod pacijenata (n=5)
prema DRG-u korišteno ukupno 10 DTP.
zaključak: Novo šifriranje kroz program DRG-a daje bolje mogućnosti šifriranja
usluga, a time i bolju naplatu učinjenih procedura, što vodi dobrom praćenju
efektivnosti bolnica i boljem vrednovanju rada bolničkog sektora u cjelini.

Ključne riječi: Reforma u zdravstvu; Diagnosis Related Groups (DRG); rehabili-
tacija.

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

465

rezuLtati rada sLužBe za fiziKaLnu
medicinu i ranu reHaBiLitaciju oPšte
BoLnice “sveti aPostoL LuKa” doBoj

aLeKsandra Hadžiavdić, Služba za ranu rehabilitaciju i fzik. med.
hospitalizovanih bolesnika Opšta bolnica Doboj, BiH (Republika Srpska),
aleksandradr@yahoo.com
niKoLa gavrić, OB Doboj, BiH (Republika Srpska)
nataša vajić, Bolnica za rehabilitaciju KVB, BiH (Republika Srpska)
dragica BeKanović, CBR centar, DZ Doboj, BiH (Republika Srpska)

apstrakt

uvod: U savremenom konceptu liječenja u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji
smatra se da rehabilitacija mora biti pravovremena, doktrinarna i kontinuirana.
Prva faza procesa rehabilitacije jeste rana (akutna) rehabilitacija koja podra-
zumijeva započinjanje rehabilitacionog tretmana odmah po hospitalizaciji, pa i
u jedinicama intenzivne njege internističkih i hirurških odjeljenja.
cilj rada je da prikaže rezultate troipogodišnjeg rada Službe za fzikalnu
medicinu i ranu rehabilitaciju hospitalizovanih pacijenata Opšte bolnice “Sveti
apostol Luka” Doboj.
materijal i metode: Rađena je retrospektivna studija za period od 1.1.2009.
godine do 30.6.2012. godine. Korišten je protokol pacijenata obuhvaćenih pro-
gramom rane rehabilitacije u navedenom periodu.
rezultati: U ispitivanju koje je obuhvatilo period od tri i po godine (od 1.1.2009.
do 30.6.2012.) programom rane rehabilitacije bilo je obuhvaćeno ukupno 5638
pacijenata na liječenju u našoj ustanovi. Broj pacijenata koji su prošli pro-
gram rane rehabilitacije stalno je rastao tako je u 2009. godini taj broj izno-
sio1395 (24,74 %) pacijenata, u 2010. godini je to bilo 1613 (28,61 %) pacijenata,
u 2011. godini programe rane rehabilitacije su prošla 1873 (33,22%) pacijenta,
dok je u prvoj polovini 2012.godine taj broj iznosio 757(13,43%) pacijenata.
Zastupljenost po organizacionim jedinicama u našoj ustanovi iznosio je: orto-
pedija i traumatologija 1708 (30,29 %) pacijenata, hirurgija 313 (5,55 %) paci-
jenata, neuropsihijatrija kao zajednička organizaciona jedinica 998 (17,70 %)
pacijenata. Po odvajanju: neurologija 778 (13,80%) pacijenata, a psihijatrija 128
(2,27 %) pacijenata. Na internom odjeljnju programom rane rehabilitacije bilo
je obuhvaćeno 979 (17,36 %) pacijenata, pedijatrija 61 (1,08 %) pacijenata i ostale
službe ukupno 80 (1,42 %) pacijenata. Značajan broj pacijenata liječenih u našoj
službi bili su i zaposleni bolnice koji su činili 593 (10,53 %) pacijenata.
zaključak: Osnovni cilj primjene postupaka rane, akutne, rehabilitacije je da

466

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

u prvoj fazi oporavka spriječi ili umanji nastanak mogućih komplikacija, pri-
je svega respiratornih, vaskularnih i koštanozglobnih i spriječi razvoj kasnih
posljedica kao i da skrati boravak bolesnika u ustanovi koja ga je primarno
zbrinula. Fizikalna medicina i rehabilitacija, posebno dio rane rehabilitacije,
postale su nezaobilazni dio savremenog koncepta liječenja pacijenata u našoj
ustanovi. Tome u prilog govori i činjenica o stalnom porastu broja pacijenata
koji su obuhvaćeni programima rane rehabilitacije.

Ključne riječi: rana rehabilitacija; prevencija komplikacija.

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

467

PriKaz razvoja jednaKiH mogućnosti
za sve u LoKaLnoj zajednici

vaso Lutovac, Opšta Bolnica Doboj, BiH (Republika Srpska),
lutovacvaso42@hotmail.com
Hava Bašić, CBR Dom Zdravlja Doboj, BiH (Republika Srpska),
havabasic@hotmail.com

apstrakt

Rehabilitacija je multidisciplinarni pristup invalidnoj hendikepiranoj osobi, sa
ciljem da se zadovolje njene, fzičke, psihološke, obrazovne i stručne potrebe,
pomažući joj da vodi što samostalniji život u granicama invalidnosti, uz mak-
simalno korištenje svih preostalih sposobnosti. (D. Andrejević 1992 Beograd).
Inicijativom Udruženja paraplegičara oboljelih od dječije paralize i ostalih tje-
lesnih invalida regije Doboj, kao cijele Republike Srpske, dolazi do stvaranja
zakonske regulative 2003. godine, koje obavezuju da se za lica sa umanjenim
sposobnostima pri gradnji objekata ostvare uslovi koji omogućavaju pristup
i kretanje. Od tada nastupaju značajnije promjene u našoj lokalnoj zajedn-
ici. Ovim radom smo željeli prikazati kako je lokalna zajednica pristupila
rešavanju problema sa barijerama, sa kojima se susreću lica sa umanjenim
sposobnostima. Analizom su obuhvaćena sva arhitektonska rešenja u gradu
Doboju, koja olakšavaju kretanje osoba sa umanjenim sposobnostima. Podaci
su prikupljeni u saradnji sa Udruženjem paraplegičara regije Doboj. Utvrdili
smo da je centar grada Doboja u potpunosti prilagođen, kao i put do Centra
za socijalni rad. Prilaz i ulaz u Opštinu, kao i prilagođen prilaz i prizemlje sa
toaletom u svim školama i obrazovnim institucijama. Prilaz i rampu imaju i
zgrade CIPS-a, Telekoma, Doma kulture, suda, željezničke i autobuske stanice,
tržni centri, nekoliko stambenih zgrada, jednim djelom su obilježena parkirna
mjesta u gradu. Dom zdravlja ima uređen prilaz samo do prizemlja, u toku je
inicijativa japanskoj vladi za izgradnju lifa. U bolinici samo neka odjeljenja
kao ofalmološko i transfuzija nemaju uređen prilaz. Može se zaključiti da
je u zadnjoj deceniji učinjen značajan pomak u rešavanju prilaza i arhitek-
tonskih barijera u gradu i gotovo svim ustanovama od značaja za zajednicu.
Prezentacija arhitektonskih barijera će biti na video prikazu.

Ključne riječi: rehabilitacija; arhitektonske barijere; lica sa umanjenom spo sob-
nošću.

POSTeR PReZeNTaCije

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

469

odnos čLanova tima za fiziKaLnu
medicinu i reHaBiLitaciju

emira švraKa, Fakultet zdravstvenih studija u Sarajevu, BiH (Federacija BiH),
goldy_emi@yahoo.com
siniša mLađen, Fakultet zdravstvenih studija u Sarajevu, BiH (Federacija BiH),
sinisa@mladjen.com
viLdana smaiLBegović, Fakultet zdravstvenih studija u Sarajevu, BiH
(Federacija BiH)

apstrakt

uvod: Fizikalna terapija osoba s onesposobljenjima obavlja se u RUZ/CBR am-
bulantama Domova zdravlja (Rehabilitacija u zajednici/Community-Based Re-
habilitation), bolnicama, institutima za fzikalnu medicinu i rehabilitaciju i cen-
trima za rehabilitaciju (balneoklimatoterapijskim centrima). Do 1992. godine,
medicinska rehabilitacija u Bosni i Hercegovini provodila se institucionalno u
specijalističkim zdravstvenim ustanovama, gdje je bilo zaposleno preko 80 %
profesionalaca u rehabilitaciji.
cilj rada je prikazati zastupljenost i odnos članova tima za fzikalnu medicinu i
rehabilitaciju u Kantonu Sarajevo.
metod rada: Korišteni su podaci Registra zdravstvenih radnika i zdravstvenih
saradnika zaposlenih u Kantonu Sarajevo, prema dokumentaciji Zavoda za jav-
no zdravstvo Kantona Sarajevo i Ministarstva zdravstva, 2008.
rezultati: Od ukupno 812 srednjih tehničara zaposlenih u JU Dom zdravlja
Kantona Sarajevo, fzioterapeuta sa srednjom spremom je 79 (9,73%); od 138
viših medicinskih tehničara, 21 (15,22%) su viši fzioterapeuti; od 377 zapos-
lenih doktora medicine, 15 je fzijatara (3,98%). Broj fzioterapeuta na 1 fzijatra
je 6,67. Diplomiranih fzioterapeuta nema. Broj fzioterapeuta na 1 fzijatra u
Kliničkom centru Univerziteta u Sarajevu je 2,04. 2008. godine diplomiranih
fzioterapeuta nije bilo. U drugim institucijama Kantona Sarajevo/2008, (sredn-
je škole, FZS, Opća bolnica, hitna...) broj fzioterapeuta na 1 fzijatra: 4,08. Bilo je
zaposleno četvoro diplomiranih fzioterapeuta. Broj fzioterapeuta na 1 fzijatra:
52:200 = 3,85 u Kantonu Sarajevo.
zaključak: Broj fzioterapeuta na 1 fzijatra u rehabilitacionim timovima zdravs-
tvenih i edukacionih ustanova Kantona Sarajevo je neujednačen i kreće se od 2
do 7 na jednog fzijatra.

Ključne riječi: rehabilitacioni tim; fzijatar; fzioterapeut.

470

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

uLoga radnog teraPeuta i
socijaLnog radniKa u socijaLnoj
reintegraciji Pacijenata zfmr
“dr mirosLav zotović”

jeLena Protić, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja Luka, BiH
(Republika Srpska), j.protic@hotmail.com
jeLena jeLičić, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja Luka, BiH
(Republika Srpska)
sLoBodanKa raduKić, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja Luka,
BiH (Republika Srpska), bobanaradukic@yahoo.com
rajKa šuKaLo-todorović, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja
Luka, BiH (Republika Srpska)
miLana utješanović, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja Luka, BiH
(Republika Srpska)

apstrakt

uvod: Rehabilitacija osoba u produktivnom i trećem životnom dobu podra-
zumijeva multidisciplinarni pristup koji obuhvata zadovoljavanje fzičkih,
psiholoških, profesionalnih i drugih socijalnih potreba. Rehabilitacija i resoci-
jalizacija pacijenta sa neurološkim oboljenjima, oštećenjima i posttraumatskim
stanjima odvija se kroz niz socioterapijskih postupaka.
cilj rada je da se prezentuju specifčne aktivnosti radnog terapeuta i socijalnog
radnika i značaj multidisciplinarnog pristupa u procesu kompleksne reha-
bilitacije. Radni terapeuti kroz individualan i grupni rad sa pacijentima kor-
iste različite okupacije (aktivnosti) u svrhu promovisanja zdravlja i blagostanja.
Primarni cilj radne terapije je da omogući pacijentima da uspješno učestvuju
u aktivnostima samozbrinjavanja i aktivnostima svakodnevnog života. Kao
krajnji cilj radne terapije postavlja se resocijalizacija, odnosno maksimalno os-
posobljavanje i razvijanje preostalih psihofzičkih mogućnosti za vraćanje u
životnu, radnu i socijalnu sredinu. Socijalni rad se fokusira na holistički pristup,
odnosno interakciju između čovjeka i njegove okoline. Ovaj pristup vidi ljude
kao agente sopstvenih promjena kojima su potrebni resursi (lični i društveni),
znanja i podrška da bi bili u stanju da izaberu načine produktivnijeg funkcion-
isanja u svojoj okolini. Cilj rada socijalnog radnika u zdravstvenoj ustanovi je
da usmjerava i podstiče resurse u pojedincu, porodici i zajednici, sarađuje u
rješavanju problema i otklanjanju prepreka koje ometaju zadovoljavanje so-
cijalnih potreba. Fokus socijalnog rada je osnaživanje pacijenta i porodice da
povećaju adaptivne sposobnosti.

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

471

metode rada radnog terapeuta su funkcionalno osposobljavanje, obučavanje
aktivnostima samozbrinjavanja (ASZ), obučavanju svakodnevnim aktivnosti-
ma (ASŽ), ortotičko – protetička metoda, arhitektonsko – tehničke adaptacije
i adaptacije sredstava za rad. Prema planu rehabilitacije koji propisuje fzijatar,
radni terapeuti pomoću Bartel Index-a, FIM test-a, Womac Index-a i Dash
upitnik-a vrše funkcionalnu procjenu (evaluaciju) stanja pacijenta na početku
tretmana, predlažu ciljeve osposobljavanja i određuju metode radne terapije. Na
terapeutskim, timskim vizitama provodi se re-evaluacija, te praćenje napretka
pacijenta u osposobljavanju. Dobra objektivizacija stanja pacijenta i optimalno
korištenje postojećih znanja u tretmanu, uz usklađeno djelovanje sa ostalim
članovima rehabilitacionog tima, rezultira maksimalnom realizacijom preo-
stalih funkcionalnih potencijala pacijenta.
Metode rada socijalnog radnika su opservacija i nestandardizovani intervju sa
pacijentom i porodicom i socijalna anketa u porodici i zajednici. Rad se odvija
kroz individidualni, grupni i savjetodavni rad sa pacijentom, savjetodavni i su-
portivni rad sa porodicom i zastupanje (lobiranje) u lokalnoj zajednici.
Saradnja se odvija i prepliće u svim fazama rehabilitacionog procesa. Nadležni
fzijatar, radni terapeut i socijalni radnik u saradnji sa porodicom, na osnovu
interesovanja i sposobnosti samog pacijenta procjenjuju uslove u porodičnoj
sredini, opremljenost domaćinstva, arhitektonsko – tehničke barijere u stanu
(okolini) i predlažu odgovarajuća rješenja za lakše odvijanje procesa resocijali-
zacije. Na osnovu rezultata dobijenih primjenjenom ciljanih testova od strane
radnog teraputa, socijalni radnik obavlja savjetodavni rad sa pacijentima i po-
rodicom i preduzima aktivnosti zastupanja i umrežavanja sa relevantnim or-
ganizacijama i institucijama u lokalnoj zajednici kako bi se primijenio sistemski
pristup podrške.
Krajnji cilj multidisciplinarnog pristupa je sveobuhvatna socijalna i porodična
reintegracija, adaptacija životnih navika i adekvatna uključenost u zajednicu.

Ključne riječi: timski rad; reintegracija; resocijalizacija; adaptacija.

472

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

stavovi i mišLjenje fizijatara
i BudućiH fizijatara o
vLastitoj sPecijaLnosti

nataša tomić, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja Luka, BiH
(Republika Srpska), tomiceva@yahoo.com
sLoBodanKa treBovac-šormaz, Opšta bolnica Prijedor, BiH (Republika
Srpska)
vera aKsentić, Zavod za FMiR ‘’Dr Miroslav Zotović’’ Banja Luka, BiH
(Republika Srpska)

apstrakt

uvod: Osnovni zadaci specijalističkih udruženja su defnisanje djelokruga rada
vlastite specijalnosti, jačanje i promovisanje specijalnosti te organizovanje kon-
tinuirane medicinske edukacije. Udruženje fzijatara Republike Srpske (UFRS)
je formirano 2000. god. i okuplja fzijatre i specijalizante fzikalne medicine i
rehabilitacije (FMiR). Udruženje je posvećeno prethodno navedenim ciljevima,
ali i poboljšanju dostupnosti usluga FMiR. Za rad Udruženja u budućim go-
dinama značajno je znati i stavove i mišljenja članstva o pitanjima vezanim za
vlastitu specijalnost.
cilj rada je ustanoviti kako fzijatri i budući fzijatri u Republici Srpskoj percip-
iraju vlastitu specijalnost i njenu poziciju, šta misle o samom procesu specijali-
zacije te prednostima specijalnosti u odnosu na druge specijalnosti.
materijal i metode: Istraživanje je provedeno uz korištenje anonimnog upit-
nika koji je sadržavo uglavnom otvorena pitanja. Direktno su distribuirana ili
poslana poštom 102 upitnika a vraćen je popunjen 81 upitnik, odnosno stopa
odgovora je bila 79,5%. Provedena je kvantitativna i kvalitativna analiza odgo-
vora i sadržaja otvorenih pitanja.
rezultati: 49 (60,5 %) ispitanika misli da FMiR ne zauzima mjesto koje
zaslužuje kao medicinska specijalnost, 28 (34,6 %) misli da zauzima a 4 (4,9 %)
ispitanika nije imalo odgovor. Od 49 NE odgovora, obrazloženja 47 ispitanika
se ugrubo mogu svrstati u tri grupe: 1. Drugi su odgovorni jer ne poznaju našu
specijalnost (30 odgovora) gdje je zajednička nit da “kolege drugih specijalnosti
ne poznaju dovoljno mogućnosti FMiR i djelokrug rada fzijatra” i da “tokom
specijalizacije ne prolaze dio staža tokom kojeg bi naučili o FMiR”; 2. Fizijatri
su odgovorni (10 odgovora) gdje je zajednička nit “nedovoljno promovisanje
rezultata rada fzijatara kao i mogućnosti FMiR” uz “nedovoljna prisutnost re-
zultata FMiR u javnosti i struci”; 3. U preostalih 7 odgovora navode se uslovi
rada u teškoj ekonomskoj situaciji. 80,2 % ispitanika smatra sa specijalizacija

Sesija Organizacija, edukacija i perspektive u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

473

FMiR treba da traje četiri godine. Odgovori na pitanja o specijalizaciji FMiR
su bili iscrpni ali najčešće teme unutar konteksta i jakih i slabih karika proc-
esa su: mentorstvo specijalizanata, stručna literatura/nedostatak sveobuhvatnih
udžbenika, organizacija kliničke prakse, sticanje praktičnih znanja i vještina,
učenje timskom radu, a čest odgovor je “dobra kombinacija prisustva Katedre
za FMiR i dovoljnog broja iskusnih ljekara specijalista na jednom mjestu (Za-
vod Zotović )”. Kao prednosti FMiR u odnosu na ostale specijalnosti najčešći
odgovori su “timski pristup liječenju i rehabilitaciji te holistički, cjelovit pristup
pacijentu; poboljšanje kvalitet života pacijenta, socijalizacija i resocijalizacija”
i “integrisano znanje različitih grana medicine” te “mogućnosti za promociju
zdravlja i prevenciju bolesti “.
zaključak: Visoka stopa odgovora te iscrpni odgovori i argumentovani stavovi
upućuju da su fzijatri i budući fzijatri zainteresovani za sudbinu vlastite speci-
jalnosti, uz aktivan stav prema unapređenju i jačanju pozicija iste. Dobijene in-
formacije jačaju platformu za smislen i efkasan rad Udruženja, dajući legitim-
itet radu na prioritetnim pitanjima za specijalnost FMiR.

Ključne riječi: fzikalna medicina i rehabilitacija; stavovi; udruženje.

Opuštanje poslije specijalističkog ispita

Zajednička edukacija svih članova tima

Rad sa specijalizantima fzikalne medicine i rehabilitacije

Edukacija studenata Medicinskog fakulteta u Banjaluci

Radni sastanak dijela Katedre za FMiR

Polaznici specijalističke nastave 2010 god

Specijalistički ispit

Detalj sa PNF 3B kursa

Zajednički stručni sastanak Udruženja fzijatara
RSi Udruženja fzio i radnih terapeuta

Kurs miofascijalnog oslabađanja

Učesnici IBITA Bobath kursa

Detalj sa kursa Theraband akademije

Obuka upravljanja invalidskim kolicima

Polaznici ECPD kursa laseroterapije

Stručni sastanak UMSIT-a BL; Sekcija sestara u reumatologijiJedna od brojnih zajedničkih edukacija

SeSija
DijaGNOSTiKa
i TeRaPija U
FiZiKaLNOj MeDiCiNi
i ReHaBiLiTaCiji

USMeNe PReZeNTaCije

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

481

Primjena eLeKtromioneurografije
u verifiKaciji uPutne dijagnoze
oBoLjenja Perifernog neurona

emina BrBović, KCUS, BiH (Federacija BiH), paraplegijakcu@bih.net.ba
šefiKa smajić, KCUS, BiH (Federacija BiH), paraplegijakcu@bih.net.ba
narcisa vavra - HadžiHmetović, KCUS, BiH (Federacija BiH),
paraplegijakcu@bih.net.ba
damir čeLiK, KCUS, BiH (Federacija BiH), paraplegijakcu@bih.net.ba

apstrakt

uvod: Elektromioneurografja (EMNG) je jedna od najpouzdanijih dijagnos-
tičkih metoda u dijagnostici oštećenja perifernog, motornog i senzitivnog neu-
rona.
cilj rada: Prikazati mogućnost verifkacije uputne dijagnoze (UD) oboljenja
perifernog neurona pomoću EMNG-a.
metode: Sprovedena je retrospektivna studija, koja je obuhvatila 124 pacijenta,
hospitalizirana na Klinici za fzijatriju i rehabilitaciju Kliničkog centra Univer-
ziteta u Sarajevu (KCUS). Pacijentima je EMNG urađen u periodu april 2010.
- april 2011. godine, koristeći aparat Synergy EMG System. Za neurograme su
korištene kutane elektrode, a za miograme koncentrične iglene jednokratne ele-
ktrode. Kao izvor podataka korištena je postojeća medicinska dokumentacija.
Kontinuirane varijable koje su normalno distribuirane, prikazane su uz pomoć
aritmetičke sredine i standardne devijacije, kvalitativne varijable su prikazane
uz pomoć relativne frekvencije i procenta. Od statističkih testova su korišteni
Chi-square test, Fisher’s Exact test, Independent Samples T-test. Postavljen je
nivo značajnosti α = 0,05.
rezultati: Od ukupnog broja ispitanika (n=124), njih 69/124 (55,6%) je ženskog
spola, dok je 55/124 (44,4%) muškog spola. Prosječna starosna dob za žene iznosi
52,2±14,8 godina, za muškarce 52,5±14,6 godina. Ne postoji statistički značajna
razlika u prosječnoj starosnoj dobi između ispitanika ženskog i muškog spola
[t(122)=0,11, P>0,05]. Najčešće UD su: radikulopatije (61/124 ili 49,2%), dru-
ga bolna stanja (26/124 ili 21,0%), polineuropatije, metaboličke neuropatije i
demijelinizirajuće neuropatije 22/124 (17,7%), te fokalne neuropatije i plek-
sopatije (15/124 ili 12,1%). Ne postoji statistički značajna povezanost između
spola i UD [χ2(3)=0,632, P>0,05]. U starosnom intervalu između 10-29 godina
najučestalija UD je fokalna neuropatija i pleksopatija (5/11 ili 45,5%), između 30-
49 godina (24/40 ili 60,0%), i 50-69 godina (32/57 ili 56,1%) najučestalije su radi-
kulopatije, te između 70-90 godina najučestalija su druga bolna stanja (7/16 ili

482

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

43,8%). Postoji visoko statistički značajna povezanost između starosne skupine
i UD [χ2(9)=31,478, P<0,001]. Od ukupnog broja pacijenata (n=124), EMNG-
om je utvrđeno da su elektrofziološki potencijali bili uredni kod njih 28/124
(22,6%). Od ukupnog broja pacijenata sa UD radikulopatija (n=61), primjenom
EMNG-a, radikulopatija je verifkovana kod njih 51/61 (83,6%), od ukupno 13
pacijenata sa UD fokalna neuropatija, EMNG-om je verifkovana kod 11/13
(84,6%), od ukupno 6 pacijenata sa UD metabolička neuropatija, EMNG-om je
verifkovano 5/6 (83,3%), od ukupno 4 pacijenta sa UD demijelinizirajuća neu-
ropatija, EMNG-om je verifkovano 2/4 (50%), od ukupno 2 pacijenta sa UD
pleksopatija, EMNG-om je verifkovano 1/2 (50%), od ukupno 12 pacijenata sa
UD polineuropatija, EMNG-om je kod 7/12 (58,3%) verifkovana senzomotorna
polineuropatija. Od ukupno 26 pacijenata sa UD druga bolna stanja, EMNG-
om je kod 5/26 (19,2%) otkrivena radikulopatija, kod 2/26 (7,7%) fokalna neu-
ropatija, te u po jednom slučaju (3,8%) metabolička neuropatija, polineuropatija
nepoznate etiologije i senzomotorna polineuropatija.
zaključak: EMNG je metoda izbora u dijagnostici oštećenja perifernog, motor-
nog i senzitivnog neurona.

Ključne riječi: Elektromioneurografja (EMNG); oboljenja perifernog neurona.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

483

Procjena sPecifičnosti i
senzitivnosti KLiničKiH
testova Kroz eLeKtrofizioLošKu
dijagnozu iscHiaLgije

drašKo Prtina, Zavod Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska), drprtina@teol.net
sLavica jandrić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
BiLjana PrPić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH (Republika
Srpska)

apstrakt

uvod: Ischialgia se defniše kao bol u distribuciji ishijadičnog nerva prouzroko-
vana patološkom promjenom samog nerva. Klinički kardinalni znaci ischial-
gije su bolan potisak pršljena (Bell), ograničena antefeksija (Schober), bolno
podizanje opružene noge (Lazarević), ispad dermatoma, miotoma ili refeksa.
EMNG donjih ekstremiteta je objektivna i visoko pouzdana dijagnostička me-
toda ispitivanja suspektnih ischialgia.
cilj rada: Pojedinačno defnisati kliničke testove koji ukazuju na postojanje is-
chialgije, dijagnostikovane EMNG pregledom.
Pacijenti i metode: Osnovni uzorak je činilo 100 pacijenata, oba pola, starosti
između 20 i 65 godina. Inkluzioni parametri za učešće u studiji su bili jak bol
u donjem dijelu leđa sa širenjem u jednu ili obe noge u trajanju od jednog do
tri mjeseca i klinička slika koja jasno sugeriše postojanje radikularne lezije.
Klinički pregled je obavljan neposredno prije elektrofziološkog ispitivanja, što
je i uobičajena praksa. Elektrofziološka potvrda akutne ischialgije je podra-
zumijevala registraciju akutne denervacije u ispitivanim mišićima te dugih
polifaznih potencijala motornih jedinica u procentu većem od 30%.
rezultati: Uzorak je, bez prethodne namjere, ujednačen po polu (50 žena, tj.
50%). Što se tiče starosti ispitanika, srednja vrijednost je bila 50.9 (SD 10.7) go-
dina. EMNG ispitivanjem je kod 64 pacijenta elektrofziološki dokazana akut-
na radikulopatija. Najučestaliji klinički znaci u ukupnom uzorku pacijenata
sa kliničkom slikom ischialgije su Shober-ov znak (61%) i Lazarevićev znak
(57%). Tri klinička testa su se kroz statističku obradu pokazala značajna u
odnosu na elektrofziološki verifkovanu ischialgiju: pozitivan test Lazarevića,
pareza određene mišićne grupe, te odsustvo ili redukcija patelarnog ili Ahilo-
vog refeksa. Pozitivnost četiri i više kliničkih testova predstavljala je statistički

484

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

gledano najbolju graničnu vrijednost, sa specifčnošću od 67% i senzitivnošću
od 56%.
zaključak: Dijagnoza ischialgije je prije svega klinička i zasniva se na ka rak-
terističnim kliničkim testovima.

Ključne riječi: Ischialgia; EMNG; klinički testovi.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

485

učestaLost sindroma KarPaLnog
KanaLa Kod Pacijenata sa
eLeKtrodijagnostičKim naLazom
cerviKaLne radiKuLoPatije

marija HrKović, institut za rehabilitaciju, Srbija, hrkovicm@yahoo.com
miLica Lazović, institut za rehabilitaciju, Srbija
snezana Kostić, institut za rehabilitaciju, Srbija
oLivera iLić-stojanović, institut za rehabilitaciju
LjuBica niKčević, Specijalna bolnica za cerebrovaskularna oboljenja mozga
“Sveti Sava”, Srbija

apstrakt

uvod: Sindrom karpalnog kanala (SKK) i cervikalna radikulopatija (CR) su
najčešći uzrok simptoma senzorimotorne disfunkcije na gornjim ekstremiteti-
ma. CR je jedna od najčešćih dijagnoza upućenih u elektrofziološki kabinet.
Korenovi C6 i C7 su najčešće zahvaćeni, zbog najveće mobilnosti vratne kičme
u ovim nivoima. SKK uzrokovan kompresijom n.medianus-a u predelu zgloba
ručja je najčešća kompresivna neuropatija kod odraslih. U kliničkoj praksi, ova
dva stanja je često teško razlikovati, a često se ova dva stanja javljaju udruženo,
na osnovu čega je predložena teorija “double crush syndrome” (DCS). Više
studija je procenilo učestalost istovremenog prisustva SKK i CR kod 22-70%.
cilj: Cilj rada bio je da utvrdimo učestalost SKK kod pacijenata sa elektrodijag-
nostičkim nalazom CR, kao i korelaciju izmedju učestalosti SKK i nivoa CR.
materijal i metod: Analizirana je medicinska dokumentacija 69 pacijenta
(19/27.54% muškaraca i 50/72.46% žena) prosečne starosti 53.0 ± 12.0 godina,
kojima je u Institutu za rehabilitaciju u Beogradu u periodu od 1.1.- 30.4.2011.
elektrodijagnostičkim ispitivanjem (EMNG) postavljena dijagnoza CR. Svima
je izvršeno standardno ispitivanje brzina provodljivosti motornih i senzitivnih
vlakana n.medianus-a i n.ulnaris-a, kao i elektromiografsko ispitivanje igle-
nom elektrodom reprezentativnih mišića za miotome C6, C7 i C8. Iz studije
su isključeni pacijenti sa podatkom o povredama ili operacijama na gornjim
ekstremitetima i bolestima koje mogu da uzrokuju perifernu neuropatiju. Za
statističku analizu korišćen je SPSS paket 17.0. Hi-kvadrat test je korišćen za
poređenje učestalosti neparametarskih obeležja, a vrednost verovatnoće (p)
manja od 0.05 je smatrana značajnom.
rezultati: Od 69 pacijenata sa EMNG verifkovanom CR, kod 47 (68.1%) paci-
jenata prosečne starosti 51.13±12.00 godina je postavljena dijagnoza izolovane

486

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

CR, a kod 22 (31.9%) pacijenata prosečne starosti 55.09±8.93 godina je post-
avljena dijagnoza istovremenog prisustva i SKK i CR (DCS). Češće prisustvo
DCS je utvrdjeno kod žena (15/68.2%) u odnosu na muškarce (7/31.8%) (p<
0.05). Zahvaćenost cervikalnog korena po učestalosti bila je: C7 (41/59.42%), C6
(21/30.4 %) i C8 (7/10.2%). Učestalost SKK u radikulopatijama C6, C7 i C8 bile
su 15.5%, 16.4% i 21.7%, bez statistički značajne razlike (p>0.05).
zaključak: U kliničkoj praksi uz cervikalnu radikulopatiju često je prisustvo
pridruženog sindroma karpalnog kanala, pri čemu nema korelacije između
učestalosti SKK i nivoa radikulopatije. Obzirom na različit pristup lečenju ovih
stanja neophodna je precizna dijagnostika, što je moguče postići upućivanjem
pacijenata sa simptomima cervikalne radikulopatije na elektrodijagnostiku.

Ključne riječi: cervikalna radikulopatija; double crush sindrom; elektromi-
oneurografja.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

487

Procjena za tuđom Pomoći
i njegom osoBama naKon tešKe
traumatsKe ozLjede mozga

žarKo BaKran, Specijalna bolnica za medicinsku rehabilitaciju Krapinske
Toplice, Hrvatska, zarkobakran2917@gmail.com
duBravKo tršinsKi, Specijalna bolnica za medicinsku rehabilitaciju
Krapinske Toplice, Hrvatska
martina varjačić, Specijalna bolnica za medicinsku rehabilitaciju
Krapinske Toplice, Hrvatska
marija jeršeK, Specijalna bolnica za medicinsku rehabilitaciju Krapinske
Toplice, Hrvatska
ivana Kern, Specijalna bolnica za medicinsku rehabilitaciju Krapinske Toplice,
Hrvatska

apstrakt

cilji: Procjena potreba za tuđom pomoći i njegom nakon rehabilitacije, osobama
s teškom traumatskom ozljedom mozga.
sudionici i metode: Istraživanje je provedeno u 100 pacijenata s početnom
teškom traumatskom ozljedom mozga prema Glasgowskoj ljestvici kome (GCS).
Procjena stanja i potreba pacijenata je dobivena na osnovu kliničkog pregleda,
Glasgowske ljestvice kome (GCS) i pokazatelja funkcionalne neovisnosti (FIM)
pacijenata. Istraživanje je provedeno na početku rehabilitacije, na kraju reha-
bilitacije i 3 do 5 godina nakon traumatske ozljede mozga. U statističkoj smo
analizi koristili ANOVA i Duncan-v test, a statistički značajnom su bile vrijed-
nost p<0,05.
rezultati: Pacijenti su bili uglavnom muškarci (88%), stari u prosjeku 34 go-
dine. Najčešći uzrok traumatskih ozljeda mozga su bile prometne nesreće
(70%), najčešći neuromotorni defcit je bio tatrapareza (44%), hemipareza
(44%) i ataxia (31%). Registrirana je statistički značajna razlika prosječnog
FIM indeksa u aktivnostima svakodnevnog života u periodu od početka i
kraja bolničke medicinske rehabilitacije (p<0,01). Nije bilo statistički značajne
razlike kognitivnih funkcija u razdoblju od završetka bolničke medicinske
rehabilitacije i na kontroli koja je provedena 3-5 godina nakon traumatske
ozljede mozga (p>0,05). Konačni je oporavak kognitivnih funkcija evaluira-
no FIM indeksom bio u prosjeku lošiji (4,4) od oporavka motornih funkcija
(5,3).
zaključak: Glavni razlog zbog kojeg osobe s početnom teškom traumatskom
ozljedom mozga trebaju pomoć druge osobe u obavljanju aktivnosti svakod-

488

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

nevnog života nakon završetka liječenja i rehabilitacije je nezadovoljavajući
oporavak neurokognitivnih aktivnosti i zaostale bihevioralne smetnje.

Ključne riječi: aktivnosti svakodnevnog života; FIM indeks; traumatske ozljede
mozga.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

489

Procjena efeKata KomBinovane
Primjene aLfa LiPoinsKe KiseLine,
Kinezi teraPije i HiPerBarične
oKsigenacije na zarastanje
neuroisHemijsKiH rana
dijaBetesnog stoPaLa

đordje ćejić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH (Republika
Srpska), djordje.cejic@gmail.com
snježana KutLešić stević, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka,
BiH (Republika Srpska)
aLeKsandar gajić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)

apstrakt

uvod: Dijabetesno stopalo sa neuroishemijskom ranom je teška komplikacija
šećerne bolesti. Mnoge studije procjenjuju terapijske modalitete koji će stimuli-
sati mikrocirkulaciju, periferni senzibilitet, djelovati na bakterijsku foru rane, a
u cilju ubrzanja zarastanja i smanjenja mogućnosti infekcije koja može dovesti
do nove hirurške intervencije.
cilj rada: Cilj rada je procjena efekata kombinovanog djelovanja alfa lipoinske
kiseline, kinezi terapije i hiperbarične oksigenacije na ubrzavanje zarastanja
neuroishemijskih rana dijabetesne etiologije.
Postavljene su dvije hipoteze:
H0: Razlika u dijametru neuroishemijske rane kod dijabetesnog stopala prije i
poslije kombinovane terapije nije statistički značajna, a ako i postoji, slučajna je.
H1: Razlika u dijametru neuroishemijske rane kod dijabetesnog stopala prije
i poslije kombinovane terapije je statistički značajna i vjerovatno je posljedica
djelovanja sveobuhvatne terapije.
materijal i metode: U studiju je uključeno 90 pacijenata koji su imali neu-
roishemijsku ranu kao komplikaciju dijabetesnog stopala (61 je muškog pola,
29 ženskog pola). Najmlađi pacijent je imao 31 godinu, a najstariji 78 godina
(prosječno 54,5). Svi su bolovali od šećerne bolesti duže od 12 godina, 42 paci-
jenta su bili inzulin ovisni, dok je 48 pacijenata bilo na oralnim antihiper-
glikemicima. U studiju su uključeni pacijenti sa neuroishemijskim ranama
koje su trajale duže od 3 mjeseca. Pacijenti su liječeni stacionarno u ZZFR “Dr
M.Zotović” u trajanju od 21 dan. Alfa lipoinska kiselina je aplikovana i.v. kod
svih pacijenata u trajanju od 21 dan. Kinezi tretman podrazumijeva svakod-

490

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

nevno provođenje ciklusa vježbi po Birgeru, vježbi za očuvanje obima pokreta
po segmentima donjih ekstremiteta u trajanju od 21 dana, a u cilju sprečavanja
kontraktura i stimulisanja cirkulacije.
Hiperbarična oksigenoterapija (HBOT) podrazumjeva udisanje 100% kiseoni-
ka u uslovima povišenog ambijetalnog pritiska, većeg od 1 bara u specijalnim
uređajima, tzv. hiperbaričnim komorama. Svi pacijenti su proveli 10 terapijskih
procedura, pri ambijentalnom pritisku od 2,0 ATA u trajanju od 60 minuta po
seansi.
Kod pacijenata je mjeren dijametar rana centimetarskom trakom, neposredno
prije početka liječenja i nakon završenog liječenja. U studiji je korišten Studen-
tov Te test.
zaključak: Empirijska vrijednost Studentovog Te testa govori da je razlika u
dimenziji rane prije i poslije terapije visoko statistički značajna, pri čemu je
vjerovatnoća nulte hipoteze p 0,01. Kombinovanim terapijskim djelovanjem
postiže se zarastanje u prosjeku od 0,5 cm za period terapijskog djelovanja od
21 dana što je dva do tri puta brže u odnosu na normalno fziološko zarastanje.
U studiji je 66% pacijenata bilo mlađe od 60 godina dok je 34% bilo starije od
60 godina. Neuroishemijska rana dijabetesne etiologije je znatno učestalija kod
osoba muškog pola.
diskusija: S obzirom na rezultate primjena alfa lipoinske kiseline u kombinaciji
sa kinezi tretmanom i hiperbaričnom oksigenacijom u liječenju neuroishemi-
jskih rana dijabetesnog stopala predstavljaju dobar način liječenja.

Ključne riječi: Dijabetesno stopalo; ulkus; kombinovana terapija.

POSTeR PReZeNTaCije

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

493

efeKti vaKuum-KomPresivne
teraPije Kod Pacijenata sa
dijaBetesnom PoLineuroPatijom

marica KoPanja, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska), maricak2003@yahoo.com
doBrinKa živanić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
sanja LoLić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH (Republika
Srpska)
suzana šiPKa, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH (Republika
Srpska)
BiLjana majstorović, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)

apstrakt

uvod: Vakuum-kompresivna terapija (VKT) je fzikalna mehano-terapijska
metoda koja se koristi za terapiju simptomatologije dijabetesne polineuropatije.
Za funkcionalnu procjenu ovih pacijenata  može se koristiti upitnik za procjenu
bola - Brief Pain Inventory (BPI ) kao i mjerenje distance hoda tokom 6-minut-
nog testa hoda.
cilj rada: Pokazati efekte VKT kod  pacijenata sa dijabetesnom polineuropati-
jom.
metode: Prospektivno istraživanje obuhvatilo je 25 pacijenata sa dijabetesnom
polineuropatijom, prosječne starosne dobi 67 godina, od kojih je 14 muškaraca
i 11 žena. Svi učesnici su stacionarno liječeni u Zavodu za fzikalnu medicinu i
rehabilitaciju “Dr Miroslav Zotović” u Banjaluci u periodu februar - juli 2012.
godine. Posmatrana je efkasnost primjenjene medikamentne (Berlithion amp.)
i fzikalne terapije (kinezi, elektro, vakuum-kompresiona), mjerenjem skorova
BPI upitnika (Pain Severity Score i Pain Interference Score) i distance hoda
tokom 6-minutnog testa hoda,  prije i poslije primjenjene terapije. VKT  je
primjenjivana za donje ekstremitete sa dvije vrste parametara, zavisno od toga
da li su palpabilne arterijske pulsacije (-35mmHg/30sek,+30mmHg/35sek) ili su
oslabljene i nepalpabilne u potpunosti (-50mmHg/35sek, +25/15sek) u trajanju
od 20 min. Svi ispitanici su uradili 6 min test hoda, a BPI upitnik 8 ispitanika.
Za obradu podataka korišćen je Studentov t- test.
rezultati: Nakon 15 VKT tretmana, primjenjenih uz ostale navedene procedure
u periodu od 1 mjeseca, došlo je  do porasta vrijednosti distance hoda tokom
6-minutnog testa hoda  nakon terapije i postojala je statistički visoko značajna

494

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

razlika (p<0.01) u vrijednostima prije i nakon terapije. Nakon 15 VKT tret-
mana došlo je do poboljšanja  vrijednosti skorova BPI upitnika bez statističke
značajnosti.
zaključak: Pravovremeno preventivno i terapijsko djelovanje na simptoma-
tologiju dijabetesne polineuropatije, usporavaju njen tok i razvoj. Primjena kom-
pleksne terapije, uključujući i VKT, skraćuje trajanje hospitalizacije, produžava
životni i radni vijek oboljelog,  smanjuje pojavu komplikacija dijabetes melitusa,
a sve zajedno pozitivno utiče na kvalitet života bolesnika.

Ključne riječi: dijabetesna polineuropatija; vakuum-kompresiona terapija.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

495

KarBo tretman u teraPiji
dijaBetesne PoLineuroPatije

sanja LoLić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH (Republika
Srpska), lolic.sanja@gmail.com
Bojana Baroš, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH (Republika
Srpska), bojana.krivokuca@gmail.com
dragan mitrović, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska), multimitar@gmail.com
vLadimir Knežević, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
doBrinKa živanić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska), dobrinka_zivanic@yahoo.com

apstrakt

uvod: Dijabetesna neuropatija je najučestalija komplikacija Diabetes mel-
litusa (DM) i najčešći oblik neuropatije u zemljama razvijenog svijeta.
Često se javlja kao distalna i simetrična senzorimotorna polineuropatija.
Karbotretman (suva CO2 kupka) se koristi u terapiji zbog farmakodinamičkih
osobina ugljen-dioksida. Direktna vazodilatacija nastaje djelovanjem čistog
CO2 na kožu i male krvne sudove u koži i potkožnom tkivu, dok se indirektno
djelovanje odvija preko receptora u koži koji, zbog podražaja sa CO2, dovode do
vazodilatacije.
cilj rada: Pokazati uticaj karboterapije na simptome dijabetesne polineuropatije.
metode: Prospektivnom analizom je obuhvaćeno 20 pacijenata, muškog pola
13, ženskog pola 7, svi sa simptomima dijabetesne polineuropatije. Starosna
struktura uzorka se kreće u rasponu od 39 do 81 godinu, 70% uzorka čine
ispitanici stariji od 60 godina. U ispitivanju smo koristili Diabetic Neuropathy
Symptom (DNS) i Diabetic Neuropathy Examination (DNE) scores, mono-
flament test i hodnu distancu. Ispitanici su bili pacijenti Dnevne bolnice na
Angiološkom odjeljenju Zavoda za FMiR “ Dr Miroslav Zotović” u Banjaluci.
Kod njih je proveden karbotretman po uobičajenoj shemi (40 minuta, 1 puta
dnevno, 20 tretmana). Sva mjerenja vršena su tri puta (na prijemu, nakon 10
CO2 tretmana i nakon 20 CO2 tretmana). U obradi podataka korišten je postu-
pak kombinovane analize varijanse.
rezultati: Podaci dobijeni na ukupnom uzorku ispitanika pokazuju da su dis-
tance hoda nakon primjene 10 i 20 CO2 tretmana značajno veće u odnosu na
inicijalna mjerenja (p=.001<.01), dok razlike u srednjim vrijednostima između
10 i 20 CO2 tretmana ne postižu statističku značajnost (p=.720>.05). Vrijed-
nosti Vilksovog pokazatelja lambda (.36; p<.01) i eta kvadrata (.639) govore o

496

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

značajnom i veoma velikom uticaju CO2 tretmana na porast srednjih vrijed-
nosti u distanci hoda. Nasuprot tome, uticaj interakcije varijabli POL i CO2
(p=.373>.05), te zaseban uticaj varijable POL (p=.559>.05) na veličinu srednjih
vrijednosti nije statistički značajan. Mjerenja koja su vršena DNS, DNE i Mono-
flament testom ukazuju na konstantnu i statistički značajnu (p<.01) redukciju
skorova između inicijalnih i kontrolnih mjerenja, odnosno nakon primjene 10
i 20 CO2 tretmana. Vrijednosti eta kvadrata govore o veoma velikom uticaju
CO2 tretmana na redukciju simptoma polineuropatije, i kreću se u rasponu
od.79 na Monoflament testu do.85 na DNS testu. Pol kao faktor razlika poka-
zao se značajnim u slučaju DNE testa, gdje je utvrđeno da, sa porastom CO2
tretmana dolazi do značajno veće redukcije skorova kod muških ispitanika u
odnosu na žene (Vilksov lambda=.16; p=.04<.05; eta kvadrat=.21). Nasuprot
tome, uticaj interakcije varijabli POL i CO2 na redukciju DNS, DNE i Monofla-
ment skorova nije statistički značajan (p>.05).
zaključak: Karbotretman se preporučuje kao fzikalni modalitet u terapiji dije-
betesne polineuropatije.

Ključne riječi: karbo tretman; dijabetesna polineuropatija; hodna distanca.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

497

mogućnosti jontoforeze u
Lečenju zuBniH Procesa Letača

sLaviša djurdjević, VMa, Srbija, sdjurdjevic@gmail.com
sLavica KaLičanin, Zdravstveni centar Toplica, Srbija,
sdjurdjevic@gmail.com
mirosLav PavLović, VMa, Srbija, sdjurdjevic@gmail.com
stojan stojanov, VMa, Srbija, sdjurdjevic@gmail.com

apstrakt

cilj rada je bio sanacija sub i periapikalnih procesa mandibularnih inciziva
jontoforezom u cilju prevencije apikalne amputacije. Uzorak je obuhvatio 20
pacijenata oba pola, starosti od 24-50 godina sa sub i periapikalnom afekcijom
inciziva mandibule, verifkovanih ciljanom radiografom i klinički, podeljenih
u dve grupe po 10 pacijenata.
metode rada: Prvoj grupi u kanalikularni sistem aplikovan je 1ml  10% rast-
vora KJ i u njega uvedena katoda u vidu igle za instrumentaciju kanala korena,
dok je sa anode natopljene fziološkim rastvorom aplikovana doza od 100 mg
metaciklina submandibularno. Intenzitet struje je prema individualnoj osetljiv-
osti bio u X vrednostima 0,85mA u trajanju od 12min. tj. u X biodozi  10,2
mAmin. sukcesivno 12 puta na treći dan.
Drugoj grupi je na treći dan naizmenično aplikovan u kanalikularni sistem Jo-
doformom sol.Chlumsky  i Ca(OH)2 pasta 12 puta. Rezultati su na kraju sa-
gledani radiološki i simptomatski internom skalom bola od 1-5.
rezultati istraživanja: Radiloško rasvetljenje je u prvoj grupi opalo u dijametru
X±SD od 9,7mm na 3,5mm sa vrednostima t testa 4,58 i p<0,005. Bol po in-
ternoj skali od 1-5 opao je X±SD = 4,85 na X±SD=1,84 i vrednostima t =3,45
i p<0,005. U drugoj grupi  nije zapažena signifkantna razlika rasvetljenja niti
bola za biomedicinski istraživane pojave.
zaključak: Jontoforetski tretman sub i priapikalnih putridnih procesa dovodi
do signifkantne regresije patološkog substrata mandibularnih inciziva, te se
može predložiti kao adjuvantna metoda u kliničkoj praksi.

Ključne riječi: electrophoresis; odontogenic infections ;structural prevention.

498

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

efeKti sonoforeze 2.5%
KetoProfenom Kod
PacijentKinja sa gonartrozom

nataša vajić, Bolnica za KV rehabilitaciju Banja Vrućica, BiH (Republika
Srpska), natasa.vajic@yahoo.com
aLeKsandra Hadžiavdić, Opšta bolnica Sveti apostol Luka, BiH
(Republika Srpska), aleksandradr@yahoo.com

apstrakt

uvod: Gonartroza je degenerativno oboljenje koljenog zgloba koje se odlikuje
oštećenjem i gubitkom hrskavice, zgušnjavanjem kosti neposredno ispod hr-
skavice i hipertrofjom kosti na rubovima zgloba. Češće oboljevaju žene nego
muškarci.
cilj: Dokazivanje efkasnosti liječenja gonartroze sonoforezom 2,5% ketopro-
fenom.
materijal i metode: Ova studija je obuhvatila 67 pacijentkinja starosne do bi od
50-70 godina, sa dijagnostikovanom gonartrozom oba koljena. Dijagnoza je
postavljena na osnovu anamneze, kliničkog pregleda i RTG snimke. Kao terap-
iju koristili smo: ultrazvučnu terapiju-sonoforezu 2,5% ketoprofena, direktnom
labilnom metodom. Kontaktni medijum gel-2,5 ketoprofen. Jačina doze-srednja
jačina 0.7-1W/cm2. Broj terapijskih procedura iznosio je deset. Jačina bola pre-
ma numeričkoj skali za bol (od 0 do 10, gdje je “0” stanje bez bola, a “10” osjećaj
najjačeg bola) praćena je prvog, petog i desetog dana.
rezultat: Vrednovanje rezultata prema skali za bol: prvi dan: prosječna ocjena za
bol je bila 8,24. Smanjenje bola postignuto 5. dan iznosilo je, prema numeričkoj
skali, 5,39, te 10. dan terapije prosječna ocjena bola u koljenima iznosila je 2,39.
Kod jedne pacijentkinje nije došlo do poboljšanja tegoba u odnosu na početak
terapije. Kod tri pacijentkinje je došlo do potpunog obezboljavanja u koljenima.
zaključak: Primjena ketoprofena sonoforezom dovela je do značajnog sman-
jenja jačine bola kod velikog procenta pacijentkinja koje liječe gonartrozu, te je
opravdana i preporučljiva njegova primjena u terapiji degenerativnog reuma-
tizma.

Ključne riječi: gonartroza; sonoforeza; ketoprofen; ultrazvuk.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

499

Praćenje teraPijsKog efeKta
sonoforeze deeP reLief geLom
Kod Pacijenta sa cerviKaLnim
sindromom – PriKaz sLučaja

svjetLana PoPesKov, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska), svjetlanapopeskov@zotovicbl.com
BiLjana miLić-Krčum, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
dragica savičić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
BranKica đurašinović, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
tamara PoPović, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)

apstrakt

uvod: Ultrazvuk je efkasna fzikalna terapija, kratko traje, prijatna je za paci-
jenta i jednostavna za aplikaciju. Dovodi do pozitivnog analgetskog efekta,
manje napetosti PVM, te bolje pokretljivosti vrata. DEEP RELIEF gel, čija je
osnovna ljekovita supstanca ibuprofen, često se primjenjuje u liječenju cervi-
kalnog sindroma.
cilj rada je da se prikaže efekat sonoforeze DEEP RELIEF gelom kod pacijenta
sa cervikalnim sindromom.
metode i ispitanici: Praćenje je rađeno na Reumatološkom odjeljenju Za voda
za fzikalnu medicinu i rehabilitaciju “Dr Miroslav Zotović” u Banjaluci. U ra-
du je prikazan pacijent M.N., star 55g, po zanima nju službenik. Prve tegobe
su počele prije nekoliko godina, lije če nje započeto pod kontrolom porodičnog
doktora, uglavnom lijekovima iz grupe NSAIL. Tegobe su nakon kratkotrajnog
uzimanja lijeka ublažene. Prije tri mjeseca, kako navodi, pri dužem radu u povi-
jenom položaju, pacijent je osjetio jak bol u vratu, praćen “ukočenošću, bolnom
i ograničenom pokretljivošću vrata”. Pacijent je upućen na pregled fzijatru.
Na prvom pregledu, od subjektivnih tegoba, imao je intenzivan bol u vratu. U
kliničkom nalazu, bol na palpaciju Valleix-ovih tačaka, tonus PVM pojačan,
pokretljivost vratne kičme ograničena. Od procedura je primijenjena ultrasono-
foreza DEEP RELIF gelom, rađena Ultrasound aparatom, proizvođač Electron-
ic Design. Tehnika primjene: kontinuirani ultrazvuk snage 0,5 W /cm 2 – duž
PVM, poštujući kontraindikacije, vremensko trajanje procedure pet minuta,
primijenjivana je jednom dnevno. Osim ultrasonoforeze su primijenjeni: indi-

500

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

vidualni kinezitretman i edukacija pacijenta. Trajanje tretmana je 21 dan. Para-
metri praćenja: VAS bola, subjektivno i na palpaciju Valleix-ovih tačaka, tonus
PVM, obim pokreta u vratu. Mjerenja su rađena na početku i na kraju tretmana.
Prvi dan tretmana: subjektivno bol u vratu (VAS = 7), u kliničkom nalazu bol
na palpaciju Valleix-ovih tačaka (VAS =8), tonus PVM pojačan, obim pokreta u
vratnoj kičmi smanjen (Šober =6).
rezultati: Dvadesetprvog dana tretmana: subjektivne tegobe pacijenta ublažene,
bol u vratu (VAS =1) klinički nalaz poboljšan, bol na palpaciju Valleix-ovih
tačaka (VAS=2), PVM normotonična, povećan obim pokreta u vratnoj kičmi
(Šober =9).
zaključak: Primjena ultrasonoforeze DEEP RELIEF gelom dovela je do
značajnog oporavka pacijenta u smislu smanjenja bola, normalizacije tonusa
PVM i povećanja pokretljivosti vrata. Procedura je jednostavna za provođenje,
kratko traje i ekonomična je, te se preporučuje kod ovakvih stanja.

Ključne riječi: cervikalni sindrom; ultrasonoforeza; DEEP RELIEF gel.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

501

naša isKustva u Primjeni rHeumon
geLa a 5 % unijetog sonoforezom

damir jaganjac, j.U.Centar za medicinsku rehabilitaciju “Fojnica” Fojnica,
BiH (Federacija BiH)
eLvedin KaPo, j.U.Centar za medicinsku rehabilitaciju “Fojnica” Fojnica, BiH
(Federacija BiH)
šejLa imamović, j.U.Centar za medicinsku rehabilitaciju “Fojnica” Fojnica,
BiH (Federacija BiH)

apstrakt

uvod: Bol može biti akutna i hronična. Ako je akutna onda je to opominjući
znak, a ako je hronična, to je več klinički simptom. Zbog toga je neophodno:
1. Utvrditi i dijagnosticirati uzroke njenog nastanka i 2. Na bol treba što prije
djelovati i ukloniti je.
cilj rada: Ovim radom smo pokušali dokazati učinak Rheumon gela a 5%
unešenog sonoforezom na oboljelo mjesto lokomotornog aparata u svrhu uk-
lanjanja bola i otklanjanja zapaljenja segmenta koji smo tretirali, te dokazati
analgetski i antiinfamatorni učinak Rheumon gela a 5%.
metode rada: Koristili smo aplikaciju Rheumon gela a 5% sonoforezom na
aparatu Sonopuls 590. Koristili smo ultrazvučnu glavu površine 7 cm2, po sis-
temu 1 cm gela, 1 MHz, 0,8W/cm2,10’, 7X na 66 pacijenata sa upalnim i degen-
erativnim promjenama na lokomotornom aparatu.
rezultati rada: Od 66 pacijenata koje smo tretirali, evidentirano je poboljšanje
kod njih 64 ili 93,9%, kod 2 pacijenta ili 6,1 % stanje je bilo bez bitnijeg efekta
ili onakav rezultat kakav bi se dobio primjenom samog ultrazvuka bez ljekovite
supstance-Rheumon gela a 5%. Napominjemo da nije bilo alergijskih ili drugih
reakcija na lokalno tkivo niti opšteg alergijskog sindroma ni kod jednog ispi-
tanika.
zaključak: Ovim radom smo dokazali da Rheumon gel a 5% ima dobro antiin-
famatorno i analgetsko dejstvo na lokomotorni sistem, sa posebnim afnitetom
prema zapaljenskom tkivu.

Ključne riječi: Rheumon gel, sonoforeza, bol.

502

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

Procjena Posture Putem
uređaja formetic-Pedoscan
u manuaLnoj medicini

vesna Budišin, Poliklinika Medikol, Hrvatska, vesna.budisin@medikol.hr
stiPan ramLjaK, Poliklinika Medikol, Hrvatska, stipan.ramljak@medikol.hr
denis Kovačić, Poliklinika Medikol, Hrvatska, denis.kovacic@medikol.hr

apstrakt

svrha rada: Prikazati mogućnost primjene formetric-pedoscan uređaja u
manualnoj medicini jer je njime moguće pokazati objektivno mjerljive ulazne i
izlazne parametre o liječenju i ishodu liječenja.
metode: Uređaj formetric je optičko stato-dinamički sistem analize kralježnice
i posture, te predstavlja objektivnu i racionalnu metodu mjerenja, analizu pos-
ture osoba sa poremećajima zakrivljenosti kralješnice (funkcionalnim i struk-
turalnim). Formetric sistem mjerenja je specijalno razvijen za brzo, bez kon-
taktno i neradijacijsko statičko i dinamičko mjerenje kralješnice. Daje analizu
posture, forme kralješnice i funkcijskih parametara te vizualizira (3D) jedinst-
venu rekonstrukciju kralješnice. Pedoscan je sastavni dio formetrica i može se
koristiti za mjerenja različitosti u opterećenju nogu kao i njihove manifestacije
na posturu i posturalnu kontrolu. Posturalna kontrola je sposobnost održavanja
ravnoteže i kontrole tijela u prostoru. Kod bolesnika sa funkcionalnim
poremećajima na lumbosakralnoj kralješnici standardna radiološka dijagnos-
tika (RTG, CT, MR) ne pokazuje patološki supstrat, vidljive strukturalne prom-
jene. Primjena uređaja formetrica omogućuje procjenu posture kralješnice uz
statičko i dinamičko mjerenje kliničkih parametara (skolioze, kifoze, lordoze).
Prikaz bolesnika: Prikazujemo šezdestogodišnjeg bolesnika sa ugrađe nim to-
talnim endoprotezama oba kuka koji se javio radi tupe svrdlajuće boli u donjem
dijelu leđa sa širenjem u oba kuka. Bol je prisutna una zad tri godine, a posebno
je izaziva ustajanje sa stolice i pokušaj istezanja. Stan dardna obrada sa RTG- om
ne pokazuje posebne patološke promjene. Liječenje masažom u kombinaciji sa
analgeticima dalo je tek krat ko ročno poboljšanje. U kliničkom statusu pokreti
ekstenzije u kombi na ciji sa rotacijom (konvergencija) izrazito provociraju bol u
razini lumbosakralne kralješnice. Nije bilo znakova radikularne iritacije, Laseque
(Lazarević) test je negativan. Test pokretljivosti (zglobna igra) L5 kralješka u pos-
teriorno-anteriornom pravcu je tvrd u završnom osjetu, te izaziva bol. Na temelju
anamneze i kliničke slike postavljena je radna hipoteza, funkcionalne blokade L5
kralješka u posteriorno- anteriornom pravcu. Za dopunu radne hipoteze uradili
smo formetric-pedoscan snimanje prije i nakon provedene manualne terapije,

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

503

te smo potvrdili da je došlo do ponovnog uspostavljanja normalne posture.
Segmentalna disfunkcija, u našem slučaju ograničena pokretljivost L5 kralješka
u posteriorno-anteriornom pravcu može godinama perzistirati i bitno narušiti
posturu, te voditi ka kroničnom stanju.
zaključak: Prednost formetric-pedoscana je da se radna hipoteza o funkcion-
alnoj blokadi može dopuniti, odbaciti, ali i pratiti ishod liječenja u manualnoj
medicini. Kako je formetric-pedoscan uređaj novijeg datuma, još uvijek nema-
mo njegovu dostatnu primjenu u svakodnevnoj kliničkoj praksi kao i u manu-
alnoj medicini. U perspektivi je potrebno svakako uraditi daljnja istraživanja,
odnosno randomiziranu kontroliranu studiju.

Ključne riječi: fometric-pedoscan; postura; manualna terapija.

504

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

aKuPunKtura i srodne
teHniKe u Lečenju BoLniH
stanja - PriKaz metode

dragana Petrović, Klinika za rehabilitaciju dr. Zotovic, Srbija,
perisic.dr.dragana@gmail.com

apstrakt

uvod: Ubod igle i transdukcija su biološki relevantan i terapijski potentan sig-
nal koji se zasniva na centralnim vezama perifernih tačaka.
cilj ovog rada je prikazati akupunkturu i srodne tehnike kao metodu koja je
izuzetna u lečenju bolnih stanja.
metoda: Akupunkturne tačke su refeksogene zone, biološki aktivne tačke.To
su polja veličine 2-5 mm koje se razlikuju od neposredne okoline po sledećim
osobinama: imaju manji otpor, veći kapacitet, na akupunkturnim tačkama su
gušće raspoređeni nervni i sudovni elementi, bogatije prisustvo ćelija sa gap-
junction i drugim oblicima neposrednog prenosa, 80 akupunkturnih tačaka su
i motorne tačke i imaju direktne veze sa neurotomima. Selekcijom mesta uboda
po principu tradicionalne dijagnoze (dualistička priroda materije i zakonitosti
kretanja energije u prirodi, pojam vitalne energije, jin jang relacije, fziologija
organizma, tipovi energetskih disharmonija), u konceptu relativiteta pojava i
bez dihotomije terminologije, tradicionalne recepture (cookbook) - mehanička
primena, trigger tačke, segmentne tačke - segmentna akupunktura - (lokalne i
distalne tačke koje imaju preklapanje na istom segmentnom nivou kao i regija
koja je zahvaćena poremećajem-dermatom miotom sklerotom ili viscerotom-
po Gray-u), heterosegmentalne relacije, po principu microsistema, jedna tačka
jedan simptom, minimalistička akupunktura se rešava problem poremećaja vi-
talne energije. Selekcija tehnike je veoma važna i postoji iglena (superfcijalna
tehnika, intramuskularna stimulacija, periostalna stimulacija), elektro, laser,
bez manipulacije, sa manipulacijom.
rezultati i relevantni dokazi: Oslobađanje adrenokortikotropnog hor mona i
konsekventno glukokortikoidnih hormona (Pomeranz); prenos analgetskog
efekta CSF (Han); inhibicija analgetskog efekta naloksonom Involviranost neu-
rotransmitera i andrenkortikotropnog hormona; frekventno zavisna ekspresija
gena za određene neuropeptide u CNS-u; 2hz-beta endorfn i metenkefalin
100hz dinorfn; (Mayer) i intratekalnim injekcijama antiopioidnih antitela; in-
hibicija analgetskog efekta inhibicijom monoaminske aktivnosti; morfogeneza;
interćelijska signalizacija
zaključak: U prilog sve većoj integraciji akupunkture govori 425 miliona po-

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

505

seta (19% ukupne populacije) (USA), 34% primarnih zdravstvenih centara, 37%
bolnica i 84% centara za bol (UK) koristi tehnike akupunkture, Banermanova
lista (SZO, 1979) sa preporukom za akupunkturu. Preporuke za primenu aku-
punkture (Američki nacionalni institut, 1997): postoperativni bol, mučnina
posle hemioterapije, nauzeja u trudnoći, postoperativni dentalni bol. U litera-
turi prisutno dosta radova čiji dokazi idu u prilog akupunkturi i signifkantno
značajnijim rezultatima u odnosu na elektroprocedure pri lečenju bolnih stanja
muskuloskeletnog sistema. Akupunkturu i srodne tehnike obavlja licencirana
osoba u određenim indikacijama kao komplementarnu tehniku u savremenom
lečenju: bolnih stanja (bol u leđima), bolesti zavisnosti, glavobolja, menstrual-
nih smetnji, fbromialgije, astme, moždanog udara, depresije, anksioznosti i
postraumatskog stresnog poremećaja, spinalne spastičnosti.

Ključne riječi: akupunktura; tehnike lečenja; bolna stanja; tretman bola.

506

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

uPoredni efeKti LoKaLne teraPije
LaseroPunKturom i KLasičnom
aKuPunKturom u tretmanu
radijaLnog ePiKondiLitisa Humerusa

dragana Petrović, Klinika za rehabilitaciju dr. Zotović, Srbija, perisic.
dr.dragana@gmail.com

apstrakt

uvod: Radijalni epikondilitis ili teniski lakat je najčešće obolenje lakta. To je
tendoperiostitis polazišta ekstenzorne muskulature podlaktice sa lateralnog
epikondila humerusa. Veći je broj navoda u literaturi o lečenju ovog obolenja
niskoenergetskim laserima sa kontradiktornim rezultatima. Pretpostavke o
delovanju lasera i klasične akupunkture ukazuju na više mogućih mehanizama
analgetskog efekta.
metod: Prospektivnom studijom obuhvaćeno je 28 bolesnika sa radijalnim
epikondilitisom humerusa. Pacijenti su jednostruko slepom metodom podeljeni
u tri grupe: prva grupa N 13 pacijenata tretirana je laseropunkturom po aku-
punkturnim tačkama Li4, Li11, Sci5, Si8 laserom niske snage 780nm, frekvence
10Hz, druga grupa N10 tretirana je klasičnom akupunkturom iglicama po
istim akupunkturnim tačkama, a treća grupa kombinacijom prethodne dve
metode. Evaluacija efekata terapije praćena je merenjem intenziteta bola, Scot
Huskinson vizuelnom analognom skalom, pre i nakon desetodnevne terapije.
Statistička obrada podataka vršena je Studentovim T testom, za značajnije vred-
nosti uzete su p 0,005.
rezultati: Na prvom kontrolnom pregledu, nakon deset terapijskih dana od
početka terapije, pokazali su da su statistićki slični rezultati bili evidentirani u
obe grupe, a da je statistički signifkantno bolji efekat zabeležen u trećoj grupi.
zaključak: Bolji analgetski efekat postignut je u poređenju sa laseropunkturom
i klasičnom akupunkturom, kombinacijom obe metode lečenja.

Ključne riječi: akupunktura; tretman bola; laseropunktura; epikondilitis; teni-
ski lakat.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

507

funKcionaLna asimetrija Hemisfera
mozga i određivanje P300 KeP

mirjana dejanović, institut za fziologiju Medicinski fakultet, Srbija,
mirjana.dejanovic@gmail.com
vesna ivetić, Zavod za fziologiju Medicinski fakultet Novi Sad, Srbija
vLadimir LuKić, DZ Sremska Mitrovica, Srbija

apstrakt

uvod: P300 izazvani potencijal smatra se objektivnim pokazateljem nivoa kog-
nitivnih mehanizama. Svoje mesto analiza ovog potencijala nalazi u izučavanju
cerebralne asimetrije a time i motorne lateralizovanosti.
cilj rada: Utvrditi da li postoji povezanost stepena lateralizovanosti ruku i vred-
nosti latence i amplitude P300 kognitivnog potencijala. Cilj istraživanja je us-
meren na ispitivanje parametara KEP P300 kao jednog od mogućih indikatora
funkcionalne asimetrije hemisfera mozga.
metod rada: U istraživanje je uključeno 90 zdravih ispitanika starosne dobi od
20 do 56 godina. Za procenu upotrebne lateralizovanosti ruku korišten je test
Čordića i Bojanina sa 10 proba. Procena gestualne lateralizovanosti ruku vršena
je probama po Berges-u (1986). Desnorukost je jasno izražena ako je desna stra-
na prevagnula u više od šest probi (D/L = 9:0, 8:1.,7:2). Ako se ispoljava u vidu
6:3 i 5:4, govori o slabo i srednje izraženom stepenu laterali zo va nosti, a ukoliko
je prevagnula leva ruka osoba je označena kao gestaulno levoruka osoba koje ja
naučena da se koristi desnom rukom (prevežbana late ra lizacija). Za dobijanje
P300 KEP korištena je “oddball” paradigma sa 80% standardnih tonova od 1000
Hz i 20% ciljnih tonova od 2000 Hz. Registrovana je moždana aktivnost iznad
frontalnih (Fz) i centralnih (Cz) regiona mozga pomoću srebro-hlorid elektroda
koje su postavljane prema standardnom “10-20 međunarodnom sistemu”.
rezultati: Svi ispitanici u ovoj studiji su na testovima upotrebne lateralizova-
nosti pokazali da su desnoruki. Na osnovu rezultata gestualne lateralizovanosti
formirane su tri grupe ispitanika: Jasno izražena desnorukost bila je kod 32
ispitanika (35.55%), slabo i srednje izražen stepen lateralizovanosti ruku imalo
je 55 ispitanika (61.11%) dok je 3 ispitanika (3.33%) bilo sa prevežbanom later-
alizacijom. Vrednosti latenci P300 potencijala registrovani nad Fz i Cz arealima
su statistički značajno kraće u prvoj grupi ispitanika u odnosu na drugu i treću
grupu ali samo za dominantnu ruku. Amplitude su bile statistički značajno
veće u prvoj grupi ispitanika, u odnosu na drugu i treću grupu i to samo kada
su koristili dominantnu ruku. Analizom rezultata P300 parametara u grupi
sa snažno izraženim stepenom lateralizovanosti ruku zapaženo je da postoji

508

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

statistički značajna razlika u vrednostima latenci P300 (p< 0.01) i u vrednostima
amplituda P300 (p< 0.05), u zavisnosti od korištene ruke. S druge strane nema
statistički značajne razlike u vrednostima latencija i amplituda P300, između
dominantne i nedominantne ruke u grupi sa slabo i srednje izraženim ste-
penom lateralizovanosti kao ni u grupi sa prevežbanom lateralizacijom.
zaključak: Sa većim stepenom gestualne lateralizacije ruku latenca P300 talasa
je značajno kraća, a amplituda P300 značajno veća. Samo kod jasno izražene
desnorukosti postoje razlike u vrednostima latenci i amplituda P300 u zavis-
nosti od korištene ruke.

Ključne riječi: lateralizovanost ruku; P300.

Sesija Dijagnostika i terapija u fzikalnoj medicini i rehabilitaciji

509

tretman stres inKontinencije
metodama urogenitaLne
reHaBiLitacije

sara Kisin-jovanović, Klinički centar Banjaluka, BiH (Republika Srpska),
sara.kisin@gmail.com
BiLjana jovanović, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
tatjana Bućma, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
tatjana BošKić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)
svjetLana zrnić, Zavod za FMiR Dr Miroslav Zotović, Banjaluka, BiH
(Republika Srpska)

apstrakt

uvod: U osnovi urinarne stres inkontinencije leži poremećaj statike pelvičnih
organa, te je anatomska repozicija najuspješniji način ponovnog uspostavljanja
kontinencije. Konzervativni, nehirurški tretman se primjenjuje kod lakših ob-
lika urinarne inkontinencije, kao preoperativna priprema u cilju jačanja mišića
karličnog dna, kao i kod mješovite urinarne inkontinencije, gdje je uz medi-
kamentoznu terapiju program urogenitalne rehabilitacije od prvorazrednog
značaja.
cilj rada: Prikaz naših iskustava urogenitalne rehabilitacije indikovane urodi-
namskim ispitivanjem kod pacijentkinja sa stres inkontinencijom.
materijal i metode: Tokom 2011.godine izvršeno je urodinamsko ispitivanje
kod 95 pacijentkinja, prosječne dobi 56 godina. Urodinamska dijagnoza stres
inkontinencije je postavljena kod 51 pacijentkinje, od kojih je 45 dobilo prijed-
log za urogenitalnu rehabilitaciju, a 25 rehabilitovano. Protokol urogenitalne re-
habilitacije sadrži program kineziterapijskih procedura poluindividualnog tipa,
elektrostimulacije mišića karličnog dna preko vaginalne sonde na Urostym
aparatu u seriji od 10 procedura, sa nastavkom elektrostimulacija u kombinaciji
sa Biofeedback-om u trajanju od još 10 procedura. Dnevnik mikcije i urofou-
metrija sa stop testom su urađeni prije i nakon tretmana.
rezultati: Na osnovu urofoumetrije sa stop testom ustanovljeno je značajno
povećanje vremena voljnog prekida mikcije (prosječno 16.5s). Na osnovu dnev-
nika mikcije uočeno je smanjenje učestalosti dnevne i noćne mikcije i epizoda
umokravanja.

510

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

zaključak: Primjena elektrostimulacija kod pacijentkinja sa stres inkontinenci-
jom dovodi do smanjena učestalosti dnevne i noćne mikcije i epizoda umokra-
vanja.

Ključne riječi: urodinamika; inkontinencija, urogenitalna rehabilitacija.

Rad u hematološkom, biohemijskom i
imunohemijskom laboratoriju

Kabinet za
ultrazvučnu
dijagnostiku

Kabinet za ultrazvučnu dijagnostiku

Kabinet za osteoporozu

Kabinet za EMNG ispitivanja

Kabinet za urodinamska ispitivanja

Funkcionalna radna
terapija

Radna terapija -
Škola bola u leđima

Hidroterapija

Dio fzioterapeuta Službe za prijem, dijagnostiku i terapiju

Galvanska kupka

Elektrostimulacija

Neuromuskularni tejping

Hiperbarična oksigenoterapija

Ultrazvučna terapija

Vibraciona platforma

Kinetek

Kineziterapija

Kineziterapija

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

513

zavod za fiziKaLnu medicinu i
reHaBiLitaciju “dr mirosLav zotović”
BanjaLuKa, rePuBLiKa srPsKa / Bosna i
Hercegovina

Zavod za fzikalnu medicinu i rehabilitaciju “Dr Miroslav Zotović” je specijalizo-
vana ustanova iz oblasti fzikalne medicine i rehabilitacije, ortopedske hirurgije
i baromedicine u Republici Srpskoj u kojoj se u okviru bolničke i vanbolničke
zdravstvene zaštite pružaju usluge sekundarnog i tercijarnog nivoa.
U sadašnjem trenutku Zavod “Dr Miroslav Zotović” funkcioniše na tri lokacije.
Glavna zgrada Zavoda se nalazi uz rijeku Vrbas u dijelu grada koji se popularno
zove Trapisti dok se druga polovina kapaciteta Zavoda nalazi u mjestu Slatina,
nadomak Banjaluke. Na Odjeljenju u Slatini se u liječenju i rehabilitaciji pacije-
nata koriste i balnofaktori (termomineralna voda i peloid) Banje Slatine. U cen-
tru Banjaluke Zavod ima ambulantnu fzikalnu terapiju, čime su usluge Zavoda
dodatno približene pacijentima.
Misija Zavoda je da kroz proces sveobuhvatnog liječenja i rehabilitacije pobolj-
ša va kvalitet života pacijenata i njihovih porodica, uz stalno stremljenje zaposle-
nih da Zavod, u oblastima svoje djelatnosti, i dalje bude lider na stručnom,
nauč nom i edukativnom planu.
U Zavodu se primjenjuju savremeni pristupi liječenja i rehabilitacije, na princip-
ima dobre kliničke prakse i medicine zasnovane na dokazima. Pored kliničkog
rada, važna područja djelatnosti Zavoda su dodiplomska i postdiplomska
edu kacija, naučno-istraživački rad i kontinuirana medicinska edukacija za
sve medicinske profle i zdravstvene saradnike u Zavodu. Zavod je nastavno-
nauč na baza Medicinskog fakulteta Univerziteta u Banjaluci te drugih srodnih
visokoškolskih ustanova. Većina članova Katedre za fzikalnu medicinu i reha-
bilitaciju je zaposlena u Zavodu.
Zavod ima tradiciju dugu 60 godina tokom kojih je bilo mnogo promjena, ali
su osnovne vrijednosti na kojima počiva funkcionisanje Zavoda ostale iste –
pacijent je i dalje u središtu interesovanja ljekara i drugih članova tima, vred-
nuju se znanje, profesionalnost, posvećenost, timski rad, dobra komunikacija i
ljubaznost osoblja.

crtice iz istorije zavoda

Godine 1952. u dijelu samostana Trapističkog reda “Marija Zvijezda“, okuplje-
na je grupa majstora koji su počeli proizvoditi ortopedska pomagala. Ubrzo se
uvidjelo da sama ortopedska pomagala nisu dovoljna da bi omogućila pacijen-
tima da se uspješno nose sa svojim teškoćama. Radionica 1954. god. prerasta

514

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

u “Centar za rehabilitaciju tjelesnih invalida“ koji je postao reprezentativna
zdravstvena ustanova. U proljeće 1959. Centar je posjetila delegacija Svjetske
zdravstvene organizacije a dr Frank Stafort, ekspert SZO u svom izvještaju na-
vodi “Centar za medicinsku rehabilitaciju u Banjaluci je odličan demonstrativni
centar u kome se provodi moderna rehabilitacija“.
Značajna promjena u radu Centra je nastupila 1969. godine kada je Banjaluku
pogodio snažan zemljotres. Zgrada u kojoj su tada bila 363 pacijenta je pretvore-
na u ruševine. Nakon obnove, 29.decembra 1970. godine Centar je preimeno-
van u Zavod za fzikalnu medicinu i rehabilitaciju “Dr Miroslav Zotović“. Od
tada Zavod sa ponosom nosi ime cijenjenog vojnog hirurga, narodnog heroja
iz Drugog svjetskog rata i nacionalnog sekretara Međunarodnog društva za re-
habilitaciju onesposobljenih. Iako hirurg, dr Miroslav Zotović je dao ogroman
doprinos razvoju medicinske rehabilitacije na prostorima bivše Jugoslavije.
Zavod je 1991. godinu dočekao u nesaniranim objektima u kojima se ponovo
moralo raditi u vanrednim uslovima. U vrijeme proteklog rata, 1991-1995. Za-
vod je nastavio da obavlja gotovo sve svoje dotadašnje funkcije, usprkos zna čaj-
nom osipanju kadra, nedostatku savremenije opreme i otežanim uslovima rada.
U prvoj deceniji 21. vijeka Zavod dožiljava intenzivan razvoj - sanirani su sta -
ri objekti i izgrađeni novi, posebno na lokaciji Zavoda u Slatini. Nabavljena je
nova, savremena medicinska oprema za dijagnostiku i terapiju. U proteklih
de set godina u Zavod je primljeno preko 400 radnika – prvenstveno doktora,
me dicinskih radnika i saradnika svih profla, ali i nemedicinskog osoblja u
pratećim službama. Značajna sredstva su uložena u formalnu i kontinuiranu
edukaciju svih članova rehabilitacionog i hirurškog tima.
Višestruko su povećani broj i raznovrsnost medicinskih i drugih usluga iz dom-
ena medicinske rehabilitacije, ortopedske hirurgije, baromedicine, balneologije.
Multidisciplinarni timovi Zavoda kontinuirano razvijaju visokospecijalizovane
medicinske i rehabilitacijske programe za djecu i odrasle pacijente.

djelokrug rada zavoda za fzikalnu medicinu i
rehabilitaciju “dr miroslav zotović“

Tim za integralnu habilitaciju/rehabilitaciju na Dječijem odjeljenju se bavi kom-
pleksnim liječenjem djece sa oboljenima i oštećenjima nervnog i lokomotornog
sistema od rođenja do punoljetstva. Tim čine stručnjaci sa dodatnom edukaci-
jom iz oblasti razvojne rehabilitacije kao što su Bobath koncept, Vojta terapi-
ja, PNF, Halliwick-terapijsko plivanje, neuromuskularni tejping, Montessori i
Marte Meo terapija, alternativna komunikacija, senzomotorna integracija i dr.
Pored liječenja i rehabilitacije, djeci je objezbjeđeno osnovno, redovno i speci-
jalno školovanje, kao i pretprofesionalno usmjeravanje.
Kompleksno liječenje odraslih pacijenata obuhvata dijagnostiku, liječenje i re-
habilitaciju reumatoloških, neuroloških i angioloških pacijenata, rehabilitaciju

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

515

pacijenata sa ortopedskim i posttraumatskim stanjima i poslije amputacije ek-
stremiteta.
Proces rehabilitacije djece i odraslih je znatno olakšan činjenicom da se u Za-
vodu proizvode savremena ortopedska pomagala, a Šeno mider je jedan od
zaštitnih znakova proizvodnje ortopedskih pomagala u Zavodu. Upravo zbog
kvalitetnog multidiciplinarnog protetičkog tima, Zavod je referentna ustanova
za primarno protetičko zbrinjavanje nakon amputacija ekstremiteta.
U Zavodu se primjenjuje i liječenje hiperbaričnom oksigenoterapijom i provodi
savremeni tretman hronične rane.
Ambulante i kabineti za dijagnostiku i terapiju su savremeno opremljeni i
pružaju usluge pacijentima iz Republike Srpske i regiona. U Zavodu funkcionišu
biohemijski, hematološki i imunohemijski laboratorij, EMNG kabinet, UZ di-
jagnostika krvnih sudova, mekih tkiva i zglobova djece i odraslih; DEXA i RTG
kabinet, urodinamska dijagnostika djece i odraslih, izokinetičko testiranje i
trening; dijagnostička i terapijska artroskopija i dr.
Odjeljenje za ortopedsku hirurgiju je u Zavodu konstituisano 1955. godine. Od
2003. godine, doživljava veliki uspon nakon rekonstrukcije i kadrovskog pop-
unjavanja. Odjeljenje je lider u BiH u endoprotetici kuka i koljena, te artroskop-
skim rekonstrukcijama ligamenata koljena i ramena, sa značajnom regional-
nom pozicijom. Sve više ortopeda iz regije dolazi u Zavod na trening i obuku za
ovu vrstu hirurgije. Značajna je sprega sa programom rehabilitacije operisanih
pacijenata. U prošloj godini broj zahvata je prešao 1000, sa tendencijom rasta.
Odjeljenje u Slatini se bavi pacijentima sa reumatološkim, posttraumatskim i
postoperativnim stanjima. Posljednjih godina Odjeljenje je preraslo u savreme-
no izgrađenu i opremljenu jedinicu Zavoda u kojoj se uz medicinsku rehabili-
taciju razvijaju balneologija i welness programi.
Po svojim fzičko-hemijskim osobinama voda u Banji Slatini je dobro mineral-
izovana (2,4 gr/l), Ca, Mg, hidrokarbonatna, sulfatna, ugljenokisela (Ph vrijed-
nost 6,3) hiperterma, sa temperaturom od 400C-42,30C.
Prije pet godina izgrađena su blatna kupatila i usvojena italijanska tehnologija
pripreme, zrenja i prerade ljekovitog blata ( mineralni peloid) što Slatinski kom-
pleks čini jedinstvenim u regionu.
Napori na očuvanju tradicije i njegovanju Slatine kao bisera zdravstvenog turiz-
ma donijeli su Zavodu, odnosno Slatini 2007. god. Zlatnu turističku ružu BiH u
kategoriji “Priznanje za najuspješniji turistički projekat“.

organizacija zavoda i zaposleni u zavodu

Zavod je organizovan u deset medicinskih jedinica (odjeljenja, službe, centri),
uz pripadajuće odsjeke, kabinete, ambulante te u četiri administrativne službe.

516

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

Medicinske jedinice Zavoda su:
• Služba za prijem, dijagnostiku i terapiju;
• Odjeljenje za neurorehabilitaciju;
• Odjeljenje za habilitaciju i rehabilitaciju djece i omladine sa smetnjama loko-
motornih funkcija;
• Odjeljenje za liječenje i rehabilitaciju angioloških pacijenata, protetičku re-
habilitaciju i rehabilitaciju pacijenata sa komplikacijama posttraumatskih
stanja;

• Odjeljenje za liječenje i rehabilitaciju pacijenata sa reumatološkim oboljen-
jima, posttraumatskim i postoperativnim stanjima, uz primjenu balneofak-
tora;
• Odjeljenje za ortopedsku hirirgiju;
• Služba za proizvodnju, aplikaciju i nabavku ortopedskih pomagala;
• Služba za psihosocijalno-edukativnu rehabilitaciju odraslih;
• Centar za hiperbaričnu oksigenoterapiju i tretman hroničnih rana;
• Služba za medicinsko snabdijevanje i bolnička apoteka.

Ukupan broj bolesničkih kreveta u Zavodu je 565, a prosječna popunjenost ka-
paciteta Zavoda već godinama iznosi 98%. Pored hospitalizovanih pacijenata,
u ambulantama, kabinetima i terapijskim prostorima Zavoda se svakodnevno
liječi između pet i šest stotina ambulantnih pacijenata i pacijenata u dnevnoj
bolnici.
Danas Zavod ima 700 zaposlenih: 70 doktora, od toga: 34 fzijatara, šest or-
topeda, dva anesteziologa i internista-kardiolog; zatim supspecijalisti: fzijatar-
reumatolog, fzijatar-angiolog, fzijatar-neurolog, četiri fzijatra NRT Bobath
terapeuta (2 EBTA tutora), jedan fzijatar Vojta terapeut, ortoped-supspec.
baromedicine i pulmolog-supspec.baromedicine, a uskoro Zavod dobija i dva
balneoklimatologa. Tri magistra farmacije daju kvalitet više timskom radu u
Zavodu. Po potrebi se u timove Zavoda uključuju i vanjski konsultanti.
Zavod ima četiri doktora nauka (tri univerzitetska profesora) i sedam magistara
medicinskih nauka. Dva doktora su magistri menadžmenta i kvaliteta u zdravs-
tvu.
Na specijalizaciji iz fzikalne medicine i rehabilitacije, ortopedije, interne medi-
cine, kliničke farmakologije se nalaze 23 doktora i farmaceuta. Od ukupnog
broja fzijatara u Republici Srpskoj, trećina radi u Zavodu, a od ukupnog broja
specijalizanata fzikalne medicine i rehabilitacije, polovina specijalizira za Za-
vod.
Broj od 146 medicinskih sestara (26 visokih i viših, 120 srednjih) u Zavodu
omogućava kvalitetnu zdravstvenu njegu u hirurgiji i rehabilitaciji te sestrin-
sku edukaciju pacijenata i njihovih porodica. Medicinske sestre se kontinuirano
edukuju i integralan su član multidiciplinarnih, specijalizovaih hirurških i re-

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

517

habilitacionih timova (tim za hroničnu ranu, protetički tim, tim za edukaciju
pacijenata sa dijabetesom, tim za osteoporozu, dijagnostički timovi za EMNG,
DEXA, artroskopiju i dr.
Fizioterapiju u Zavodu provodi 148 fzioterapeuta (100 visokih i viših, 48 sred-
njih) od kojih su devet IBITA Bobath terapeuti, 16 NRT Bobath terapeuti, 41
terapeut u svom radu primjenjuje PNF tehniku, 20 terapeuta ima Terband
certifkate, 27 KTH i TNM certifkate, a manji broj terapeuta vlada i tehnika-
ma Mulligan, Fascia, McKenzie i Vojta. Halliwick terapijsko plivanje se u re-
habilitaciji djece primjenjuje unazad tri godine. Fizioterapeuti su dio tima za
izokinetičko testiranje i trening. Pored standarnih procedura fzikalne terapije
u Zavodu se primjenjuju i KDFT, karbotretman, kineziterapija na vibracionoj
platformi i termomineralna voda i peloid Banje Slatine.
Trenutno pripravnički staž u Zavodu provodi 35 fzioterapeuta po novom pro-
gramu u trajanju od 12 mjeseci. Zavod je takođe nastavna baza za provođenje
praktične nastave za Srednju medicinsku školu (fzioterapetski tehničari) tokom
cijele školske godine.
Radna terapija, koja uključuje i okupacionu terapiju, u Zavodu ima mjesto koje
zaslužuje u rehabilitaciji što ilustruje broj od 42 radna terapeuta. Radni terapeuti
su takođe edukovani u NDT i IBITA Bobath konceptu, PNF-u, KDFT-i i Tera-
band tehnikama. Osam radnih terapeuta su treneri za personalne asistente.
Zavod je takođe jedinstven po broju zdravstvenih saradnika – u multidiscipli-
narnim timovima radi 10 psihologa, 5 socijalnih radnika, 5 logopeda, te defek-
tolog, somatoped i vaspitač. Među njima su dva magistra, pet mastera i jedan
doktorant, jedan specijalizant klničke psihologije i jedan doktorant. Jedan
psiholog je terapeut senzorne integracije (SI), Marte Meo i Montessori terapeut.
U radionici za izradu ortopedskih pomagala u kojoj se proizvode proteze, spi-
nalne i druge ortoze, te radi adapatacija invalidskih kolica, radi osam proteičara
i ortotičara.
Klinički rad u Zavodu se u potpunosti uklapa u savremeni koncept zdravstva,
a to je visoka tehnologija i najveći nivo saradnje sa pacijentom (high tech - high
touch). Dosadašnji rad i pristup liječenju i rehabilitaciji sigurno ne bi bio moguć
bez podrške i dobre saradnje sa Ministarstvom zdravlja i socijalne zaštite RS,
Fondom zdravstvenog osiguranja RS te brojnim drugim vladinim i nevladinim
partnerima.
Menadžment Zavoda i svi zaposleni su posvećeni unapređenju kvaliteta usluga
u Zavodu, uz stav da je kvalitet svakodnevna obaveza i stremljenje a ne nešto
što se dešava povremeno i odvojeno od svakodnevnog kliničkog rada. Kvalitet
u zdravstvu upravo i nastaje u direktnom radu sa pacijentom i porodicom i
stoga je prvenstvena obaveza menadžmenta Zavoda da bude u funkciji podrške
kliničkim timovima.

518

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

osnovni principi u radu

Pored znanja, stručnosti i profesionalnosti u oblastima djelatnosti Zavoda, oso-
blje Zavoda je tradicionalno poznato po posvećenosti i dobroj komunikaciji sa
pacijentima i njihovim porodicama te po međusobnom poštovanju i njegovanju
kolegijalnih odnosa.
U Zavodu je odavno prihvaćen stav da se osobe s invaliditetom ne gledaju kroz
nedostatke ili kroz ono što ne mogu uraditi, nego kroz sposobnosti koje pos-
jeduju i podržavanje istih u cilju poboljšanja funkcije. Fokus rehabilitacije i jeste
na poboljšanju funkcije, na omogućavanju aktivnosti i učešća u društvu i ove
principe su prigrlili timovi u Zavodu. Princip milosrđa je odavno zamijenjen
principom stvaranja i promovisanja jednakih mogućnosti i prilika za sve ljude.
Sa brojnim vladinim i nevladinim partnerima timovi Zavoda rade na uklan-
janju arhitektonskih barijera, na stvaranju boljih uslova za obrazovanje i na po-
dizanju svijesti o značaju integracije svakog pojedinca u zajednicu, bez obzira
na stepen sposobnosti koji posjeduje.

U izradi teksta korišteni:
S. Jandrić: Zavod za fzikalnu medicinu i rehabilitaciju “Dr Miroslav Zotović“
Banjaluka; odrednica za Maticu Srpsku, 2012,
M. Marković, Zavod za rehabilitaciju “Dr Miroslav Zotović“ Banjaluka 1952-
1972, Banjaluka 1972, 6-64:

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

519

indeX

a

Abramović Dušan 273
Adilović Adis 164, 188
Aksentić Aleksandar 404
Aksentić Vera 243, 250, 253, 472
Andjić Mojsije 275
Angelovska Biljana 150, 165, 169, 335
Antić Branislav 359
Aščerić Lejla 154
Avdić Dijana 58

B

Babić Branka 333
Babić-Naglić Đurđica 95
Babović Rade 329
Bajić Nikola 19, 31, 32, 34, 415
Bakran Žarko 487
Balaban Simona 19
Banjanin Žani 71
Baraković Fahir 209
Bardot André 456
Baroš Bojana 19, 31, 32, 34, 495
Bašić Hava 79, 255, 467
Bećarević Munevera 69
Bećirović Sevda 164, 188
Bekanović Dragica 465
Bensoussan Laurent 456
Bijeljac Siniša 403, 404, 409
Bjelogrlić Zoran 152
Blagojević Tatjana 36, 38
Blazeska Maja 165, 169
Bobić Branislav 389
Bogdanić Jelena 79
Bojić Nikola 399
Boškić Tatjana 509
Bošković K 225, 226
Boskovic Mirjana 171
Bošković Mirjana 166

520

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

Brbović Emina 481
Bućma Tatjana 75, 253, 324, 509
Budiša Miroslav 27
Budišin Vesna 502
Bukvić Dušana 277
Bulić Dajana 175
Burger Helena 15, 24
Buzadžija Vojo 313, 315, 337, 349, 351

c

Chenet A 369
Crnković Tamara 163, 175

č

Čađo Miroslav 21
Čelik Damir 245, 309, 441, 463, 481
Čičkušić Amela 77, 311

ć

Ćebić Sead 69
Ćejić Đorđe 445, 489

d

Damnjanović Žaklina 211
Dejanović Mirjana 319, 507
Delalić Azra 154
Delarque Alain 456
Demeši-Drljan Čila 178
Devečerski Gordana 195
Dimitrijević L 397
Dolenc Veličković Tatjana 26
Domuzin Marinko 247
Dragić Dobrinka 157, 159, 161, 167, 180, 183
Dragičević-Cvjetković Dragana 72, 73, 403, 404, 409
Dragin Aleksandra 363
Družić Tanja 81
Durutović Mozetić Mirjana 177

đ

Đapić Tomislav 163
Đorđić Dragan 182

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

521

Đurašinović Brankica 113, 281, 499
Đurđević Slaviša 111, 497
Đurić Dijana 337, 443

e

Erceg-Rukavina Tatjana 285

f

Femić Miodrag 182
Filipović Karmela 116

g

Gajić Aleksandar 445, 489
Gajić Dijana 75
Gajić-Jovanović Snežana 166, 171
Galetić Goran 178
Gavrić Nikola 465
Gavrilović Borka 36, 38
Glišić Branislava 89, 94
Grubiša Vujasinović Sandra 75, 243, 250, 253
Grubor Predrag 247
Grujičić Božidar 36, 38
Grujić Tanja 319
Guzijan Miloš 209

H

Hadžiavdić Aleksandra 465, 498
Halilbegović Emir 77, 154
Haneš Olja 81
Hotić Hadžiefendić Asja 107, 419
Hrković Marija 485

i

Ibrulj-Mahmutagić Amra 245
Ilić Olivera 109, 275, 485
Ilić Stojanović Olivera 109
Imamović Šejla 501
Iriškić Amela 337
Ivetić Vesna 507

522

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

j

Jaganjac Damir 501
Jakovljević Aleksandar 247
Jandrić Slavica 4, 7, 21, 49, 55, 72, 209, 225, 226, 250, 313, 349, 438, 459, 483
Janković Dragana 286
Jeličić Jelena 470
Jeremić Aleksandra 363
Jeršek Marija 487
Jevtić Milorad 277
Jevtić Nada 273
Jovanović Biljana 324, 339, 509
Jovičić Nevenka 21
Jovičić Željko 72
Jović Stevan 302
Jurišić Sanja 163

K

Kadić Aldijana 309, 441, 463
Kajganić Milka 36, 38
Kapidžić-Bašić Nedima 97, 107, 419
Kapidžić-Duraković Suada 77, 202, 311
Kapo Elvedin 501
Keković Vera 152, 173, 176, 180
Kern Ivana 487
Kikanović Šahza 107, 419
Kisin-Jovanović Sara 324, 509
Knežević Aleksandar 178
Knežević Vladimir 495
Kocić Mirjana 397
Konjić Asmir 107
Konstantinović Ljubica 363, 414
Kopanja Marica 31, 415, 443, 493
Kostić Rade 211
Kostić Snezana 485
Kovačić Denis 502
Kovač Ida 305
Krčum Biljana 250
Krčum Sonja 283
Kreso Nedžla 215
Krstovic A 397
Kudumović Zijada 336

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

523

Kuruzović Ljiljana 113, 283
Kutlešić-Stević Snežana 152, 217, 445, 489

L

Latinčić Maja 399
Latinović Milan 461
Lazović Milica 109, 150, 200, 275, 335, 485
Le Fort Marc 323 369, 378
Lolić Sanja 34, 443, 493, 495
Lotito Guillaume 456
Lukić Vladimir 507
Lutovac Vaso 79, 467

m

Majstorović Biljana 17, 19, 31, 32, 34, 403, 415, 493
Manojlović Slavko 73, 404
Maran Milorad 247
Marić Dragana 177
Marić Željko 17
Marjanović Branislava 157, 159, 167, 176, 180
Markez Stanislava 333
Marković Siniša 279
Mathé JF 369
Meholjić Ajša 134, 155
Miladinović Ksenija 245
Miličević Saša 329
Milić-Krčum Biljana 113, 283, 499
Miljanović-Damjanović Vesna 65
Milovanović Nenad 363
Milutinovic Matić Snezana 185
Mioković Milan 151
Mirković Gabriela 157, 159, 161, 167, 176, 183
Mitić Dragana 417
Mitrić Jelena 399
Mitrović Dragan 443, 495
Mitrović Dragica 414
Mitrović Sindi 363
Mlađen Siniša 115, 187, 469
Mrđa Snježana 17
Mufić Mirsad 151, 213, 453
Musaraj Adanela 381

524

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

n

Nalesnik Milada 75
Nešić Ljiljana 152
Nikčević Ljubica 485
Nikolić Karadžov Aleksandra 329
Nikolić-Pucar Jelena 283
Nožica Radulović Tatjana 67, 72, 73, 401, 403, 412
Nuić Skenderija Jadranka 399
Nuždić Nataša 67, 283, 401, 412

o

Osmanović N. 336
Ostojić Sanja 166, 171
Ostojić Svetlana 321

P

Palija Stanislav 409
Panajotović Ljubomir 40, 406, 421
Panajotović Marko 40, 406, 421
Panajotović Rade 40, 406, 421
Papić Đurđica 27
Papić Iva 173
Pašić Merima 215
Pavlović Miroslav 497
Pećanac Žana 71
Pecar Džemal 69
Pecar Muris 69
Pejić Alida 412
Perrouin-Verbe B 369
Petronić-Marković Ivana 128
Petronijević Milan 233
Petrović Dragana 504, 506
Petrović Ljiljana 32
Piščević Vladimir 329
Pjanić Samra 161, 183
Polovina Andrea 149, 163
Polovina Prološčić Tajana 149, 163
Polovina Svetislav 149, 175
Popeskov Svjetlana 281, 499
Popova Ramova Elizabeta 150, 165, 169, 335
Popović Dragana 81

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

525

Popović Gordana 275
Popović Ljiljana 347, 410
Popović Tamara 249, 281, 499
Popović Željka 255
Praštalo Milorad 27
Protić Jelena 331, 470
Prpić Biljana 483
Prtina Alma 351
Prtina Draško 4, 313, 315, 345, 347, 351, 483
Pupić Nina 331

r

Radukić Slobodanka 470
Radulović Dubravka 166, 171
Rakić Ljiljana 317, 339, 341
Ramljak Stipan 502
Rašeta Nela 243, 253
Rome Saulnier J 369
Rondović Dragica 211

s

Sajković Dubravka 65
Sarić Sabina 151, 213
Savić Goran 317, 337, 339, 341, 343
Savičić Dragica 281, 499
Savić Kosta 123, 178
Savić Ostoja 286
Simanić Igor 38
Sivić Suad 69
Sjepanović Milojka 79
Sladojević Igor 75
Smailbegović Vildana 115, 187, 469
Smajić Šefka 481
Spalevic M 397
Spasojević Goran 4, 431
Sremčević Nikola 273
Stanković A 397
Stankovic I 397
Stanković Jelena 67, 401, 412, 415
Stanojević Zorica 319
Stefan A 369

526

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

Stefanović Papić Đurđica 157
Stefanovski Gordana 4, 71, 249, 263, 285
Stefanovski Mihajlo 263, 285
Stevanović-Papić Đurđica 21, 152, 159, 161, 167, 173, 176, 180, 183, 461
Stevanović Srbislav 321
Stević Guzijan Biljana 209
Stjepanović Nataša 317, 339, 341
Stoilova Snezana 335
Stojanović Predrag 27
Stojanov Stojan 497
Stojčević Polovina Milena 149
Stojković Negosava 273
Stojković-Topić Ljiljana 4, 315, 324, 331, 333, 343, 349
Svorcan-Zvekić Jelena 116

š

Šačić Džana 215
Šačić Enes 215
Šakota-Marić Slavica 327
Šarić Bojan 286
Šatara Jelena 317, 343
Šimović Goran 65
Šipka Suzana 493
Šolaja-Koščica Vladimira 157, 159, 161, 167, 176, 180
Štrkić Danijela 243, 250, 253
Šukalo Rajka 315, 317, 345, 349, 470
Švirtlih Laslo 295
Švraka Emira 115, 187, 469

t

Tadić Daliborka 347
Talić Goran 27, 72, 73, 183, 403
Talić Teodora 313, 315, 341, 345, 349, 351
Tanović Edina 441
Tatić Ljiljana 404, 409
Tešanović Jelena 83
Tišma Aleksandar 279
Tišma Ratomir 279
Tomašević-Todorović S 225, 226
Tomić Nataša 4, 17, 21, 459, 461, 472
Topić-Arambašić Lena 331

4. Kongres fzijatara Bosne i Hercegovine sa međunarodnim učešćem

527

Torlaković Aldvin 151
Trebovac-Šormaz Slobodanka 472
Trninić Bojan 281, 286
Tršinski Dubravko 487
Tunjić Azra 107, 419

u

Utješanović Milana 470

v

Vajić Nataša 465, 498
Varjačić Martina 487
Vasić Biljana 116
Vavra-Hadžiahmetović Narcisa 245, 309, 327, 453, 463, 481
Vidačak Ana 65
Vidaković Maksimović Biljana 36
Viton Jean-Michel 456
Vrabac Dževad 309, 441
Vujaković Slavko 67, 412

z

Zonić-Imamović Maida 77, 311
Zrnić Svjetlana 324, 509
Zubović Arifa 164, 188
Zvekić-Svorcan J 225, 226

ž

Živanić Dobrinka 17, 19, 31, 32, 34, 415, 443, 493, 495
Živanović Predrag 178

ISBN broj 978-99955-744-0-6

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->