P. 1
Vodoprivreda i Hidrotehnicki Sistemi

Vodoprivreda i Hidrotehnicki Sistemi

|Views: 422|Likes:
Published by Sandra Stajner
sektorska studija
sektorska studija

More info:

Published by: Sandra Stajner on Mar 29, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/09/2014

pdf

text

original

GTZ - NJEMAČKA ORGANIZACIJA ZA TEHNIČKU SARADNJU VLADA REPUBLIKE CRNE GORE UNIVERZITET CRNE GORE

PROJEKAT SS-AE
SEKTORSKE STUDIJE – ANALIZE I EKSPERTIZE (SS-AE) ZA POTREBE PROSTORNOG PLANA REPUBLIKE CRNE GORE (PPR)

SEKTORSKA STUDIJA (SS-AE) 4.4

VODOPRIVREDA I HIDROTEHNIČKI SISTEMI

_________________________________________________________________________ Podgorica, april 2005.godine

NARUČILAC:

Vlada Republike Crne Gore Ministarstvo zaštite životne sredine i uređenja prostora, GTZ – Njemačka organizacija za tehničku saradnju Univerzitet Crne Gore i Republički zavod za urbanizam i projektovanje Projekat 5031-Eg/Fu Konsultantske usluge Sektorske studije - analiza i ekspertiza (SS-AE) za potrebe izrade Prostornog plana Republike (PPR) Sektorska studija (SS-AE) HIDROTEHNIČKI SISTEMI 4.4 – VODOPRIVREDA I

INVESTITOR: KONSULTANTSKE ORGANIZACIJE: BROJ UGOVORA: VRSTA PROJEKTA: PROJEKAT:

PODPROJEKAT:

KLJUČNI EKSPERT STUDIJE Prof. dr Aleksandar Ćorović GLAVNI EKSPERT PROJEKTA Prof. Božidar S. Pavićević RUKOVODILAC PROJEKTA, Prof. dr Radenko Pejović REPUBLIČKI ZAVOD ZA URBANIZAM I PROJEKTOVANJE DIREKTOR, Svetlana Jovanović UNIVERZITET CRNE GORE REKTOR, Prof. dr Ljubiša Stanković

SPISAK UČESNIKA U IZRADI STUDIJE (SS-AE) 4.4

RUKOVODILAC IZRADE STUDIJE Prof. dr Aleksandar ]orovi}

KLJU^NI EKSPERT Prof. dr Aleksandar Ćorović

RADNI TIM Prof. dr Aleksandar Ćorović Prof. dr Ratomir Živaljević Doc. dr Goran Sekulić

SARADNICI Ivana Ćipranić, dipl.ing.građ.

RUKOVODILAC PROJEKTA Prof. dr Radenko Pejović

.3.1. Vode obalnog mora…………………………………………………………………86 3. IZVORI ZAGAĐIVANJA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA……………….1. KORIŠĆENJE POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA…………………………. Plovidba na rječnim tokovima i jezerima………………………………………43 1. Ribogojstvo……………………………………………………………………….44 1.2 1. sport i sportski ribolov…………….78 2.2.2. rekreaciju.5.37 1. ZAŠTITA OD VODA……………………………………………………….4.1. Pomorska plovidba (luke i marine)………………………………………………46 1.2.SADRŽAJ SEKTORSKE STUDIJE (SS-AE) 4. ODVODNJAVANJE ZEMLJIŠTA…………………………………………………….2 1.2.. Korišćenje vodnih snaga………………………………………………………….1. KORIŠĆENJE VODA……………………………………………………….2..1.58 2.. Ribarstvo i razvoj marikultura…………………………………………………..1. Korišćenje voda za turizam.2.3. STANJE KVALITETA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA…………………….1..3...1..55 1.6.1.. Podzemne vode……………………………………………………………………. ZAŠTITA VODA…………………………………………………………….1.41 1. ODBRANA OD POPLAVA (REGULACIJE VODNIH TOKOVA)…………………75 2.80 3. Navodnjavanje zemljišta ……………………………………………………….3.3.84 3.4. KORIŠĆENJE MORA………………………………………………………………46 1.2. KATEGORIZACIJA POVRŠINSKIH VODA NA KOPNU I VODA OBALNOG MORA……………………………………………………………………….3.85 3.75 2.1.85 3..87 . Površinske vode ……………………………………………………………………85 3.84 3.2. Snabdijevanje vodom stanovništva i industrije…………………………………2 1.3. Morske plaže……………………………………………………………………….2.11 1.1. UREĐENJE BUJICA I ZAŠTITA OD EROZIJE…………………………………….3. UVOD……………………………………………………………………………1 1.

.4... USTAVNE NADLEŽNOSTI REPUBLIKE CRNE GORE I DRŽAVNE ZAJEDNICE SRBIJA I CRNA GORA U OBLASTI MEĐUNARODNIH ODNOSA……………………………………..........89 3.89 3.......5.1..89 3.5..... Principi integralne zaštite površinskih i podzemnih voda……………………….6.........101 GRAFIČKI PRILOZI……………………….....5............1........106 ........…………………………………... Industrije……………………………………………………………………………89 3............. VAŽNE MULTILATERALNE KONVENCIJE I BILATERALNI SPORAZUMI………………………………………………...... PLANIRANI RAZVOJ U OBLASTI ZAŠTITA VODA……………………………….....3......93 3.........3.87 3... MEĐUNARODNI I MEĐUREPUBLIČKI VODOPRIVREDNI ASPEKTI……………………………………………....................4.................5.........6...... CILJEVI I SMJERNICE RAZVOJA VODOPRIVREDE U CRNOJ GORI………………………………………....................2.…………………………………............7... Naselja………………………………………………………………………………87 3........5.... ZAŠTITA IZVORIŠTA VODA ZA PIĆE OD ZAGAĐIVANJA……………………............97 5.................... TRETMANA I DISPOZICIJE OTPADNIH I ATMOSFERSKIH VODA ………………………….......5.... Kontrola emisija: kriterijumi kvaliteta efluenta.5.5....2.... Mjere zaštite od industrijskih otpadnih voda............. Tehnološke mjere zaštite u skladu sa utvrđenim kriterijumima... Kontrola imisije: ciljevi i norme kvaliteta ..94 4.....1...4......93 3.90 3......90 3....……..........…96 4..5.... Kanalisanje atmosferskih voda sa urbanih prostora...... SADAŠNJE STANJE ODVOĐENJA........ Kanalisanje otpadnih voda naselja.2.96 4.99 TABELARNI PRILOZI………………………...........92 3.......4...........

odnosno orjentaciono do 2020. da bi se omogućilo korišćenje vodnih resursa koji na njima nastaju. 1 . godine.ekološke države. kao i jedan od zaloga ostvarivanja njenog ustavnog opredeljenja . kao i nekih drugih planskih dokumenata. Međunarodni aspekti od značaja za Republiku Crnu Goru prezentirani su u posebnom poglavlju sumarno za sve vodoprivredne oblasti. zaštita voda i zaštita od voda) nađu svoje skladno mjesto u budućem ustrojstvu Crne Gore i budu pokretač njenog razvoja. osigurati zaštita i unapređenje kvaliteta voda do nivoa nesmetanog korišćenja voda za predviđene namjene. sve radi toga da bi se obezbijedilo da sve vodoprivredne oblasti (korišćenje voda. zaštita i unapređenje životne sredine uopšte i poboljšanje kvaliteta življenja ljudi. materija u ovoj studiji je izložena sledeći tu strukturu uz dalje diferenciranje pojedinih vodoprivrednih grana. koja je u sažetom obliku objedinila osnovne postavke Vodoprivredne osnove i drugih aktuelnih relevantnih dokumenata iz predmetne oblasti. predviđena Vodoprivrednom osnovom Republike Crne Gore. Polazeći od strukture vodoprivrednog kompleksa. a takođe i pojedine prostore zaštititi od mogućeg zagađivanja.UVOD Prilikom donošenja novog Prostornog plana neophodno je u njega inkorporirati rješenja. kao i za podmirenje potreba ostalih korisnika voda. erozija i bujica. zaštite od voda i zaštitu voda. za vodosnabdijevanje stanovništva. Osnovno polazište pri tome je da se adekvatnim mjerama mora obezbijediti integralno kompleksno i jedinstveno korišćenje vodnih resursa na teritoriji Republike Crne Gore. kao i drugih vidova štetnog dejstva voda. usvojenih na nivou Republike i opština u periodu od usvajanja Vodoprivredne osnove Republike Crne Gore do danas. koji obuhvata sfere korišćenja voda. Za svaku od oblasti i grana dati su prikaz i ocjena sadašnjeg stanja i sagledane projekcije budućeg razvoja u periodu od narednih 15 do 20 godina. U cilju ostvarivanja datih polazišta neophodno je određene prostore obezbijediti od moguće degradacije. a koji su neophodni da bi se na njima u budućnosti mogli formirati objekti neophodni za rješavanje vodoprivrednih problema. U tom smislu je i urađena ova studija. očuvanje i unapređenje zaštite od poplava.

Prema raspoloživim podacima od ukupnog stanovništva Crne Gore oko 82% ima organizovano snabdijevanje vodom preko javnih gradskih i seoskih vodovoda. PUMP.8 m3/s.7 m3/s. individualno vodosnabdijevanje). odnosno prosječno 52% od zahvaćenih voda.726 4.1. činjenica je da se blizu 40% stanovništva u ovim naseljima snabdijeva vodom individualno.ukupno 214 naselja. 1261 4257 3. suočeni su sa velikim problemima obzebeđenja redovnog snabdijevanja vodom stanovništva. Relativno veliki broj – oko 44% seoskog stanovništva nema kvalitetno rješeno snabdijevanje vodom.1. zavisno od vodovoda.1.5 m3/s vode. još 174 prigradskih i seoskih naselja .1.BROJ OPSTINE PROIZVEDENA VODA GRADSKI VODOVOD UKUPNO m3/god 1.2 m3/s (oko 60%). Procentualni udio nerealizovane količine u količinama zahvaćene vode.027 7.257 598 2. od čega gravitacijom 1.207 1. Tabela 2. Kod seoskih naselja u većim procentima zastupljena su sva tri načina vodosnabdijevanja (javni vodovodi. Pregled vrednosti proizvedene vode i gubitaka vode vodovodnih sistema u Crnoj Gori (projekcija vodosnabijevanja Crne Gore) R. odnosno 48% od zahvaćenih voda. iz različitih razloga. Gradskim vodovodnim sistemima obuhvaćeno je. pored 40 gradskih.569 l/s 40 245 146 150 148 135 19 70 240 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ANDRIJEVICA BAR BERANE BIJELO POLJE BUDVA DANILOVGRAD ŽABLJAK KOLAŠIN KOTOR DOPREMANA KOLIČINA OD IZVORIŠTA (m3/god) GRAV. Potrošačima je isporučivano prosječno 1. dok nerealizovane količine iznose 1. Neki od njih se mogu tretirati i kao opštinski vodovodni sistemi.730 4.469 4600 4730 1368 3.262 6. godine na svim izvorištima zahvaćeno i upućeno ka potrošačima oko 3. nalazi se u širokom rasponu od 36% do 80%. a potiskivanjem 2. s obzirom na to da obuhvataju gotovo sva naselja na području opštine. prigradska i seoska naselja sa njihovog područja.469 536 62 2. Zbirni podaci govore da je prosječno u toku 1996. KORIŠĆENJE VODA 1. dok se oko 18% stanovništva u seoskim naseljima snabdijeva putem sopstvenih vodovoda i individualno. činjene određene greške. više u seoskim nego u gradskim naseljima.261 7. sopstveni vodovodi. Snabdijevanje vodom gradova Vodovodni sistemi gradova uglavnom opslužuju i druga. kod određivanja kategorija korišćenih vodovoda.680 4.600 4. Iako se može reći da su prilikom popisa. KORIŠĆENJE POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA 1.312 788 3. SNABDIJEVANJE VODOM STANOVIŠTA I INDUSTRIJE POSTOJEĆE STANJE Iako je Crna Gora pripada područjima sa najvećom specifičnom količinom vode u svijetu mnogi njeni djelovi. KOLIČINE 77 69 50 56 36 79 46 57 80 2 . gradska.3 m3/s (odnosno oko 40%).307 NEREALIZOVANE KOLIČINE. % OD PROIZV.

630 11.522 5. 2. To se ogleda u načinu uzorkovanja. na dan. (prosječno oko 615 l/kor. a skoro duplo je veća od prosječne potroš nje u zapadnoj Evropi (150 l/s. Ponekad se u tim situacijama vrši i pojačana dezinfekcija zahvaćene vode..564 2.423 2.nalaze u vrlo širokom rasponu od oko 250 l/kor.286 33 3. ni u jednom od gradskih vodovoda.d).258 2. Oraškoj jami (Danilovgrad) i još nekim manjim izvorištima. obimu urađenih analiza i njihovoj učestalosti.d). Korisnici vodovoda prema tipu izvorišta Redni broj 1. na nivou godišnjeg prosjeka: − prema zahvaćenoj količini. Prema tipu najviše je zahvaćenih vrela u razbijenoj karstnoj izdani. na dan..489 11.050 160 138 109. Tabela 3. na dan.).. različitog tipa.) Izvorišta vode za gradove Za potrebe gradskih vodovodnih sistema voda se obezbjeđuje sa preko 70 izvorišta.207 33 26. Zamućenja jačih intenziteta i dužeg trajanja javljaju se na vrelu Bistrice (Bijelo Polje).623 11.574 3. Na osnovu potrošnje vode i broja stalnih korisnika vodovoda mogu se odrediti dvije karakteristične vrijednosti specifične potrošnje. 3 . Zahvaćene vode mnogih karstnih izdani periodično se zamućuju.066 9.183 572 2. Kvalitet vode izvorišta Kontrola kvaliteta voda na izvorištima ne obavlja se u potpunosti u skladu sa odredbama pravilnika o higijenskoj ispravnosti vode za piće (Sl.522 3. Breznice (Pljevlja). dok se u samo u dva vodovoda koristi voda iz površinskih akumulacija. 3.403 20 357 28 25 13 142 2 830 18 113 80 174 367 97 5 4 630 876 780 420 2. na dan. do preko 2000 l/kor.113 2.461 200 160 138 41. zatim zahvata u zbijenoj izdani. na dan. Vodovodi taj problem rješavaju isključivanjem izvorišta iz pogona ili miješanjem u mreži te vode sa vodom drugog izvorišta.493 66 26. dok se ostali nalaze u naseljima u kojima se voda obezbjeđuje sa više izvorišta. TIP IZVORIŠTA Razbijena karstna izdan Zbijena izdan Površinske vode KORISNICI VODOVODA (broj) (%) 378 000 77 72 000 15 39 000 8 Oko 44% stanovništva nalazi se u naseljima koja koriste vodu samo jednog tipa izvorišta (vode razbijene karstne ili zbijene izdani).850 67. list SRJ 42/98).10 11 12 MOJKOVAC NIKŠIĆ PLAV GUSINJE 13 PLUŽINE 14 PLJEVLJA GRADAC 15 PODGORICA TUZI 16 ROŽAJE 17 TIVAT 18 ULCINJ 19 HERCEG NOVI 20 CETINJE RIJEKA CRNOJEVIĆA 21 ŠAVNIK UKUPNO m3/god.258 876 780 420 4. na dan.od oko 150 l/kor. do oko 630 l/kor.780 40 38 44 74 40 54 40 35 60 79 50 62 65 52 54 40 52 Trenutna potrošnja vode u domaćinstvima u cijeloj Crnoj Gori je veoma velika i može se uporediti sa najvećim potrošačima vode u svijetu (SAD prosječno 270 l/s. (srednja vrijednost oko 295 l/kor. − prema isporučenoj (fakturisanoj) količini .183 572 3..564 2.

7 32.Tretman vode u gradskim sistemima Dezinfekcija vode se obavlja na skoro svim izvorištima gradskih vodovoda.4 16.9 21. tako da u 2000. Gasni hlorinatori se koriste na 39 izvorišta a hipohlorinatori na 13 izvorišta.7 16. tolerišu se često i veće koncentracije od dopuštenih.7 0. U nedostatku kvalitetne vode.6 3. PE) i pocinčanih čeličnih cijevi ima približno podjednako.2 12. Cijevi od plastičnih materijala (PVC. rešava se na sličan način kao i kod voda sa povećanom mutnoćom. Pojedina izvorišta isključuju se iz pogona kada sadržaj hlorida u vodi pređe dopuštene koncentracije. u 9 se voda do potrošača doprema isključivo gravitacijom. dok se na dva izvorišta koriste kombinovano.8 22. Procenti uzoraka koji ne zadovoljavaju bakteriološke i hemijske standarde. od kojih se 59 nalaze na izvorištima.0 13.5 2. kojih ima 38%.9 19.8 1997.0 32.4 16. Hlorisanje "kapanjem" se vrši na 4 izvorišta.6 31.2 20. Neodržavanje mreže i sistema za hlorisanje poslednjih godina negativno se odrazilo na kvalitet vode.7 13.0 3. u pojedinim periodima godine. u nekim gradovima u Crnoj Gori Procenti uzoraka koji ne gradovi Procenti uzoraka koji ne ispunjavaju zadovoljavaju hemijske standarde bakteriološke standarde 1997. Dovod i distribucija vode u gradskim sistemima Od ukupno 25 vodovodnih sistema.izvori Zmajevac.9 25 11.3 7.3 11.6 54. i 2000.5 2. 1997.6 20.0 23.7 25. Procenat neispravnih uzoraka vode razlikuje se u zavisnosti od regiona.god 28.6 1.6 25. u 6 isključivo pumpanjem. U distributivnim sistemima preovlađuju hidrostanice i hidroforska postrojenja koja su najvećim dijelom malih kapaciteta.7 Problem zaslanjivanja voda na izvorištima u priobalju mora. s tim da je kvalitet vode u priobalnim gradovima najloš iji (tabela ).7 14.0 7. Pumpne stanice Ukupno u svim vodovodnim sistemima instalirana je 121 pumpna stanica. Mandovac i Vrela). godini.3 1.6 29. dok su u 10 zastupljena oba načina dovoda vode.6 8. Tabela 4.6 2.7 16.god 6.7 14.2 60.6 33.6 15. godine. nešto više od 20%.9 3. 25% uzoraka vode nije bilo bakteriološ ki ispravno. a 62 na dovodnim cjevovodima ili u distributivnom sistemu.0 2000. Od cijevnih materijala najzastupljenije su azbestcementne cijevi. Ukupna instalisana snaga pumpnih agregata u svim pumpnim stanicama iznosi oko 16 MW.6 6. Znatno manje ima čeličnih i livenogvozdenih cijevi.9 50.god 47. ukupno 19%.2 2000.6 9. 4 . Posebna postrojenja za prečišćavanje postoje samo za vode zahvaćene iz površinskih akumulacija (vodovodi Herceg Novog i Pljevalja) i samo u jednom slučaju vode zahvaćene iz karstne izdani (vodovod Pljevalja .god Ulcinj Tivat Andrijevica Bar Plužine Kotor Mojkovac Kolašin Budva Berane Danilovgrad Podgorica 25 5.

Usled ekonomskih sankcija.10 m3/s). mjerenje. uključujući i termoenergetske objekte koji koriste vodu za hlađenje. Prosječno zahvaćena godišnja količina vode je bila oko 97 miliona m3 (oko 3. Osnovni problem kod svih seoskih vodovoda je način na koji se njima upravlja. a procjenjuje se da se od toga recirkuliše oko 2/3 voda. lokava. Oko 30% su rezervoari čija je zapremina manja od 100 m3. seoskim vodovodima snabdijeva se oko 60 500 korisnika. Mnogobrojna seoska naselja u karstnim područjima snabdijevaju se vodom prikupljanjem atmosferskih voda u bistjernama.Rezervoari Gradski vodovodni sistemi imaju ukupno 101 rezervoar. malih akumulacija. ili iz vještački uređenih izvorišta: iskopanih bunara. Ukupno. godine iznosi oko 55 miliona m3/god. vještačih lokava. prosječno oko 9. Nadzor i upravljanje u sistemima Nadzor. koristilo se prosječno godišnje između 60 i 142 miliona m3 vode. s ciljem da svaki stanovnik Republike treba u doglednoj budućnosti biti opskrbljen dovoljnim količinama kvalitetne pitke vode. bistjerni. Snabdijevanje vodom seoskih naselja − Seoska naselja se snabdijevaju vodom na više načina: organizovano. graničnim uslovima vodonosnih 5 .5 miliona m3/god. kontrola i upravljanje gradskim vodovodnim sistemima u Crnoj Gori daleko je ispod nivoa na kojem se danas nalaze savremeni vodovodi u svijetu. gotovo da nema sanitarne zaštite izvorišta. Osnovni zalihe vode za piće u republici nalaze se u podzemlju. U ostalom dijelu Republike seoska naselja se snabdijevaju putem prirodnih izvora.betonskih ili drvenih pojila koja se pune iz pomenutih izvorišta. Posebnu pažnju treba posvetiti ulaznim veličinama i provjeri svih dosadaš njih projekata u kojima se obraduje dalji razvoj. tako da već 1996. čija ukupna zapremina iznosi oko 75 400 m3. pri čemu se neka od tih naselja tretiraju kao prigradska naselja. od toga oko 51 miliona m3/god. koji posjeduju sopstvene vodovode kao i sisteme za recirkulaciju vode. sa prosječnom zapreminom jednog rezervoara oko 750 m3. − individualno. godine). − putem nezavisnih sistema javnog karaktera . Razvoj ove oblasti treba da pođe od potrebe osiguranja dovoljne količine kvalitetne vode za stanovniš tvo i industriju. prikjučenjem na gradske vodovodne sisteme. To prvenstveno podrazumijeva prijeko potrebno medusobno usklađivanje pojedinačnih postavki iz raspoloživih projekata s mjerodavnim dokumentima prostornog uređenja. Postoji vrlo slaba kontrola kvaliteta voda. Željezara-"Nikšić" i termoelektrana "Pljevlja"). Potrošnja vode za potrebe industrije iz javnih vodovoda u analiziranom periodu kretala se od 5-12 miliona m3/god. iz sopstvenih izvora. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Snabdijevanje stanovništva vodom za piće ima prioritet prilikom korišćenja vodnih resursa u budućnosti. itd. Ovi potrošači koriste oko 43 miliona m3/god. a održavanje ovih vodovoda nije adekvatno. Prosječno to je oko 4 rezervoara u jednom sistemu. Zaštita i korišćenje zaliha podzemnih voda mora se sprovoditi prema načinu njihovog akumulisanja i kvaliteta. vodotoka. u periodu njihovog najintezivnijeg razvoja i rada (od 1978-1993. Kroz kompletnu prostorno plansku dokumentaciji potrebno je obezbediti koncept “održivog” upravljanja vodovodnim sistemima. odnosno smanjenog obima prozivodnje mnogih industrijskih grana ukupna količina isporučene vode se znatno smanjuje.14 vodovoda. a ostatak se obezbjeđivao iz sopstvenih izvora. Snabdijevanje vodom industrije Za potrebe industrije i rudarstva. − putem sopstvenih vodovoda. sniježnica ili putem vještačkih objekata . Najveći industrijski potrošači vode u Republici su proizvođači obojenih metala i crna metalurgija ("KAP". bara i jezera.

Posebnim kriterijumima treba riješiti prioritete izgradnje. Master studije za vodosnabdijevanje i otpadne vode novijeg datuma nijesu prihvatile ove vrednosti kao polazne u svojim analizama već su usvajane vrijednosti prema preporukama EU. usvojenih normi potrošnje i procenta priključenosti odredila ukupne potrebe stanovništva za vodom za navedene periode. Dosadašnja planska dokumentacija je različito tretirala ovu problematiku. prilikom predloga budućih normi potrošnje vode vodilo se računa da su usklađene sa vrednostima koje je dala. Kriterijum racionalnog upravljanja postojećim vodovodnim sistemima mora u budućnosti podrazumijevati sledeće principe: rješenje distribucije u okviru minimuma dopuštenih gubitaka vode.dan (potrošnja u domaćinstvima + ostalo). Tako prema Vodoprivednoj osnovi norme potrošnje su propisane različito za Jadranski i Crnomorski slivu polazeći od pretpostavke da se u predjelima sa višom prosječnom temperaturom veća količina vode koristi za održavanje lične higijene. 6 . prihvatljiva potrošnja električne energije. kondicioniranje vazduha. uvođenje obračunavanja potrošnje na osnovu merenja.dan) i aktuelna projekcija demografskog razvoja koja se radi za potrebe ove studije. u vidu direktiva. s'tim da njihovo korišćenje podrazumjeva značajnije zahvate. zalivanje zelenih površina. EU. dobijene potrebe za vodom pokazuju se znatno manjim i u nekim naseljima sa tendencijom pada za duži period. Norme potrošnje Obzirom na proklamovanu politiku prihvatanja evropskih standarda i normi. kako radi uključivanja u vodovodne sisteme tako i radi sprovođenja potrebne zaštite. Realno je očekivati da se norma potrošnje vode u relativno bliskoj budućnosti smanji drastično ako se ispuni uslov da svi potrošači vode plaćaju realne troškove snabdijevanja. Prioriteti izgradnje novih djelova vodovodnih sistema određeni su s'ciljem što bržeg postizanja ravnomjernosti snabdijevanja vodom. i istaći specifičnosti svakog regiona i pojedinačnog vodovodnog sistema i to posebno u odnosu na aspekte: − akutna ili stalno prisutna nestašica vode i racionalno upravljanje postojećim sistemom. godine svo gradsko i prigradsko stanovništvo bude priključeno na javne vodovodne sisteme. Zadnjih nekoliko godina Evropa je bilansirala svoje potrebe u vodi na bazi realnih potreba za vodom (manje od 180 l/stan/dan. Pored toga količine predviđene u VOCG su uvećane za dodatnih 20 % u cilju rezervacije prostora za određene vodoprivredne oblasti i grane. reforme cijena i podizanje stope naplate s ciljem rješavanja finansijskih problema i slično. Potrebe za vodom Prema raspoloživoj planskoj dokumentaciji planirano je da do 2021. − ekonomičnost ulaganja u vodovodni sistem. Međutim te norme su jako velike u odnosu na evropske standarde tako da se mogu smatrati praktično neprimenljivim i neostvarljivim (520 odnosno 480 l/st. bez industrije). tako da se ukupna količina vode smanji skoro na jednu četvrtinu od vrednosti iz VOCG. koja je uglavnom i finansirala izradu ovih studija. kupanje.slojeva i pogodnostima koje pružaju u sistemu snabdijevanja.dan). Kako je već istaknuto usvojene norme potrošnje koje su su korišćene u VOCG su dosta veće od kasnije predloženih i može se reći trenutno akutelnijih za prognoze. redukovane vrijednosti normi potrošnje (180 l/st. VOCG je na osnovu prognoziranog broja stanovnika. na bazi recirkulacije i ponovne upotrebe vode u industriji i na bazi zaštite prirodnih voda. Na osnovu presjeka njihovih preporuka i korišćenih vrijednosti kao buduća vrijednost ne bi trebala da pređe 180 l/st. Posebno se naglašava potreba smanjenja veoma visokog procenta gubitaka kao ključnog faktora opstanka i daljeg rada postojećih sistema u Republici. i drugo. svodenje potroš nje vode na stvarne potrebe a prema preporukama Evropske Unije. − stepen razvijenosti područja. što će ih podstaći da racionalno i namjenski troše vodu. Raspoložive zalihe podzemnih voda mogu podmiriti sve tražene potrebe dugoročnog razvoja snabdijevanja vodom. Ako se usvoje predložene. − stepen higijensko-zdravstvene ugroženosti područja.

64 Demografske projekcije – predložene EU norme 2011.98 1.4 0.6 4.4 3.21 5.7 208. Treba naglasiti da je za primorski regionalni sistem neoohodno izvesti dopunska ispitivanja i analize mogućih rješenja konačnog izbora osnovnog izvorišta (u basenu Skadarskog jezera).0 7.8 5.09 0.7 1.0 4.93 15. potrebno je prvo provjeriti date demografske projekcije i sve faktore koji ih prate a zatim i mogućnost i brzinu ostvarivanja predloženih nižih normi potrošnje vode u svim crnogorskim opštinama. pretpostavka je da se postojeća izvorišta zadržavaju u sistemu.76 6.09 3.92 47.3 10.18 0.0 0.0 13. koja bi trebala da predloži konačni koncept rešenja snabdijevanja.88 1.5 0. 2021.Tabela 2.84 2.98 1.16 1.1 1. što njihova dinamika izrade omogućava.52 5.48 3.44 1.92 3.07 45.5 2.56 10.33 1. 1.30 2. 1. 7 .4 2021.8 3.2 8. Moguća alternative snabdijevanja vodom crnogorskih gradova Perspektive snabdijevanja vodom u budućem periodu za sve opštine daju se prije svega na osnovu potreba i raspoloživih izvorišta voda.8 2.08 17.3 9.13 0.48 4.47 1.33 1.6 10.) Opština VOCG 2011.80 2.88 1.6 1.4 0.1 5.6 21.2 4.1 2.66 0.25 1.31 1.28 4.28 35.48 132.04 4.68 8.20 Andrijevica Bar Berane Bijelo Polje Budva Danilovgrad Žabljak Kolašin Kotor Mojkovac Nikšić Plav Plužine Pljevlja Podgorica Rožaje Tivat Ulcinj Herceg Novi Cetinje Šavnik Crna Gora Čak ako se i oduzmu vrednosti od 20 %.4 15. Iz svega navedenog može se zaključiti da velike pokazane razlike u iskazanim budućim potrebama za vodoma za naselja u Crnoj Gori iziskuju jednu posebnu detaljnu analizu.16 2.6 0. Naravno. Prije svega. još uvjek je drastična razlika u planiranim količinama u odnosu podaci VOCG – predložene EU norme potrošnje sa aktuelnom demografskom projekcijom.72 5.09 0.07 2.24 8.5 2021.3 5.6 44.52 12. Pojedine opštine u perpsektivi postaju djelovi regionalnih sistema.36 6. akumulisanja i distribucije voda do krajnjih korisnika bi se uklopila u tehničko rješenje zahvata i tretmana vode.00 2.64 1.24 1.96 0.13 17.0 3.1 2. uz neophodnu popravku kvaliteta voda gdje god je to potrebno.84 7.14 0. Obrađivač studije predlaže da se sačeka njen završetak i da se tamo predložena i usvojena rješenja unesu u Prostorni Plan.39 0.1 56.2 3.5 18.9 6.2 13.0 14.49 0. Sva izvedena i dosada projektovana rješenja transporta.54 0.48 0.0 1.Potrebe za visokokvalitetnom vodom (106 m3/god.58 0.8 10. sa alternativama gdje je to bilo moguće. 0.42 1.0 7.7 7.4 9.76 0.2 0.0 4.5 17.3 VOCG – 20% 2011.09 0.4 6.09 0.68 2.76 2. koje su predviđene kao rezerva.2 13.68 45.14 0.56 166.Važno je istaći da se tokom izrade ove studije uporedo radi Master studija za snabdijevanje vodom primorskog regiona.60 0.08 9.9 7.45 3.52 0.56 3.6 165.6 11. 1.32 7.6 7.96 10. čije začetke imamo kao što je primorski regionalni sistem koji treba da obuhvati sve opštine u Primorskom regionu.20 13.53 5.08 4. 0.6 6.28 5.08 0.

RVS (Karuč. AK (Otilovići) PV (Breznica).RT (Bojana)) PV (Opačica i druga). Velje oko. AK (Zlorečica) vrelo). Sjenokosi). Žarića jama. RT – rečni tok. Posebna pažnja mora se posvetiti rezervoarima u regionalnim sistemima. AK (Žuti Krš) Kotor PV (Vrmac). polje).Tabela 1. koji moraju da obezbijede stabilan rad dugačkih. Stari Aerodrom. Crno jezero) PV (Bukovičko vrelo. Studenci). Alipašini izvori) Plužine PV (Sutulija) PV (Sutulija) Pljevlja PV (Breznica). Kajnak. Zagorič PV (Mareza. RVS (Karuč. Skadarsko jezero. 8 . karstna izdan. Dapsića vrelo. AK (Trebišnjica) Cetinje PV (Podgorska vrela) PV (Podgorska vrela) Šavnik PV (Šavnička glava) PV (Šavnička glava) Napomena: PV .regionalni vodovodni sistem Izvorišta voda i kvalitet vode za piće Za sva postojeća i potencijalna izvorišta vodosnabdijevanja. Sjenokosi). PV (Izvorište Ibra). definisati njegove fizičke karakteristike. AK (Ibar) Tivat PV (Grbaljsko polje). Mareza) Mareza). RVS (Karuč.podzemna voda. 2021. Zagorič. AK (Zlorečica) Bijelo Polje PV (Bistričko vrelo. sprečavanje ostalih zagađenja i drugo). vlasništvo nad zemljištem i kvalitet voda na području. utvrditi način korišćenja zemljišta na slivu. RVS (Karuč. RVS (Karuč. Slatinski izvori. Vrelo Štitarice) PV (Gojakovića izvori. Vrelo Štitarice) Nikšić PV (Vidrovanska vrela.akumulacija. vrela u zoni Bjelopoljske Bjelopoljske Bistrice) Bistrice) Budva PV (Reževića rijeka. Slatinski izvori. Zetska ravnica). (trenutno oko 25% ukupnog dotoka) i njegovu izgradnju tamo gdje ga uopšte nema. potrebno je sprovesti istražne radove i utvrditi veličinu sliva sa kojih se izvorišta prihranjuju. vrela u zoni PV (Bistričko vrelo. pogotovo u karstnoj sredini. AK (Otilovići) Podgorica PV (Mareza. Orahovsko PV (Brca. Distribucija vode i objekti na mreži Planirano povećanje kapaciteta objekata vodovodnih sistema mora biti praćeno sa razvojem distribucione mreže sistema. Zetska ravnica. Zetska ravnica) Zetska ravnica) Danilovgrad PV (Oraška jama. Tu se prije svega misli na povećanje nedovoljnog rezervoarskog prostora.RT (Bojana)) Berane PV (Merića izvori. Crno jezero) Kolašin PV (Mušovića vrelo). Zetska ravnica) Herceg Novi PV (Opačica i druga) PV (Grbaljsko polje). kao i posebnih mjera na zaštiti vodotoka (prečišćavanje otpadnih voda prije upuštanja u prijemnike. AK . u svakom od slivova. Prirodni kvalitet voda koje se planiraju za piće nemoguće je očuvati u željenim granicama bez preduzimanja opštih mjera zaštiti okoline. je sledeći neophodni korak. PV (Krkori) PV (Krkori) PV (Brca. Dapsića vrelo. Zetska ravnica) RVS (Karuč. Kajnak. PV (Vidrovanska vrela. Zetska ravnica) ravnica) Mojkovac PV (Gojakovića izvori. PV (Merića izvori. RVS (Karuč. RVS (Zetska ravnica) Žabljak PV (Bukovičko vrelo. RVS .Perspektive i orentacija snabdijevanja vodom opština u Crnoj Gori OPŠTINA Andrijevica Bar 2011. Dinoša) RVS (Zetska ravnica) Rožaj PV (Izvorište Ibra). Studenci) vrela. Velje oko. PV (Mušovića vrelo). Zetska PV (Vrmac). Stari Aerodrom. RVS (Karuč. Zetska ravnica) PV (Lisna Bori). Poklonička Poklonička vrela. Dinoša). karstna izdan. Alipašini izvori) PV (Bajrovića izvori. Skadarsko jezero. Orahovsko polje). RVS PV (Reževića rijeka. Žarića PV (Oraška jama. (Karuč. Zetska ravnica) Ulcinj PV (Lisna Bori). Izrada katastra postojećih i potencijalnih zagađivača voda i njihovo porijeklo. jama. RVS (Karuč. AK (Trebišnjica) Plav PV (Bajrovića izvori. Manastirsko Manastirsko vrelo). Sprovođenje ovih mjera obezbediće se kroz neophodnu zakonsku regulativu i organizaciju nadležnih institucija.

informacijskih sistema koji sadrže i obrađuju podatke o potrošačima (CIS). sistema za kontrolu uređaja u posebnim objektima (LPCS) i ostalih naprednih tehnologija značajno će se povećati mogućnost efikasnijeg upravljanja vodovodnim sistema. Pri eksploataciji ovih voda treba voditi računa da kvalitativne njihove karakteristike moraju biti u skladu sa Pravilnikom o kvalitetu prirodne mineralne vode ("Sl. Preduzimanje navedenih mjera je od posebnog značaja zbog osnovnog ustavnog opredjeljenja da Crna Gora predstavlja ekološku državu. a imajući u vidu velike mogućnosti plasmana neophodno je povećati proizvodnju ove mineralne vode. zbog ponovnog aktiviranja postojećih kapaciteta i nedostatka sredstava za primjenu novih tehnologija i sprovođenje mjera racionalizacije potrošnje vode. Potrebe za vodom odgovaraju projektovanim kapacitetima. Može se očekivati da u početnom periodu obnove industrijskih kapaciteta potrošnja vode raste po sličnoj ili višoj stopi od stope rasta industrijske proizvodnje. na period od 19 do 30 godina. uz punu primenu kompjuterizacije. Izgradnja rezervoara podrazumijeva prethodnu detaljnu analiza stanja vodovodnog sistema i njihovog mjesta u njima. Pored toga ministarstvo poljoprivrede je ponudilo koncesije. da će doći i do porasta broja individualnih vodovoda i unapređenja kvaliteta njihovog funkcionisanja. takođe. Snabdijevanje vodom seoskih naselja Obzirom na evidentne demografske i migracione tokove u Republici očekuje se smanjivanje prosječnog broja korisnika vodovoda u seoskim naseljima. Flaširanje vode za piće Do sada u Crnoj Gori izgrađena samo jedna fabrika za flaširanje vode i to u Bukovici kod Šavnika. to se tamo predloženi koncept i vrijednosti mogu sa punom sigurnošću prihvatiti i u ovom trenutku. doći će do povećanja broja seoskih vodovoda. Razvoj infrastrukture upravljanja i nadgledanja vodovodnih sistema. Djedovom izvoru kod Kolašina i na Milojevićkim vrelima u Nikšiću Trenutno se u Crnoj Gori flaširanje prirodnih mineralnih voda vrši samo u Bijelom Polju (mineralna voda "Rada") sa kapacitetom od oko 20 000 litara dnevno.pretežno linijskih vodovodnih sistema. Sa podizanjem nivoa ekonomskog razvoja može se očekivati zamjena tehnologija i primjena potrebnih mjera štednje vode. Pošto se od vremena izrade Vodoprivredne osnove nijesu desile praktično nikakve promene u oblasti razvoja industrije i sve tada aktuelne dileme i pretpostavke su aktuelne i danas. u skladu sa preporukom povećanja procenta korisnika koji se organizovano snabdijevaju vodom i standarda koji to prate. koji se odnose na flaširanje vode sa izvorišta "Ravnjak" u Bistrici kod Mojkovca i "Ropušica" kod Kolašina. geografskog informacionog sistema (GIS). za flaširanje pitke vode na Alipašinim izvorima kod Gusinja. list RCG" 45/93). koji bi u isto vrijeme odgovarale oporavku industrijske proizvodnje. neophodan je sledeći korak razvoja. uvođenje sistema sa recirkulacijom i druge administrativne mjere na dugi rok uticaće na smanjenje potrošnje vode u industriji. kao i građevinskih objekata. daljinske kontrole rada sistema i daljinskog prikupljanja podataka (SCADA). Sve ovo mora pratiti i odgovarajuća pravna regulativa. Realno je. Sa druge strane. informacionih sistema u laboratorijama (LIMS). što je jedan od bitnih činilaca od kojih zavisi postizanje željenog kvaliteta voda u vodotocima. Vlada je zaključila jos dva koncesiona ugovora. Razvojem sistema za korišćenje relacijske baze podataka (RDBMS). 9 . Prilikom rekonstrukcije kao i izgradnje novih pumpnih stanica mora se predvidjeti fazni razvoj vodovodnih sistema i povećati obezbijeđenost rada sistema rezervnim agregatima. Voda iz te fabrike našla je svoje tržište u Srbiji. Uvođenje standarda emisije zagađenja po jedinici proizvoda. Vrelu u Rožaju. što će za posljedicu imati smanjenje potrošnje vode u industriji. što je i daleko ispod kapaciteta izvorišta. što treba da bude ugrađeno i u oblast potrošnje vode u industriji. Pumpne stanice u najvećem procentu zahtjevaju rekonstrukciju elektromašinske opreme i napajanja električnom energijom. Vodosnabdijevanje industrije Prognoziranje budućih potreba za vodom industrije u Republici krajnje je otežano u postojećim uslovima nemogućnosti tačne prognoze njenog daljeg razvoja. i njeno opadanje (nalik na razvijene zemlje EU). projektovanja pomoću računara (CAD).

3 0.0 1.0 0. Tabela 4. Naravno izvorišta moraju biti jedan od elemenata izbora industrijskih zona tako da njihove lokacije budu ekonomski i ekološki pogodne za zahvatanje potrebnih količina voda i njihovo kasnije ispuštanje u recipijente.0 1.2 0. Skadarsko jezero Lim Lim Zeta Tara Tara AK (Liverovići). Tabela 5. za industrijske potrošače mora koristiti voda iz vodovodnih sistema. prikazana su izvorišta voda opredijeljena za snabdijevanje vodom krupnijih industrijskih potrošača.0 0.6 0.4 0.2 3.5 0.9 0.6 1.) Opština Andrijevica Bar Berane Bijelo Polje Budva Danilovgrad Žabljak Kolašin Kotor Mojkovac Nikšić Plav Plužine Pljevlja Podgorica Rožaje Tivat Ulcinj Herceg Novi Cetinje Šavnik Crna Gora 2011.6 24. Ovdje se daju potrebe industrijskih potrošača koji će se snabdijevati vodom iz nezavisnih izvorišta. Zeta.Određeni broj industrijskih potrošača koji nemaju mogućnost da se snabdijevaju vodom iz nezavisnih izvora snabdijevaće se iz gradskih vodovodnih sistema i njihove potrebe su date u tom dijelu.1 0.5 70.0 0.5 1. Skadarsko jezero Komarnica 10 . Potrebe za industrijskom tehnološkom vodom (106 m3/god. dok se u Primorskom regionu.9 15.6 28.0 0.0 1.0 1.6 2.0 4. 1.9 20.3 18.0 21. PV Lim Piva AK (Otilovići) Morača.0 0.0 0.0 4.8 98. PV Ibar Bojana.9 0. U tabeli 5.0 0.8 0. Potencijalna izvorišta vode za industrije za pojedine gradove Opština Izvorište Andrijevica Bar Berane Bijelo Polje Danilovgrad Kolašin Mojkovac Nikšić Plav Plužine Pljevlja Podgorica Rožaj Ulcinj Šavnik Lim Bojana.6 2021.9 Prilikom opredjeljenja izvorišta voda za zadovoljavanje datih potreba za vodom osnovno opredjeljenje bilo je da se u Sjevernom i Središnjem regionu voda zahvata iz uglavnom iz rječnih tokova ili akumulacija.0 3. zbog specifičnosti hidrografije. 0.0 2.9 0.0 1.3 3.2 0.4 0.5 1.

dok je od unutrašnjih voda u iznosu od 18. a odatle rijekom Bojanom teču prema Jadranskom moru. Pregled ukupnog Vodnog potencijala po vodotocima i sumarno za HE-korišćenje Usvojena vrijednost Vps je ukupni vodni potencijal . Q . Ukupna količina vode od padavina i tranzitnih voda sa teritorije Crne Gore je oko 26x109m3. ukupna zapremina oticaja sa Jadranskog sliva iznosi 11.1 1.401x109m3). Ukupna površina dijela Jadranskog sliva iznosi oko 6267 km2. Ukupna površina crnomorskog dijela sliva iznosi oko 7545 km2. na kojima nema stalnog osmatranja i mjerenja parametara hidrološkog režima. zatim Tara i Piva. ali ne i vodni resurs (Vr). Sa druge strane. Izražena vodnost površinskih vodotoka rezultira raspoloživost respektivnog vodnog potencijala.353x109m3). Sva tri vodotoka se zapravo ulivaju u Skadarsko jezero. Polazi se od činjenice.7 x109m3.3 x109 m3. Sa njega. Zeta i Cijevna+ostalo.oticaj koriscenje Lim NAPOMENA : Vrijednost Vp za HE-kori{} enje dobijena je umanjenjem ukupnog Vp za zapreminski dio oticaja koji pripada prostoru Skadarskog Jezera. količinom (Q) i kvalitetom (K): V p = {L .85x109m3 (unutrašnje vode 7. U tom smislu. zapreminska vrijednost postojeće vode (Vp=18. Gubici su uglavnom zbog geoloških i hidrogeoloških odlika terena. podzemnom oticaju (prete` no) ka Boki.lokacijom (L). 20000 18000 16000 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 18754 13342. od čega isparava oko 6.1% od unutrašnjih površinskih voda Crne Gore. Pored rijeke Bojane u Jadransko more se uliva još nekoliko bujičnih tokova. Vrijednost Vp čini oticaj vodotoka Crnomorskog sliva + oticaj u Jadranskom slivu za vodotoke: Morača. kao i Rijeka Crnojevića i Orahovštica.Uvažavajući predhodni stav. da je hidroenergetski potencijal po parametru proticaja (Q) u direktnoj zavisnosti od ukupnog vodnog potencijala. a sa Crnomorskog sliva ukupna zapremina oticaja je 7. 2001) potvrđuje se konstatacija o izraženoj vodnosti površinskih vodotoka i raspoloživosti ukupnog vodnog potencijaal na teritoriji Crne Gore.Na teritoriji Crne Gore sa veličinom kopnenog dijela površine od 13 812 km2.75 x109m3 ili ukupni vodni potencijal. vodoprivrednih zahtjeva. konstatuje se vrlo izražena vodnost vodotoka u odnosu na relativno malu površinu teritorije CG. Moraca sa Cijevna Ostal o Zetom VODOTOCI Slika1. ukupan Vp se umanjuje zbog različitih fizičkih gubitaka vode. U tom kontekstu . Prema Jadranskom moru otiče rijeka Morača sa svojim pritokama Zetom i Cijevnom. Trebi{njici (indirektne procjene na oko 0.1 55 Ukupan Ukupno Vp za HE. Iz čega dalje slijedi ukupan oticaj sa teritorije Crne Gore u zapreminskom iznosu od 19.Jezera ka Jadranskom moru. VOCG. formira se nekoliko značajnih vodotoka koji otiču u dva pravca: prema Crnom moru i prema Jadranskom moru. Gledano po slivovima. ENERGIJA VODNIH SNAGA Vp.32 x109m3. K } .2. dok u pravcu rijeke Drine otiču rijeke Lim i Ćehotina.814 x109m3 (unutrašnje vode 11. Vrijednost Vps i čini oticaj u slivu 11 . Na osnovu dosadšnje hidrološke izučenosti mreže površinskih vodotoka.(miliona m3 5105 188 Ibar 1910 538 Ćehotina 2450 2292 22 Tara Piva Ostalo 782. Budvi i Ulcinju. zatim vode koje padnu direktno na površinu Skadarskog jezera.75 x109m3) umanjuje se za procijenjenu veličinu tih gubitaka na iznos : Vps= 13. Vp se se može transformisati u parcijalni potencijal.75x mi lijardi m3/god). ukupni vodni potencijal (Vp) ili postojeća voda kao fizička kategorija je determinisana matričnom trojkom tj. Zapreminska vrijednost Vps rezultira sekundni protok u iznosu od Q=423m3/s. koji se može transformisati u hidroenergetski potencajal. oticaj sa neposrednog sliva S. na osnovu urađenog hidrološkog bilansa površinskih vodotoka u vodoprivrednoj osnovi Crne Gore (dok. procijenjena zapreminska vrijednost postojeće vode Vp=18. preko rijeke Zapadne Morave otiče rijeka Ibar. oticaj u vidu izvora i vrela i drugih nedefinisanih gubitaka vode . može transformisati u parcijalni HE potencijal.1.god. (Slika-1).75 x109m3 ili 595 m3/sec. samo uz postajanje uslova za korišćenje (Uk). Sa druge strane. smatra se samo kao fizička kategorija. Naime. koji se uz postajanje uslova za korišćenje (Uk). ili 71.

sa korakom od 5km duž 9 vodotoka sračunat je prosječni teorijski hidroenergetski potencijala (slika.1. Zeta Lim Ibar 12 . U tom kontekstu.2-1 HIDROENERGETSKI POTENCIJAL 1. ° da su postrojenja energetski izvučena do nivoa kada se može pouzdano odrediti prosječna moguća godišnja proizvodnja. kao prvi korak u hidroenergetskom projektovanju je procjena hidroenergetskih potencijala nekog vodotoka. 1. Tehnički iskoristivi hidroenergetski potencijal glavnih vodotoka Tehnički iskoristivi potencijal (u daljem tekstu : Eti i/ili puni naziv) predstavlja onaj dio hidroenergetskog potencijala za koji je odgovarajućom tehničkom dokumentacijom utvrđeno da se može tehnički realizovati. Svaki profil jednog vodotoka definisan je visinskom kotom (bruto padom) H i srednjim višegodišnjim protokom Q (m 3 /s) . Teorijski hidroenergetski potencijal glavnih vodotoka Parcijalni energetski potencijali se mogu sračunati za svaku varijantu korišćenja ukupnog potencijala vodnog potencijala sliva. Za određivanje tog potencijala potrebno je da su zadovoljeni uslovi: ° da je stepen istražne i projektne dokumentacije takav.2-1. bez zapreminskog dijela oticaja ka Boki Kotorskoj. i grafički prilog:HEP1) 12000 10000 8000 6000 1438 1361 1469 2007 4000 2000 0 2255 9846 452 Mala rijeka Cijevna 283 UKUPNO: Et(GWh) 463 118 Mora~a do Zete Piva ]ehotina Tara V odotoci Slka 2. Prema najnovijoj vodoprivrednoj osnovi Crne Gore u formi linijskog potencijala.2.2-1. To omogućava da se napravi Q-H dijagram za neki potez omeđen između dva profila. Godišnji teorijski hidropotencijal vodotoka (udaljem tekstu Et i/ili puni naziv) definisan je relacijom : E t = 8760 N (kWh).1.41 x109 m3).2. Trebišnjici .81 ⋅ Q ⋅ H . Pregled teorijskog potencijala glavnih vodotoka u Crnoj Gori 1.vodotoka Crnomorskog sliva + oticaj u Jadranskom slivu za vodotoke Moraču i Zetu sa pritokama.1. sliva ili neke određene teritorije. Ulcinju i Budvi (5. da omogućava pouzdano zaključivanje da su razmatrani objekti hidroelektrana tehnički ostvarljivi.1. tada je prosječna snaga između dva razmatrana profila definisana relacijom: Pt (1 ÷ 2 ) = 9.

neto pad postrojenja u (m). u sadašnjem vremenu tehnološkog napredka.Lim bez pritoka Ljuboviđe i Đuričke Rijek(njihov Eti uključen u sklopu ukupnog pritoka u slivu Lima) Slika 3.god(GWh) 4000 3000 2000 803 247 247 1000 0 K o m arnic a T a ra 8 0 3 1 3 2 6 Ćeh o tin a 1 4 8 2 34 L im * 7 5 5 5 8 9 Ib a r 4 8 4 8 M o ra c a 94 2 74 9 1326 755 942 589 749 234 274 148 100 100 168 73 48 48 G o rn ja Z e ta 1 00 1 00 M a la R ije ka 1 6 8 2 7 4 M rtv ic a 7 3 8 0 80 C ije v n a 193 V A R IJ A N T A -1 (G W h ) V A R IJ A N T A -2 (G W h ) 2 4 7 2 4 7 1 9 3 (*). Hn. Varaijante 1 i 2 razmatraju korišćenje hidroenergetskog potencijala na prirodnom pravcu toka i sa prevođenjem dijela vode rijeke Tare u rijeku Moraču (Q=15. ( Kod varijante-1 kota uspora čeane akumulcije Andrijevo na rijeci Morači je 285mnm.7. Pregled preostalog tehničko iskoristivog potencijala duž glavnih vodotoka u prirodnom pravcu tečenja po Varijanti-1 i Varijanti-2 3284 S U M A 3 2 8 4 3 8 4 0 13 3840 . koji se može realizovati sa hidroenergetskim objektima u granicama teritorije CG i dijelom van njenih granica (slike 3. preko izgrađeni dvije velike hidroelektrane (HE Perućica i HE Piva ) i sedam malih hidroelektrana.5 x Qp x Hn (kW).prosječan višegodišnji protok raspoloživ za proizvodnju energije (m3/s).5. 5000 Eti. umanjenom za gubitke. Dosada je od ukpno 9846 GWh raspoloživog (teorijskog) potencijala. mogu uzeti generalno da iznose oko 13%. koji se za današnji stepen razvoja. koja sada upravlja ukupnim elektroenergetskim sistemom Crne Gore. realizovano oko 1665 GWh ili oko 17 % od ukupnog teorijskog hidroenergetskog potencijala.Generalno. pa se tehnički iskoristiva snaga izražava relacijom : Pti=8. Međutim. Varijanta-1 egzistira u mnogobrojnim razvojnim programima planovima i projektnoj dokumentaciji HE-objekata Elektroprivrivrede Crne Gore. Tehnički raspoloživi potencijal jednak hidropotencijalu rijeke.8 i 9).6. pojedinačno i ukupno.Varijanta-2 egzistira u najnovijoj vodoprivrednoj osnovi Crne Gore (uporedo sa varijantom-1). moguće tehnički izvesti najsloženije hidroenergetske sisteme.2 ili Q= 22m3/s). tehničko iskoristivi potencij (Eti) iskazaće se u odnosu na dvije varijante korišćenja hidroenergetski potencijala. suština je u postajanju uslova za korišćenje hidroenergetski potencijala kao parcijalnog energetskog vida ukupnog vodnog potencijala. a kod varijante-2 je 250mnm).Nadalje će se prikazati preostali tehničko iskoristivi potencijal na glavnim vodotocima i pritokama. Odgovarajuća energija u toku godine je : Eti=8760 Nti (GWh) Prema dosadašnjem stepenu istražne i projektne dokumentacije. gdje je: Qp .4.

(GWh) 3500 3000 1420 1308 1 500 247 230 148 100 168 0 VARIJANTA-1 (GWh) VARIJANTA-2 (GWh) Komarnica 247 247 Tara 1420 1650 Cehotina 148 230 Lim* 755 589 48 Ibar 48 48 48 Moraca 1308 1124 Gornja Zeta Mala rijeka 100 168 274 73 Mrtvica 73 80 80 Cijevna 193 1 000 500 755 589 1124 2000 1650 2500 274 4267 193 SUMA 4267 4435 (*). Kroz Vodoprivrednu osnovu (Varijanta-2) obuhvaćeno je 10 glavnih pritoka Lima (344 GWh). izuzimajući pritoke u slivu rijeke Lima i glavne pritoke Ljuboviđu.Tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal pritoka izučavanih na nivou studija za izgradnju malih hidroelektrana i vodoprivredne osnove Crne Gore U daljim razmatranjima tehničko iskoristivog potencijala pritoka koristiće se podaci iz elebortau Smjernica razvoja i izgradnje malih hidroelektrana koji je urađen na osnovu tehničko-investicione dokumentaciji na nivou studija (u daljem tekstu: literatura 2 ). (GWh) 3500 3000 2500 1500 1000 500 0 VA RIJA NTA -1 3284 3284 V ARIJANTA-2 3840 3840 2000 V ARIJA NTA -1 4267 4267 VA RIJANTA-2 4435 E ti (GW h) Slika 5. Za rijeku Ćehotinu uključen je Eti=12 GWh iz planirane Otilovići« 5000 4500 4000 u prirodnom pravcu toka prevođenje voda Tare u Moraču (Q=22m3/s) Eti. Malu Rijeku i Cijevnu nepotpuno obuhvatila korišćenje HE potencijala pritoka. Konstatuje se da Vodoprivredna osnova.god. Za rijeku Lim Eti koji se odnosi na pritoke Ljuboviđu i Đuričku Rijeku se prikazuje u sklopu ukupnog Eti pritoka u slivu rijeke Lima.Lim bez pritoka Ljuboviđe i Đuričke Rijek(njihov Eti uključen u sklopu ukupnog pritoka u slivu Lima) Slika 4. Mrtvicu i Cijevnu kao i Eti za Gornju Zetu (prema projektu uvođenja voda G.2-1. Mrtvicu.Slano.1.Zete u akumulacije Krupac. je prikazan u sklopu ukupnog Eti za prtokeu slivu Pive.6 i 7). Sumarni prikaz preostalog tehničko iskoristivog potencijala glavnih vodotoka u prirodnom pravcu i sa prevođenjem dijela vode Tare u Moraču 1.4500 4000 Eti. Za pritoke Pive Eti.3. 4435 4435 5000 14 . Pregled preostalog tehničkog iskoristivog potencijala ( Eti) duž glavnih vodotoka sa prevođenjem dijela vode Tare u Moraču (Q=22m3/s) po Varijanti-1 i Varijanti-2 Napomena: U odnosu na Vodoprivrednu osnovu Crne Gore. Vodoprivredne osnove 1 i druge verifikovane dokumentacije u vezi hidroenergetskog i višenamjenskog korišćenja pritoka glavnih vodotoka u Crnoj Gori (sl.god. pojedinačno se prikazuje Eti za pritoke Morače : rijeke mHE« Malu Rijeku.

Ta vrijednost je rezultat sagledavanja neto HE potencijala koji se bazira na sagledavanju realnog iskorišćenja pada i protoka za energetsko korišćenje površinskih vodotke na teritoriji nekadašnje Jugoslavije. proračun je urađen kao proizvod površinskog neto potencijala ( ε ti ) i površine sliva određene pritoke (A km2) : E ti . Upoređujući predhodne rezultate procjene Eti za rijeku Lim (344 GWh. izuzimajući značajnije pritoke u slivu rijeke Lima i glavne pritoke Morače (Mrtvica. Sa tih aspekata.Tehničko iskoristivi neizučavanih pritoka hidroenergetski potencijal (u daljem tekstu : Eti.). Most i Gradec na Limu) instalisane ukupno instalisane snage 215. da je taj nivo u studijama iznad globalnog (planskog) sagledavanja HE rješenja u Vodoprivrednoj osnovi. u sklopu glavnih vodotoka (slika. To su HE objkti sa instalisanim snagama reda 10 do 27 MW sa ukupnim tehničko iskoristivim potencijalom od 344 GWh. U tom smislu. =358 GWh. Usvojen vrijednost je upoređena sa vrijednošću ε ti koji se dobija kao količnik Eti pritoka Lima Vodoprivrednoj osnovi i njihove ukupnre površine sliva reda 940km2: ε ti = 344 GWh/950=0. Na osnovu predhodnog. Izvjesno je. Ovo tim prije.1.2 GWh ili 52% od ukupno procijenjenog Eti pritoka izučavanih na nivou studija za izgradnju malih hidroelektrana. što je nivo tehničke dokumentacije nedovoljan za realniju procjenu.4. to je izvršena procjena raspoloživog i tehničko iskoristivog potencijala na indirektan način.2. ) Polazeći od činjenice.6 i 7). kao što su : Mala Rijeka.4).2-1. HE rješenja na većim pritokama ne spadaju u kategoriju malih hidroelektrana. (tabela. ε ti -specifični površinski HEpotencijala (GWh/km2).36GWh/km2 . 15 . kao i određenog broja pritoka u drugim slivovima.43 MW i ukupnim godišnjim Eti od 599. Naravno. Kroz Vodoprivrednu osnovu (Varijanta-2) razmatrane su 10 glavnih pritoka pritoka rijeke Lima.2 GWh.2 GWh) za razmatrana HE rješenja na istim pritokama a različitim lokcijama energetskih profila. što je jednako usvojenoj vrijednosti. Za ukupno 65 mHE (umanjen je ukupan broj profila u odnosu na studije za 3mHE koje su locirane na glavnim tokovima: Otilovići na Ćehotini. Vodoprivredna osnova je. Razmatrana HE rješenja ne spadaju u kategoriju malih hidroelektrana. dalja analiza procjene Eti izučavanih pritoka glavnih vodotoka zasniva se prema literaturi 2 . Konstatuje se da je u studijama najviše obrađen sliv rijeke Lima. = ε ti ⋅ A . sračunat je ukupni tehničko iskoristivi potencijal dosada neizučavanih pritoka u iznosu od Eti. gdje je: Eti. da u dosadašnjim razmatranjima nijesu u cjelini sagledavani HE potencijali pritoka u slivu rijeke Tare.2. Cijevna i Mrtvica. (slike 6 i 7). hidroenergetski potencijal i ostalih pritoka pokriva domen malih i velikih hidroelektrana. -raspoloživi prosječni godišnji HE potencijal (GWh).1. Ukupni tehničko iskoristivi potencijal pritoka u tom slivu je 311. Usvojena je prosječna vreijednost specifičnog površinskog neto HE potencijala ε ti =0.362 GWh/km2. Sa druge strane. Mala Rijeka i Cijevna) nepotpuno obuhvatila korišćenje HE potencijaal ostalih pritoka. to je HE potencijal za te pritoke izkazan posebno. odnosno 311. može se konstatovati da su rezultati u domenima bliskih vrijednosti. 1.Tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal (u daljem tekstu Eti i/ili puni naziv) pritoka izučavanih na nivou studija za izgradnju malih hidroelektrana (u daljem tekstu: mHE i/ili puni naziv) razmatran je na a osnovu pregleda energetskih i prostornih pokazatelja mHE sa pratećim objekata za izučene pritoke na nivou sudija (poglavlje : C2.

8). Pregled procjene tehnički iskoristivog potencijala pritoka u slivovima glavnih vodotoka 1200 Eti.5) i sumarnog prikaza Eti pritoka glavnih vodotoka (slika. 16 .god (GWh) Slika 7. Sumarni prikaz procjene tehnički iskoristivog potencijala izučavanih i neizučavanih pritoka u slivovima glavnih vodotoka 1.2-1.1.5.god(GWh) Et.god(GWh) 1000 800 600 400 200 0 Eti-Izucen na nivou studija 599.7).2500 2000 1500 1000 S LIV O V I P RITO KA Eti.god.(GWh) 958 358 599 500 0 L im 361 50 311 Ibar 36 36 58 33 Mora~a 58 Zeta 33 ] ehotina 55 55 82 117 P iva 82 Komarnica 117 Tara 217 217 SUMA 958 358 599 E-ukupni potencijal pritoka "E-za neizucene pritoke (procjena)" E-za izucene pritoke na nivou studija Slika 6.2 358 UKUPNO 958 Eti.2 Eti-Neizucen (procijenjen) 358 958 599. Preostali tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal na glavnim vodotocima i pritokama u Crnoj Gori Na osnovu sumarnog pregleda preostalog tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala (u daljem tekstu Eti i/ili puni naziv) po navedenim varijantama korišćenja u prirodnom pravcu i sa prevođenjem dijela vode Tare u (Q=22m3/s) u Moraču (slika. prikazan je sumarni iznos preostalog Eti glavnih vodotoka i pritoka koji se može realizovati sa izgradnjom HE objekata u granicama teritorije Crne Gore (slika.

28 x109 m3. usvajen je za kriterijum. R. ili 24%.Hrvatske do sada ne postoji predhodno određeni sporazum o kriterijima raspodjele hidroenergetskog potencijala. Iskazana je procentuala pripadnost energije sa HE Trebinje-1 Crnoj Gori u iznosu od 17.28 x109 m3.3% u odnosu na ukupnu zapreminu akumulacije Bileća od 1.69 % (83.2 4435 958 5393 Eti (GWh).6 % od prosječne godišnje proizvodnju energije HE Dubrovnik.25 x106m3 vode. ili je već realizovan sa HE objektima van njenih granica.2-1. U predmetnoj dokumentaciji nije analiziran udio Crne Gore u proizvodnju energije iz HE Dubrovnik. da za razgraničenje potencijala između R.1 4267 958 5225 VARIJANTA. Prema dokumentaciji 6 proizvodnja energije u HE Trebinje-1 je 471.god. to se ovom prilikom polazi od razmatranja okvirnih procjena o udjelu HE potencijala koji se formira na teritoriji Crne Gore na proizvodnju energije u ta dva HE-objekta van njenih granica. Sa druge strane. ili 21.(GWh) 4000 u prirodnom pravcu toka prevođenje voda Tare u Moraču (Q=22m3/s) 4798 4267 5225 3000 3284 3840 2000 1000 0 4242 4435 958 958 958 VARIJANTA.GLAVNI VODOTOCI Eti(GWh). ili 24% u odnosu na ukupnu zapreminu akumulacije Bileća od 1. a može da se realizuje. učešće vodnog potencijala koji se formira na slivnom području Crne Gore na HE Dubrovnik nije analiziran. vodni potencijal koji se formira na slivnom području Crne Gore naznačen je u iznosu od 305x106m3 vode. Prema raspoloživoj dokumentaciji 6 i 9 koja na nivou studija razmatra pitanja razgraničenja HEpotencijala između CG i R.4 GWh 958 5393 17 .Srpska) i“Dubrovnik”(R. Realizovani HE objekti:“Trebinje-1”u sistemu Trebišnjica (R.1. Sa druge strane. veličina zapreminskog udjela ukupnog vodnog potencijala sa teritorije Crne Gore na ukupnu godišnju proizvodnju u predmetnim HE-objektima u iznosu od 305x106m3 vode. već dobijen od strane naručioca studije u iznosu od 273.2 3840 958 4798 VARIJANTA.6. Primijenili se taj procentualni iznos na prosječnu godišnju proizvodnju razmatranih HE-objekata. jer je primijenjeni kriterijum jednostrano argumentovan.Procijenjeni udio energije Crnoj Gori sa HE Dubrovnik ocenjuje se da je podcijenjen. ili 7.1 3284 958 4242 VARIJANTA. Ukupni realizovani HE -potencijal ove dvije HE je 2035GWh.Hrvatska).PRITOKE UKUPNO : Eti (GWH) Slika 8.4 GWh UKUPNO : 488.6000 5000 Eti. Pregled ukupnog Eti glavnih vodotoka i pritoka po Varijanti-1 i Varijanti-2 koji se možerealizovati sa HE objektima u granicama teritorije Crne Gore 1. Polazeći od činjenice.Srpske. slijedi: HE Trebinje–1 : 24% (471. Prema dokumentaciji 9 iskazana je procentuala pripadnost energije sa HE Trebinje-1 Crnoj Gori u iznosu od 30 % (147GWh) i udio Crne Gore u proizvodnju energije iz HE Dubrovnik u iznosu od 123GWh.35GWh) u I-fazi izgradnje.Srpske i R.22 GWh i HE Dubrovniku 1564 GWh u prosječnoj vlažnoj godini. U tom smislu. Crne Gore. rezultati analize se razlikuju. Tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal koji se može realizovati sa HE objektima van granica Crne Gore Dio tehničko iskoristivog potencijala koji se formira na teritoriji Crne Gore. odnosi se za sada na četir HE rješenja.22 GWh) = 113 GWh HE Dubrovniku : 24% (1564 GWh) = 375.

32 MW.5MW i prosječne godišnje proizvodne oko Wh. kota uspora 650 mnm i korisna zapremina akumulacije 386x106m3. Po tom sporazumu pripadijući dio HE potencijala iznosio je oko oko 450 GWh.3 MW.4 GWh .1.(bez planiranih HE sa prevođenjem voda iz “gornjih horizonata”u r. Planirani HE objekti : HES Buk Bijela. Do izrade sporazuma o raspodjeli HE potencijala.(GWh) 5752 5920 5000 4769 5325 4000 3000 u prirodnom pravcu toka prevođenje voda Tare u Moraču (Q=22m3/s) 4267 3284 3840 958 958 958 527 527 527 958 2000 1000 0 4435 VARIJANTA-1 3284 958 527 4769 VARIJANTA-2 3840 958 527 5325 VARIJANTA-1 4267 958 527 5752 VARIJANTA-2 4435 958 527 5920 Eti (GWh)-GLAVNI VODOTOCI Eti(GWh)-PRITOKE Eti (Gwh).Srpskoj.HE Grancarevo+HE Dubrovnik+HE Vikoc) UKUPNO Eti(GWh) Slika 9. Ukupan Eti glavnih vodotoka i pritoka koji se može realizovati sa HE objektima unutar i dijelom van granica teritorije Crne Gore 527 18 . System koji se sastoji iz dva HE objekta :“Buk Bijela”+ “Srbinje” na rijeci Drini u R.7x106m3. instalisana snaga P= 50 MW.2.4 GWh Na osnovu vrijednosti Eti u (slika. E=200.9). Do izrade sporazuma o raspodjeli HE potencijala. Uspor akumulacije prolongira na teritoriji Crne Gore. isti je uključen u punom iznosu u korist Crne Gore(poglavlje A2.( 91GWh:39 GWh) HE Milovci na rijeci Ćehotini. HE Vikoč na rijeci Ćehotini u BiH. ne može se više računati na realizaciju ranije planirano iznosa tehničko iskoristivog hidroenergetski potencijala u profilu HE Buk Bijela. kota normalnog uspora 574 mnm i korisna zapremina akumulacije 10. odnosno 4. Vlada Republike Srpske donijela je odluku 28 aprila 2005 godine o nastavljanju izgradnje ovog objekta sa kotom uspora koji isklinjava u granicama teritorije R. godine. Na taj način. 7000 6000 Eti. korisna zapremina akumulacija 328x106m3 . Crna Gora je tokom 2005. Srbiji. isti je uključen u punom iznosu u korist Srbije. Kod te hidroelektrane još ne postoji sporazum o podjeli HE potencijala. instalisana snaga P= 33. Instalisana snaga P= 450MW+55. Kod te hidroelektrane još ne postoji sporazum o podjeli HE potencijala. Na osnovu predhodne analize. E=130 GWh . instalisana snaga P= 48.Srpskoj: Nevisinje.Trebinje-2 i bez HE Čaplina u R. 3i 4. kota normalnog uspora HE Buk Bijela 500 mnm i HE Sribinja 404mnm.god. donijela odluku kojom obustavlja dalje aktivnosti iz postojećeg sporazuma.5MW=505. zbog apsolutnog respektovanja ekoloških uslova kanjona rijeke Tare.1.8) i vrijednosti Eti koji se realizuje sa HE objektima van teritorije Crne Gore u iznosu od 527. U međuvremenu. HE Brodarevo (nisko) na rijeci Limu u R.Hrvatska). Dabar.Srpske.5x106m3.8 GWh . Kod te hidroelektrane podjela HE potencijala BiH:CG=70%:30%. kota normalnog uspora 540 mnm i korisna zapremina akumulacije 7. slike. E=145.4 +39+= 527.6 x106m3.). ukupno procijenjeni Eti koji se realizuje sa HE-objektima van teritorije Crne Gore je : HE Trebinje-1+HE Dubrovnik+HE Vikoč= 113+375.4 GWh sračunat je ukupni Eti glavnih vodotoka i pritoka koji se može realizovati sa hidroenergetskim objektima unutar i jednim dijelom van granica RCG (slika. Uspor akumulacije prolongira na teritoriji Crne Gore.

transformiše u matričnu strukturu potrebne . determinisana matričnom trojkom od tri atributa : lokacijom (L). te dvije različite kategorije se često miješaju. hidrograđevinske. komponenta interakcije sa socijalnim i urbanim okruženjem. u kojoj sferi vodoprivrede i za koje potrebe. Dakle. pa je vodni resurs dinamička kategorija. U slučaju da su sve druge komponente uslova za korišćenje zadovoljajuće. zbog apsultnog respektovanja ekoloških zahtjeva. ekološke. za slučaj hidroenergetskog korišćenja voda osnovne komponente Uk su: geotehničke. veoma je bitna razlika između "postojeće vode" (raspoloživi potencijal) i vode koja se tretira kao "vodni resurs". količinom (Q) i kvalitetom (K).1. vodni resurs i postajanje uslova za korišćenje (osnovni postulati ) U svim daljim aktivnostima. Zavisno od toga kako se voda koristi. Sa gledišta procjene održivog razvoja nekog područja. Na primjer. Crna Gora je za sada odustala od sporazuma koji se odnosio na korišćenje energetskog profila Buk Bijela na rijeci Drini sa kotom uspora 500m. Kako je već istaknuto. Komponente vodnog resursa (Vr ) su nosioci određenog totalnog potencijala (E). Zato se. Svaki od tih parametara može biti ograničavajući faktor. matrična struktura "postojeće vode" obavezno mora proširiti sa atributom (Uk). teži se da se postigne najveći energetski učinak. u procesu transformacije totalnog vodnog potencijala u parcijalne potencijale.i sl. Moguća ograničenja kod obezbeđenja uslova za korišćenje preostalog hidroenergetskog potencijala Postojeća voda. vodni resurs (Vr) je socijalna.m koji se prolongirao na dio kanjona rijeke Tare. socijalnim i istorijskim situacijama različiti. primjera radi: kanjon Tare je pod zaštitom UNESCO-a. jer pored pomenuta tri atributa posjeduje i četvrti. kulturno-istorijske. Tada se zadatak planiranja vodoprivrednih sistema svodi na Uk U ⎯→ VS⎯ ⎯→ Vz . potrebno je polaziti od osnovnog postulata (prof. čime se često unosi potpuno neopravdan optimizam u strateška planiranja razvoja nekog područja. ekonomska i ekološka kategorija.zahtjevane vode (Vz) 8 . jer se sastoje iz više komponenata. omogućava razvoj vodoprivrednog sistema (VS). Pojedini parametri Uk mogu se definisati odgovarajućim kvantitativnim ili kvalitativnim ocjenama. koja označava da prisutna voda (postojeća voda) Vp. pri definisanju vodnog resursa. ekonomske. U tom slučaju se voda koja postoji na tom području ne može smatrati resursom. među kojima je i hidroenergija.1. posredstvom koga se. međunarodne i druge. 19 . Greška je uvijek na strani precjenjivanja raspoloživih količina vode. Težina uticaja ekološke komponente je u specifičnosti prirodnih sadržaja kanjona.7. čitav projekat korišćenja voda postaje neostvarljiv. sa nominacijom i upisom lokacije na Listu svetske baštine 1980. Ukoliko samo jedan od navedenih parametara dobije ocjenu koja iskazuje neostvarljivost projekta korišćenja voda. Zato su vodni resursi u različitim ekonomskim.n. preko logističku strukturu V p : ⎯ uslova za korišćenje (Uk). međudržavne. posebno se eksponiraju problemi kod vodotoka rijeke Tare u vezi korišćenja dijela njenog hidroenergetskog potencijala planiranu izgradnju HES Buk Bijela. vezanim za realno definisanje tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala.B. učinjeno je sa razlogom. uslovi za korišćenje vode (Uk) mijenjaju se tokom vremena. te se u ovoj podstudiji predmetni energetski profili i dalje zadržava u razmatranju. od kojih zavisi ostvarljivost rješenja korišćenja voda. neophodan da bi se moglo uraditi preslikavanje matrice "postojeća voda" u matricvu "zahtjevana voda". rezervat biosfere 1977. Sa druge strane. primjenom odgovarajućeg upravljanja (U). jer se ne može realizovati odgovarajući vodoprivredni sistem (VS). totalni potencijal se može transformisati u niz energetskih vidova (parcijalni potencijali). Takođe. Uslovi za korišćenje (Uk) su višedimenzionalna vektorska veličina. jer se isti manifestuju u slučaju korišćenja jednog dijela tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala vodotoka Crne Gore. koje iskazuju ostvarljivost.Đorđević): da je vodni potencijal ili postojeća voda kao fizička kategorija. Naime.. i da se dobiju oni vidovi potencijala koji su najpotrebniji sa stanovišta ukupnog razvoja zemlje.2-1. ograničavajuća za izgradnju planiranog HE-objekta je ekološka komponenta kanjona rijeke Tare. Posebno akcentiranje i detaljnije tumačenje teorijskih postavka predhodno izloženih postulata. neostvarljivost ili ostvarljivost samo pod određenim uslovima i ograničenjima korišćenja voda na nekom području. Međutim. između ostalih vodotoka. izuzetno važan: postojanje uslova za korišćenje vode (Uk). Naravno. HE potencijal je energetska kategorija.

Uz predhodne postupke i uz primjenu savremenih metoda. Da se prilikom donošenja odluka o korišćenju preostalog HE potencijala postupa sa naučnom i stručnom argumentacijom. Jer. To se posebno odnosi . na projekat prevođenja dijela voda rijeke Tare u Moraču. To je jedna od mogućnosti da se na prihvatljiviji način rješavaju kompleksne oprečnosti koje egzistiraju pri realizaciji korišćenja HE potencijala. Preporučuje se inteziviranje aktivnosti na izradu namjenske dokumentacije uz podršku sistematskih hidroloških mjerenja za realnije definisanje i verifikaciju Q-H parametara. ‰ ‰ ‰ ‰ ‰ ‰ 20 . Sa druge strane. ključnog hidroenergetskog objekta za Crnu Goru. da sa najboljim mogućim pristupima izvrši njegovu procjenu. mora se imati u vidu činjenica.Srpskoj. odnosno. raspoloživi vodni potencijal će i dalje egzistirati samo kao fizička kategorija. U suprotnom. Odluke o apsolutnom respektovanja ograničavajućih komponenata uslova za korišćenje HE potencijala (među njima i ekoloških) idu u prilog daljoj tendencije zadržavanja Crne Gore na posljednjem mjestu u širem regionu u iskorišćenosti HE potrencijala od svega 17%. da predhodno od međunarodne zajednice zahtijeva nadoknadu izgubljene energije i to prije svega. međudržavna nesaglasnost oko prevođenja voda potenciraće se kao ograničavajuća za realizaciju “HE Koštanica”. da dobijeni rezultati u kvantitativnom i kvalititativnom pogledu budu na nivou prihvatljive pouzdanosti za izradu PP i drugih strateških dokumenata energetskog i ukupnog privrednog razvoja.Stavovi i preporuke : ‰ Na osnovu predhodnih razamtranja. To znači. Ipak. da i u slučaju obezbeđenja svih drugih komponenti uslova za korišćenja HE potencijala. Aanaliza je potvrdila već poznatu činjenicu o postojanju značajnog preostalog tehničkog iskoristivog hidroenergetskog potencijala. Svaka ograničenja korišćenja HE potencijala koja proizilaze zbog međunarodnih zahtjeva. i uz poštovanje međunarodnih procedura ne znači daće u svim slučajevima doći do pomirenje oprečnih stavova različitih subjekata. da se zbog energije i vode i pored postojanje svih međunarodnih propisa i procedura. U prvoj fazi. htenja ili međunarodnih interesa daju za pravo Crnoj Gori. Da Crna Gora intezivira aktivnosti na izradi sporazuma za razgraničenje svih spornih HE potencijala i time stvori uslove za potraživane pripadujućeg dijela energije. sve odluke bez višestranog kompromisa mogu imati nepovoljne implikacije za Crnu Goru u budućim dogovorima sa nizvodnim korisnicima toka rijeke Drine. prioritet dati na izradi studije za preciznije definisanje ukupne zapremine vode koja otiče sa slivnog područja Crne Gore u akumulaciju HE Trebinje-1 u R. Namjensku dokumentaciju uraditi u prvoj fazi za prprioritetna HE rješenja na izučavanim pritokama na nivou studija i za HE rješenja na pritokama rijeke Lima po Vodoprivrednoj osnovi. Tako. kroz investiranje izgradnje odgovarajućeg HE objekta čija realizacija nije sporna. preciznije definisati vrijednosti tehničkog iskoristivog hidroenergetskog potencijala pritoka. Pri tome je obezbeđenje ravnopravnosti i kompromisa između interesnih subjekata bitan preudslov za usaglašavanje oprečnih interesa. prikazane su numeričke vrijednosti preostalog tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala (Eti). Ilustracije radi. još prije dvije decenije Italija. umjesto da bude vodni resurs. Polazni i konačni stav obrađivača bio je. Francuska i Španija su iskoristile oko 85 % svog hidroenergetskog potencijala Posljednja odluka državnih organa ispoštovala je ekološku komponentu i time zaštitila prirodno stanje kanjona Tare. Prilikom donošenja odluka o korišćenju preostalog HE potencijala preporučuje se korišćenje međunarodne propisane procedure i metodologije koje se koriste u savremenoj praksi. Na osnovu namjenske dokumentacije moguće je provjeriti sadašnje procjene. moguće je izvršiti vrednovanje i izbor optimalni HE rješenja na pritokama. u tom istom savremenom svijetu vode ratovi. Pouzdanost procijenjenog Eti može biti provjerena ili korigovana kroz povećanje stepena izrade buduće tehničke dokumentacije HE-objekata i njene zasnovanosti na neposrednim i kvalitetnim mjerenjima Q-H parametara.

00. Odabrani profil na pregradnom mjestu po svojim topografskim.646 m) 4.) su sa ulazom na koti 592. Odvodni sistem je zajednički tunel potkovičastog presjeka B=H=10. Kota praga je na 670 m. 20 MWh/god. a temeljni (2 kom. deformetri. strmom kanjonu dubine do 1000 m.1. Podzemno je smješteno i razvodno postrojenje 220kV. kao i dio zavjese u domenu brane.) na koti 503. dužine L=l 12.00 date su horizontalne galerije za reviziju i smještaj instrumenata za osmatranje brane. 1.0 m. dok je prečnik u kosom dijelu cjevovoda (dužine LI= LII= LIII=138.70 m.Predhodno izložene stručne stavove i preporuke obrađivača. presometri.m.1. koji je preko sistema horizontalnih šipova oslonjen o dublje partije stijenskog masiva približno istih geotehničkih karakteristika kao na odgovarajućim visinama lijevog boka. Kratak opis postojećih velikih HE postrojenja sa pratećim objektima HE “ PIVA” Hidroelektrana "Piva" je locirana na rijeci Pivi. Sva tri ulazna lijevka zaštićena su uzvodno nagnutim rešetkama. PROSTORNI RAZVOJ HE POSTROJENJA A. 1. Slapište je projektovano neposredno ispod brane. u uzanom. zevomeri. 736 GWh ( za period 1976-2004) • 7malihHE 9 MW. Zbog niske vrijednosti modula deformacije u vrhu desnog boka brane projektovan je oporac.82 m.1. izlazni 4.n. Nagib kanjona na mjestu brane je između 60° i 80°.58 m i LIII=l 12. kao i drugi subjekti mjerodavni za donošenje strateških dokumenata. smještenim u neposrednoj blizini lijevog boka brane. Na kruni brane približno u sredini je preliv koji se sastoji iz 3 prelivna polja širine 13. odlučivaće planeri pri izradi PP. Geološki sastav terena na pregradnom mjestu cine masivni krečnjaci srednjeg trijasa. Ulazni prečnik čeličnih cijevi iznosi 5 m.58 m. LII=86.0 m. treba posmatrati samo kao njihov način stručnog tumačenja i viđenja rezultata sprovedenih analiza i ekspertiza HE-potencijala. Obloga slapišta je od armiranog betona debljine 2. Iz ove galerije izvršilo se konsolidaciono injektiranje. klinometri. širine u nivou rijeke 25 m. nalazi se predturbinski leptirasti zatvarač. a na kraju cjevovoda. I srednji i temeljni ispusti su sa pancirnom oblogom i sa po dva tablasta zatvarača. Postrojenje je akumulaciono pribransko i sastoji se od lučne betonske brane i podzemne mašinske zgrade. Dovodni sistem sastoji se od 3 posebna dovoda tunelskog tipa.45. termometri). sa transformatorskim prostorijama.2-2. sa mogućom prosečnom višegodišnjom proizvodnjom iz postojećih HE objekata u iznosu 1665 GWh (period 1976-2004 godina): • HE"Perućica" 307 MW. Ovakav topografski i geotehnički profil uslovio je i nesimetričnu konstrukciju brane. Svi evakuacioni organi smješteni su u samom tijelu brane. Naravno.0 m i visine 5. U podstudiji se posebno naglašava problematika oko obezbeđenja uslova za korišćenja HE potencijala. u poprečnom presjeku stepenasta zbog velike strmine. Za osmatranje brane ugrađeno je oko 1200 mehaničkih i električnih instrumenata (klatna. Na ulaznoj građevini je na svakom ulazu ugrađen brzi tablasti zatvarač. Duž uzvodne ivice temelja brane je injekciona galerija.00 i izlazom na koti 580. Ustave su segmentne sa automatskom regulacijom. 21 . 907GWh (za period 1977-2004) • HE"Piva" 342 MW. Srednji ispusti (3 kom. ekstenzometri. ispred svake turbine. u vezi korišćenja prezentiranog materijala. koji se sastoje iz horizontalnog dijela ispred injekcione zavjese sa betonskom oblogom i kosog dijela iza zavjese sa pancirnom oblogom.82 m sa šahtnim vodostanom na svom početku. Po visini brane na svakih 40 m visine od kote 482. POSTOJEĆI KAPACITETI HIDROELEKTRANA Danas Elektroprivreda Crne Gore raspolaže sa kapacitetima za proizvodnju električne energije ukupne instalisane snage 868 MW. geodetski reperi.2-2. Horizontalni dio cjevovoda je prečnika 5 m i dužina: LI=86.0 m i vezana za stijensku masu prednapregnutim ankerima.5 m. Na kraju svakog sifona ugrađen je pomoćni zatvarač. deflektometri. geološkim i geotehničkim karakteristikama nametnuo je kao najpovoljnije rješenje: lučnu betonsku branu sa dvojnom krivinom i promjenljivih debljina u vertikalnom i horizontalnom pravcu. Ugraćene su 3x "Francis" spiralne turbine sa vertikalnom osovinom.

m. sa redviđenim radnim vremenom od 24 h. prečnika 4. hidromehanička.m. na koji se nastavljaju tri cjevovoda dužine od 1851 m do 1931 m.m. nema praktičnu funkciju. ova hidroelektrana je u neprekidnom pogonu.025 MW sa ukupnom prosječnom godišnjom proizvodnjom 21 GWh.1. proizvodnju električne energije svih elektrana. ƒ nasuta brana "Slano". i zapreminom od 72 miliona m3 . sa poslužnim mostom.Pošto je rijeka Zeta ponornica. derivacionog tipa. ukupni instalisani proticaj je 80 m3/s. koji se neposredno pred turbinskim prostorom račva u dva jednaka cjevovoda spiralnog oblika. Dovodni kanal ujedno predstavlja taložnicu koja ima bočni ispust za odvođenje nanosa. visine 21 m i dužine oko 1630 m. Od ulazne građevine do zatvorenog cjevovoda dovodi se voda pomoću tunela izrađenog u vidu praga preko korita Perućice. HE »SLAP ZETE« Projektovanje i izgradnja ove hidroelektrane započeta je još prije drugog svjetskog rata.HE "PERUĆICA" U pogonu je od 1960. B. visine 16 m.Kratak opis postojećih mHE HE »GLAVA ZETE« HE »Glava Zete« je puštena u pogon 1953. prečnika od 1. ali u osnovi iskorišćena je za napajanje pripadajućeg konzuma električnom energijom. Od vodostana voda se do elektrane dovodi šahtom pod pritiskom. U početku. visokonaponska i druga pomoćna oprema smještena je u turbinskom. u Austriji oko 6000 mHE.5 m. U okviru hidrosistema "Perućica" izgrađene su sljedeće brane i akumulacije: cilindrična brana "Slivlje" . godine postojalo je 405 izgrađenih malih hidroelektrana. Od ukupno instalisanih snaga hidroelektrana u svijetu. Od vodozahvata o turbina voda se dovodi dovodnim kanalom dužine 40 m. sa KNU 621 m n. Brana je visine 5 m. Mala hidroelektrana »Slap Zete« je protočna. Male hidroelektrane (mHE) na pritokama glavnih vodotoka Male hidroelektrane su u svijetu vrlo atraktivni i interesantni objekti. ƒ Predviđena je ugradnja osmog agregata snage 58.5 MW. Ukupna snaga svih malih elektrana je 9. a u Republici Sloveniji krajem 1994.vododrživost akumulacije nije mogla biti postignuta.8 m do 2. »Slap Zete«. poslužio je dijelom i za te namjene. Mašinska zgrada HE »Glava Zete« se nalazi ispod zemlje. godine kada je elektroenergetski sistem u Crnoj Gori bio slabo razvijen. Brana ima šest betonskih preliva i četiri tablasta ispusta za evakuaciju velikih voda.sistem kanala ukupne dužine oko 40 km. oko 7 % snage instalisano je u malim hidroelektranama. brana sa vodozahvatom ove hidroelektrane je izgrađena na drugom prirodnom izvoru Zete. ƒ Dovodni organi . Njen završetak i puštanje u pogon 1952. pribranskog tipa. Od puštanja u rad pa sve do danas.8 m. »Lijeva Rijeka«. »Šavnik«. B. Neposredno na prelaz preko Perućice nastavlja se tunel koji putem slobodnog pada dovodi vodu do vodostana. sa KNU 620 m n. ƒ Elektrana ima 7 agregata. elektro. tunel dužine 3300 m. Glavna mašinska. visine oko 20 m i dužine 1480 m. i zapreminom od 107 miliona m3. a instalisana snaga 307 MW. U Crnoj Gori do sada je izgrađeno sedam malih elektrana: HE »Glava Zete«. »Podgor« i »Rijeka Crnojevića«. HE »Glava Zete« je protočna. ima funkciju retenzije ƒ nasuta brana "Krupac". dužine 2386 m. i zapreminom od 38 miliona m3. generatorskom i visokonaponskom postrojenju ove zgrade. god. ƒ 22 . U Švajcarskoj je instalisano oko 7000 mHE. sa kotom normalnog uspora KNU 614 m n. godine.vododrživost akumulacije nije mogla biti postignuta. ona je snabdijevala električnom energijom samo srednji dio Crne Gore. ƒ nasuta brana "Vrtac". »Rijeka Mušovića«. a namjena joj je bila da energijom napaja električne pumpe pomoću kojih bi voda iz rijeke Zete natapala Bjelopavlićku ravnicu.

a kompletna rekonstrukcija elektromašinske opreme izvršena je 1979. 23 . raspoloživosti i sigurnosti u radu. HE »PODGOR« HE »Podgor« je izgrađena 1939. HE »RIJEKA CRNOJEVIĆA« Kod ove hidroelektrane izvršena je kompletna rekonstrukcija elektromašinske opreme 1980.7 B.65 Korisni pad (m) 21. Od vodozahvata se voda cjevovodom pod pritiskom dovodi do turbina.1 MVA i prenosnog odnosa 0. Ova hidroelektrana je vezana na 10 kV – tni dalekovod preko enenrgetskog transformatora nominalne snage 0. godine. i starost opreme. Voda se od vodozahvata otvorenim kanalom(1. ukazuju da bez neophodnih zahvata na njima se ne može računati na visok nivo njihove pogonske spremnosti. 1.HE »RIJEKA MUŠOVIĆA« HE »Rijeka Mušovića« je puštena u rad 1950.95 0. Međutim. sve izraženiji problemi u njihovom radu sa tendencijom rasta. Od vodostana voda se cjevovodom pod pritiskom dovodi do hidroelektrane.4 1. a odatle cjevovodom pod pritiskom do turbina. Završna razmatranja o postojećim mHE na pritokam aglavnih voidotoka Kako su postojeće male hidroelektrane već duže vremena u pogonu (neke i preko 50 godina). Od vodostana do hidroelektane se voda doprema metalnim cjevovodom pod pritiskom dužine 150 m. Vodozahvatna građevina je uvidu betonskog praga visine 4 m i dužine 12 m.1. a rekonstrukcija njene elektromašinske opreme izvršena je 1987.2.4/10 kV. godine.8 54 22. U blizini hidroelektrane je igrađen vodozahvat koga čine betonski zid sa prelivom i vodozahvatom za kanal. Voda se iz zahvata dovodi zatvorenim kanalom pravougaonog poprečnog presjeka do vodostana. HE »ŠAVNIK« HE »šavnik« je izgrađena prije drugog svjetskog rata.1. kada je nakon dugogodišnje pauze i ušla u pogon. HE »Rijeka Crnojevića« je predviđena sa mogućnošću paralelnog i ostrvskog rada. pokriven betonskim pločama dovodi vodu iz vodozahvata u vodostan. god. koji se u mašinskoj hali račva i dovodi vodu do turbina. godine. Kanal pravougaonog presjeka. godine.1. bočnog potpornog zida sa vodozahvatom i slapišta izgrađenog od kamenih blokova.4 2.1 HE »LIJEVA RIJEKA« Ova hidroelektrana je puštena u probni rad 1987.2 0.465 0. paralelno sa distributivnom mrežom.5x1. godine.11 0. Tabela 2: Osnovne karakteristike postojećih malih hidroelektrana Nominalni Zete« »Slap »Rijeka »Šavnik« »Lijeva »Rijeka »Podgor« parametri/HE »Glava Zete« Mušovića« Rijeka« Crnojevića Snaga (MV) 6. Od vodozahvata voda se dovodnim kanalom dugim 1780 m dovodi u vodostan. Karakteristika hidroelektrane je u tome što radi bez posade.00m) dovodi do vodostana. s obzirom da je riječ o području gdje je dolazilo do višednevnih prekida u snabdijevanju električnom energijom. Na rijeci Levaji izgrađen je tirolski vodozahvat sa potrebnim elementima. Objekat vodozahvata se sastoji od betonske pregrade visine 4 m.5 7 160 26 40. a odatle metalnim cjevovodom pod pritiskom do turbine (D700mm). Osnovne karakteristike opreme postojećih mHE date su u tabeli 2. i neprekidno se nalazi u eksploataciji. ova elektrana je radila i ostrvski uz prisustvo rukovodioca elektrane.1. U neposrednoj blizini elektrane izgrađen je tirolski zahvat sa potrebnom opremom.

Piva : pored akumulacije i HE “Komarnica”. a na glavnom toku samo kanalske protočne HE”. Lim: varijanta sa višenamenskim akumulacijama i HE na pritokama. koja je revidovana i usvojena 2001 godine. “Bakovića Klisura” i “Trebaljevo”i HE Opasanica.Morača : sa akumulacijom “Visoko Andrijevo” i nizvodnim kaskadama “Raslovići”.2. U sklopu podstudije Energetika dat je tabelarni prikaz energetskih i prostornih pokazatelji planiranih HE-objekata po obje varijante. Planirani HE objekti prikazuju se preko dva varijantna razmatranja planiranih hidroenergetskih rješenja za korišćenje preostalog tehničko iskoristivog potencijala.Lim : HE rješenja sa akumulacijom na glavnom toku: “Andrijevica”. a bez akumulacije i HE “Milovci”.3.2 ili Q= 22m3/s).1. za svaki rječni tok. Iz razloga ograničenog broja stranica od strane naručioca. ™ Pregled HE rješenja po razmatranim varijantama VARIJANTA. PROSTORNI RAZMJEŠTAJ PLANIRANIH HE OBJEKATA I POSTROJENJA SA PODACIMA O NJIHOVIM KAPACITETIMA ™ HE objekti sa pratećim objektima na glavnim vodotocima i pritokama Prostorni razvoj HE objekata i postrojenja daje se na osnovu postojeće dokumentacije u okviru Osnovnog projekta Drine. U tom kontekstu sistematizovan je prikaz HE objekata sa osnovnim prostornim i energetskim pokazateljima.1.2. “Niski Žuti Krš“ i “Mateševo”. što analizi daje poseban značaj. “Milunovići” i “Zlatica”(kao u Varijanti 1). Hidroenergetska rješenja u obe varijante koncipirina su na korišćenju hidroenergetskog potencijala u prirodnom pravcu toka i sa prevođenjem dijela vode rijeke Tare u rijeku Moraču (Q=15. Vodoprivredne osnove Crne Gore (usvojene 2001.Ćehotina : HE rješenja sa akumulacijom i HE “Mekote”.Energetski i prostorni pokazatelji HE-objekata van prirodnog pravca tokaprevođenje dijela voda rijeke Tare u rijeku Moraču Već nekoliko decenija konstatovana je visinska razlika od oko oko 700 m između izvorišnog dijela rijeke Tare i gornjeg dijela rijeke Morače. Pored toga. Iz tih razloga. uzvodnom akumulacijom “Dubravica” i nizvodnim kaskadama “Raslovići”.1: Tara : HE rješenja sa akumulacijom i HE “LJutica”.Morača: sa akumulacijom i HE “Nisko Andrijevo”.2-2. U Vodoprivrednoj osnovi analizirani su HE objekti uporedo za obe varijante. projektovana je HE/RHE "Koštanica". ovdje se neće isti ponavljati.Ćehotina : : HE rješenja sa velikom akumulacijom “Milovci” i derivacionom HE na rijeci Tari 24 . i akumulacijama i HE “Visoki Žuti Krš“. obrađivači SS-AE ENERGETIKA procijenli su. Varijanta-2 odnosi se na HE rješenja sadržana u Vodoprivrednoj osnovi Crne Gore. i njihov prostorni raspored usvoji kao relevantan u izradi novog prostornog plana Republike (PPR). “Lukin Vir” i “Plavsko jezero”. a bez akumulacije HE “Tepca”.2-2. Varijanta-1 odnosi se na HE rješenja sadržana u postojećoj tehničko-investicionoj dokumentaciji i u skoro svim programima razvoja i izgradnje elektroenergetskih objekata u Crnoj Gori. a sve u smislu analize uslova za upravljanje režimom voda u okviru Integralnog vodoprivrednog sistema Republike Crne Gore.) i razvojnih programa i planova Elektroprivrede Crne Gore.g. “Milunovići” i “Zlatica”.1. Dat je i opis mogućih varijantnih rješenja. da se razmatrana HE rješenja u Vodoprivrednoj osnovi (VOCG). koja upravlja ukupnim elektroenergetskim sistemom Crne Gore. dvije manje derivacione HE “Pošćenje” i “Bukovica-Šavnik VARIJANTA -2 : Tara : HE rješenja sa akumulacijom i HE “Tepca”. prezentirani su osnovni okviri i uslovi za iznalaženje optimalnih hidroenergetskih rješenja na glavnim vodotocima i njihovim pritokama. 1. Sa predviđenom izgradnjom brana na rijeci Tari i derivacije (dužina tunela i cjevovoda oko 10 km) prema rijeci Morači. “Mojkovac”.

Vremenska dimenzija postepenog porasta potreba za vodom vodoprivrednih korisnika u slivu Drine (Srbija i Bosna i Hercegovina) posebno je bitna za iznalaženje optimalnog rješenja energetskog korišćenja voda rijeke Tare.2-2. 1. primenjen je postupak uprošćenog višekriterijumskog vrednovanja i rangiranja. Obje varijante su uslovne. jer već sada Crna Gora ima osjetan deficit u električnoj energiji koji podmiruje uvozom (C. Najvažniji objekti za hidroenergetsko korišćenje vodotoka su akumulacije. od nadležnog državnog organa.invarijante. a moguće je i kombinovanje varijantnih rješenja na pojedinim rijekama. raspolaže sa respektivnim tehnički raspoloživim hidroenergetskim potencijalom. jeste u tome.1. bez čije izgradnje nije moguće koristiti hidropotencijal u značajnoj mjeri.4.1).2. Specifičnost rijeke Tare. Zakon o vodama i Zakon o izgradnji i finansiranju investicionih objekata Republike Crne Gore predviđaju obavezu pribavljanja. realizacija hidroenergetskih objekata je u značajnom kašnjenju u odnosu na potrebe. a takođe je cio basen rijeke Tare uključen u rezervate biosfere UNESCO programa (Seviljska dekleracija) "Čovjek i biosfera" (MAB). Zakon o životnoj sredini) nalaže da pri definisanju režima korišćenja voda prednost imaju vodoprivredni i ekološki zahtjevi koji proističu iz činjenice da bez vode nije moguć opstanak živog svijeta. onih koji su međusobno nezavisna. HE “Timar” sa derivacijom u Tušinju ‰ ‰ U obje varijante ista su rješenja za Ibar sa HE “Bać” i za “Buk Bijelu” čija je izgradnja planirana na rijeci Drini(vana granica teritorije Crne Gore). S obzirom na složenost i multidisciplinarnost uslova za njihovu realizaciju. Prema odredbama Zakona o nacionalnim parkovima Crne Gore na teritoriji nacionalnih parkova nije dozvoljeno građenje novih objekata osim po posebnim odlukama Crne Gore. Piva : akumulacija i HE “Komarnica” (kao u Varijanti 1) i HE “Šavnik” sa derivacijom u Bijelu. Pri tome treba naglasiti da su Varijanta 1 i Varijanta 2 uslovno razmatrane mogućnosti za realizaciju objekata za energetsko korišćenje vodnog potencijala 25 . što je značajna dužina njenog toka (od ušća Bistrice do ušća Sušice u dužini od oko 59 km).(akumulacija “Buk Bijela”). stvaraju se predpostavke da se u dužem vremenskom periodu zadovolje potrebe u elektroenergiji korišćenjem hidropotencijala vodotoka. Sa druge strane. u odnosu na površinu teritorije. U okviru dvije grupe varijanti neki objekti su isti . i Varijante 2. ™ Višekriterijumsko vrednovanje i rangiranje hidroenergetskih objekata U vodoprivrednoj osnovi Crne Gore izvršena je preliminarna analiza povoljnosti i efekata realizacije dvije osnovne grupe varijantnih rješenja: Varijante 1.1.Analiza efekata realizacije planiranih hidroenergetskih objekata na teritoriji Crne Gore prema postupku uprošćenog višekriterijumskog vrednovanja 1 ™ Uvodna razmatranja Polazeći od činjenica da Crna Gora. Izgradnja adekvatnih akumulacija koje mogu da izravnaju godišnje neravnomjernosti proticaja zajednički je interes i elektroprivrede i vodoprivrede u okviru Integralnog vodoprivrednog sistema Republike Crne Gore.objekata u odnosu na postojeću zakonsku regulativu Važeća zakonska regulativa (Zakon o vodama. uključujući i čovjeka. (pri čemu su moguće i njihove kombinacije). što je posebno značajno s obzirom na usvojenu strategiju razvoja Crne Gore kao Ekološke države.1. projektovanje i izgradnja ovih složenih i skupih sistema traje više godina. Zakon o životnoj sredini Republike Crne Gore predviđa obavezu procjene uticaja na životnu sredinu planiranih zahvata (objekata) na koju saglasnost daje nadležno Ministarstvo. vodoprivrednih uslova i saglasnosti u postupku izrade tehničke dokumentacije za građenje objekata. koja raspolaže najvećim neiskorišćenim hidropotencijalom u Crnoj Gori. Proizvodnja električne energije korišćenjem hidropotencijala vodotoka je "najčistiji" oblik energije. nužno je da se ubrzaju aktivnosti na realizaciji prioritetnih objekata. Pored toga. obuhvaćena nacionalnim parkom "Durmitor" koji je uveden u spisak svjetske prirodne baštine UNESCO-a. Ukoliko je riječ o vodotocima koji protiču kroz više država mora se voditi računa i o interesima nizvodnih država prema odredbama međunarodnog prava u oblasti voda. ™ Status planiranih HE. ako se ima u vidu da planiranje.

izvori zagađivanja .iseljavanje ljudi sa potopljenih prostora Višekriterijumskim vrednovanjem izvršeno je rangiranje varijantnih rješenja po razmatranim vodotocima: 1) Na rijekama Lim i Ibar nijedna akumulacija nije zadovoljila sve kriterijume da bi bila predložena za gradnju samo sa stanovišta hidroenergetskog korišćenja. da nizvodno od akumulacije Milovci nema značajnijih naselja. i drugo). Olakšavajuća okolnost je.instalisana snaga elektrane .zaštićeni korisnici . kao i ukupno unapređenje režima voda u skladu sa Zakonom o vodama.specifične investicije .režimi ekstremnih voda. Za sada je izvjesno. da će realizacija HE Milovci biti u diriktnoj zavisnosti od obezbeđenja međudržavne saglasnosti oko korišćenja HE potencijala rijeke Ćehotine. • Sociološki koji se svode na sagledavanje nužnih promjena uslova življenja usled realizacije planiranih objekata i definisanja novog režima življenja sa ciljem ukupnog poboljšanja uslova i ostanak stanovništva na tim prostorima: .korisna zapremina akumulacije . što predstavlja vitalni interes Republike Crne Gore. kako one iz Varijante 1.cijena energije • Ekološki koji se svode na minimiziranje šteta koje neminovno nastaju građenjem objekata (potapanja i drugo) i potrebu maksimalnog unapređenja životne sredine na prostorima koji gravitiraju planiranim objektima : . sociološke kriterijume (veliko potapanje ziratnog zemljišta koje bi trebalo da predstavlja osnov zadržavanja lokalnog stanovništva na tim prostorima. prije svih.odbrana dobara . vode bi se energetski koristile i na nizvodnim stepenicama "Buk Bijela" i "Srbinje". itd. a takođe i magistralnih saobraćajnica. izgradnje HE "Milovci" u odnosu na rješenje iz Varijante 1 koje predviđa izgradnju HE "Mekote".kvalitet energije (vršna energija) preko energetskog potencijala korisne zapremine akumulacije i garantovane snage • Ekonomski : . pa šansu za njihovu realizaciju treba tražiti u višenamjenskom korišćenju.potapanje prostora . Većina objekata već po ekonomskim parametrima ne zadovoljava važeće kriterijume. niti posebnih zaštićenih areala.ostala korišćenja . potapanje značajnog broja domaćinstava.rijeka. 2) Na rijeci Ćehotini višekriterijumsko vrednovanje pokazalo je povoljnost varijante 2. tj.zaštićeni areali. . Razmatrane varijante ne isključuju jedna drugu. Pošto je u 2005 godini Crna Gora donijela odluka da odustaje od daljih aktivnosti u vezi planirane izgradnje Buk Bijela. tako i one iz Varijante 2. jer pored povoljnih ekonomskih parametara izgradnje same akumulacije i derivacione HE.navodnjavanje zemljišta . a one hidroelektrane. naprotiv. planirani koncept HE Milovci u odnosu na HE "Buk Bijelu" i "Srbinje". sa sličnim posljedicama. koje bi po ekonomskim kriterijumima eventualno mogle da dođu u obzir.investiciona vrednost objekata . uz adekvatno 26 . ne zadovoljavaju.sanitacija naselja . Analize su sprovedene za četiri grupe osnovnih kriterijuma sa ukupno 20 parametara: • tehnički : .prosječna godišnja proizvodnja električne energije . zahtijevaće korekciju kroz izradu namjenske dokumentacije na višem nivou.odnos korisne zapremine akumulacije i prosječnog godišnjeg proticaja na profilu brane.vodosnabdijevanje naselja . .status voda . one omogućavaju kombinaciju rješenja objekata u cilju iznalaženja optimalnog rješenja za energetsko korišćenje voda u okviru Integralnog vodoprivrednog sistema Crne Gore.

6) Korišćenje rijeke Morače razmatrano je u dvije varijante. 10) Ukoliko se prevode vode rijeke Tare u Moraču. nijesu ekonomski povoljni prema sadašnjim kriterijumima. značajno bi se poboljšala energetsko-ekonomska vrednost elektrana na Morači. ekonomski pokazatelji se značajno poboljšavaju." ali potapa za oko 20 km riječnog toka na teritoriji Nacionalnog parka "Durmitor" više od akumulacije "LJutica". pored sopstvene proizvodnje RHE "Koštanica" koja koristi pad od oko 700 m. Međutim. ali zahtijeva nešto veće investicije. a posjedjuje određene povoljnosti. kao i uslova za reverzibilni rad RHE “Koštanica”. koja predstavlja modifikaciju rješenja iz Varijante 1 na uzvodnom dijelu Morače. jer je kota akumulacije u zoni Crnih poda viša. 27 . povoljnija je sa energetsko-ekonomskog stanovišta. 12) Hidroelektrana sa akumulacijom "Tepca" je najpovoljniji potencijalni energetski objekat u Crnoj Gori. uključujući i prijem upotrebljenih (prečišćenih) voda gradova Kolašin i Mojkovac. tako i vodoprivredne. i akumulacija "LJutica" potapala bi oko 21 km riječnog toka kroz Nacionalni park od čega 3 km u zoni sa režimom stroge zaštite. jedinična cijena energije iz hidroelektrana na Morači (sopstvene vode) značajno je viša od sada važećih tržišnih cijena. Međutim. "Zlatica") na prirodnom pravcu bez prevođenja voda rijeke Tare ima značajne sopstvene hidroenergetske potencijale. sa proizvodnjom na sopstvenom padu od oko 900 GWh godišnje i energetskom vrijednošću akumulacije samo na sopstvenom padu od 415 GWh godišnje. Varijanta 1. ukoliko bi se ove vode koristile i kroz RHE "Koštanica" u pravcu Morače. povoljnija je sa gledišta uklapanja u okruženje. 3) Na rijeci Pivi u obje varijante figuriše HE "Komarnica" ("Lonci") koja je povoljna za realizaciju. a takođe i u zoni manastira Dobrilovina. međutim. nizvodno od akumulacije "Žuti Krš" mora se ispuštati garantovani proticaj koji će obezbijediti povoljne uslove za očuvanje ekosistema rijeke Tare i priobalja. Takođe. tako i oni iz Varijante 2. za čiju se realizaciju već duže vremena obavljaju brojne aktivnosti.rješenje ispuštanja garantovanih proticaja za potrebe ekoloških zajednica u nizvodnom toku. koji bi mogli biti značajni za Crnu Goru. energetski i ekonomski efekti bili bi zadovoljavajući. "Raslovići". "Milunovići". Kvalitet i ekonomičnost energije su vrlo povoljni. 8) Rješenje po Varijanti 2 sa nižom akumulacijom "Žuti Krš" i uzvodnom čeonom akumulacijom "Mateševo" je povoljnije sa stanovišta uticaja na grad Kolašin. Ostali razmatrani objekti uzvodno od HE "Komarnica". jer nema eliminišućih faktora (kako ekoloških. kada se uzmu u obzir i efekti na nizvodnim elektranama. odnosno "LJutica" (Varijanta 1). a posebno sa stanovišta manjeg uticaja na Manastir Morača. a takođe su veoma povoljni energetski i vodoprivredni efekti na nizvodne korisnike. Akumulacija "Tepca" ima znatno veće energetske i vodoprivredne efekte od akumulacije "LJutica. Što se tiče socioloških kriterijuma. tako i socioloških). a i ona ima znatne ekološke nepovoljnosti. ekološki kriterijumi bili bi zadovoljeni. kako oni iz Varijante 1. HE "Gradac" koja je razmatrana u obje varijante ne zadovoljava postojeće ekonomske kriterijume. 5) Prevođenjem dijela voda rijeke Tare u Moraču. kako ekonomske (uzimajući u obzir i ukupan doprinos sistemu hidroelektrana na Pivi i Drini). 9) Akumulacija "Mojkovac" po Varijanti 2 je povoljnija od akumulacija "Bakovića Klisura" i "Trebaljevo" po Varijanti 1 zbog manjeg uticaja na grad Kolašin i većih vodoprivrednih i energetskih efekata. 11) Na toku Tare nizvodno od Mojkovca moguća su hidroenergetska rješenja sa akumulacijom "Tepca" (Varijanta 2). ova hidroelektana bila bi izuzetno povoljna sa stanovišta obezbjeđenja ostanka stanovništva na ovim prostorima stvaranjem povoljnih uslova za privredni razvoj. Varijanta 2. 4) Sistem hidroelektrana na Morači ("Andrijevo". 7) Korišćenje hidroenergetskog potencijala rijeke Tare uzvodno od Kolašina u pravcu toka na sopstvenom padu ne zadovoljava sadašnje ekonomske kriterijume.

Izuzimajaći HE rješenja u sistemu Tara –Morača. Izvjesno je. za ostala to nije slučaj. Jer. da u sadašnjem vremenu ne postoje uslovi za ravnopravan tretman i vrednovanja razmatranih HE rješenja po «detaljnijim» metodama. U okviru izrade Vodoprivredne osnove takvo razgraničenje nije izvršeno (jer prevazilazi mogućnosti i potrebe tog dokumenta). Pošto prevođenje dijela voda rijeke Tare u Moraču ima određene nepovoljne uticaje na nizvodne korisnike (Srbija. prema osnovnom principu međunarodnog vodnog prava o pravičnom i racionalnom korišćenju voda."sa “HE Koštanica” ključnim hidroenergetskim objektom za Crnu Goru. To znači. najveći značaj ima sistem "Tara-Morača. Ipak. ‰ ‰ Praktičan značaj analiza varijantnih rješenja izvršenih u okviru Vodoprivredne osnove i preuzetih u ovoj podstudiji. Uključenjem vodoprivrednih korisnika u podjelu troškova građenja zajedničkih objekata poboljšavaju se ekonomski pokazatelji energetskog korišćenja vodnog potencijala. konačan izbor optimalnih rješenja.Ne mogu se sagledati vodoprivredni efekti izvan granica Crne Gore na potrebnom nivou pouzdanosti. u tom istom savremenom svijetu vode ratovi.13) Konačno rješenje za energetsko korišćenje rijeke Tare prvenstveno će zavisiti od ekoloških zahtjeva koji proističu iz statusa ovog vodotoka.1. Međutim. To je jedna od mogućnosti da se na prihvatljiviji način rješavaju kompleksne oprečnosti koji se kod realizaciji korišćenja HE potencijala rijeke Tare posebno eksponiraju. objekata i sistema kao cjeline treba izvršiti kroz predhodnu izradu namjenske dokumentacije na bazi ciljanih istraživanja i poštujući pristup integralnog upravljanja vodama. da se za izradu PP traže globalni pokazatelji za prostorno planiranje. koje će uz primjenu savremennih i na međunarodnom planu prihvaćenih stručnih metoda vrednovati HE rješenja. a doprinos ovih radova i objekata na ukupan kvalitet životne sredine i život ljudi na tim prostorima bude što veći. jer potrebe vodoprivrede za izgradnjom ovih objekata su značajno vremenski pomjerene u odnosu na potrebe elektroprivrede. biće potrebno da se prethodno usaglase interesi svih korisnika. pored navedenog je . Bosna i Hercegovina). Stavovi i preporuke : ‰ Sa aspekta interesa Republike Crne Gore. U tim aktivnostim treba angažovati spejalizovane institucije. da se zbog energije i vodnih resursa i pored postojanje svih međunarodnih propisa i procedura. to se opisni iskazi rezultata uprošćene višekrterijumske analize efekata realizacije HE rješenja preuzetih iz vodoprivredne osnove smatraju dovoljnim. Pri tome treba posebnu pažnju posvetiti odnosima sa UNESCO-m i drugim relevantnim međunarodnim organizacijama. U narednim aktivnostima. koja su razrađena na višim nivoima tehniičke i investicione dokumentacije. za HE rješenja van sistema Tara–Morača.1. 28 . pri čemu se mora voditi računa da negativni efekti na životnu sredinu budu što manji. i uz poštovanje međunarodnih procedura ne znači daće u svim slučajevima doći do pomirenje oprečnih stavova različitih subjekata. polazeći od činjenice da je za Crnu Goru korišćenje hidropotencijala voda rijeke Tare od posebnog interesa. predhodna konstatacija. . koji može obezbijediti oko 2500 GWh godišnje kvalitetne elektroenergije. što je smanjen ukupan broj mogućih varijantnih rješenja i što su definisani globalni vodoprivredni uslovi. Sa tog aspekta. koji će biti polazni elementi u izradi namjenskih dokumentacija. nema praktičnog uticaja na globalna opredjeljenja. Moguća ograničenja kod obezbeđenja uslova za korišćenje preostalog hidroenergetskog potencijala rijeke Tare kao i stavove i preporuke obrađivača u vezi njihovog rješavanja sadržana su poglavlju A2. i činjenice. da će rezultati tih vrednovanja potvrditi značaj i ulogu velikih akumulacija za racionalno energetsko i višenamjensko korišćenje voda.7. 14) Prilikom donošenja odluka o korišćenju preostalog HE rijeke Tare preporučuje se korišćenje međunarodne propisane procedure i metodologije koje se koriste u savremenoj praksi. mora se imati u vidu činjenica.

2 GWh. Prema rješenjima Vodoprivredne osnove Crne Gore. 5-2( sliv Ćehotine). do 1986.2 GWh). uvažavajući današnje ekonomske kriterijume.6 i 7). ukupan tehnički iskoristivi i uslovno ekonomski iskoristiv preostali hidropotencijal za glavne vodotoke sa pritokama (Tabela: C. god. Prema razmatranoj dokumentaciji. proizvodnja električne energije. Analizom prostorne lociranosti malih vodotoka u Crnoj Gori. već se od izgradnje jedne akumulacije može očekivati više efekata: navodnjavanje poljoprivrednog zemljišta i snabdijevanje naselja ili industrije vodom. Prilikom donošenja odluka o korišćenju preostalog HE rijeke Tare preporučuje se korišćenje međunarodne propisane procedure i metodologije koje se koriste u savremenoj praksi. planirani su HE-objekati n apritokama Lima sa ukupnom instalisanom snagom od 175 MW i godišnjom proizvodnje energije od 344 GWh i 7 pritoka u 29 . ukupna instalisana snaga je 215. (68 HE. god. HE potencijal izučavanih i neizučavanih pritoka iskazan je tabelarno i grafički na slikama(slike . Studijska rješenja mHE na vodotocima slivnog područja glavnih rijeka Crne Gore: Morače.2. Prema priloženim tabelama na nivou studija razmatrano je 65 mHE na pritokama i tri na glavnim vodotocima (Otilovići na Ćehotini. Pive. električne energije. Riječ je objektima instalisane snage do 10 i prko 10 MW. ako i samo ako se budu obezbijedili uslovi za za njegovo korišćenje.5. 5-3/b : sliv Lima / region Plava/(ukupna godišnje proizvodnje energije HE rješenja pritoka u slivu rijeka Lima je oko 311. kako bi se hidroenergetski potencijal najbolje iskoristio.1. snage do 10 MW i iznad 10 MW). Lokacije mHE u pomenutim slivovima su određivane iznad kota maksimalnog uspora voda u akumulacijama postojećih i budućih velikih hidroelektrana. ili je nema dovoljno itd.).2. 55: sliv Zete. koji se kod realizaciji korišćenja HE potencijala rijeke Tare posebno eksponiraju. može se zaključiti da je veliki broj lokacija potencijalnih malih hidroelektrana smješten u ruralnim područjima Crne Gore. Izgradnjom mHE intezivno se razvija mala privreda-ostvaruju se proizvodni kapaciteti u selima i naseljima gdje ima uslova a nema električne energije.‰ Prema planiranoj izgradnji hidroenergetskih objekata u pojedinim rječnim slivovima do 2021. ‰ 1. proizvodnja i uzgoj ribe. Tehničko iskoristivi potencijala HE »Otilovići« iznosi oko 12GWh i isti je uključen kroz HE potencijal glavnog toka rijeke Ćehotine (Idejni projekat i Investicioni program iz 1981.) i HE »Šavnik-2« (Idejno rješenje iz 1992. i Ibra karakterišu se uglavnom malim protocima i dosta velikim padovima. godine.43 MW i godišnja proizvodnja električne energije 599.1) u potpunosti zadovoljava deficitarnu energiju i projektovane potrebe za energijom do 2021. Lima. itd.2-2. 5-3/a:(sliv Lima/ region Bijelog Polja/). 5-4 :sliv Komarnice.Planirane male hidroelektrane (mHE) na pritokama glavnih vodotoka Veliki broj potoka i malih vodotoka u brdsko–planinskim područjima Crne Gore dobra su osnova za izgradnju mHE. To je jedna od mogućnosti da se na prihvatljiviji način rješavaju kompleksne oprečnosti. zadržavanje poplavnog talasa. 5-6: sliv Morače.1. izuzev HE »Otilovići« koja se nalazi na glavnom toku rijeke Ćehotine. god. god. s ciljem snabdijevanja udaljenih i nepristupačnih oblasti električnom energijom. Korišćenje hidroenergetskog potencijala izvjestnog broja ostalih pritoka je u kombinaciji malih i većih hidroenergetskih objekata. Most i Gradec na Limu). Značaj izgradnje mHE ne ogleda se samo u iskorišćenju voda malih vodenih potencijala. Zete. ™ Male hidroelektrane sa pratećim objektima obrađene na nivou studija (u daljem tekstu: mHE i/ili puni naziv) Hidroenergetski potencijal pritoka slivnog područja glavnih vodotoka Crne Gore je izučavan na nivou studija za sve pritoke izuzev Tare i Ćehotine u razdoblju od 1980. moguće je obezbijediti dodatnih oko 3500 GWh/god. ™ Pregled energetskih i prostornih pokazatelja mHE sa pratećim objekata za izučavane pritoke na nivou studija i VOCG Tabelarni pregled energetskih i prostornih pokazatelja mHE sa pratećim objekatima za izučavane pritoke na nivou studija prikazan je tabelrno u podstudija Energetika u prilozima: 5-1 (sliv Pive) .

da je zakonska regulativa kojom se uređuju osnovna pitanja vezano za izgradnju malih hidroelektrana u Crnoj Gori praktično na donjoj lestvici. izloženi su konkretni predlozi za većinu pravno neriješenih pitanja. tako i velikih HE-objekata. u dovoljnoj mjeri ne reguliše sva pitanja i pojedinosti koja su značajna a odnose se na izgradnju ovih objekata. tako i u cjelokupnom privrednom i društvenom životu Republike Crne Gore. obradila je pogodne lokacije i dala pored ostalog prikaz problematike gradnje mHE: izbor tipa. da se za određeni broj mHE može pristupiti izradi dokumentacije na višem nivou. ™ Stanje zakonske regulative u funkciji realizacije izgradnje malih hidroelektrana u Crnoj Gori Iako je prema Zakonu o energetici načelno i deklarativno dozvoljeno da se grade mHE. studije su još uvijek upotrebljive. kako bi ovi objekti zauzeli zasluženo mjesto. kao i ocjene o energetskoj prihvatljivosti određenih 30 . zbog nedostatku dugoročnog strateškog ekonomskog i energetskog interesa države i usmjerenja. Ove podatke treba objediniti u bazu podataka u sklopu GIS–a za elektroenergetski sistem Crne Gore i staviti na širi uvid potencijalnim investitorima. kako u energetici. Iz tih razloga. Iz sveobuhvatnog sagledavanja postojeće dokumentacije proizilazi da su studije detaljno obradile i dokazale značajan hidroenergetski tehničko iskoristivi potencijal razmatranih pritoka. potrebno je provjeriti i inovirati Q-H parametre. Oformljena je Komisija za male hidroelektrane sa ciljem da predloži konkretne aktivnosti. ™ Ocjena rješenja malih hidroelektrana obrađenih na nivou studija Sva navedena dokumentacija. Naravno. to se može konstatovati da je hidrološka komponenta za ovaj broj pritoka zadovoljena.). u daljim fazama projektovanja. u tehničkom smislu. predložila je poseban Zakon o malim hidroelektranama (Nacrt Zakona o nezavisnim proizvođačima električne energije iz malih hidroelektrana). utemeljenog na osnovnom programu razvoja i izgradnje malih hidroelektrana u sklopu integralnog elektroenergetskog sistema Crne Gore. tehnička i proceduralna pitanja. kao vrlo važnu pretpostavku njihovog rentabilnog korišćenja.U dokumentu pod nazivom »Smjernice razvoja i izgradnje malih hidroelektrana u Crnoj Gori. Naravno. one nijesu izborile svoje mjesto u energetici Crne Gore. naprimjer odgovarajućim serijama uporednih mjerenja. U tom cilju Komisija za mHE u sklopu Elektroprivrede Crne Gore. Potrebno je što prije izraditi takvu zakonska regulativu koja na jasan i nedvosmislen način reguliše ključna ekonomsko-finansijska. Nivo obrada u studijama je takav. koja je na nivou studija. građevinski dio. kao prirodan i logičan prilaz o mogućnosti iskorišćavanja hidroenergetskog potencijala malih vodotoka. ™ Završna razmatranja o malim hidroelektranama U periodu poslije izrade studija (1985-1992) od strane Republičkog hidrometeorološkog zavoda Crne Gore (RHMZ) na 21 pritoku izvršena direktna mjerenja proticaja preko mreze hidroloških stanica.slivu rijeke Morače ukupne instalisane snage 293MW i godišnje proizvodnje energije 584 GWh (instalisane snage hidroelektrana su reda od 10 do 27 MW na pritokama u slivu rijeke Lima i reda 9-82 MW na pritokama u slivu rijeke Morače. Moglo bi se konstatovati. Cijevna i Mrtvica) prikazan posebno u sklopu razmatranja glavnih vodotoka slike. kroz više faze projektovana u odnosu na studije.3 i 4. Rješenja i rezultati iz navedenih Studija i predlozi dati u njima kao i skupljeni brojni podaci mogu biti dobra podloga i polazna osnova za preduzimanje narednih aktivnosti u pravcu opravdanog iskorišćenja hidroenergetskog potencijala pritoka kako sa izgradnjom mHE. u okviru Stručnog savjeta Elektroprivrede Crne Gore pokrenuta je inicijativa kojom bi se aktuelizovala problematika malih hidroelektrana u Crnoj Gori. Polazeći od te pozitivne okolnosti. Iako rađene prije 15 do 20 godina. Pošto ta hidroenergetska postrojenja ne spadaju u kategorizaciji mHE (instalisana snaga do 10 MW ili bar blisko toj granici) Preostali tehničko raspoloživi potencijal za 3 glavne pritoke rijeke Morče(Mala Rijeka. hidromašinski i elektro dio te posebni osvrt na ekonomski dio. potrebno je izvršiti njenu provjeru. Postojeća zakonska regulativa. kojom se uređuje gradnja malih hidroelektrana u Crnoj Gori.2001« predložen je i pravni pristup za izgradnju ovih objekata.

Na taj način. 1 na Pivi ). Prema predhodnim tabelama . Ovdje je važno istaći.reda (veliki potoci i male rječice) zastupljenost izgradnje mHE je u manjem obimu. u narednom periodu treba usmjeriti i dio aktivnosti na razmatranju izgradnje mHE na pritokama nižih redova.8): energetski prihvatljiva (u periodu izrade Studije) i hidrološki neizučena ( prema direktnim mjerenjima proticaja na razmatranoj pritoci. Na pritokama 1-reda (potočići. Po ovom kriterijumu obuhvaćeno je 4 pritoka (4 u slivu Lima ). konstatuje se da su instalisane snage iznad 500kW. Po ovom kriterijumu obuhvaćeno je 7 pritoka (3 u slivu Lima. Po ovom kriterijumu obuhvaćeno je 8 pritoka (5 u slivu Lima. Na osnovu takve dokumentacije i nužnih istražnih radova.energetskih profila u periodu izrade Studija. logično je predpostaviti. uprošćavajući postupak oko pribavljanja dozvola. Značajan HE potincijal pritoka rijeke Tare biće vjerovatno i dalje limitiran u komponenti rezirvisanosti prostora za HE rješenja Tara-Morača. tako što bi: odobravala kredite investitorima uz povoljne uslove vraćanja. ‰ Sa aspekta obezbeđenja uslova za korišćenje voda za izgradnju mHE u dijelu komponente hidrološke izučenosti i komponente ekonomskih uslova. i/ili izboru novih-boljih HE rješenja.7-5. Iz tih razloga preporučuje se da se pri izradi PP rezervišu prostori svih razmatranih HE rješenja prema Studijam i Vodoprivrednoj osnovi na ograničeni vremenski perod. zbog slabih ekonomskih mogućnosti stanovništva. u narednom periodu treba dati prioritet izrade namjenske dokumentacije na višim fazama i konačnoj izgradnji mHE koji su locirani : o na pritokama sa raspoloživim direktnim mjerenjima "Q" parametra (16 pritoka u slivu Lima. III-faza prioriteta (Tabela 5. kao jednu od značajnih aktivnosti. II-faza prioriteta (Tabela 5. 1 u slivu Komarnica i 1 u slivu Morače . da će se povećat interesovanje građana za postrojenja sa instalisanim snagama ispod 500kW. Na taj način dobiće se vrijeme potrebno za izradu namjenske dokumentacija na višem nivo. 3 na Bukovici. što je i logičan redosljed kod energetskog planiranja. U strukturi razmatranih rješenja mHE na nivou studija . proizilazi da je u zadovoljenju izučenosti "Q" parametra kao komponente uslova za koršćenje vode .9): energetski neprihvatljiva (u periodu izrade Studije) i hidrološki izučena ( prema direktnim mjerenjima proticaja na razmatranoj pritoci. ulagala ‰ 31 . da je hidrološka izučenost dvije najveće pritoke Plašnica i Štitarica zasnovana upravo na direktnim mjerenjima "Q" parametra. Stavovi i preporuke : ‰ Zbog nedovoljne obrađenosti planiranih rješenja razmatranih mHE. (ili na planiranim vodovodnim sistemima) o u sklopu akumulacije Otilovići na rijeci Ćehotini Uz predhodnu izradu pojednostavljene zakonske regulative.7) energetski prihvatljiva (u periodu izrade Studije) i hidrološki izučena (prema direktnim mjerenjima proticaja na razmatranoj pritoci. Takvo stanje je posledica razmatranja projektnih rješenja mHE uglavnom na značajnijim pritokama glavnih vodotoka (pritoke 3 i 4 reda). 3 u slivu Morače i 2 u slivu Pive. stvariće se realniji preduslovi kod donošenja odluka o prihvatljivosti prezentiranih rješenja.Na osnovu tabelarnih pregleda u predmetnim prilozima odabrani su tri kriterijuma u predlogu redosljeda daljih prioriteta projektne razrade i to : I-faza prioriteta (Tabela 5. prednost imaju 16 pritoka u slivu Lima. 3 u slivu Morače i 2 u slivu Pive) o na temeljnim ispustima postojećih akumulacija (planirano na ispustima akumulacija HE Perućica) o na mjestima napuštenih pilana i mlinova o na mjestima prekidnih komora postojećih vodovodnih tranzitnih sistema. potoci ) i na pritokama 2. U tom smislu. državni organi Republike treba da stimuliše izgradnju mHE. ciljano se prezentiraju (tabelarno i na preglenoj situaciji) različita HE rješenja mHE za iste vodotoke (prema Vodoprivrednoj osnovi 1 i na nivou studija preko literature 2 ).9). 1 na glavnom toku rijeke Ćehotine(mHE »Otilovići«). u dokumentaciji 2 dat je predlog redosljeda prioriteta u daljem postupku projektovanja i razrade na višem nivo projektne dokumentacije (Tabele: 5.

Elektroprivreda (elektrodistributivne organizacije) bi bila obavezna da primi u opšti elektroenergetski sistem svaki proizvedeni kW od malih hidroelektrana.2. koje imaju sve karakteristike infrastrukturnih objekata.bespovratna sredstva.1. 1. ukupna korisna zapremina postojećih akumulacija u iznosu od 1. građene su cilindrične brane oko ponora. Krupac. U Jadranskom slivu su formirane akumulacije u Nikšićkom polju (Liverovići. bilo bi potrebno da banke uvrste gradnju malih hidroelektrana u svoje osnovne planske akte. mnoge značajne ranije planirane akumulacije više nijesu u sferi racionalnih rješenja. U Crnomorskom slivu formirana je velika akumulacija "Piva" na rijeci Pivi. bez čije izgradnje nije moguće koristiti hidropotencijal u značajnoj mjeri.029 x109 m3 voda. kao i manja akumulacija "Grahovo" u Grahovskom polju.2-3.1.1. ukoliko za to postoje prirodni uslovi. itd. ukoliko su uslovi zadovoljeni i naravno tamo gdje se neće izazvati bilo kakve negativne posledice po energetski sistem. Vrtac). industrijski objekti. kojom bi se doline određenih vodotoka (Lima.Postojeće akumulacije 1 Najvažniji objekti za hidroenergetsko korišćenje vodotoka su akumulacije.U tom smislu treba posebno stimulisati izgradnju malih hidroelektrana instalisane snage ispod 500kW. ZAUZETOST PROSTORA SA POSTOJEĆIM I PLANIRANIM AKUMULACIJAMA U CRNOJ GORI (prema Vodoprivrednoj osnovi Crne Gore.34 x109 m3) za HE korišćenje.2-3. Morača.). od ukupnog vodnog potencijal površinskih voda Crne Gore (Vps= 13. prije svega. bude oko 60% ukupnih voda. odobrila da otkupna cijena dobijene električene energije iz mHE bude prihvatljiva za investitora. Slano. oslobađala od plaćanja poreza i naknada ili uz minimalna plaćanja. tako da se danas moraju tražiti druga rješenja.Tabelarni pregled postojećih brana i akumulacija u Crnoj Gori sa osnovnim podacima dat je u tabeli F. Poslovne banke treba da olakšaju dobijanje kredita za izgradnju mHE svim potencijalnim investitorima uz beneficirane uslove. Lim) nijesu vodoprivredno korišćeni. Mnogi vodotoci (Tara. Prema tabeli F.1(u prilogu) Akumulacije u Jadranskom slivu (u HE sistemu Perućica) imaju probleme sa vododrživošću akumulacionog prostora. S tim u vezi. Uloženi su veliki napori i sredstva da se izoluju pojedini ponori u akumulacionim jezerima. kojima su u velikoj mjeri izravnate vode Gornje Zete. i manja akumulacija "Otilovići" na rijeci Ćehotini. i da kreditne uslove prilagode značaju malih HE.2-3. ali rezultati su samo djelimični.1. torkretirane su padine i ubacivana velika količina materijala u podzemlje. Izgradnja adekvatnih akumulacija koje mogu da izravnaju godišnje neravnomjernosti proticaja zajednički je interes i elektroprivrede i vodoprivrede u okviru Integralnog vodoprivrednog sistema Republike Crne Gore. oslobađala od plaćanja carine za uvoz opreme.7%. Zbog neblagovremene izgradnje brana i kašnjenja planske dokumentacije. AKUMULACIJE 1. saobraćajnice. predstavlja oko 7. 32 .1. izgradila pomoćnu infrastrukturu i pružala razne usluge. Iako su prirodni uslovi za izgradnju brana i formiranje akumulacija prilično povoljni.1. a i nekih drugih) sačuvale od zauzimanja od strane drugih korisnika prostora (naselja. u Republici Crnoj Gori je formirano malo značajnijih akumulacija. Ovo se prije svega odnosi na Crnomorski sliv gdje su mogućnosti formiranja velikih akumulacija mnogo povoljnije u odnosu na Jadranski sliv. usvojena 2001 godine 1 ) 1. pa su i ekonomske štete zbog toga velike. Pošto se ocjenjuje da je za racionalno upravljanje vodnim resursima potrebno da zapremina akumulacionog prostora. ovo pokazuje da još uvijek ne postoji osnova za racionalno upravljanje vodnim resursima i da tek predstoje značajni napori da se iskoriste prirodni potencijali vodotoka u Crnoj Gori.

ne bi li u periodima povećane potrošnje obezbijedili što veće količine voda za predviđene namjene. izazivaju često puta niz nepovoljnih efekata na režim voda. za zaštitom voda i zaštitom od voda. pri čemu je predloženo 43 novih. god (od čega su 7 alternative) i 22 potencijalne akumulacije. od ukupnog razvoja i ekonomske moći. sa izuzetkom manje akumulacije na Grahovskoj rijeci koja se koristi za navodnjavanje i snabdijevanje vodom. Krupac. U tom smislu. i slivu u cjelini (po komponentama količine i kvaliteta). neophodno je pored ostalog izgraditi i određen broj novih akumulacija. Predloženo je za izgradnju 21 novih akumulacija do 2021.Tabela F-2. Upravljanje režimom rada akumulacija prepušteno je korisnicima koji u nedostatku plana za upravljanje vodnim režimom nastoje da nivo u akumulaciji drže na što višoj koti. Akumulacije. Vrtac) koriste se isključivo za proizvodnju električne energije u režimu koji diktiraju potrebe energetskog sistema. Za snabdijevanje vodom industrije (Pljevlja) koristi se i akumulacija "Otilovići". itd.Operativnost toga plana mora se obezbijediti odgovarajućom podrškom: monitoringom režima voda. odnosno od 33 . Ostale akumulacije (Piva. ovo zahtijeva formiranje (i/ili angažovanje) kompetentne naučno-stručne institucije. Nivoi prilikom projektovanja i izvođenja postojećih akumulacija bili su prilično neujednačeni. došlo se do većeg broja akumulacija. ali zbog manje količine voda od projektovanih danas se koristi samo za snabdijevanje vodom industrije (Željezara u Nikšiću). koje se koriste prema potrebama elektroenergetskog sistema. i van planskog perioda ovog dokumenta. Vremenski presjek je uslovne prirode.2. 1. tako da je kod nekih zapremina akumulacionog prostora potcijenjena i nijesu iskorišćene prirodne mogućnosti vodotoka i pregradnog mjesta. Naravno. Akumulacija "Liverovići" je projektovana kao višenamjenska (hidroenergetika i snabdijevanje industrije vodom). analiziran je veći broj planiranih i potencijalnih akumulacija. to vododržljivost akumulacija u Nikšićkom Polju predstavlja okosnicu cijelog sistema. tako da su gubici vode na procurivanju izuzetno visoki. Poseban problem predstavlja činjenica da kod nekih akumulacija nijesu realizovani adekvatni radovi koji bi obezbijedili vododrživost akumulacionog prostora. Slano. Aktivnosti koje se planiraju na prevođenju voda Zeta u akumulaciju Krupac-Slano treba intezivirati uz preduzimanje mjera vododržljivost akumulacije Slano. Ukupna korisna zapremine postojećih akumulacija u Crnoj Gori Sliv V (106 m3) Crnomorski 803 Jadranski 226 Ukupno: 1029 ™ Ocjena funkcionalnog stanaja postojećih akumulacija 1 Postojeće akumulacije (ukupno 6) se danas koriste uglavnom jednonamjenski. i ostvarivanje realizacije planiranih akumulacija zavisiće. odnosno otklanjanja prostorne i vremenske neusklađenosti između raspoloživih količina voda i potreba za vodom. prije svega. a u toku 2005 godine intezivirane se aktivnosti obezbeđenja investicija za izgradnju jedne male hidroelektrane u sklopu akumulacije. Na osnovu sagledavanja dugoročnog zadovoljavanja potreba različitih korisnika voda. operacionalizaciom različitih simulacionih i optimizacionih modela. ili posebne grupe koja bi se ovim problemom bavila na adekvatan način. Posebna pažnja posvećena je akumulacijama za potrebe proizvodnje električne energije pošto su vodotoci u Republici Crnoj Gori izuzetno povoljni za proizvodnju elektroenergije. od posebnog značaja je inenziviranje istraživačkih i operativnih radova na sprečavanju velikih gubitaka vode iz akumulacije Slano.2-3.1. Prilikom izrade najnovijoj vodoprivrednoj osnovi Crne Gore. Da bi se postojeće akumulacije što bolje iskoristile neophodno je da se svakoj akumulaciji odredi njena funkcija i izradi model upravljanja akumulacijom kao i plan za upravljanje ukupnim vodnim režimom na posmatranom vodotoku. formiranjem vodoprivrednog informacionog sistema.1. Pošto se radi o vodama koje raspolažu velikom koncetracijom pada u HE-sistemu “Perućica”. Planirane i potencijalne akumulacije 1 Zbog boljeg iskorišćenja vodnog potencijala i popravljanja opšteg režima voda na teritoriji Republike Crne Gore. potreba i zahtjeva korisnika.

kao i kod akumulacija za vodosnabdijevanje. da je izgradnja akumulacija samo za jednonamjensko korišćenje voda znatno ekonomski nepovoljnija od višenamjenskog statusa.U takvim slučajevima antierozione mjere moraju se sprovesti na dosledan način. pri čemu se posebno ističe pitanje očuvanja i ‰ ‰ 34 . jer se antierozionim radovima može samo smanjiti. Krajnji cilj izgradnje akumulacija i uređenja režima voda na određenom prostoru je obezbjeđenje dovoljnih količina voda ne samo za HE –korišćenje . nužna zbog izraženih neravnomjernosti protoka na ovim prostorima. Optimalana zaštita od destruktivnog dejstva voda leži u skladnoj realizaciji aktivnih mjera zaštite i pasivnih mjera sa prirodnom okolinom. ™ Akumulacije čija je prvenstvena namjena vodosnabdijevanje 1 Kod ovih akumulacija posebna pažnja se mora posvetiti mjerama sanitarne zaštite slivnih područja (pojasevi i zone sanitarne zaštite). za očekivati je. Potrebno je istaći da uređenje zemljišta. Polazeći od činjenice. Tabelarni pregled planiranih i potencijalnih brana i akumulacija u Crnoj Gori sa osnovnim podacima dat je u tabeli F. Kod pojednih vodotoka sa posebnim prirodnim osobinama .3 (u prilogu). i ovdje se moraju preduzeti mjere da bi stanje kvaliteta voda u akumulacijama bilo u predviđenim granicama. Međutim. ublažavanja destruktivnog-erozionog dejstva voda. tako i na nizvodnom rječnom toku. tako da se suštinski ne razlikuju od onih koje se predviđaju za zaštitu kvaliteta voda u akumulacijama za vode za piće. Kod ovih akumulacija potrebno je racionalno uklopiti njihov rad u opšti vodni režim i spriječiti (ublažiti) negativne efekte.pri koncipiranju i razvoju ovih objekata potrebno ostaviti mogućnost razvoja različitih privrednih aktivnosti: sport rekreacija i turizam. počevši od novog PPR. Kod ovih akumulacija prioritetno se predviđa i zaštita od nanosa. zaštita životne sredine i isključenje (smanjenje) destruktivnog dejstva voda. Međutim. U takve efekte spada i zadržavanje nanosa u akumulacijama. uzgoj riba. iz aspekta uticaja na nizvodni sektor to je povoljna okolnost. uslovi zaštite kvaliteta voda su veoma strogi. naprimjer za vodotok Taru. U tom smislu. pa naniže. već za potrebe svih korisnika. naselja. Najbrojnije su akumulacije predviđene za energetsko korišćenje voda. da će u budućnosti pored HE korišćenja. radi sprečavanja zauzimanja i degradacije prostora koji se za njih rezerviše. akumulacije sve više dobijati ulogu višenamjenskog korišćenja voda. Osnovne karakteristike budućih akumulacija datih u ovoj tabeli su preliminarne za potrebe rezervacije prostora. navodnjavanje i zaštita voda 1 Kod ovih akumulacija ne predviđaju se tako strogi uslovi sanitarne zaštite kao kod akumulacija za vodosnabdijevanje stanovništva. jer se time ublažavaju problemi sa nanosom na nizvodnom području. obezbjeđenje potreba industrije.mogućnosti obezbeđenja uslova za njihovu realizaciju. ali ne i potpuno spriječiti ulaz nanosa u akumulacije. kako na neposrednim nizvodnim djelovima prirodne okoline i priobalju. sobraćajnih i dugih sistema nije moguće bez adekvatnog uređenja voda. a precizniji podaci se definišu kroz izradu namjenske dokumentacije. planiranih i potencijalnih akumulacija pored ostalog. Stavovi i preporuke : ‰ Analiza i ekspertiza postojećih. ima za cilj njihovu evidencije kroz buduća planska dokumenta. obezbjeđuje dodatne iskoristive količine voda i drugih privrednih aktivnosti koji daju pozitivne efekte na neposrednu prirodnu okolinu uzvodne i nizvode dionice vodotoka. uređenje vodnog režima. radi očuvanja kvaliteta voda u njima i smanjenja rizika po zdravnje korisnika voda. Akumulacije su neophodni objekti pomoću kojih se jedino može ostvariti preraspodjela vode po prostoru i vrijemenu. Zasipanje akumulacija je u suštini nepovoljno zbog gubitka akumulacionog prostora. odnosno racionalno uređenje posmatranog prostora. ™ Akumulacije čija je prvenstvena namjena energetsko korišćenja voda. aktivna zaštita od poplava-retenzija poplavnih talasa. kao i sistematsko praćenje situacije na terenu.

Uređenje zemljišta i voda na određenim prostorima treba da omogući povećanje privrednih aktivnosti kako bi ovi prostori bili "atraktivni" za zadržavanje i dolazak stanovništva. Prije izgradnje infrastrukturnih i drugih objekata i radova u domenu uticaja akumulacija i drugih većih vodoprivrednih objekata. potrebno je predhodno namjenski uraditi krive površine i krive zapremine za svaku akumulaciju. navodnjavanje zemljišta. Neophodno je za svaki objekat izvršiti analizu domena mogućeg uticaja nekontrolisanog pražnjenja akumulacije pri incidentnim situacijama. Količine voda. mora se uraditi vodoprivredna osnova za predmetni sliv. kao elementa životne sredine koji je u postojećoj fazi razvoja društva najviše izložen degradaciji. U cilju bezbjednosti nizvodnog stanovinštva i dobara potrebno je uspostaviti odgovarajuće sisteme za praćenje ponašanja brana u cilju predupređenja rušenja ovih objekata. za zadovoljenje racionalnih potreba nizvodnih korisnika voda (obezbeđenje vodoprivrednog minimuma-VM) i očuvanje propisanog stanja kvaliteta vodotoka. Očekuje se da pri projektovanju. što bi za posljedicu imalo racionalnu izgradnju i eksploataciju objekta. u kojoj će. Pri čemu se polazi od ispunjenja četiri osnovna postulata savremenog planiranja vodoprivrednih sistema 3 : y y y tehnička ostvarljivost sistema ekonomska sigurnost sistema ekološka valjanost sistema(status voda. Za tačnija sagledavanja konturnih granica i površine akvatorije pri karakterističnim kotama usporenog nivoa vode u akumulacijam.unapređenja kvaliteta voda.FSIT-2. Socijološka prihvatljivost sistema(vodosnabdijevanje naselja. moraju se obezbijediti garantovani proticaji neophodni za opstanak i razvoj svih nizvodnih biocenoza (obezbeđenje garantovani ekološki protok-GEP). moraju se uraditi odgovarajući vodprivredni uslovi za realizaciju navedenih radova i objekata. izvori zagađivanja. FPOD-2). Prije donošenja konačne odluke za izgradnu određene akumulacije.) koji se svode na minimiziranje šteta koje neminovno nastaju građenjem objekata (potapanja i drugo) i potrebu maksimalnog unapređenja životne sredine na prostorima koji gravitiraju planiranim objektima. zaštićeni korisnici. mjere za zaštitu akumulisanih voda. odbrana dobara. zaštićeni areali. ‰ U rijekama. itd. pored poznavanja osnovnih tehničkih karakteristika objekata za usporavanje. potapanje. iseljavanje. itd. koje se ispuštaju iz akumulacija. Takođe neprestano se mora pratiti količina i kvalitet ispuštenih voda iz akumulacije i istih parametara u samoj akumulaciji. kao i za obavještavanje i uzbunjivanje stanovništva.FPOD-1. biti urađena analiza uticaja karakteristika sliva i aktivnosti na njemu na kvalitet voda u akumulaciji. promjena uslova privređivanja. potrebno je raspolagati sa detaljnim geodetskim podlogama. Za konstrukciju predmetnih krivih. ostala korišćenja. potrebno je pravovremeno sprovesti sveobuhvatna sagledavanja svih pozitivnih i negativnih uticaja akumulacije na prirodnu okolinu u njenom neposrednom i širem prostoru uticaja. posebno seoskih naselja). posebno mlađe populacije (revitalizacija prostora. kao i adekvatno riješene i realizovane prateće sisteme. kao i uticaj akumulacije na nizvodne tokove i priobalje.) koji se svode na sagledavanje nužnih promjena uslova življenja usled realizacije planiranih objekata i definisanja novog režima življenja sa ciljem ukupnog poboljšanja uslova i ostanak stanovništva na tim prostorima ‰ y ‰ Kod kartiranja zauzetog prostora akumulacijama u novom PPR. okvirne dužine uspora planiranih i potencijalnih akumulacija mogu se sagledati sa podužnih profilia za naznačene lokacije na situacijama planiranih HE rješenja (Prilozi: FSIT-1. Posebna pažnja mora se posvetiti planiranju i realizaciji aktivnosti koje imaju za cilj postizanje odgovarajuće vododrživosti prostora budućih akumulacija. realizaciji i eksploataciji brana i akumulacija budu primjenjivana najnovija znanja i savremene tehnologije. 35 . režimi ekstremnih voda. prema propisanoj proceduri. Prije izrade tehničke dokumentacije za građenje akumulacija i drugih većih vodoprivrednih objekata. nizvodno od pregradnih mjesta. sanitacija naselja. na smiju da budu manje od količina potrebnih za nizvodne ekosisteme.

2000) 5 Hidroenergetski potencijal Crne Gore i izgradnja novih izvora električne energije (Zbornik radova. 2004 godine) 3 Smjernice razvoja i izgradnje malih hidroelektrana (mHE) u Crnoj Gori" . 2 Hidroenergetski potencijal Crne Gore i izgradnja novih izvora električne energije (Zbornik radova. 2004 godine) 36 . 2001godine) 4 Dr.LITERATURA : 1 Vodoprivredna osnova Crne Gore (Institut za vodoprivredu “Jaroslav ^erni” iz Beograda i preduzeće Vodovod iz Podgorice. (Elektroprivreda Crne Gore. Privredna komora CG. Ratomir Živaljević : Osnovi hidrotehnike (Univerzitet Crne Gore.Nikšić. Podgorica. Privredna komora CG. Beograd 2001g).

3. industrijskog bilja i stočne hrane. Preduslov za izgradnju melioracionih sistema. sa površinom od 20 ha. Istovremeno treba imati u vidu da uvođenje navodnjavanja bez izmjene strukture proizvodnje ne može dati visoke ekonomske efekte.na površini od 2000 ha. Ulcinjsko polje i Pljevlja-Doganje). pored oranica i voćnjaka. Lokalno (tradicionalno) navodnjavanje zastupljeno je na oko 16 000 ha. Budući razvoj Među utvrđenim strateškim pravcima razvoja u Republici Crnoj Gori poljoprivredi je data jedna od ključnih pozicija.1. dijelom pod staklenicima i plastenicima. što čini tek nešta oko 3% od ukupnih poljoprivrednih površina. dok je na većini površina zastupljeno lokalno (tradicionalno) navodnjavanje. Na primorskom području uglavnom se navodnjava zemljište na kojem se uzgaja voće. Za navodnjavanje se zahvata podzemna voda iz bogate vodonosne izdani Ćemovskog polja.3. Voda se obezbjeđuje najčešće iz potoka i izvora. ili zbog neodgovarajućih koncepcijskih rješenja i slabog održavanja. uz primjenu sistema za navodnjavanje vještačkom kišom na površini od 1100 ha i metodom “kap po kap” na površini od 900 ha. Krajem 70tih i početkom 80-tih godina prošloga vijeka izgrađeno je više savremenih sistema (Sutorina. Na teritoriji Republike Crne Gore izdvojeno je zemljište pogodno za navodnjavanje: o Jadranski sliv 59 675 ha o Crnomorski sliv 14 415 ha o Ukupno 74 090 ha. vinogradi i bašte. Gračanice.1. ali su svi ti sistemi napušteni nakon usvajanja zakona o povraćaju zemljišta i posljedično usitnjavanja parcela.1. a ranije i u Bjelopavlićkoj ravnici. a na višim lokalitetima iz potoka. sa plantažnim zasadima vinove loze i breskve . smatrajući je potencijalnim generatorom razvoja. • Grahovsko polje. uz korišćenje vode iz izgrađene akumulacije na izvoru Grahovske rijeke. godine izgrade sistemi za navodnjavanje kojim bi bilo pokriveno 80% od ukupnog raspoloživog zemljišta pogodnog za navodnjavanje: o Jadranski sliv 52 660 ha o Crnomorski sliv 6 745 ha o Ukupno 59 425 ha Za navodnjavanje ovih površina potrebno je obezbjediti oko 250 miliona m3 vode godišnje. NAVODNJAVANJE ZEMLJIŠTA 1. • Tivatsko polje. znatno je učešće i livada. Prestruktuiranjem bi trebalo u proizvodnji povećati učešće povrća.2. 1. Međutim. odnosno sistema za navodnjavanje je uređenje ekonomskih odnosa u ovoj oblasti. U strukturi navodnjavanja. Projekcijom navodnjavanja predviđeno je da se do 2021.1. sistem u izgradnji. Sadašnje stanje I pored povoljnih prirodnih uslova navodnjavanje kao hidrotehnička mjera uređenja vodnog režima zemljišta na teritoriji Crne Gore primjenjuje se samo na 18 000 ha. 37 . Pretežno se navodnjavaju oranice i bašte. imajući u vidu izmjenjeno vlasništvo poljoprivrednog zemljišta. U sjevernom području Crne Gore lokalno se navodnjaju površine uz rječne doline zahvatanjem vode iz vodotoka – Tare. Morače. vrela i izvora. Za navodnjavanje u ovim prostorima koriste se podzemne vode i površinske vode Zete. voća. a gdje je to neophodno i odvodnjavanje suvišnih voda. zapremine oko 1000000 m3. Od toga na oko 12% površina koriste se savremeni sistemi za navodnjavanje.1. Prelazak sa ekstenzivnog na intenzivni način poljoprivredne proizvodnje zahtjeva primjenu navodnjavanja zemljišta.3. sa korišćenjem vode iz mikroakumulacije na rijeci Gradiošnici (zapremine 60 000 m3). sa predviđenom površinom za navodnjavanje od 400 ha. U središnjem regionu Crne Gore najvećim dijelom se navodnjava zemljište na prostoru Zete i u Bjelopavlićkoj ravnici. Savremeni sistemi za navodnjavanje poljoprivrednih površina koji su u funkciji koriste se na sledećim lokalitetima: • Ćemovsko polje. a idući uzvodno prema Nikšiću povećava se učešće površina sa voćnjacima. Ćehotine i pritoka Lima.

što će se obezbijediti iz površinskih tokova. Predviđeno da se do 2021. Sjeveroistočno melioraciono područje. Središnjem i Sjeveroistočnom melioracionom području. Pregled sistema za navodnjavanje po slivovima. nalazi se u melioracionom rejonu Bar-Ulcinj. Usaglašavanje elemenata projektnih rješenja navodnjavanja sa uslovima sprovođenja komasacije (arondacije) zemljišta treba da otpočne na područjima na kojima je najzastupljenije lokalno navodnjavanje (Zeta. klimatski uslovi. Tari i Ćehotini. sa podacima o površinama zemljišta predviđenog za navodnjavanje i potrebnim godišnjim količinama vode dat je u sledećoj tabeli. Najveći dio površina. uz dopunu sa lokalnih izvorišta i potencijalnih malih akumulacija. Danilovgrad. Morača) i sa lokalnih izvorišta. neposrednim zahvatanjem ili uz izgradnju akumulacija (rijeke Zeta. čija se granica poklapa sa granicom Crnomorskog slivnog područja.Vladimirsko polje). industrijsko i krmno bilje). Ukupne potrebe u vodi u ovom području iznose oko 66. (Odvodnjavanje zemljišta). 38 . Tara i Ćehotina. zatim Bjelopavlićka ravnica. kao što je objašnjeno u poglavlju 2. godine je predviđena izgradnja sistema za navodnjavanje na površini od 14 420 ha. prethodno treba da se izvrši odvodnjavanje (drenaža) suvišnih voda. Uređenje površina za navodnjavanje predstavlja tehničku nadogradnju prethodno organizaciono utvrđenih i institucionalno uređenih melioracionih zona. Površinama predviđenim za navodnjavanje u ovom melioracionom području nisu obuhvaćene površine koje bi se dobile realizacijom planiranog rješenja prema projektu “Regulacija režima voda Skadarskog jezera i korita rijeke Bojane” iz 1981 i 1983. godine. neposredno i iz akumulacija koje bi se izgradili na rijekama Limu. Nikšić. Budva. u blizini agro-prerađivačkih centara sa mogućnošću daljeg transporta izvan Republike. godine. Prostrana ravnica Zete.na oko 25 000 ha. kao i Nikšićko polje. Bar-Ulcinj) i njima pripadajućim sistemima koji se odlikuju izvanrednim komparativnim prednostima za proizvodnju južnih kultura i povrća. brdsko zaleđe i predplaninski rejon. na osnovu čega su formirana tri sastavna melioraciona rejona: Lim. što se može obezbjediti zahvatom podzemne vode (Ćemovsko polje. oko 2000 ha u melioracionom rejonu Boka i oko 500 ha u rejonu Budva. u izdvojenim melioracionim područjima u Crnoj Gori: u Primorskom. oko 12 000 ha. Ovo područje je formirano od četiri melioraciona rejona: Zeta. gdje bi bile zastupljene pretežno ratarsko-voćarske kulture. Bjelopavlićka ravnica). manjim dijelom podzemne vode i vode iz Skadarskog jezera. predviđeno je da se sistemima za navodnjavanje obuhvati 6745 ha (oko 47% zemljišta pogodnog za navodnjavanje). uticali su na određivanje prioriteta u angažovanju površina za navodnjavanje do 2021. što predstavlja 75% od ukupnog zemljišnog potencijala pogodnog za navodnjavanje u ovom melioracionom području. ratarstvo.6 miliona m3 godišnje. raspoloživa izvorišta vode. Pogodnost ovog područja predstavlja ostvarenje raznovrsnije strukture poljoprivredne proizvodnje u uslovima navodnjavanja uz povoljnu klimu (povrtarstvo. uključivši zaleđe koje obuhvata i južnu obalu Skadarskog jezera. vezano je za uske doline rijeka. U sjeveroistočnom melioracionom području u toku posmatranog vremenskog perioda do 2021. a dijelom i Kotor. Bjelopavlićka ravnica.Na dijelu površina pod budućim zalivnim sistemima . Teritorijalno razvrstavanje područja je izvršeno na tri melioraciona rejona (Boka. Veličina zemljišnog kompleksa. Ulcinj . Ukupne potrebe u vodi za navodnjavanje predmetnih površina iznose oko 170 miliona m3 godišnje. Cetinje. predstavljaju osnovni poljoprivredno proizvodni kompleks u Crnoj Gori. godine. Zavisno od odabranog rješenja u priobalju Skadarskog jezera moglo bi se dobiti između 4 500 i 12 000 ha novih poljoprivrednih površina. tradicija i iskustvo u navodnjavanju. poljoprivredne kulture. investicioni troškovi sistema i obezbjeđenost tržišta.3. vode iz površinskih tokova. Ta površina uključuje savremeni sistem za navodnjavanje u funkciji u Ćemovskom polju na 2 000 ha i oko 10 000 ha lokalno navodnjavanih površina. Do 2021. Središnje melioraciono područje je sa najvećim zemljišnim potencijalom pogodnim za navodnjavanje nalazi se na teritoriji opština: Podgorica. Za navodnjavanje zemljišta u primorskom području predviđeno je korišćenje vode pretežno iz rijeke Bojane. odnosno sezonska potreba u vodi za navodnjavanje iznosi oko 14 miliona m3. melioracionim područjima i rejonima. vinova loza. od Podgorice i kučkih brda prema Skadarskom jezeru. Primorsko melioraciono područje zastupljeno je u priobalnoj zoni Jadranskog mora. godine u ovom području navodnjavanjem obuhvati površina od 38. Bjelopavlići. Godišnja.260 ha (95% od ukupnog zemljišta pogodnog za navodnjavanje).

. Melioracioni rejon Zeta Donja Zeta 9550 46795000 12250000 588000 392000 1960000 3675000 735000 3797500 29400000 12397000 111989500 Golubovci 2500 Vukovci 120 Grbavci 80 Botun 400 LJeško polje 750 Beri 150 LJeški lug 775 Ćemovsko polje 6000 Ceklinsko polje 2530 Ukupno A. Sistem Površina zemljišta (ha) 1. područje 14420 2. PRIMORSKO MELIORACIONO PODRUČJE Potrebne količine vode (m3/god) A.Boka 1985 B. Sistemi za navodnjavanje -projekcija 2021. god.Budva 475 C. Melioracioni rejon Bar Spič 140 616000 4290000 4840000 10032000 5737500 15453000 557000 56525500 66612000 Bar 975 Kruče 1100 Virpazar 2280 Ulcinjsko polje 1125 Ulcinj 3030 Vladimir 3310 ∑ C. Primorsko mel. SREDIŠNO MELIORACIONO PODRUČJE A. Bar-Ulcinj 11960 ∑ 1. Melioracioni rejon Boka Sutorina 445 1825000 1312000 2255000 389500 1988500 369000 8139000 Herceg Novi 320 Grbalj 550 Tivat 95 Grbaljsko polje 485 Krtole 90 ∑ A.Tabela 1. Melioracioni rejon Budva Mrčevac 325 1332500 41000 574000 1947500 Budva 10 Petrovac 140 ∑ B. . 22865 39 .

Melioracioni predplaninski rejon Nikšić 7000 23800000 3060000 1632000 Grahovo (Dragalj) 900 Morača 480 Ukupno D. . Melioracioni rejon brdskog zaleđa LJešani 235 963500 574000 1107000 902000 656000 4202500 Zagarač 140 Kuči 270 Gruda 220 Piperi 160 Ukupno C. Melioracioni rejon Bjelopavlići Bijelo polje Površina zemljišta (ha) 1100 Potrebne količine vode (m3/god) 4510000 8774000 11316000 24600000 Martinići 2140 Kosovi lug 2760 Ukupno B. Središnje mel. livade 420 Kolašin 170 40 .Lim 5510 B. 8380 ∑ 2. 1025 D. SJEVEROISTOČNO MELIORACIONO PODRUČJE ΣV (m3/god) A. 6000 C. Melioracioni rejon Tara Mojkovac 50 110000 924000 374000 Kolaš. Melioracioni rejon Lim Bijelo Polje 840 1512000 649000 414000 187000 4708000 1166000 3014000 671000 2806000 11711000 Ravna rijeka 325 LJuboviđa 230 Brzava 85 Berane 2140 Andrijevica 530 Plav 1370 Gusinje 305 ∑ A.Sistem B. područje bez površina u zoni Skadarskog jezera ∑ I JADRANSKI SLIV( bez površina u zoni Skadarskog jezera) 28492000 169284000 38260 526660 235896000 II Sistem CRNOMORSKI SLIV ΣF (ha) 3.

Tara 220 ΣF (ha) ΣV (m3/god) 484000 C.Sistem ∑ B. Vezičnica) Vrulja Maočnica 190 342000 1827000 14025000 14025000 249921000 725 100 1305000 180000 ∑C. Sjeverno melioradiono područje 6745 6745 59425 Σ II Crnomorski sliv Σ I + II Crna Gora (bez površina u zoni Skadarskog jezera) 41 . -Ćehotina 1015 Σ 3. . Melioracioni rejon Ćehotina Pljevlja (r.

Ove vode daju izuzetno male količine ribe. Od nizijskih jezera riba se proizvodi u Skadarskom i Šaskom jezeru. izvršen je pokušaj da se ove površine koriste za kavezni uzgoj ribe (Pivska akumulacija). Poslije izgradnje. Inače. 1988. ispod prosjeka koje bi one realno mogle dati. S'druge strane razvoj akvakultura podrazumijeva usavršavanje tehnika i metoda za povećanje ribljeg fonda. Površina planinskih jezera koja su nastanjena ribom iznosi ukupno 547 ha (Plavsko jezero (250 ha). Razlog za to je u neracionalnom gazdovanju i zagađenosti ovih voda (prije svega industrijsko zagađenje). Naravno. RIBOGOJSTVO POSTOJEĆE STANJE Slatkovodno ribarstvo je privredna grana koja je. 1981. 1989.5 t godišnje produkcije. ribolov je ekološki nepodobnija djelatnost jer podrazumijeva usavršavanje ribarskih tehnika i alata radi što veće eksploatacije. Ribarska djelatnost se grubo može podijeliti na: − ribolov u prirodnim resursima i − uzgoj ribe. Ove akumulacije pripadaju tipu salmonidnih voda. "Slano". rječice. 42 . 1986. Površina ovih akumulacija. god. Može se reći da je to velika šteta obzirom na nesumnjive prednosti ribarstva u odnosu na druge poljoprivredne grane i značajan ekonomski potencijal koje ono sa sobom nosi. svaka od ovih akumulacija je poribljena salmonidima. Održavanje njihovog ribljeg bogatstva postaje iz godine u godinu sve organizovanije. tako da se one koriste i za sportski ribolov. 1983. Ukupna godišnja proizvodnja ribe u Skadarskom jezeru iznosi oko 96% od cjelokupnog ulova u prirodnim resursima Crne Gore. što je dalo određene pozitivne rezultate kod uzgoja salmonida. U nekoliko navrata. u njemu je registrovano oko 45 vrsta riba. lola. Na području Crne Gore u poslednjih 30 godina sagrađeno je nekoliko akumulacija: "Krupac". iznosi oko 2000 ha. Dominantne su ciprinidne vrste riba (krap. nizijska i planinska jezera i akumulacije.1. brona). (tona) LOKACIJA Tekućice Nizijska jezera Planinska jezera Akumulacije Pastrmski ribnjaci Šaranski ribnjaci Ukupno 1980.4 29 321 192 204 127 170 81 154 1458 1427 1452 1553 1284 1333 1244 1224 1200 1242 1418 Ukupna dužina tekućica iznosi 1715 km ili 2062 ha vodene površine. 77 884 24 43 238 94 819 19 38 253 86 901 23 41 274 65 936 18 35 329 71 728 21 32 351 53 872 18 22 368 57 781 14 18 374 42 822 19 23 318 44 776 15 20 345 40 812 13 17 360 63 833 18. što je veoma mali prinos po jedinici površine.-1989. 18. 1985. rijeke. gdje čovjek ulovom osiromašuje riblji fond.Struktura ulova slatkovodne ribe u Crnoj Gori od 1980. ukljeva. "Liverovići". Prirodne vode za ribolov Ribolovne vode Crne Gore čine manji potoci. Crno jezero (63 ha) i Biogradsko jezero (43 ha)). Njihova posebna vrijednost je i u tome što one predstavljaju bogati potencijalni resurs za akvakulturu. klijen. slabo razvijena u Crnoj Gori. uprkos značajnim prirodnim resursima. 1984. Sadašnji ukupni ulov u njima iznosi oko 63 t ili 30 kg/ha. Ipak proizvodnja ribe je još uvjek jako mala. Za razliku od ribolova. odnosno 34 kg/ha.1. pri srednjem vodostaju. 1987.4. PROS. Prosječna godišnja produkcija iznosi 29 tona salmonida ili 14 kg/ha. što je dva i tri puta ispod prosjeka koliko bi ove vode dale prema svojim mogućim potencijalima. "Grahovo".Ove vode raspolažu znatnom vodenom površinom i naseljene su visokokvalitetnim vrstama ribe (pastrmkom i lipljenom). "Piva" i "Otilovići". Tabela 1. uzgojem riba se on uvećava iznad nivoa koji se obezbjeđuje prirodnom reprodukcijom. 1982.

ostvari intenzivna proizvodnja i postignu visoki prinosi ribe. na našem dijelu jezera. Osnovne karakteristike sedam najvećih pastrmskih ribnjaka su date u tabeli. − radi obnove i povećanja fonda ekonomski važnih vrsta riba treba donijeti privremenu odluku o zabrani njihovog izlova na određeni period. − Zakone i druge propise u vezi sa očuvanjem ribljih resursa i unapređenjem ribarstva treba uskladiti sa evropskim zakonima i propisima iz oblasti vodoprivrede i zaštite životne sredine i neprestano pratiti njihovu primjenu i postignute efekte. Pored ovih ribnjaka postoji još oko 30 mini ribnjaka veličine između 250 i 1000 m2. − neophodno je uvesti plansko poribljavanje određenih vrsta riba. Većina pomenutih ribnjaka je pored konzumne ribe proizvodila i reprodukcioni nasadni materijal za sopstvene potrebe i tržište.Veći pastrmski ribnjaci Crne Gore LOKACIJA Podgorica "Morača" Podgorica "Mareza" Nikšić "Rastovac" Šavnik "Šavnik" Plužine "Vrbnica" Berane "Buče" Kolašin "Mušovića rijeka" Ukupno IZVORIŠTE VODE Mareza Mareza Rastovac Šavnička rijeka Vrbnica Lim Mušovića rijeka POVRŠINA OBJEKTA U m2 2 140 4 000 2 100 1 100 1 700 10 000 1 000 22 040 KAPACITET KOLIČINA VODE U PROIZVODNJE 3 h m /24 U KG 90 000 36 000 150 000 60 000 35 000 30 000 250 000 30 000 645 000 67 000 35 000 18 500 28 500 168 000 17 000 370 000 Uzgoj pastrmke je ostvaren putem kaveznog sistema na dijelu Skadarskog jezera i Pivske akumulacije. Akvakultura ima za cilj da se na manjim vodnim površinama. Na teritoriji Crne Gore izgrađen je veći broj pastrmskih ribnjaka. Kao posledica zagađenje Skadarskog jezera industrijskim i ostalim otpadnim vodama čest je slučaj oboljenja i uginuća riba. 43 . ukoliko prirodna reprodukcija nije u mogućnosti da obavi poboljšanje određenih populacija. putem adekvatnih tehničkih i tehnoloških rješenja. ukupno oko 10 500 m2. jer bi do sada uočeni poremećaji u dogledno vrijeme mogli imati katastrofalne posljedice. Poslednjih godina dolazilo je do uginuća jegulja. krapa i nekih drugih vrsta riba. navodi na zaključak da ulov od 1000 do 1200 tona. Akvakultura Dosadašnje relativno kratko iskustvo u razvoju akvakulture je pokazalo da se u postojećim vodnim resursima raspolaže bitnim preduslovima za intenzivni uzgoj ribe.Četrdesetogodišnji prosjek ulova ribe u jezeru. − potrebno je uvesti preciznu evidenciju ulova ribe u prirodnim i vještačkim vodnim ekosistemima. predstavlja normalni intenzitet ribolova koji nije imao za posljedicu smanjenje ribljeg fonda. Tabela 2. jer trendovi ulova predstavljaju značajan izvor informacija na osnovu kojih je moguće preduzimati određene mjere za unapređenje stanja ribljeg fonda na ovim ribarskim područjima. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Razvoj ribogojstva mora biti usklađen sa očuvanjem i unapređenjem režima voda u vodotocima i jezerima a sve u sklopu opšteg očuvanja i unapređenja životne sredine u Republici. Realizacija koncepta intenzivnog unapređenja ribogojstva podrazumijeva niz aktivnosti: − potrebni su obimni i interdisciplinarni naučnoistraživački projekti da bi se sagledalo stanje ribljih populacija i osnovni faktori koji neposredno djeluju na biocenozu. Rezultati ovakvog uzgoja pokazali su se veoma uspješnim. Ipak uočena je tendencija smanjenja kvalitetnih vrsta ribe u jezeru što s'druge strani prati povećavanje populacije riba manje vrijednosti.

Planiran izlov je otprilike dvostruko veći od prosjeka registrovanog zadnjih decenija. od strane albanske akademije. Od strane Crnogorske akademije sačinjen je program kojim se predviđaju sveobuhvatne aktivnosti na kompleksnom rješavanju sistema projekta Skadrsko Jezero-Bojana-Drim. Rječni tokovi Crne Gore. ali je i ova aktivnost sporadična. U prošlosti. zbog velikih uzdužnih padova i malih dubina u najvećem dijelu godine. Prema hidrološkim osmatranjima u periodu od 1949. Na ovakav status plovidbe na Skadarskom jezeru svakako su imali uticaj i specifični hidrološki uslovi na jezeru.1. odnosno da dio rječnog toka prolazi kroz Albaniju. 44 . tako da u ovom trenutku ne postoji bilo kakav vid organizovanog vodnog saobraćaja. što je osnovni preduslov za definisanje plovnog puta. a posebno u odnosu na drumski saobraćaj. Zbog neuređenosti rječnog korita nijesu do sada iskorišćene ni mogućnosti koje pruža rijeka Bojana za plovidbu. U pripremnim aktivnostima. te su. 1400 75 20 200 520 2295 2021. Proces dogovaranja je u pripremnim fazama. Beograd 2001g). godinu. akcentirano je pitanje plovnosti r. ne pružaju mogućnosti za plovidbu. Tabela : Planirana godišnja proizvodnja konzumne ribe na području Crne Gore (tona) Godina Nizijska jezera Tekući vodotoci Planinska jezera Akumulacije Ribnjaci Σ 2011. tako i za izgradnju pastrmskih i šaranskih objekata u priobalnom području. prisutni administrativni. data je u tabeli. kako za kavezni. Planirana proizvodnja konzumne ribe za 2011. pored tehničkih. plovidba isključivo lokalnog karaktera obavlja se na Skadarskom i Pivskom jezeru za potrebe stanovništva koje živi u priobalnim područjima.57 mnm do maksimalne 9. LITERATURA : 1 Vodoprivredna osnova Crne Gore (Institut za vodoprivredu “Jaroslav Černi” iz Beograda i preduzeće Vodovod iz Podgorice. nivoi Skadarskog jezera su varirali u granicama od minimalne kote 4. i u ovom području je plovidba potisnuta u drugi plan. plovidba je za potrebe lokalnog stanovništva bila razvijena na području Skadarskog jezera.82 mnm. U 2005 godini pokrenuta je incijativa od strane Crnogorske i Albanske akademije nauka i umjetnosti o zajdničkim aktivnostima vezanih za regulaciju rijeke Bojane. sa izuzetkom rijeke Bojane. pod uticajem velikih voda Drima i Morače.5. počevši od minimalnih do maksimalnih. organizuju se turističko . Na Skadarskom jezeru već godinama nije izvršeno sveoobuhvatno snimanje morfologije dna jezera. međudržavni i drugi prateći problemi. Sa stanovišta robnog prometa u pitawu su minimalne količine tako da ova plovidba ima veći značaj u oblasti ribolova i rekreacije. Tako na primjer.− povoljne prirodne uslove na vodnim resursima treba maksimalno iskoristiti za potrebe akvakulture u širem obimu. na Skadarskom jezeru je do 1981. 1900 85 25 500 850 3535 1. godine. do 1998. Na ovo je svakako uticala i činjenica da je Bojana pogranična rijeka. godinu. što posebno čini složenim uslove pristajanja plovila pri svim vodostajima. PLOVIDBA NA RJEČNIM TOKOVIMA I JEZERIMA 1 Unutrašnja plovidba na rijekama i jezerima u Republici Crnoj Gori. sa jedne strane i zaštite područja od velikih voda. Bojane. u odnosu na druge saobraćajne grane. odnosno 2021. Konkretno. Povremeno. u današwim uslovima. POčetni akcenat je dat na geodetskim snimanjima rijeke Bojane na dužini od 42 km. godine postojala redovna plovidbena linija na relaciji Rijeka Crnojevića-Ploča-Potkomarno-Virpazar-Plavnica-Krnjice-Murići-Sijerča-OstrosCkla. danas je praktično zanemarljiva. Razvojem drumskog saobraćaja i poboljšanjem mreže puteva.izletničke ture po jezeru.

Ovaj aspekt je posebno značajan u oštroj međunarodnoj turističkoj konkurenciji u kojoj. Prokletija. Na prirodnim i vještačkim jezerima većih površina mogu se razvijati turističke i sportske aktivnosti koje dosad kod nas nisu ili su vrlo malo upražnjavane na tim vodama. KORIŠĆENJE KOPNENIH VODA ZA TURIZAM. bistre i moćne planinske rijeke. rekreacije i za sportske aktivnosti može se danas okarakterisati kao sporadična pojava koja je ograničena na relativno mali broj ljudi . Polazeći od konstatacija iznesenih u ocjeni postojećeg stanja u pogledu bogatih potencijala vodnih resursa i njihovog okruženja u smislu njihovog korišćenja za turizam.za kajakaštvo na brzim vodama. Među bogatstvom tih pojava posebno se izdvajaju kanjoni rijeke Tare i kanjon Nevideo. duboki kanjoni i klisure. karstni izvori i ponori i brojna jezera. Ne treba zapostaviti ni nekoliko akumulacionih jezera stvorenih izgradnjom brana na rijeci Pivi. neporemećena priroda. korišćenje prirodnih vrijednosti rječnih tokova. Biogradsko. postojeća vještačka jezera ili ona koja će nastati izgradnjom planiranih hidroenergetskih objekata. treba aktivnije i raznovrsnije koristiti. koje kao jedinstveni prirodni rezervat i zbog svoje površine. glečerska jezera . koji se javlja u akvatičnim sredinama ili njihovoj neposrednoj blizini. Brojna glečerska jezera. Limu i Morači. prirodnih i vještačkih jezera za potrebe turizma. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Raznovrsnost reljefa i klime. najatraktivnije je Skadarsko jezero. već i na Ibru. planinara. rijeci Gračanici i na pritokama Zete u Nikšićkom polju. Rafting je moguć ne samo na Tari.1.1. uz istovremeno povećanje raznovrsnosti aktivnosti. za sportski ribolov. a posebno ambijentalne i estetske vrijednosti stajaćih i tekućih voda kontinentalnog dijela Crne Gore pružaju izuzetne mogućnosti za proširenje asortimana turističke ponude.Crno. i raznovrsnost sadržaja i ambijenta igra značajnu ulogu. sportske i rekreativne namjene. zatim veliko Skadarsko jezero. Bjelasice. raznovrsnost flore i faune. Činjenica da se samo 3% ukupnih turističkih smještajnih kapaciteta Crne Gore nalazi na ovim prostorima najbolje govori da ovi potencijali nijesu iskorišćeni. pri čemu se mora obezbijediti sklad između prirodnog okruženja i ekosistema s jedne strane i turističkih i infrastrukturnih sadržaja i aktivnosti. kao što su jedrenje ili veslačka takmičenja. neophodno je planski i osmišljeno stvarati uslove za razvoj tih djelatnosti i aktivnosti u kontinentalnom dijelu Crne Gore. zbog svoje atraktivnosti i raznovrsnosti treba u budućnosti da budu posebno interesantne turističke destinacije. SPORT I SPORTSKI RIBOLOV POSTOJEĆE STANJE Raznovrsnost i jedinstvenost pojava kopnenih voda u prirodi je izuzetan potencijal koji posjeduje Crna Gora u smislu korišćenja za turizam. za splavarenje ili rafting. značajan turistički potencijal predstavlja i njihovo prirodno okruženje i biljni i životinjski svijet. REKREACIJU.6.ljubitelja prirode. Plavsko i ostala jezera smještena u masivima planina Durmitora. Kompleks pojava čine planinski potoci. s druge strane. Od jezera. a time ni ekonomski valorizovani. rekreaciju i sportske aktivnosti. 45 . To pretpostavlja proširenje djelovanja na daleko veći broj atraktivnih lokaliteta. Maglića. pored atraktivnosti prostora i kvaliteta turističke ponude. naučnika-istraživača. Većina rječnih tokova mogu se koristiti za više namjena . Uz raznovrsne vodne resurse. Sa izuzetkom Crnog i Biogradskog jezera i kanjona rijeke Tare. intenzivnije korišćenje već aktiviranih lokaliteta.

Pri tome se misli na zauzimanje novih prostora. Očigledno je da se korišćenje obalnog fronta mora podrediti interesima razvoja kvalitetnog turizma. putnog i vodnog saobraćaja. u periodu prije uvođenja sankcija bila je primjer savremene prekookeanske luke. marina. nedvosmisleno navode na zaključak da budući razvoj plovidbe mora ići na povećanje sigurnosti plovidbe i razvoj i proširenje jedne do dvije luke koje bi prihvatile teretni i putnički saobraćaj. Ovo je sasvim razumljivo. ne smije da bude prepreka planiranju njenog unapređenja i razvoja.). proširenje operativne obale. tj. politikom uspostavljanja veza između željezničkog. uslovljen je. Konstatacija da se treba orijentisati na razvoj jedne ili dvije luke ne znači da postojeće luke duž Crnogorskog primorja ne treba koristiti u budućnosti. POMORSKA PLOVIDBA (LUKE I MARINE) Uvodna razmatranja Prema vodoprivrednoj osnovi Crne Gore. uz zaštitu ambijentalnih i estetskih vrijednosti prostora. dobio prioritet u planovima razvoja primorskog dijela Crne Gore. nameće potrebu optimalnog korišćenja obale i mora za potrebe odmora. sanacija glavnog lukobrana. a zatim privrednim razvojem zemlje i politikom unapređenja i razvoja integralnog transporta.1. potrebno je da se planiraju aktivnosti koje će omogućiti da se na optimalan način koristi obalno more za opšti društveni i privredni razvoj Republike. unapređenje postojećih ili izgradnja novih luka. Iz nje su isplovljavali i uplovljavali brodovi iz najudaljenijih svjetskih luka sa najraznovrsnijim teretima. stanje u oblasti pomorske plovidbe u Crnoj Gori. kao i za planiranje rekonstrukcije i proširenja drugih luka na Crnogorskom primorju. Razvoj plovidbe. proširenje skladišnih prostora. Prednosti koje nudi vodeni saobraćaj neophodno je maksimalno koristiti. koje je ocijenjeno kao nepovoljno. spoljnim faktorima (ukupnim političkim i ekonomskim odnosima između država u svijetu. očigledno je da razvoj plovidbe ne smije biti u koliziji sa razvojem turizma. uređenih i prirodnih plaža moraju obezbijediti i drugi sadržaji na kopnu. stabilne političke situacije u regionu. sporta. postojećim bilateralnim ili multilateralnim ugovorima o ekonomskoj i drugoj saradnji). prirodne karakteristike obale i prisutna ograničenja u proširenju postojećih luka. jer postojeće okruženje i stanje privrede ne obezbjeđuje elemente neophodne za analize opravdanosti i profitabilnosti ulaganja u razvoj pomorske plovidbe. to ne znači da Republika Crna Gora ne treba da intezivira prioritetne aktivnosti kako bi se u narednom periodu iskoristili raspoloživi kapaciteti luke Bar i drugih postojećih objekata koji treba da podrže razvoj plovidbe. ekonomskih interesa Crne Gore i zemalja u okruženju. obali i moru koje zahtjeva usvojeni vid turizma. Pomorski saobraćaj u uslovima otvorenog tržišta. Kako je turizam. Međutim. prije svega. posebno za izgradnju luka sa pratećom infrastrukturom.1. posebno kada je u pitanju prekomorski i prekookeanski saobraćaj različitih roba i tereta. To znači da se pored smještajnih kapaciteta. Mala dužina obale Crnogorskog primorja. smještajnih kapaciteta i infrastrukture duž Crnogorskog primorja. rekreacije i drugih aktivnosti koje treba da podrže razvoj vrhunskog turizma. pa i u Republici Crnoj Gori.2. kao i sadržaja koji mogu biti potencijalni zagađivači mora. nautičkog turizma i drugih aktivnosti na moru. Pitanje je samo namjene i načina korišćenja. sa izgrađenom infrastrukturom i postojećim željezničkim i putnim saobraćajnicama. kao i realizacije planiranog dinamičnog razvoja privrede mogao bi u budućnosti da postane značajna privredna grana Republike Crne Gore.2. pristani i brodogradilišta ne smije ni u jednom segmentu da ugrozi planove razvoja turizma i planove zaštite životne sredine. sanacija i ojačanje sekundarnog lukobrana 2001 god. Činjenica da unapređenje i razvoj pomorskog saobraćaja zahtijeva jasno definisano okruženje u smislu mogućnosti i potreba dopremanja. otpremanja i transporta raznih vrsta tereta u luke i iz luka i potreba transporta putnika pomorskim putem uticala je da danas u Crnoj Gori ne postoje strateška opredjeljenja razvoja ove privredne grane. formiranje skladišne zone itd. Luka Bar. Razvoj pomorske plovidbe uopšte. U tom smislu. Iskustva koja su u tom periodu stečena bila su od izuzetnog značaja za dalje planiranje razvoja luke Bar (modernizaciju luke. KORIŠĆENJE MORA 1. neophodno je sagledati mjesto i ulogu plovidbe i plovidbene infrastrukture. S 46 . Planirani razvoj turizma. kao privredna grana.

Plovni put prvog reda je put na kome mogu ploviti brodovi svih dimenzija. one treba da ostanu u funkciji razvoja turizma i potreba lokalnog stanovništva. meteorološki i hidrografski najpovoljniji i najsigurniji put. svojim nacionalnim propisima. Obalni plovni putevi se protežu uz obale. Česta je podjela na uobičajene i propisane plovne puteve. • uspostavljen i uredno održavan propisani sistem međunarodnih oznaka kojima se obilježava plovni put. pa njime mogu ploviti brodovi do 10 m gaza.obzirom na njihovu veličinu i lokaciju u praktično najvećim turističkim centrima. utvrđuje uslove koje treba da ispuni da bi plovni put u granicama njenog državnog područja bio bezbjedan. trećeg i četvrtog reda. širinu i blage promjene smjera. Prekomorski plovni putevi prolaze okeanima i otvorenim morima. povezujući luke i tačke na moru i obali u raznim morima i suprotnim obalama jednog mora. osposobljene. Da li će se i kako razvijati plovidba i potrebna infrastruktura u Republici Crnoj Gori do 2021 godine zavisi od cjelokupnog razvoja privrede u Republici CG i SCG. na rijekama Jadranskog sliva do granice do koje su one plovne s morske strane.1. kada su uz otvorenu i ostrvima nezaštićenu obalu i unutrašnji. Kako planiranje razvoja Crne Gore zahtijeva i valorizaciju pomorskog saobraćaja. po potrebi i obilježen".2. Plovni put drugog reda ima dovoljnu dubinu.). koji plove njima. to je neophodno sačiniti strategiju razvoja. drugog. širinu i slobodnu visinu prolaza koji obezbjeđuju da se plovidba bezbjedno vrši brodovima za čiji prihvat su luke. Na njima se uglavnom održava međunarodna plovidba. tegljača i sl.1. Najvažnija podjela plovnih puteva je geografska. teritorijalnom i epikontinentalnom moru. puteve od sidrišta i kroz samu luku. tj. Ovi putevi mogu biti spoljni. list SFRJ" 37/83): • odgovarajuću dubinu. istraživanjem i praksom potvrđen. Plovni put četvrtog reda je put na kome je dubina gaza manja od 5 m. u regulisanju pomorskog saobraćaja i zaštiti životne sredine. list SRJ" 12/98) pomorska plovidba "je plovidba koja se obavlja na moru. U pomorskoj praksi plovni put je pojas mora u kome se odvija pomorski saobraćaj između luka i određenih tačaka u moru. kroz ostrvska područja i kanale. realizacije transformacije vlasništva i potrebe SCG i drugih balkanskih zemalja da koriste luke na Crnogorskom primorju za prekomorski i prekookeanski saobraćaj. Svaka država. u područjima sa obezbijeđenim sredstvima za sigurnost plovidbe (vizuelni signali postavljeni na obali i radarski kontakt sa obalom). Karakteristika ovih plovnih puteva je ograničen prostor sa malom dubinom i poseban režim plovidbe (korišćenje peljara. Ovo je osnovni preduslov da se u konkretnim okolnostima usvoje prioritetne aktivnosti za razvoj pomorskog saobraćaja. Ovim Zakonom je definisan plovni put u obalnom moru "kao pojas dovoljno dubok i širok za bezbjednu plovidbu brodova. Postoje različiti kriterijumi za podjelu plovnih puteva. Konvencija UN o pravu mora regulisala je osnovne norme. koje se nalaze na tom plovnom putu. obalne i lučke. Plovidba i plovni putevi 1 Prema Zakonu o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi ("Sl. na kojima važi međunarodni režim plovidbe. Lučki plovni putevi se mogu podijeliti na spoljne. i unutrašnje. Plovni putevi se mogu podijeliti i po veličini brodova. koji je. prilaze lučkom sidrištu. 47 . Pri tome se različito tretira plovidba u unutrašnjim morskim vodama. Plovni putevi u obalnom moru SRJ. koje se odnose na opšte obaveze obalnih država. na puteve prvog. na Skadarskom jezeru i na Rijeci Crnojevića". Plovni put se najčešće može definisati kao najkraći i najsigurniji put između luka i objekata na moru i obali. Propisani plovni put je nastao kao posljedica nužnosti regulisanja plovidbe u područjima povećanog pomorskog saobraćaja i izbjegavanja određenih područja u kojima se odvjaju različite aktivnosti na moru. moraju da imaju ("Sl. kada prolaze između obale i ostrva ili između ostrva. kako bi se povećala bezbijednost plovidbe. tj. po kojoj se isti dijele na prekomorske. 1. Uobičajenim plovnim putem bi se mogao smatrati. Plovni put trećeg reda je put kojim mogu ploviti brodovi do 5 m gaza.

Pored ovih uzdužnih plovnih puteva postoji i prilazni plovni put D od Otrantskih vrata do luke Bar. Luke Bar i Kotor su povezane trajektnim vezama sa zapadnom italijanskom obalom. prikazani su na slici 2. U njemu se plovidba odvija u uslovima karakterističnim za lučka područja (sužen manevarski prostor. skladište nafte i naftnih derivata u Lipcima.1. Kao što se vidi postoje: središnji prekomorski put A. Međutim. dva brodogradilišta (brodogradilište u Bjeloj i Mornaričko-tehnički remontni zavod u Tivtu). U Bokokotorskom zalivu nijesu propisani sistemi odvojene plovidbe i plovni putevi. Putevi koji prate istočnu obalu su BE i CE. Po svojim karakteristikama obalno more Crne Gore se može podijeliti u dva bitno različita plovna područja: Bokokotorski zaliv i otvoreno more. Područje otvorenog mora iz aspekta prostranstva. Proteže se uz obalu na daljini 10-20 km. Svi pomenuti plovni putevi imaju karakter međunarodnih i prekomorskih. predstavlja jednu veliku prirodnu luku. a 106 km obale Bokokotorskog zaliva). koji spaja Otrantska vrata sa sjevernim jadranskim lukama. a put CE povezuje luke duž obale. a od njega se odvajaju prilazi lukama F. 48 . koji mogu poslužiti za sidrenje manjih turističkih i ribarskih plovila. Ipak plovidba u zalivu je u određenoj mjeri regulisana.1. Luke Crne Gore su povezane sa lukama u sjevernom Jadranu plovnim putem A1 koji se spaja sa plovnim putem A. ograničena širina plovnog puta. Ove plovne puteve koriste prekookeanski brodovi.2) povezuje luke Crnogorskog primorja sa lukama srednjeg i sjevernog Jadrana i sa albanskim i grčkim lukama. marina u Tivtu. Primorski saobraćaj između ovih luka i pristana je intenzivan i raznovrstan. list SRJ" 2/96). U ovaj broj uključeni su: 1 svjetionik. 13 obalnih svjetala. Nikola) iznosi samo 64 km. čime bi se povećala sigurnost plovidbe i bezbjednost plovila koja se koriste u sportske i rekreativne svrhe. prilazni putevi iz pravca Otrantskih vrata D. Kotor.Plovni putevi u obalnom moru SRJ. sam po sebi. povezani sa osnovnim plovnim putevima u Jadranskom moru. • organizovati praćenje i održavanje plovnih puteva.1. jer je ukupna dužina obale 249 km (133 km otvorene obale. a u Kumborskom tjesnacu i u tjesnacu Verige najveća dozvoljena brzina je 8 čvorova. U zalivu su smještene dvije luke otvorene za međunarodni saobraćaj (Kotor i Herceg Novi). dubina i relativno malog broja ostrva. Ove veze se odvijaju na plovnim putevima E. i putevi B i C. Najveća udaljenost između dvije luke (luke Kotor i luke Sv. vez za istovar kerozina u Bonićima i veliki broj manjih pristana. tankeri i ribarski brodovi. Kao što se vidi. neophodno je sprovesti sljedeće: • izvršiti snimanje obala i morskog dna na dijelu obalnog mora. SR Jugoslavija mora da donese mjere i preduzme radnje na koje je obavezuje Međunarodna konvencija Ujedinjenih nacija o pravu mora i važeća zakonska regulativa SR Jugoslavije i Republike Crne Gore u Bez obzira na neograničene mogućnosti plovidbe koje pruža otvoreno more Crnogorskog primorja. s tim što put BE prati obalu izvan granica ostrva. ribarske brodove. godina). što je daljina pouzdanog korišćenja objekata za sigurnost plovidbe vizuelnim signalima i granica relativne zaklonjenosti obalom. 30 lučkih svjetala i 2 plutače. otvorenost područja. tankere. posebno za mala plovila. ovaj put presijecaju poprečni putevi E. Plovni putevi unutar obalnog mora Crne Gore su relativno kratki. koji prate istočnu i zapadnu obalu Jadranskog mora. koji bi mogli poslužiti kao sigurna skloništa ili sidrišta. izloženost vjetrovima i talasima predstavlja opasnost za brodove. razne instalacije na obali i na morskom dnu o kojima treba voditi računa pri plovidbi i sidrenju). od rta Oštro do granice sa Albanijom na ušću reke Bojane. jer povezuju države i obale Jadranskog mora. Za međunarodni pomorski saobraćaj na Crnogorskom primorju određene su sljedeće luke: Bar. Budva. Istočni dužobalni plovni put CE (slika 2. • na bazi dosadašnjih iskustava propisati plovne puteve za prekookeanske brodove. bez većih prirodnih uvala i zaliva. Bokokotorski zaliv. ni u ovom području nijesu regulisani plovni putevi. Za potrebe bezbjednosti plovidbe u obalnom moru Republike Crne Gore postoji 46 svjetlosnih signala (1998. koja se uglavnom koriste u priobalnoj plovidbi. Radi povećanja bezbjednosti plovidbe i zaštite životne sredine u obalnom moru. Kao ni u Bokokotorskom zalivu. U zalivu svi brodovi moraju smanjiti brzinu na najviše 12 čvorova. Zelenika ("Sl. hridi i plićaka pruža neograničene uslove za odvijanje plovidbe. Prirodna obala je slabo razuđena.

Tivat i Ulcinj.1. Velike razlike između luka na Crnogorskom primorju. S obzirom na sadašnje stanje luke Bar. 1. Polazeći od značaja luke Bar za cio region. smanjen promet robe i putnika. pristajanje. tako i od lučkih kapetanija. izvršiti neophodna obilježavanja na plovnom putu i pristupnim putevima lukama. koji je imala prije uvođenja sankcija. iz aspekta tehničkih karakteristika. koja predstavlja granicu između akvatorije i lučke teritorije. shodno međunarodnim konvencijama i važećoj nacionalnoj regulativi za pomorski saobraćaj. neophodna su značajna sredstva i vreme da luka Bar dostigne onaj nivo. S obzirom na planove razvoja turizma u zalivu (kupališnog. kao i ukrcavanje i iskrcavanje putnika i robe". bezbjedno i uredno održavanje dubina.• • • • • organizovati kontrolu kvaliteta vode duž plovnih puteva. U okviru Bokokotorskog zaliva neophodno je propisati plovne puteve za veće brodove i tankere. suvozemni (kopneni) dio i otvorena operativna obala. list RCG" 14/92). neophodno je preduzeti adekvatne mjere zaštite Bokokotorskog zaliva izvršavanjem svih obaveza. posade i putnika. Luka Bar je jedina luka na Crnogorskom primorju interesantna za strana ulaganja ili neki drugi način investiranja ukoliko se stabilizuje politička situacija u regionu i uspostave tržišni odnosi u zemlji. Luke 1 Luke su. po svim parametrima je savremena luka koja može da ostvari značajan promet roba i putnika. štetnih materija. Kotor. opremu i osoblje za sprovođenje protivpožarne zaštite. a u sklopu mjera zaštite voda od zagađenja. unapređenju sistema kvaliteta. uređen prostor. itd. položaj i kvalitet svjetlosnih signala za potrebe odvijanja bezbjedne plovidbe.2. nautičkog turizma i drugih aktivnosti na vodi). Analizom će se obuhvatiti sedam luka i to: Bar. Budva. zahtijevaju da se one pojedinačno analiziraju.2. od kojih su prve četiri luke otvorene za međunarodni saobraćaj. preispitati broj. prema važećem Zakonu o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi. I pored značajnog smanjenja prometa. Problem je u tome. kontrolu bezbjednosti plovidbe i zaštitu ljudskih života. zgrade i prostorije za predviđene funkcije luke. zaštitu brodova u svim vremenskim okolnostima. kako od strane posade brodova. sidrenje i zaštitu plovnih objekata. opremljenosti. definisane kao "vodeni ili sa vodom neposredno povezani kopneni prostor sa objektima namijenjenim za pristajanje. što je u periodu uvođenjem sankcija prekinut uspješan razvoj luke. Luke otvorene za međunarodni saobraćaj moraju da ispune niz uslova od kojih treba pomenuti: • • • • • • • bezbjedan prilaz. organizovati aktivnosti u incidentnim situacijama. U tehničkom pogledu osnovni elementi luka su: akvatorija ili vodeni dio luke. Zelenika. zaštitu mora od zagađenja sa uređajima za skupljanje otpadnih voda i voda iz ispranih rezervoara i dr. luka Bar radi na pripremi dokumentacije za razvoj luke. prošrenju lučkih kapaciteta itd. snabdijevanje brodova. a time i prihod luke. u smislu kapaciteta i operativnosti. domaće i međunarodne luke. U uslovima da luka Bar u narednom periodu obezbijedi povećanje prometa roba i finansijska sredstva za sanaciju stanja i obavljanje aktivnosti koje 49 . Herceg Novi. dosadašnja ulaganja u razvoj Luke i prateće infrastrukture i planove budućeg razvoja putničke i željezničke mreže na teritoriji Republike i SCG zemalja u okruženju i šire. ("Sl. polazeći od njihove izgrađenosti i opremljenosti do njihove dosadašnje uloge u prometu roba i putnika. privez i sidrenje brodova. ™ Luka Bar Luka Bar. sadržaja i povezanosti sa kopnom saobraćajnom infrastrukturom. uređaje za prekrcavanje i smještaj tereta. izvršiti obilježavanje lokacija podvodnih instalacija. list SRJ" 29/98 i "Sl. Neophodno je obezbijediti uslove da poslovni sistem luke Bar funkcioniše u svim svojim segmentima.

• Rezervoar za lužinu kapaciteta 10 000 tona. Terminal je snabdjeven savremenim kontejnerskim kranom i potrebnom pratećom mehanizacijom. Na terminalu je kompletna prateća horizontalna i vertikalna mehanizacija sa 15 portalnih dizalica nosivosti od 40 tona. Neposredno uz luku nalazi se slobodna carinska zona. akvatorijumom od 90 ha i instalisanim pretovarnim kapacitetima. Postoji otvoreni skladišni prostor od 60 000 m2 sa asfaltno-betonskom podlogom. • skladišni prostor za rasute terete od 50 000 m2. ugostiteljstvo. direktnim izlaskom na rampu. Luka Bar raspolaže: Kontejnerskim terminalom Kontejnerski terminal zauzima površinu od 22 000 m2 sa mogućnošću proširenja na istom gatu za dodatnih 20 000 m2. mala privreda i drugo. dužine 270 m i dubine akvatorija od 10 m. Luka Bar pruža kompletne usluge na kontejnerskom terminalu. naročito trgovina. osvijetljen i obezbjeđen. U luci Bar instalisani su sljedeći kapaciteti poslovnih partnera luke: • Centrokoop Beograd . U zoni luke rezervisan je prostor za zonu tehnološkog razvoja od 600 ha sa projektovanim pretovarnim kapacitetima od 8-12 miliona tona godišnje. a dubina akvatorijuma je 12 metara.brod i obratno.treba da omoguće njeno uspješno funkcionisanje. U luci Bar se mogu razvijati i druge djelatnosti. Dužina operativne obale je 330 metara. • 22 000 m željezničkih kolosijeka. Kompletan promet vrši se preko zatvorenih i otvorenih skladišta. • 120 000 m2 zatvorenog skladišnog prostora. Terminalom generalnih tereta Ovaj terminal ima dva gata.hladnjača kapaciteta 4500 tona. • silos za žitarice kapaciteta 30 000 tona. Luka posjeduje: • operativnu obalu dužine 2. Zahvata površinu od 250 ha sa mogućnošću proširenja u neposrednom okruženju luke. • specijalni skladišni prostor za Ro-Ro terete od 60 000 m2. Luka Bar danas raspolaže uređenim lučkim prostorom od 106 ha. • operativnu obalu dužine 892 m sa dubinama mora 4-10 metara. koji omogućuju godišnji pretovar od 4. odnosno u direktnoj manipulaciji kopneni prevoz .rezervoari za rasuti cement od 3000 tona. od održavanja do opravki. Zatvoreni skladišni prostor 50 . prostorno i tehnički osposobljena i opremljena za prihvat i otpremu svih vrsta generalnih tereta. • 510 000 m2 uređenog otvorenog skladišnog prostora. Isti predstavlja autonomnu cjelinu i nema dodirnih tačaka sa manipulativnim tokovima drugih roba. • "Industrija-import"-Podgorica .5 miliona tona raznih tereta. može se očekivati da u narednih deset godina postane jedan od najznačajnijih privrednih subjekata Republike Crne Gore. opremljene za prihvat i otpremu svih vrsta Ro-Ro jedinica.silos za glinicu kapaciteta 20 000 m3. Prihvat i otprema kontejnera moguća je direktnom manipulacijom sa željezničkih vagona ili drugih transportnih sredstava. zavisno od zahtjeva komitenata. industrija. Ono što je izuzetno važno je da od njene privrede može da živi preko 5000 ljudi. a i potpuno je opremljen za manipulaciju svih vrsta običnih. Roll-on/Roll-off terminalom Roll-on/Roll-off manipulacija se obavlja preko operativne obale. • "KAP"-Podgorica . • rezervoare za ulje kapaciteta 1400 m3. frigo i specijalnih kontejnera.450 m sa dubinama mora 10-14 metara. koja se prostorno i funkcionalno uklapa u postojeće i planirane kapacitete luke. Dužina operativne obale je 1370 m sa prosječnom dubinom mora od 10 m.

Na zahtjev interesenata u luci Bar se vrše opravke kontejnera. Raspolaže skladišnim prostorom od 50 000 m2. U izgradnji je 65 000 m2 prostora za sušenje. koncentrata. osposobljena je i tehnički opremljena za pružanje manjih servisa na svim vrstama brodova. markiranje. Luka raspolaže sljedećom mehanizacijom: • 15 obalnih dizalica nosivosti 3-40 tona. Specijalizovan je za prihvat i otpremu svih vrsta ruda. 51 . Operativna obala luke Kotor obuhvata centralni dio Kotorskog zaliva i sastoji se od: • Obale kod Gradskog parka (novi dio obale i postojeći dio desne obale rijeke Škurde). luka Kotor. kao i drugih vrsta rasutih tereta. kao i pričvršćivanje. Silos za žitarice je kapaciteta 30 000 tona. Terminalom rasutih tereta Terminal rasutih tereta raspolaže ukrcajno-iskrcajnom mehanizacijom od tri pretovarna mosta nosivosti 12 mp i tri paralelna željeznička kolosijeka. a u projektu je izgradnja novih kapaciteta. Luka Kotor Mada sa dugom tradicijom. Kapaciteti projektovanog terminala pri najnižem koeficijentu obrta su u izvoznom toku 100 000 m3.god. doradu i skladištenje suve i sirove rezane građe. D. ima danas ograničen značaj u pomorskom saobraćaju. brz i efikasan uz mogućnost skladištenja u otvorenim i zatvorenim skladištima. sa dubinom akvatorijuma od 14 metara. Silosom za žitarice Opremljenost terminala omogućava manipulaciju žitaricama na svim relacijama kopno-brod i obrnuto. Operativna obala terminala je duga 800 m. locirana u krajnjem unutrašnjem dijelu Bokokotorskog zaliva.8% ukupnog prometa kroz luku Bar (1987. glinice. čiji su ukupni kapaciteti 100 000 tona. Izdvojeni petrolejski vezovi gaza do 14 m vrše prihvat i otpremu naftnih derivata. Profesionalna ekipa ronilaca je angažovana za rad u luci. promet putnika u luci Kotor je u cijelom prethodnom periodu bio značajan. sortiranje. • 6 autodizalica nosivosti 12-35 tone. Dva remorkera snage 1180 KNJ pružaju usluge tegljenja i spašavanja brodova.). a u uvoznom su neograničeni.od 120 000 m2 i 510 000 m2 otvorenog asfaltno . Terminalom tečnih tereta Tečni tereti se mogu pretakati u direktnoj manipulaciji i preko lučkih rezervoara za ulje zapremine 1400 m3. Doprema i otprema žitarica je moguća svim prevoznim sredstvima. kao i snabdijevanje brodova iz rezervoara A. • 6 viljuškara nosivosti 25-42 tone. sortiranje. itd. To najbolje ilustruje podatak da je maksimalni promet roba u luci Kotor iznosio 3. Terminal omogućuje direktnu manipulaciju kopno-brod i obratno. Terminalom za drvnu građu Pretovar je u potpunosti mehanizovan. luka Kotor je ostala luka lokalnog karaktera.5-13 tona. od čega je 21 000 m2 natkrivenog skladišnog prostora. I pored izgradnje putne mreže (boljeg povezivanja luke Kotor sa zaleđem) i izgradnje aerodroma Tivat. Za razliku od prometa roba. • 103 viljuškara nosivosti 1. U izgradnji je terminal za pretakanje sirćetne kisjeline sa rezervoarskim prostorom od 3000 tona. dezinfekcija i dezinsekcija svih vrsta roba. • drugom specijalizovanom lučkom mehanizacijom. Razvoj luke je praktično limitiran nedostatkom neposredne željezničke veze sa kontinentalnim dijelom Crne Gore. "Jugopetrol"-Kotor. Ostali promet tečnih tereta vrši se preko lučkih operativnih obala u skladišne rezervoare lučkih komitenata.betonskog ograđenog i neograđenog prostora omogućava veliki i brz protok svih vrsta generalnih tereta. Pored održavanja i servisiranja svojih postrojenja i kompletne horizontalne i vertikalne mehanizacije. a luka je opremljena savremenom protivpožarnom opremom. Luka Bar obezbjeđuje i određene lučke usluge.

nakon izgradnje pruge uskog kolosijeka ^apljina-Uskoplje-Zelenika. pored željezničke stanice izgrađena operativna obala dužine oko 200 m sa nekoliko skladišta. dok je od vjetrova iz ostalih pravaca dobro zaštićena. promet naglo opao.8 m. Isto tako ne postoji mogućnost snabdijevanja plovila gorivom. Luka je lokalnog značaja i ne posjeduje opremu za pružanje lučko . Obale kod Tržnice. Luka Ulcinj Luka Ulcinj se nalazi na krajnjem jugu Crnogorskog primorja na zapadnoj obali Ulcinjskog zaliva. Luka ne posjeduje opremu za pružanje lučko-transportnih usluga. stvaraju bibavicu.8 m i 10 m sa dubinama 0. obuhvata prostor od Spomenika . Dužina operativne obale je 180 m sa dubinama mora od 3.3 m u korenu lukobrana. kada su jači. Pristan Staničić sa operativnom obalom od 128 m dužine i dubinom mora od 4-5. Krajem 90-tih godina promet robe je nešto povećan tako da je 1992.• • • Obale Luža koja obuhvata lijevu obalu rijeke Škurde i operativnu obalu prema unutrašnjem akvatorijumu luke dužine oko 500 m. namijenjeni za vez malih brodova. 52 . Poslije Drugog svjetskog rata.transportnih usluga. Luka obezbjeđuje snabdijevanje plovila vodom. Luka Tivat .6 m i 36 m sa dubinom od 2. S i SNJ. čija je glavna funkcija bila povezivanje vojno-pomorske baze u Boki Kotorskoj.6-6. lučki promet je bio u porastu zbog izvoza boksita.2 m.8-11. a zapadnog 136 m. Dužina operativne obale na pristanu iznosi 75 m sa dubinama mora od 4-4.7 m. od 123 m obale sa dubinama 1. Luka je nepovoljna za uplovljavanje brodova pri dejstvu bure. Dubina mora uz obalu je bila 4. Dubine uz pristan su promjenljive.5-1.5-6 m. Tada je.3-2. Zaštićena je od bure i vjetrova iz pravca NW. kao i vjetrova iz pravca: SE.7 m može da primi i veće putničke brodove. Na obali se nalaze priključci za vodu i struju. Izložena je i dejstvu talasa iz pravca NW. dok je promet roba zanemarljiv. Luka je potpuno izložena vjetrovima iz pravca S i SNJ koji. Pri jakom vjetru osjeća se bibavica u luci. koja služi za međunarodni pomorski saobraćaj. dok je poslije ukidanja željeznice.pristan Staničić Kao i luka Herceg Novi i luka Tivat je trenutno luka lokalnog značaja preko koje se vrši putničko-turistički pomorski saobraćaj. Na operativnoj obali postavljeno je 27 bitvi od kojih se 21 nalazi u prostoru luke namijenjene za međunarodni pomorski saobraćaj. 40 m sa dubinama 3. Operativna površina luke (oko 4000 m2). Luka Zelenika Zelenika se kao luka počela razvijati početkom ovog vijeka. god.9 m. lokalnog značaja. Dubine uz operativnu obalu iznose 6. Luka Budva Luka Budva je putničko-turistička luka u kojoj praktično nije bilo prometa roba. Operativna obala je izgrađena u obliku latiničnog slova L. a talasi prelivaju krunu lukobrana. godine iznosio 80 000 tona.2-3. Obale kod Centra za kulturu. Luka Herceg Novi Luka Herceg Novi je putničko-turistička luka. Pored bitava ugrađeni su i ankeri.8 m i od 56 m sa dubinama 0. početkom 60-tih godina. Luka ne posjeduje nikakvu opremu za pružanje lučko-transportnih usluga. Luka je izložena vjetrovima i talasima iz pravca S i SNJ. Potpuno je izložena južnim vjetrovima i talasima.5-3.1 m (hidrografski premer iz 1988. Dužina južnog kraka iznosi 125 m. strujom i pogonskim gorivom. Operativna obala se sastoji od 66 m obale sa dubinama mora od 3-4.).svetionika do zgrade Lučke kapetanije.

jahti i drugih plovila u Crnogorskom primorju u neprestanom porastu (prema nekim podacima u poslednjih 15 godina ovaj porast je 16% godišnje).1. Pored marina. luka Kotor ima prednost da se formira kao savremena putničko-turistička luka za međunarodni saobraćaj. su izuzetno značajni infrastrukturni objekti za razvoj nautičkog turizma i turizma uopšte u Crnoj Gori. Sadašnje stanje za smještaj ovih plovila i njihovo opsluživanje je više nego skromno. U vrijeme izrade Vodoprivredne osnove(19992000) od ukupno registrovanih 6. 96% plovila namijenjeno je za sport i rekreaciju. mogućnosti za njihovo proširenje i obezbjeđenje prateće infrastrukture. izgrađeni prilazni putevi i drugo mogu da budu značajne prednosti za valorizaciju ovih luka za druge namjene u sferi nautičkog turizma. bez velikih ulaganja ne mogu da obezbijede operativnost. potrebno je u novom PPR utvrditi redosled realizacije planiranih aktivnosti. Tivtu. kao specijalizovane luke ili pristaništa na obali mora. rijeka. imovine i zaštite mora od zagađenja. • sve ostale luke. sport i razonodu. što je posebno značajno. s tim što je najveća koncentracija ovih plovila u Kotoru.Mada je iz izloženog evidentno da je luka Bar jedina luka na Crnogorskom primorju koja je do uvođenja sankcija imala neophodne uslove za razvoj pomorskog saobraćaja.000 plovila. funkcionalnost. u nastavku su dati pokazatelji koji mogu da ukažu na značaj i karakteristike drugih razmatranih luka. Još nije osposobljena za pružanje ostalih usluga (nema priključaka za struju i telefon. čuvanje i opremu plovnih objekata koji služe za rekreaciju. veoma su ograničene.3. Marine 1 Marine. 10 vezova za veća plovila i sa 50 m slobodne operativne obale. a obezbjeđeno je i pogonsko gorivo za plovila. Postoje tri izgrađene marine: Kaliman . to je neophodno obezbjediti prostorne uslove za njihov smještaj. Atraktivnost položaja. uzimajući u obzir postojeće okruženje. Ovo je još jedan od razloga koji će imati značajnog uticaja na budući razvoj ovih luka. putničke ili teretne i putničke. Na osnovu analize sadašnjeg stanja postojećih luka na Crnogorskom primorju može se zaključiti sljedeće: • luka Bar je jedina luka koja. postojeću infrastrukturu. zaštićenost od dejstva talasa. prihvatni objekti nautičkog turizma su privezišta (mandrići) i sidrišta kao posebno izgrađeni obalni prostor za prihvat i privez plovnih objekata. Marina Budva Marina u Budvi raspolaže sa 400 vezova za čamce. održavanje i snabdijevanje. mogućnosti ekonomske valorizacije i položaja. Zelenika i Budva u postojećem Prostornim planom Republike Crne Gore predviđene kao turističko-putničke luke za međunarodni saobraćaj. 53 . efikasnost i. realni promet putnika i roba. bez obzira na izuzetne probleme poslovanja može da ispuni uslove koji se traže od luka otvorenih za međunarodni saobraćaj. Kako je broj čamaca. bilo da su teretne. koju savremene luke zahtijevaju. Herceg Novom i Budvi. Preporuke : ‰ Pošto su luke Kotor. servisa za plovila i servisa za snabdijevanje gorivom). ekonomsku opravdanost i druge faktore. privezišta i sidrišta moraju biti u funkciji registrovanih plovila duž obale i prognoze povećanja broja plovila u narednom periodu. pristaništa za brodove na krstarenju itd. adekvatne mjere zaštite putnika. Proširenje postojećih i planovi za izgradnju novih marina. Polazeći od sadašnje opremljenosti ovih luka.marina Tivat Marina Kaliman raspolaže sa 338 vezova i 1 dizalicom za dizanje manjih plovila.2.Vezovi su urađeni sa priključcima za struju i vodu. Pošto je većina luka u Crnoj Gori locirana u gradskim jezgrima. kanala i jezera namijenjene za prihvat. ‰ 1.

motornih čamaca itd. Mogućnosti koje po nizu parametra nudi Kotorski zaliv i grad Kotor (geografski položaj. 54 . mala dužina operativne obale za vezivanje plovila. pristupnost obali sa kopna. Za ove marine neophodno je uraditi tehničku dokumentaciju: generalne i idejne projekte i studije opravdanosti. Prema tome. koncentraciju turista. Ovo se posebno odnosi na zaštićena prirodna dobra. Zbog toga marina pruža usluge samo domaćem stanovništvu. Morinski i Risanski zaliv u Bokokotorskom zalivu. do 1979. ^injenica da je nautički turizam dostigao masovne razmjere u svim razvijenim zemljama svijeta kao vid rekreacije ili aktivnog odmora. zaliv Trašte. privezišta (mandraći) koriste za potrebe nautičkog turizma. lučice. U tom smislu. svega 1000 m operativne obale se nalazi na otvorenom moru. Port Milena. a potom njihova neadekvatna opremljenost. a u periodu od 1981. ^injenica je da većina ovih mjesta ne obezbjeđuje ni najskromnije usluge koje očekuje ova vrsta turista. S obzirom na ukupnu dužinu obale i postojeće planove razvoja turizma. U okviru dosadašnjih planova razvoja nautičkog turizma potencijalne lokacije su: Kotor. postojeća izgrađenost i opremljenost obala. izradom Prostornog planu za posebne namjene za područje Morskog dobra ( Nacrt Plana 2000 ) među ostolog. oblik i dubinu obale).Marina Bar Marina Bar raspolaže sa 1000 vezova na moru i 250 na kopnu. a samim tim i za postizanje značajnijih ekonomskih efekata od ove vrste turizma. da do danas nijesu iskorišćene prednosti Crnogorskog primorja za pružanje usluga ljubiteljima nautičkog turizma iz Italije. čime bi ove marine dobile svoje mjesto u planovima razvoja nautičke infrastrukture. uvala Kruči. Infrastruktura i suprastruktura još nijesu kompletirane. luka Ulcinj. jedrilica.). prirodna ograničenja (zaštićenost od talasa. uz što je moguće manja ulaganja postojeće luke. Ono što je najbitnije. planirana je revilitizacija . Grčke i drugih Mediteranskih zemalja. godine rastao je promet nautičkih plovila i turista.2%. nedovoljni su i neadekvatni. Mora se uspostaviti ravnoteža između prirodnog i planiranog kapaciteta prostora. Pored navedenih marina duž Bokokotorskog zaliva i otvorene obale Crnogorskog primorja postoji 3350 m operativne obale za vezivanje plovila u 29 mjesta. Očigledno je. lokacije povoljne za uzgajanje marikultura ili lokacije sa namjenom za eksploataciju ljekovitih sirovina. do 1989. uvala Jaz. tehnološke i pravne mjere zaštitete obaveznom izradom procjene uticaja i kapaciteta predviđene za izgradnju marina. lučica ili privezišta za potrebe nautičkog turizma jedan je od prioritetnih zadataka razvoja turizma. Dosadašnja iskustva turističkih zemalja pokazala su da se ne može ostvariti visokokvalitetna turistička ponuda bez nautičkog turizma. trenutno raspoloživi objekti. prirodna zaštićenost. godine iznosila 9. Kao što se iz izloženog može zaključiti. Gledano od 1971. Budva. Razvoj turizma u Crnogorskom primorju je u funkciji obezbjeđenja uslova za nautički turizam. eksploatacija lekovitih sirovina itd. rekonstrukcija i izgradnja objekata marina u skladu sa namjenom i karakterom morskog dobra uz odgovarajuće tehničke. To je bio razlog da je Crna Gora praktično još prije trideset godina počela razmatrati i planirati izgradnju marina i lučica za nautički turizam. Na djelovima obale na kojima se tek predviđa intenzivna izgradnja turističkih objekata i drugih sadržaja treba usvojiti fazni pristup u izgradnji marina. Prosječna godišnja stopa rasta nautičkih plovila je u periodu od 1971. nameće potrebu planiranja i realizacije odgovarajuće infrastrukture za prihvat turističke flote (jahti. moraju se eliminisati ili svesti na najmanju mjeru mogući konflikti između marina i okruženja. su limitirajući faktori za razvoj nautičkog turizma. atraktivnost prostora) na određen način upućuju na zaključak izgradnje savremene marine u Kotoru ili njegovoj blizini. godine ovaj rast je bio 7. Strategija razvoja nautičkog turizma mora da bude sastavni dio strategije razvoja turizma. Nove marine trebaju da se prilagode prirodnom okruženju. koji treba da podrže nautički turizam. Nedostatak marina. realnim potrebama i mogućnostima. S obzirom na sadašnju ekonomsku situaciju u Republici neophodno je sagledati mogućnosti da se. Druge potencijalne lokacije koje se mogu u budućnosti uzeti u razmatranje su: Herceg-Novski. neophodno je predvidjeti lokacije za buduće marine. S obzirom na nivo investicija. izgradnja savremenih marina. Petrovac.8%. postojeću uređenost i zauzeće obala itd. Sutomore.). Davanjem koncesija za ove objekte stvorili bi se preduslovi za prihvat turističke flote i pružanje odgovarajućih usluga nautičkim turistima. Bar. potvrđuje konstataciju na intenziviranje aktivnosti oko izgradnje savremenih marina. Ovo se posebno odnosi na marine čije lokacije nijesu u saglasju sa drugim mogućim namjenama prostora (uzgoj marikulture. uvala Trsteno. U Bokokotorskom zalivu se nalazi 24 mjesta sa operativnom obalom dužine od 2590 m.

2. bilo da se oni koriste za ishranu ili za neku drugu privrednu svrhu (sirovine za industriju. Tek poslednjih godina ozbiljnije se razvija tzv. 383 55 . Granicom ribolovnog mora u rijekama koje se ulivaju u more smatra se linija na kojoj voda prestaje biti postojano slana. Kod ulaza u Boku Kotorsku granica šelfa je na oko 9. administrativne.600 m. čija je biomasa najveća u svim morima svijeta. m. 602 1989. po Konvenciji o pravu mora. preradu i trgovinu živim resursima mora.Podgorica i MonteCEP –Centar za planiranje urbanog razvoja .Preporuke Od strane nadležnih organa u 2005 godini naručena izrda Studije. godine prikazan je u tabeli 1: Tabela 1. Za razliku od ribolovnog mora. Karakteristike ulova Uprkos dugoj tradiciji morsko ribarstvo je nerazvijeno. 461 1991. kontinentalne padine i zaravni južnojadranske kotline. dopire do granica teritorijalnih voda Italije. ribolovno područje od interesa za Crnu Goru je mnogo šire. 224 1993. Kotor-Beograd) 1. 234 1992. U tom smislu. 330 1988. sve do granica italijanskih teritorijalnih voda. predhodno ili u hodu. tipičan predstavnik male plave ribe. 371 1996. ribolovno more Republike Crne Gore obuhvata dio obalnog mora i epikontinentalni pojas Srbije i Crne Gore. jer počinje od zone uticaja plime i osjeke (mediolitorala) i prostire se preko kontinentalnog šelfa. 2 Nacrt prostornog plana posebne namjene za područje morskog dobra Crne Gore. Ribolovno područje. Beograd 2001g).-1997. 286 1994. Za razliku od lova bentoskih vrsta. evidentirani morski ulov u periodu 1987.2. Crna Gora. Ulov morske ribe u periodu 1987 – 1996. Prema podacima Saveznog zavoda za statistiku. Za lov i sakupljanje bentoskih.d. treba da da obezbijedi (ili prilagodi) političke. 263 1995.5 nautičkih milja. RIBARSTVO I RAZVOJ MARIKULTURA POSTOJEĆE STANJE Morsko ribarstvo uključuje lov ili sakupljanje (ribolov). koji se nalazi u granicama Crne Gore. obalskih i pelagičnih vrsta riba najvažniji su obalni pojas unutrašnjeg mora i područje šelfa. Pri tome. u novom Prostornom planu Republike treba uzeti u obzir rezultate naručene Studije u planiranju strategije razvoja marina u narednom periodu do 2021 godine. "privredni ribolov" na otvorenom moru i to samo lov pridnenim kočama. a obuhvata i međunarodne vode čitavog Jadrana. Lov bentoskih vrsta se isplati i na kontinentalnoj padini do dubina od 500 . 2000” (RZUP.d. koja treba da svestranije razmotri razvojnu problematiku i prioritetne aktivnosti na unapređenju postojećih i izgradnje novih marina. Prema Zakonu o morskom ribarstvu.godina (t) GODINA Ulov 1987. Sardela. koje je dosta usko. mrežama potegačama i malim plivaricama. zakonodavne i finansijske okvire na nivoima najviših organa vlasti u Republici za uvođenje Integralnog upravljanja obalnim područjima u Crnoj Gori. 482 1990. područje lova pelagične (plave ribe) je široko i prema tome ekonomski isplativo. izradu nakita i slično). jer se tu nalaze naselja škampa. uzgoj (marikultura). a kod ušća Bojane oko 34 nautičke milje od obale. još uvijek se na Crnogorskom primorju lovi u uskom obalskom pojasu alatima malog priobalnog ribolova. LITERATURA : 1 Vodoprivredna osnova Crne Gore (Institut za vodoprivredu “Jaroslav Černi” iz Beograda i preduzeće Vodovod iz Podgorice.dd.

Kod ulova glavonožaca.7%. Raspodjela ukupnog ulova za prosječnu godinu. Osnovna nalazišta riblje mlađi za primjenu u marikulturi nalaze su u priobalnim vodotocima. šumarstva i vodoprivrede RCG Medju uzgojnim vrstama morskih riba. uvala Šukovan. su tri karakteristična lokaliteta. naročito plave ribe. pa bi se mogao očekivati srednji godišnji ulov male plave ribe oko 4000-5000 t. uvala Valdanos. u odnosu na petogodišnji prosjek (230 tona). procenjuje se da bi dozvoljeni kočarski ulov mogao iznositi 1300 do 1700 t godišnje.juni. Medju uzgojnim školjkama.6%.Struktura ulova pokazuje dominantno učešće sardele koja sa ostalom pelagičom ribom učestvuje u ulovu sa ukupno 41%. odnosno u vrijeme kada se sardela.9%. ukazuju da postoje lokaliteti gdje je to moguće (Dobra luka. hobotnica) 42 t Školjke 4t Rakovi 17 t Izvor: Ministarstvo poljoprivrede.6%. Raspoloživi podaci o prirodnim karakteristikama priobalnog mora i prirodnim nalazišta mlađi i adultnih oblika ekonomski važnih vrsta morskih organizama. Procentualno učešće svih ostalih vrsta je veoma malo.god. Mrčevske rijeke i desnog kraka Bojane. sipa. Podaci za poslednjih nekoliko godina (nrp. čija proizvodnja bilježi rast zadnjih pet godina. niti postoje statistički podaci o ribolovnim resursima ni za jedan tip ribolova. bukva 4%. Jedini podaci iz kojih se može donekle procijeniti mogućnost razvoja odnose se na kočarski ribolov na šelfu Crnogorskog primorja. kao i veći broj lokaliteta u Bokokotorskom zalivu). uz tendenciju blagog povećanja. u 2002 godini). cipoli 5. Marikultura Na Crnogorskom primorju se još uvijek nije pristupilo organizovanju proizvodnje hrane u moru. uvala Trsteno. nakon mriješćenja vraća bliže obali. Biocenoze dna mora Biocenoze morskog dna. što takodje pokazuje tendenciju povećavanja. Zagorski pijesak. Za razliku od kočarskih. Na osnovu nekih uporednih analiza sa stanjem u sjevernom i srednjem Jadranu. Ušća Sutorine. sardele kao dominantne vrste ribe u ulovnoj strukturi. gira i oslić. i medju izlovljenim vrstama dominiraju sardela. tako da se ne raspolaže nikakvom osnovom za planiranje razvoja te vrste ribolova. Godišnji prosjek ulova ove ribe u od 1998-2002. zatim raže sa 6. pelagični i priobalni resursi za lov parangalima i udicama. Port Milena. Medju izlovljenim vrstama dominiraju cipal. što govori da je riječ o izuzetno kvalitetnom i traženom proizvodu.5%. dominira dagnja (mušulja). Ulov bentoskih vrsta ribe (ribe dna). s biološke tačke gledišta čine najznačajniji dio životnog prostora za razvoj flore i faune u Jadranskom moru do 200-250 m dubine. gire 3% i šnjuri 2. u 2002 godini je bio približno 240 tona. svrstanih u 16 familija. pokazuje da se najveći ulovi postižu u periodu april . Krimovački potok. inćun i skuša. Prema tim podacima srednja biomasa kočarskih naselja riba se kreće u rasponu od 1300 do 1700 t po godini. školjki i rakova takođe se primjećuje blagi porast u odnosu na prethodne godine: GRUPA MORSKIH ORGANIZAMA ULOV U 2002 G Glavonožci (lignja. oslić 6. što je na nivou prethodnih godina. 56 . Ukupna količina izlovljene uzgojne ribe u 2002 godini iznosi 20 tona. trlja 3. uključujući i Bokokotorski zaliv. na kojima je vršeno ispitivanje stanja populacija riblje mlađi. je iznosio 150 tona. U ovim oblastima konstatovano je prisustvo 37 vrsta riba iz 29 rodova. Resurs biomase U Crnogorskom primorju nijesu vršene sistematske procjene biomase bioloških resursa mora. dominiraju brancin i orada. Ulov u 2002 godini je bio oko 100 tona. papalina. govore da je po količini i vrsti ulov ostao na nivou prethodnih godina. bentoskih resursa. Ukupni ulov plave ribe u 2002 godini iznosio je oko 155 tona. nijesu na Crnogorskom primorju do sada nikada procjenjivani. za koji postoje podaci. ušće Bojane.

kao prirodni rezervat riblje mlađi. bentoske makrofitske alge i ostali cenobionti. Uspostaviti stalnu i trajnu kontrolu stanja kvaliteta mora Bokokotorskog zaliva i ostalog dijela Crnogorskog primorja. barbun. Zagorski pijesak. Krimovački potok. kao što su na primjer: tunolov plivaricama. Crni rt. Na osnovu procjena. prije utvrđivanja i realizacije programa vještačke reprodukcije. prirodnih nalazišta mlađi i zrelih oblika važnih vrsta morskih organizama. utvrditi početne godišnje kvote ulova. pogotovo za one vrste ribolova za koje se procenjuje da ih treba tek razvijati . Uvala Žukovica. Njime će se regulisati uticaj prirodnih i antropogenih faktora na ovu oblast a prije svega da intenzitet eksploatacije bude ekonomski isplativ i da pri tome ne ugrozi obnavljanje eksploatisanih populacija. ehinodermati. a povremeno i otvorenih voda Južnog Jadrana. Kobila. Ovo je takođe područje u kome dominiraju: sunđeri. Krtole. u prvom redu škampi. Nakon prvih procjena treba organizovati stalni monitoring biomase mora. Orahovac. urađen prema standardima Evropske unije i međunarodnim konvencijama. Risan. sa stanovišta biocenoloških potencijala. briozoe. za budući razvoj marikulture neophodno je prije svegau utvrđiviti sastava vrsta planktonske biljne zajednice radi definisanja ekoloških svojstva područja i preduzeti kontinuirano praćenje bar jednog godišnjeg ciklusa fitoplanktona i zooplanktona. Uvala Valdanos. Povoljnim kreditima i subvencijama treba stimulisati nabavku ribarskih brodova i alata. Rose. Naprotiv. ribolovna područja. kao osnove prehrambenog lanca u moru. pri čemu će marikulturi pripasti značajno mjesto. lov tuna i sabljarki plivajućim parangalima. Težište razvoja ribolova treba usmjeriti na lov male plave ribe. antozoe. gastropodi. 57 . Njivice. treba istaći šire područje ušća Bojane sa Šaskim jezerom i Port Milenom. − Otvoreno priobalno more: Dobra luka. Morinj. Uvala Kukuljina. kao i značajne vrste glavonožaca. optimalne tehnike ribolova i procijeniti neophodne kapacitete infrastrukture. oslić i druge. mogućnost razvoja kočarskog ribolova ili ribolova vršama.Rasprostranjeno muljevito područje veoma je važno kao područje pridnenog obalnog ribolova. Uvala Trsteno. Port Milena i dr. U tom području česte su vrste riba: gira. kao i ribarske alate. bivalvia. koja može poslužiti kao osnova za razvoj marikulture. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Da bi razvoj morskog ribarstva i marikulture koji se planira u Crnoj Gori uopšte bio moguć potrebno je prethodno pre svega usvojiti Zakon o morskom ribarstvu. lov dubinskim parangalima u Južnojadranskoj kotlini. Izvršiti statističku obradu podataka o svim vrstama ribolova čime će se omogućiti proračun ulova po jedinici napora. Bijela. predlažu se sljedeće moguće lokacije za marikulturu : − Bokokotorski zaliv: Plagenti. tunikati. U prostornourbanističkom pogledu uzgoj marikultura ne ugrožava druge privredne grane. njegovi efekti su samo pozitivni jer se prije svega ostvaruju pozitivni ekonomski efekati kroz proizvodnju kvalitetne hrane u moru i podstiče razvoj drugih grana i područja koja su prethodno bila zapostavljena. Na osnovu raspoloživih podataka o prirodnim karakteristikama priobalnog mora Crnogorskog primorja. rezultata eksperimentalnih istraživanja. Razvoj marikultura Korišćenje mora će prema svim iskustvima i predviđanjima dati značajan doprinos opstanku i daljem razvoju ljudske civilizacije u budućnosti. Za otvoreno priobalno more Crne Gore. Razvoj ribarstva − − − − − − − − Budući razvoj ribolova na Crnogorskom primorju zahtijeva preduzimanje sljedećih mjera: Što hitnije izvršiti procjenu biomase malih pelagičnih riba (sardele i inćuna) sa lokacijom područja mriješćenja i područja koncentracije mlađi ekonomski najvažnijih vrsta ribe. S obzirom na to da do sada na području Crnogorskog primorja nije bilo organizovane proizvodnje hrane u moru. Ispitati rentabilnost razvoja i nekih drugih vrsta ribolova.

Namijenjena je kako stanovnicima naselja. • šljunkovite plaže: Nastaju od materijala koga su donijele bujice. Pored pješčanih i šljunkovitih djelova obale. • stjenovite plaže: Nastaju na stjenovitim obalama koje imaju veću mehaničku otpornost. • gradska plaža: Dio je većeg ili manjeg naselja. kako ju je priroda oblikovala.3. površinski i podvodni ribolov. za naučna istraživanja sa hidrometrijskim radovima i određenim mjerenjima i ispitivanjima dna mora. koji su pogodno mjesto za rekreativno sunčanje i kupanje. pa je plaža pojas kopna i priobalni pojas mora. treba da se organizuju u kupališne jedinice dimenzija od 150-200 m po jedinici. • prirodna plaža: To je plaža koja se odlikuje prirodnim lepotama i koja treba da ostane netaknuta. odnosno klasifikaciju su: • • • • • • izletnička plaža poluuređena javna plaža kompletno uređena gradska plaža kompletno uređena ekskluzivna plaža kompletno uređena plaža sa posebnom namjenom djelimično uređena prirodno zaštićena plaža potpuno neuređena. uzimaju se u obzir i kamenite i stjenovite obale. pa ih talasi drobe i oblikuju. a koje potom morske struje raznose duž obale. • javna plaža: Namijenjena je većem broju turista i obično je duža od 300 m. • kamenite plaže: Nastaju na mjestima gdje su stijene slabije mehaničke otpornosti. Ova vrsta plaža je najposjećenija. Danas je pojam plaže proširen.Navedeni lokaliteti moraju se adekvatnim mjerama zaštititi od svih oblika ugrožavanja. kao i obale koje su vještački formirane kao plaže (obično betonske platforme ili površine formirane od nasutog materijala različitog porijekla).Po sastavu podloge prirodne plaže dijele se na: • pješčane plaže: Nastaju od materijala koga donose potoci i rijeke u more. Pogodna mjesta za sunčanje su ona sa blagim nagibom i relativno uglačanom površinom. itd. Podjela plaža po namjeni je: • izletnička plaža: Namijenjena je za cjelodnevni boravak i korišćenje turista za koje se organizuju izleti morem ili kopnom. sportska takmičenja. Na njoj i oko nje nesmje se ništa graditi. tako i turistima i drugim gostima. • ekskluzivna plaža: Pripada obično luksuznim hotelima i namijenjena je hotelskim gostima. • plaža specijalne namjene: Namijenjena im je posebna funkcija. 58 . a koje je zatim formiralo more u vidu šljunka. Normativi za uređenje plaža na osnovu namjene Normativi za uređenje i opremanje plaža na osnovu njihove namjene. Mora se naglasiti da izbor konačnih lokacija za marikulturu zahtijeva sprovođenje određenih istražnih radova. Može biti za zdravstveni turizam sa korišćenjem lekovitog blata i mineralnih voda. ali kontrolisana Plaže koje su duže od 200 m.2. 1. Svrha ovih istraživanja je iznalaženje rješenja u okviru kojih će se ostvariti adekvatni uslovi za razvoj marikulture. MORSKE PLAŽE 1 2 Za kupanje se u prošlosti koristio uglavnom uski pješčani ili šljunkoviti dio morske obale i samo se to smatralo plažom. pri čemu se neće ugroziti planirane namjene prostora. Svaka jedinica se oprema kao cjelina.

Najviše plaža. na plažama na kojima iz određenih razloga nema dovoljno dotoka nanosa potrebno je dodavanje pijeska ili šljunka pred početak sezone. Potok. Najmanje plaža je orijentisano u nepovoljnim pravcima: sjeveroistok 6. Naselja su iza 21 plaže. Crnogorske plaže se odlikuju izvanrednim. Ka jugoistoku i jugu je orijentisano po 8 plaža. a do 6 plaža može se doći samo morem. a na osnovu tabele 1. ali i u trajnom odnošenju ovog materijala u dubine. idealna orijentacija.2. ukupne površine 1 615 700 m2 i zbirnom procjenom opterećenosti kupačima 169 000 osoba. Međutim. Zaštićeni objekat prirode su 24 plaže. neobičnim i raznovrsnim prirodnim ljepotama. jer su sa kopna nepristupačne. Šest izvanredno lijepih plaža je određeno da ostanu prirodne. Plaže mogu da zadovolje sve kategorije turista. namjena plaže i orijentacija plaže. dat je pregled postojećih plaža. skupljanjem i odnošenjem morske trave i drugog otpadnog materijala. a neuređeno 14 plaža. kao i one koji žele netaknutu prirodu. što su povoljni pravci. koji je ovu plažu snabdijevao nanosom. Za većinu od 55 plaža prilaz je asfaltni put.1. a stjenovitih 11.3. Šuma i zelenilo su za mnoge idealno zaleđe. one koji žele ekskluzivno uređene plaže. skrenut je prema naselju. kao i one koji žele pijesak. Po tri plaže imaju u zaleđu maslinjake. Djelovanje talasa na plaže se po pravilu dešava van turističke sezone i uočava se na većem broju plaža.1.2.1. Do 10 plaža. Ovo se dešava npr. Pred početak svake turističke sezone neophodno je otkloniti nepovoljne efekte dejstva talasa u zimskom periodu izravnavanjem materijala. kroz koga njegov nanos samo pravi štetu. Odnijeti materijal se po pravilu kompenzuje hranjenjem plaža nanosom koga donose vodotoci. dok plaža Mogren postepeno izumire. a zatim prema zapadu 16 i istoku 10. procjena o broju kupača. Čisto šljunkovitih je 9 plaža. se stiže pješčanim stazama. kamenih 2. sjeverozapad 2 i sjever 1.1 došlo se do sljedećih zaključaka: Ukupna dužina postoje’ih plaža je 57 505 m. Djelimično je uređeno 36. makiju ili polja.3. dužina. koga treba njegovati. Najviše plaža je orijentisano prema jugozapadu 22.Postojeće plaže Prema Vodoprivrednoj osnovi u tabeli 1. sa mogrenskom plažom. ako se uzme u obzir da su za mnoge turiste od značaja vremenski intervali rađanja i zalaska sunca. Najviše je pješčanih plaža po površini i kapacitetu (ukupno 52) od kojih neke imaju i šljunkovite djelove. Moguće je povećati 47 postojećih plaža. prirodni sastav plaže. one koje vole boravak na stijenama. Na situaciji u razmeri 1:300 000 date su lokacije svih postojećih plaža. U tabeli su sadržani podaci za : naziv plaže. koje zajedno sa bistrim i toplim morem i povoljnim meteorološkim uslovima odgovaraju i vrhunskom ekskluzivnom turizmu. a orijentacija prema suncu. čuvati i racionalno koristiti. njih 32 imaju u zaleđu visoku ili nisku šumu. Ono se najčešće ogleda u prebacivanju pijeska i šljunka duž plaže. uređenost plaže.Registrovano je postojeće 74 plaže. 59 . a zemljanim na jednu plažu.3. širina i površina plaže. Prekid hranjenja plaže nanosom osuđuje pješčanu plažu na postepeno nestajanje. Stoga su plaže neizmjerno blago za Crnu Goru. a neposredno smješteni hoteli na tri plaže.2. Uređeno je 18 plaža od kojih 5 ekskluzivnih. Makadamskim putem se prilazi na dvije. Uređen park je iza 9 plaža. od koga je formirana plaža. opština kojoj pripada.

Pristup: asfaltni put. 100 m Parovića plaža duž. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: put i naselje. Pristup asfaltni put. Zaleđe: put i naselje. Pristup: asfaltni put. NE 12 Morinj Kotor 1000 15 15000 1250 Djelimično uređena PŠ G 13 Risan Kotor 500 10 5000 600 Djelimično uređena Djelimično uređena Š IG SE 14 Perast Kotor 450 10 4500 500 I SE 60 .1:Pregled postojećih plaža Red. Zaleđe: put i naselje. Pristup: asfaltni put. Plaža je uređena obala. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: naselje. S Sadrži 3 plaže: Ispred hotela plaža duž. SW Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Nestabilna plaža. Zaleđe: put i naselje. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: put i naselje. Pristup: asfaltni put. Nestabilna plaža Plaža je na rtu. Zaleđe: put i naselje. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) 1 NJivice Herceg Novi 1870 20 37400 3000 Djelimično uređena PŠ J 2 Igalo Herceg Novi 1500 20 30000 2500 Djelimično uređena PŠ Pn SE Orijentacija E Povezana asfaltnim putem sa Igalom. Dio plaže: beton. Pristup: asfaltni put. Hotelski dio plaže beton.3. Zaleđe: zelene površine S Moguće povećanje plaže. Zaleđe: niska šuma. S Moguće povećanje plaže. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: naselje. S Izgrađena obala. a u zaleđu ima uvučeni kanal i šumu. PŠK dio djelimično uređen 6 7 8 Meljine Herceg Novi Zelenika Herceg Novi \enovići Herceg Novi Baošići Herceg Novi Bijela Herceg Novi 500 20 500 20 600 10 10000 10000 6000 830 830 500 Neuređena P P P a G J G J Djelimično uređena Djelimično uređena 9 1000 15 15000 1250 Djelimično uređena P J 10 1000 15 15000 1250 Djelimično uređena PŠ J 11 Kamenari Herceg Novi 500 10 5000 420 Djelimično uređena P J S Moguće povećanje plaže.70 m Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: zelene površine i naselje.Tabela 2. Moguće povećanje plaže S Izgrađena obala. Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav P 3 4 5 Topla Herceg Novi 1220 15 18300 5000 3100 1500 420 250 Dio uređena dio Djelimično uređena Djelimično uređena Herceg Herceg Novi Novi Savina Herceg Novi 500 10 310 10 PŠK JG G Dio uređen. Zaleđe: put i niska šuma. 140 m i plaža kod Lučice duž. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: put i naselje. Zaleđe: naselje. Moguće povećanje plaže. Plaža betonirana. Dio plaže beton. br. Moguće povećanje plaže E Izgrađena obala. Moguće povećanje plaže SE Izgrađena obala.

Zaleđe: put i naselje. Pristup: asfaltni put. br. Zaleđe: šuma. Pristup: asfaltni put. Pijesak se donosi i obnavlja. Pristup: asfaltni put.Moguće povećanje plaže Uređenje nemoguće zbog kuća na samoj obali. Pijesak se na djelovima plaže obnavlja. Pristup: asfaltni put. Ostrvo je dugoročno zakupljeno od Mediteran kluba. Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav Š 18 Muo Kotor 450 10 4500 500 Neuređena a J 19 Prčanj Kotor 1500 10 15000 2000 Djelimično uređena P J 20 Markov rt Kotor 1000 10 10000 1200 Uređena Š Pn E Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. Pristup: asfaltni put. Zona ispred hotela "Fjord" oko 100 m uređena. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen 15 Orahovac Kotor 1000 20 20000 1600 Prirodna Š I Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) 16 Dobrota Kotor 500 20 10000 800 Neuređena P G 17 Kotor Kotor 625 15 9400 1100 Oko 100 m uređena. E Pristup: asvaltni put. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: put i naselja. W Pristup pogodan. Ostali dio djelimično uređen. ostalo djelimično uređena PŠ GE W. 25 Sveti Marko Tivat 1000 15 15000 2000 Ekskluzivno uređena S IPn 26 Krtole Tivat 500 10 5000 600 Neuređena S J NE 27 28 29 Krašići Tivat Rose Herceg Novi 550 260 10 300 20 5 2750 2600 6000 300 400 700 Djelimično uređena Uređena S S S J J I NE Žanjice Herceg Novi Neuređena 61 . Zaleđe: zgrade. NE Uređena vještačka plaža za zdravstveni turizam. Moguće povećanje plaže. a zaleđe saobraćajnice i hoteli.Red. Pristup: asfaltni put. ostrvo Ostrvo obraslo mediteranskim rastinjem. Pristup: asfaltni put. W Moguće povećanje plaže. Prirodna. Zaleđe: šuma iza grada. Moguće povećanje plaže NJ Zaleđe: put i naselje. Pristup: asfaltni put. Mogućno povećanje plaže. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: niska šuma i zgrade. Dio plaže betoniran E Djelovi plaža su betonski.N Orijentacija W Osunčana cijelog dana sa vrlo čistom morskom vodom. Plaža je duboko uvučena u kopno i zaštićena od vjetrova. Zaleđe: naselje NE 21 Stoliv Kotor 1000 10 10000 1200 Neuređena P J 22 23 24 Lepetane Tivat Lastva Tivat Tivat Tivat 500 15 1600 1250 20 15 7500 32000 18700 1000 2600 2300 Djelimično uređena Djelimično uređena Neuređena PS PS P G G G W Pristup: asfaltni put. Dio plaže beton. Veći dio plaže beton. NE Izgrađena obala i šetalište grada Prčnja je ujedno i kupalište. Zaleđe: šuma. Zaleđe:put i naselje. Zaleđe: naselje. Zaleđe: makija i naselje.

Moguće povećanje plaže.Red. naselje. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. pa se vještački obnavlja. Jedna od najlepših plaža. Pristup: asfaltnim putem. atraktivnog izgleda zbog oblika stijena. nepristupačna. S W Talasi je razaraju. Zaleđe: Mrčevo polje. Zaleđe: šuma. Zaleđe: šume. S Moguće povećanje plaže. Pristup: pješačkom stazom. Asfaltni put do ograde plaže. Zaleđe: naselje. Moguće povećanje. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: drveće. Zaleđe: gusta makija. Pristup: asfaltni put. Asfaltni put do ograde plaže. Moguće povećanje plaže. Pristup: asfaltni put. S Moguće povećanje plaže.. Plaža se erodira. Zaleđe: Stari grad Budva 42 43 Kamenovo Pržno Budva Budva 460 25 200 20 12000 4000 1300 500 Neuređena PŠ PS E J Pn SW Djelimično uređena Ekskluzivno uređena Ekskluzivno uređena Ekskluzivno uređena Ekskluzivno uređena 44 45 46 47 Kraljičina Budva plaža Miločer Budva Sveti Stefan I Sveti Stefan II Budva Budva 130 20 270 30 240 25 580 25 2600 8100 6000 14500 250 800 500 1500 P P P P E E E E + + + + SW 62 . hotel. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: šuma. Pristup : asfaltni put. Zaleđe: šuma. W W W W Moguće povećanje plaže. Zaleđe: park . Asfaltni put do ograde plaže. Zaleđe: šuma. Zaleđe šuma. Asfaltni put do ograde plaže. Moguće povećanje plaže. Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav Š 33 Žukovac Tivat 200 10 2000 200 Neuređena 34 35 Trsteno Kotor Jaz 1 Budva 250 15 600 60 3700 36000 500 3000 Neuređena PS P a I J E SW + SE Djelimično uređena 36 Jaz 2 Budva 500 40 20000 1800 Djelimično uređena P E + SE 37 Mogren Budva 300 20 6000 900 Uređena P E + SE 38 39 40 41 Plaža hotela Avala Plaža kod lučke kapetanije Slovenska plaža Bečići Budva Budva Budva Budva 150 30 80 15 1800 1800 25 55 4500 1200 45000 99000 500 150 5000 8000 Djelimično uređena Djelimično uređena Djelimično uređena Djelimično uređena PŠ PŠ PŠ PS GE JG Pn E G + + Zaleđe: brdo Spas. Zaleđe: šuma. W Osunčana plaža. Asfaltni put do naselja Bigovo. Pristup: asfaltnim putem. niska šuma. Zaleđe: šuma. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen 30 31 32 Mala Gora Pržno Trašte Herceg Novi Tivat Tivat 550 15 300 30 300 30 8200 9000 9000 900 900 900 Neuređena Djelimično uređena Prirodna ŠS P PS n I J P + Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) SE Orijentacija Nepristupačna. br. Pristup asfaltnim putem. stijena. Zaleđe: hotel Avala. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: šuma S Mogućno povećanje plaže. šuma. Zaleđe: Mrčevo polje. E Pristup: asfaltni put. W Pristup makadamskim putem. obraslo gustom šumom.

Red. Zaleđe: naselje. S W Zaleđe: šuma. Pristup: asfaltni put. S W Crvena plaža. Zaleđe: naselje i park. Prirodno atraktivna. Lokalitet čuven po ljepoti. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. Pristup: asfaltni put. Moguće povećanje plaže Pješčanu masu treba obnavljati. W Zaleđe: masline. W Manji dio plaže djelimično uređen. a dio prirodna Prirodna J + 54 Pećin Bar 300 20 6000 700 P I + 55 56 57 58 Čanj 1 Čanj 2 Maljevik Sutomore Bar Bar Bar 400 35 600 60 200 20 35 14000 36000 4000 45500 2000 4000 500 6000 Djelimično uređena Djelimično uređena Djelimično uređena Djelimično uređena PŠ PŠ PŠ P JG J J I + SW + SW Bar 1300 59 60 61 62 63 Zlatna obala-Ineks Ratac Žukotr– lica Topolica Veliki i mali pijesak Masline Bar Bar Bar Bar Bar 200 15 300 10 850 20 800 20 600 20 3000 3000 17000 16000 12000 400 400 2000 1800 1200 Djelimično uređena Neuređena P GE Pn S Pn PŠK PŠ PŠK J G J Djelimično uređena Uređena S Moguće povećanje plaže. Zaleđe: šuma. Zaleđe: park. Pristup: asfaltni put. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen 48 Drobni Budva pijesak Reževići Budva Perazića Do Budva 210 30 6300 700 Prirodna P I Pr ŠK K S K I E Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) + SW Orijentacija Nema pristupa sa kopna. Zaleđe: hotel. Jedna od najljepših plaža. Zaleđe: maslinjaci i makija. S W Pristup: asfaltnim putem. Prirodni rezervat za izletnički turizam. Plaža nepristupačna sa kopna. Zaleđe: polje. Zaleđe: šuma. Dio plaže beton. niska šuma. + W Pristup: asfaltni put. + Djelimično uređena 64 Bar 200 20 4000 500 Djelimično uređena ŠS I 63 . + S W Pristup: asfaltni put. br. Pristup: asfaltni put. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: šuma. Zaleđe: park i hotel. Pristup: asfaltni put. Prirodna. Pristup: zemljani put. Pristup: asfaltni put Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav 49 50 100 10 60 15 1000 120 Neuređena a 900 100 Djelimično uređena W Pristup: strmim stazama. Zaleđe: šuma. W Zaleđe: šuma maslina i hrasta. Zaleđe: borova šuma i park. Zaleđe: hotel i park. Moguće povećanje plaže. netaknuta. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. + SW + SW 51 52 Petrovac Budva Lučice Budva 600 0 250 20 2 12000 5000 1500 800 Uređena P G I Prirodna PŠ 53 Buljarice Budva 2500 30 75000 9000 Dio djelimično PŠ uređen. Pristup: asfaltni put. Pristup: pješačka staza. Moguće povećanje plaže. W Pristup: asfaltni put. S Zaleđe: masiv Dubovice. stijene. Graniči se sa lukom. Pristup: makadamski put. Moguće povećanje plaže.

Zaleđe: šuma.Red. Uređena hotelska plaža. E – ekskluzivna. Pristup: silazna staza od asfaltnog puta. Uređeno na dužini 2000 m. Pristup: pješačka staza. 64 . J – javna. Pozadina rezervat maslina. Prirodni rezervat tipa nacionalnog parka.Uvala se odlikuje izuzetnim prirodnim ljepotama Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Pristup: pješačka staza. br. Zaleđe: put i naselje. Pn – posebna namjena. Zaleđe stijene i zelenilo. K – kamen. Zaleđe: šuma. uređivanje i opremanje. Pristup: asfaltni put. Postoji pristupni put od glavnog puta. Zaleđe: šuma. namjena plaže (I – izletnička. Prilaz: pješačka staza. Pristup: asfaltni put.šljunak. Dio plaže beton. Zaleđe: šumovito. • obavljati redovno održavanje. Zaleđe: bungalovi i vile. Zaleđe: niska šuma. Moguće povećanje plaže.Ulcinj mala plaža Pinješ Ulcinj ženska plaža 71 200 5 1000 100 Uređena S Pn SW 72 Plaža Ulcinj hotela Albatros 70 10 700 80 Uređena S E SW 73 Velika plaža Ulcinj 125 50 00 625000 65000 Dijelom uređena. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen 65 Stari Ulcinj Ulci nj 150 15 2250 300 Neuređena ŠS I Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) + NW Orijentacija Ostrvo i dio obale. Ostali dio prirodna plaža. U zoni hotela je izvorište mineralne vode. Plaža ograničena asfaltnim saobraćajem. Moguće povećanje plaže. Ostrvo stjenovito. Pr –prirodna) Zbog velikog značaja morskih plaža za turizam. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. G – gradska. u budućnosti je potrebno da im se posveti posebna pažnja i obave mnoge aktivnosti koje su preduslov za njihovo optimalno korišćenje. Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav S PŠ 66 67 Kruci Valdanos Ulci nj Ulci nj 300 15 400 30 4500 12000 550 1200 Djelimično uređena Uređena a I J NW + NW 68 69 70 Crnogorsko guvno Ulci nj 240 10 120 10 360 20 2400 1200 7200 250 150 600 Djelimičn o uređena Djelimično uređena Uređena S ŠKS P I I G SW SW + SW Liman I i Ulcinj II Ulcinj . Moguće povećanje plaže. dijelom prirodna Prirodna P J + SW 74 Ada Bojana Ulcinj 1500 40 60000 8000 P E SW Ukupno 57505 1615700 169000 24 Legenda: sastav plaže (P – pijesak. • vršiti intervencije po potrebi. Š . Dio plaže beton. • brinuti se o kvalitetu vode za kupanje. S – stijena). Lokalitet sa ljekovitom mineralnom vodom. Zaleđe: šumovito. Na plaži se održavaju prirodni uslovi i sprovode mjere zaštite. Pristup: pješačka staza. Da bi se plaža mogla vrednovati i trajno koristiti potrebno je sljedeće: • izvršiti istražne radove (sva potrebna mjerenja i opažanja). Dug plitki pojas.

Talasi. prebacuju dio nanosa duž plaže. samo u cik-cak liniji. • uspostavljati nove prirodne ili vještačke plaže. ili za cijelu godinu (srednja vrijednost. i nanos se spušta niz strminu. koji u principu mogu biti poprečni. uzdužni i mješoviti. naviše uz obalu. plaža će postepeno erodirati. izvori zagađivanja i stepen zagađenja. Kopno ‰ y • • Granulometrijski sastav obalnog nanosa i njegov minerološki sastav. događa se da talasi tokom zime sav nanos odnesu bespovratno u dubinu. plaža pored hotela "Avala" u Budvi. Pred početak turističke sezone. za vrijeme turističke sezone. Za nanos sa ljekovitim sastojcima i hemijski sastav. postojeće plaže. Kod vještačkih plaža. U slučajevima kad talasi odnose nanos sa plaže. zaštite plaža. Osunčanost. dominantne morske struje. kao i stepena izloženosti talasima. na primjer. U složenim slučajevima. Osnovne hidrološke karakteristike tokova koji se ulivaju u more u zoni plaže. pa je za te svrhe potrebno: • postupno povećavati površinu korišćenja postojećih plaža koje se sada djelimično koriste.Povećanje turističkih smještajnih kapaciteta zahtijeva i povećanje ukupne površine morskih plaža. Pokreti morskih masa usled plime i osjeke na ovom dijelu Jadrana su mali i ne ugrožavaju stabilnost plaža. Talas. intervencije se svode na smanjenje energije talasa koji nailaze na plažu. periode. Kad se isti talas spušta. Održavanje plaža Pješčane i šljunkovite plaže treba na cijeloj površini da imaju približno istu visinu sloja nanosa. potrebne su hidrauličke studije ili hidraulička modelska ispitivanja. 65 . Osnovne karakteristike zaleđa plaža (vegetacija. Talasanje mora za vrijeme turističke sezone (amplitude. a dio nanosa bespovratno odnose u dubinu. pokreće i vučeni nanos koso. koje zavise od oblika plaže i njene okoline. koji koso nailazi na plažu. Tokom turističke sezone ovo pokretanje obično nije značajno. ali vertikalno. a po mogućstvu i granične vrijednosti). koji mogu biti neprekidni ili sa presjecima. Najjače struje duž obale su one koje se javljaju pri talasanju. da bi se za plažu obezbijedile sljedeće informacije: ‰ • • • • • More Kvalitet mora. Ima mnogo raznolikih kombinacija. • povećavati. Koriste se i podvodni pragovi postavljeni paralelno sa obalom. Neke plaže zahtijevaju i vještačko nasipanje. Međutim. gdje god je to potrebno i racionalno. Pokreti morskih masa (talasi i struje) pokreću nanos. pri čemu ovo pokretanje nanosa može biti paralelno obali. pa su rijetko kad potrebne intervencije na plaži. kad talasi koso nailaze na pravac obale. • Materijal za nasipanje mora biti autohtoni-iz mora ¾ Zadaci vezani za vrednovanje i trajno korišćenje plaža ™ Istražni radovi Ovi radovi se svode na mjerenja. pravac talasa). čija se površina sada cijela koristi.). dok se i vučeni nanos kreće u istom pravcu. infrastrukturni objekti i dr. U tu svrhu se izvode zaštitni objekti. Ako je masa nanosa odvučena u dubinu veća od mase nanosa koja pristiže iz vodotoka koji je hrani. gdje god je to moguće. potrebno je ravnanje nanosa po plaži ako su usled talasanja ostale neravnine. za koje se nanos donosi sa strane. Mjesečne ruže vjetrova za vrijeme turističke sezone. Dijagrame oscilacija temperature morske vode i vazduha na površini mora. u zavisnosti iz kog pravca nailaze. kao što je. opažanja i prikupljanja postojećih podataka. sa različitim visinama sloja nanosa. kao i upravno na pravac obale. izvan turističke sezone pokretanje nanosa može biti vrlo značajno. Struja pritom nosi lebdeći nanos u pravcu kretanja.

zbog čega su i poznate plaže povremeno ispod kategorija kvaliteta dozvoljenog za kupanje. U održavanje plaža spada i njihovo svakodnevno čišćenje i održavanje sanitarnih objekata. Na osnovu postojećih trogodišnjih istraživanja došlo se do osnovnih parametara kvaliteta mora (Bokokotorskog zaliva i otvorenog mora). Sportovi na vodi se obavljaju izvan granične linije. To znači. taj dio vodotoka treba regulisati. gdje je to moguće. godine. kao i mjesec dana prije početka turističke sezone. Međutim. Bazen Šiver (ukupno 14 plaža).Vodotoci koji snabdijevaju plaže nanosom ne smiju biti dovedeni u stanje kojim se remeti pronošenje njihovog vučenog i lebdećeg nanosa ka plažama. Pržno. spasilačka služba) itd. Povremeno je uočena pjena i ostatak biljaka. Sveti Stefan 1 (3 plaže) • • • • 66 . rijetko se javljaju. Slovenska plaža. Utjeha. otvor za proticanje mora da bude takvih dimenzija da se režim pronošenja nanosa ne mijenja.Širina priobalnog mora za plaže je 150 m. plaže koje po broju kolimorfnih bakterija spadaju u prvu kategoriju. Na uzetim uzorcima obavlja se bakteriološka kontrola vode i mjere fizički i hemijski parametri propisani važećim pravilnicima. podrazumijeva se rastojanje od obale do granične linije kupališta. Bigova. glavni problem je bakteriološko zagađenje i prisustvo kanalizacionog otpada. kao i funkcionisanje odgovarajućih službi (prva pomoć. Čanj i Rafailovići (4 plaže). Miločer. ali tako da se propusna moć pronošenja nanosa ne mijenja. ili u slučaju njegovog suženja. ‰ Kvalitet morske vode na plažama Kontinualna mjerenja i osmatranja kvaliteta morske vode na najpoznatijim plažama Crnogorskog primorja obavljaju se od 1995. Orahovac. neophodno vršiti kontrolu kvaliteta morske vode svakih 15 dana. mineralne i lebdeće čestice. Plivajući čvrsti otpad. Lučice. Služba održavanja je dužna da odmah uklanja sa površine mora plivajući čvrsti otpad. Održavanje u zoni priobalnog mora svodi se na održavanje granične linije i propisane klase i čistoće mora. god. dala sljedeće stanje kvaliteta voda obalnog mora na lokalitetima pojedinačnih plaža: Prva kategorija: najčistije plaže bez koliformnih bakterija: Veliki pijesak. ili ostaviti poprečni profil korita isti za sve vodostaje. Održavanje u zoni priobalnog mora Pod širinom priobalnog mora za plaže.Ova ispitivanja su za 1996. ali kod kojih je broj fekalnih streptokoka veći od broja dozvoljenog za prvu kategoriju: Sutomore. ako to diktiraju prirodni uslovi. koja ima zaštitnu funkciju. ali je po pravilu more čisto. Zasićenost kiseonikom je između 77. Za pojedine plaže može biti i manja.63%. što se dokazuje proračunom. Buljarice i NJivice. što ukazuje na visoku produkciju. Stoga je u vrijeme turističke sezone. posebno za Bokokotorski zaliv. Ako se preko takvog vodotoka gradi saobraćajnica. Druga kategorija: plaže u okviru dozvoljenog broja koliformnih bakterija (od 500-10 000 TC/100 ml morske vode) Ada Bojana. Porto Milena. Krašići. Baošići.67% i 162. plaža kod hotela "Avala". Granična linija mora da bude vidno obilježena i na njoj se postavlja ogradna mreža. Plovila koja prilaze graničnoj liniji obavezna su da smanje brzinu kretanja. Ako saobraćajnica prolazi preko jaruga. plaže u okviru dozvoljenog broja koliformnih bakterija za prvu kategoriju (do 500 TC/100 ml morske vode): Velika plaža kod Ulcinja. propusna moć pronošenja nanosa mora ostati ista.

vodenih skutera i ostalih rekvizita za sportove na vodi. Sveti Stefan 2. U zaleđu treba da je park-šuma sa zonama za odmor u hladovini i drvenim stolovima i klupama za piknik. neophodni su u zaleđu plaže privremeni tipski objekti za brzu hranu i samouslužni restoran. Zelenika. sa obaveznim prostorom za dnevno pristajanje izletničkih brodova i brodova koji krstare.• plaže koje po broju koliformnih bakterija spadaju u drugu kategoriju. bez obzira na njihovu namjenu. \enovići. kao i plutajuće splavove i pojaseve. Morinj. postavljaju se i posebni noramitivi za pojedine vrste plaža. Plaža treba da ima svoju pontu za pristajanje plovila i svoj prostor za uskladištenje čamaca. Javna plaža • • • • • • Treba da bude ograđena sa ulazom i kontrolom posjetilaca. Plaže sa prekoračenim dozvoljenim vrijednostima koliformnih bakterija i fekalnih streptokoka: y Fjord. Pored ovih uslova. Na plaži mora da postoji pano. Na svakih 30 kupača postavlja se jedna kabina za presvlačenje. Treba da ima parking za vozila do 200 m udaljen od plaže. ukrcavanje i iskrcavanje putnika . ronilačke opreme. Guvance. Pored prirodne plaže treba da ima bazene za djecu i odrasle. Na svakih 200 m treba da ima osmatračnice sa spasiocima. Izletnička plaža • • • Treba da ima pontu. Mogren. nalaze se sanitarni čvorovi i voda za piće. 67 . Risan. Gradska plaža Normativi za gradsku plažu su isti kao za javnu plažu. ali sa većim brojem fekalnih streptokoka: Mala Ulcinjska plaža. Plavi horizonti. Institut "Igalo". Generalno treba riješiti odvođenje kanalizacionih voda. Jaz. Kamenovo. sem što gradska plaža treba još da ima i garderobu. Petrovac. i na kojoj je istaknut kućni red plaže. Sveti Spasije. U zaleđu plaže grade se sportski i drugi rekreativni sadržaji i ozelenjava prostor. Kaliman i bazen hotela Topla (3 plaže). Institut za biologiju mora. Mjere sanacije kanalizacionih kolektora i odvođenje kanalizacionih voda se predlaže u posebnom segment koji tretira rješavanja kanalisanja naselja. hotel "Delfin". samo što je za svaki od sadržaja dato luksuznije i bogatije rješenje u skladu sa kategorizacijom hotela. Gradska plaža u Baru. hotel "Plaža". Blatna plaža (28 plaža). na kome su napisane dnevne temperature vode na površini mora i vazduha. Ekskluzivna plaža Normativi za eksluzivnu plažu su isti kao za gradsku plažu. Markov rt. Bečići. treba da imaju sljedeće sadržaje: Na prednjem dijelu plaže. ležaljke. Smeće se odnosi sa plaže cjelodnevno na propisanu deponiju. Treba da ima hitnu pomoć i telefone. Meljine. U pozadini plaže. Uređivanje i opremanje plaža • • • • • Sve uređene plaže. Prčanj. Od ugostiteljskih sadržaja. Perast. Eksluzivne plaže su ograđene višom ogradom od javnih plaža i pristup im je kroz hotelske prolaze. Žutogrlica. koji se naziva "druga zona". Može da ima odgovarajuće škole za sportove na vodi. Ostrvo cvijeća. Seljanovo. koji se naziva "prva zona" mogu se nalaziti suncobrani.turista. za sve uređene i izgrađene plaže. sportski rekviziti i drugi portabni pokretni sadržaji. Kumbor.

i one bi trebalo da imaju prednost u budućem razvoju turizma. • Buduće stanje: dužina. trgovački centar.7500 630 . širina i površina plaže i procjena o broju kupača.10000 1200 . 2001) Br oj plaže 1 3 4 6 7 8 9 10 11 13 14 16 17 18 19 21 22 24 Naziv plaže NJivice Topla Herceg Novi Meljine Zelenika \enovići Baošići Bijela Kamenari Risan Perast Dobrota Kotor Muo Prčanj Stoliv Lepetane Tivat Duž. (m) (m2) kupača 20 37400 3000 15 18300 1500 10 5000 420 20 10000 830 20 10000 830 10 6000 500 15 15000 1250 15 15000 1250 10 5000 420 10 5000 600 10 4500 500 20 10000 800 15 9400 1100 10 4500 500 10 15000 2000 10 10000 1200 15 7500 1000 15 18700 2300 Duž.20000 1660 10 14000 1200 5 25000 2050 5 48500 4000 .2) sa podacima : • Naziv plaže.2. golf igrališta turnirskog tipa i teniski tereni. ribarsko selo (centar za ribarstvo).15000 1500 . JP "Morsko dobro" je zamislilo koncept uređenja ovih plaža (okvirni.Buljaričko polje je pojas najveće plaže u Budvanskoj rivijeri.1200 1000 .2. U prvoj zoni. analizom postojećeg stanja navedeno je moguće povećanje 47 plaža. Lokacija Buljarice je predviđena za razvoj turizma s marinom. turistički voz.15000 1250 . koje su prostornim planom namijenjene turizmu.Plaža specijalne namjene Kod ovih plaža se rade normativi za svaku plažu posebno. Organizaciono se može podijeliti na četiri dijela sa dužinama plaže 250-500 m. (m) 600 500 1500 750 1000 400 1000 2175 750 1000 1500 500 1000 1800 1075 1500 875 2000 Šir (m) Povećanje Broj Povr. na kome se nalaze hoteli imaće javnu plažu dužine oko 2000 m. (m) 2470 1720 2000 1250 1500 1000 2000 3175 1250 1500 1950 1000 1625 2250 2575 2500 1375 3250 Šir.3. Program razvoja obuhvata. Ove zone se ne planiraju za izgradnju. Povr. 1. golf igralište sa golf klubom i mrestilište. • Povećanje: dužina.7500 600 5 25000 2100 . zabavni park sličan Diznilendu. (m2) kupača . Na neizgrađenom dijelu obale u trećoj zoni predviđaju se sljedeći tematski sadržaji: kongresni centar. ¾ Korišćenje neiskorišćenih površina postojećih plaža Velika plaža između rta \erane i ušća Bojane i plaža Buljarice se koriste samo na jednom dijelu svoje površine. itd. u drugoj zoni hotelski objekti.) i objekti zdravstvenog turizma.3.2:Pregled mogućnosti povećanja postojećih plaža( prema :VOCG.3.2.2.15000 200 . širina i površina plaže i procjena o broju kupača. Tabela 1.10000 800 . 1. ali ne i konačno usvojeni koncept) . 2001). Izgrađeni dio obale.18000 2000 5 23600 3000 5 27500 3000 -5 6200 800 5 46300 5700 Duž. saobraćajni centar (aerodrom. pored turističkih kapaciteta. širina i površina plaže i procjene o broju kupača. Mogućnost povećanja postojećih plaža U okviru usvojene Vodoprivredne osnove Crne Gore ( VOCG. Iza plaže se predviđaju tri zone. One se ne uređuju. 500-1000 m. a u trećoj zoni tematski sadržaji i servisi. safari vozila. Po ovom konceptu Velika plaža sa svojim zaleđem od 500-800 m se organizaciono i tematski dijeli na šest grupacija sa prosečnom dužinom od po 2000 m po grupaciji. (m) 20 15 15 20 20 20 20 20 10 10 10 10 15 10 15 15 10 20 Buduće stanje Povr. Broj (m2) kupača 49400 4000 25800 2100 30000 2520 25000 2080 30000 2490 20000 1700 40000 3300 63500 5250 12500 1050 15000 1800 19500 2000 20000 1600 24400 1300 22500 2500 38600 5000 32500 4200 13800 1800 65000 8000 68 . • Sadašnje stanje: dužina. Prirodna plaža Ovdje spadaju plaže atraktivne za turizam i uživanje u netaknutoj prirodi. ali se preduzimaju mjere zaštite prirode. (m) 1870 1220 500 500 500 600 1000 1000 500 500 450 500 625 450 1500 1000 500 1250 Sadašnje stanje Broj Šir. nalaziće se zeleni pojas. Na osnovu prikupljenih podloga kao i na osnovu obavljenih opažanja i mjerenja na terenu ( tabela. zaleđu plaže.

3. 1. procjena o broju kupača. orijentacija plaže.3. (m) (m2) kupača 15 15000 2000 10 2500 400 30 9000 900 30 9000 900 10 2000 200 60 36000 3000 40 20000 1800 20 6000 900 25 45000 5000 45 99000 8000 30 20 30 25 30 10 15 20 26 30 20 35 10 20 15 15 30 12000 1300 4000 500 8100 800 14500 150 0 6300 700 1000 120 900 100 12000 1500 6000 800 75000 9000 4000 500 45500 6000 3000 400 12000 1200 2250 300 4500 550 12000 1200 Duž. Stefan 2 Drobni pijesak Reževići Perazića Do Petrovac Lučice Buljarice Maljevik Sutomore Ratac V. zaleđe plaže i posebne osobine plaže ako ih ima.25 50 25 330 150 20 30 80 10 70 20 0 1060 800 10 140 30 -60 24 -250 20 800 600 600 400 10 50 900 250 20 Povećanje Broj Povr. širina i površina plaže.41300 4000 5 1300 200 3000 300 .3.6000 18000 . pristup plaži.16000 8 40000 .6000 . i M.7450 .2. Bečići Kamenovo Pržno Miločer Sv.3. dužina. uređenost plaže.18000 1800 . (m) 15 15 40 30 10 60 40 50 50 70 50 50 40 45 30 20 20 50 50 50 20 45 10 30 15 15 50 Buduće stanje Povr. sa ukupnom površinom od 830 050 m2 i zbirnom procjenom opterećenosti kupačima 82 390 osoba. guvno 240 Liman 69 120 10 10 2400 250 1200 150 600 180 .3. Za sastav i namenu plaža korišćene su iste oznake kao i za postojeće plaže iz tabele 1. (m) 1000 250 300 300 200 600 500 300 1800 1800 400 200 270 580 210 100 60 600 300 2500 200 1300 300 600 150 300 400 Sadašnje stanje Broj Šir. kao i na osnovu obavljenih opažanja i mjerenja na terenu (3) urađena je tabela 1.2.Povećanje ovih plaža u budućnosti je usko povezano sa izgradnjom novih turističko smještajnih kapaciteta i one će se formirati i opremati istovremeno sa građenjem novih turističkih objekata. Povr.9000 800 .10 40 30 . prirodni sastav plaže. Broj (m2) kupača 56200 6000 3800 600 12000 1200 27000 2700 4000 400 45000 3800 26000 2300 17000 2600 90000 10000 129000 1050 0 30900 3300 17500 2200 14000 1000 57600 5500 38100 3700 18000 320 4000 400 30000 3500 12000 1600 112500 13500 20000 2500 85500 11000 9000 1200 30000 3000 3000 400 18000 2050 32500 3200 68 Crnogor.13500 20500 2000 1700 200 400 0 3000 200 300 2000 800 4500 2000 5000 800 1800 100 1500 2000 Duž. (m2) kupača .Br oj plaže 25 28 31 32 33 35 36 37 40 41 42 43 45 46 48 49 50 51 52 53 57 58 60 63 65 66 67 Naziv plaže Sveti Marko Rose Pržno Trašte Žukovac Jaz 1 Jaz 2 Mogren Slovenska pl. pijesak Stari Ulcinj Kruci Valdanos Duž.6000 500 11000 1700 45000 500 30000 2500 18900 13500 5900 43100 .2000 200 . namjena plaže. (m) 2750 600 200 150 150 Šir (m) .31800 17000 5 3100 18000 6000 37500 .2. 69 . opština kojoj pripada.1800 600 200 840 10 300 10 8400 3000 850 350 Ukupno povećanje dužine plaža je 32 km. (m) 3750 250 300 900 400 750 650 340 1800 1850 730 350 350 1280 1270 900 200 600 240 2250 1000 1900 900 1000 200 1200 650 Šir. Buduće plaže Na osnovu prikupljenih podataka vezanih za mogućnosti formiranja novih plaža. U njoj se daju sljedeći podaci: naziv plaže.1.

Š I W Čista i bistra voda visokog kvaliteta. Zaleđe: naselje. Lokacija ničim nije narušena. S I W U pozadini šuma. Pristup: asfaltni put.3. Pristup: asfaltni put. Pristup asfaltnim putem 84 100 12 4800 400 neur. banja Kotor 200 10 2000 160 neur. plaže plaž PŠ Ostali podaci N O am. Kakrc Tivat 200 15 3000 300 neur. Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Pozadina gusta makija. rijent plaž acija plaže E SW Nalazi se u šumovitom dijelu uvale. Sada pristup morem i putanjama. 80 Blatna Tivat 150 12 1800 200 neur. pl.2. 86 Bigovo Tivat 900 12 10800 1200 neur. 77 Ljuta Kotor 500 5 2500 300 neur. 70 . 2001) B r. S G W Buduća plaža uz marinu i rekreativni centar kod Bonića. Pristup: asfaltnom saobraćajnicom. N Atraktivna lokacija sa šumom u pozadini. P W U dijelu lukobrana marine predviđa se vještačka pješčana plaža. Zaleđe: šuma i stijene. Put: seoski. S I NW 87 Nerin Tivat 300 10 3000 200 prir. Na dnu zaliva utvrđeno ljekovito blato.Tabela 1. 79 SeljanovoOpatovo Tivat 2100 15 30000 3000 neur. P E E U dijelu lukobrana marine predviđa se vještačka pješčana plaža. 78 Uvala Verona Kotor 570 15 8550 850 neur. E 75 Lalovina Herceg Novi 800 prir.3. Pristup: asfaltni put. eđ. Zaleđe: naselje. Duboko uvučena u kopno. ŠS E W Divlja ljepota prirode i mora. S E S Zaleđe: obraslo makijom. Naziv plaže Opštin a Dužin a plaže (m) 800 Površi Širi na plaže na (m2) plaže (m) 15 12000 Broj kupača S Ur ast. 76 Rt. Pristup: obodnim putem od Pržnja. S E W Zaleđina gusta šuma i maslina. Pozadina šuma. Pristup: makadam put. S G E N Tri plaže bliske jedna drugoj. ŠK G W Neizgrađeni dio obale fazno graditi a izgrađeni uređivati. Pregled budućih plaža ( prema :VOCG. Pristup: put. S I 83 KabalaDobreč Arza-Mirište Herceg Novi Herceg Novi 120 20 2400 250 neur. hrast i bor. 81 Katići. Zaleđe: šuma i stijene. Uređenje zone skoro nemoguće zbog vikendica do mora. 82 Lesendra Herceg Novi 120 30 3600 360 prir. Moguće povezivanje putem sa Meljinama i Zelenikom. Atraktivna lokacija 85 Dobra luka Herceg Novi 200 20 4000 360 neur.

Prilaz: asfaltna saobraćajnica. S J SW E SW Pozadina: makija. za dvije . eđ. za dvije plaže makadamski put.šljunak. Naziv plaže Opštin a Dužin a plaže (m) 300 88 Krekavica Tivat Površi Širi na plaže na (m2) plaže (m) 10 3000 Broj kupača S Ur ast.zemljani put. Prirodnom ljepotom se odlikuje. istok. Zaleđe: makija i šuma. plaže plaž S 200 prir. Ekskluzivna zona sa asfaltnom saobraćajnicom. G – gradska. šljunčanih plaža je 5. ŠS I ostrvo Glavna izletnička atrakcija Budve. K – kamen.2. Zaleđe: šuma. Pristup pješčana staza. Zaleđe: šuma. Za 12 plaža prilaz je asfaltni put. S I SW Uvala između Crvene stijene i Tuljanove peći. rijent plaž acija plaže E S W Pogodna mjesta za kupanje na dužini od 5000 m. ŠK E SW Buduća ekskluzivna plaža. za dvije . makija (2 plaže) i naselje (5 plaža). J – javna. Pristup: seoski put. Ispod tunela biće 80 m izletnička plaža. Predviđa se uređenje za ekskluzivnu plažu za hotelske goste. Kamenih plaža je jedna. sjeverozapad i sjever. Ostali podaci O N am. Najčešće zaleđe ovih plaža je: šuma i gusta šuma (17 plaža). S Pn SW Povoljna lokacija za razvoj sporta i rekreaciju. Predviđa se izgradnja pješčane staze. kao i jedna djelimično kamena plaža. a do 6 plaža se može doći samo morem. Pozadina šuma. Pozadina borova šuma. S – stijena). Pr –prirodna ) Prema sadržaju tabele-1. 90 Rt Jaz Budva 2000 5 10000 400 prir. S E SW Legenda: sastav plaže (P – pijesak. Pristup: autoput 92 Sveti NikolaŠkolj Budva 800 30 24000 2800 neur. Š . konstatuje se da je : ukupna dužina plaža je 13 920 m sa ukupnom površinom od 220 350 m2 i zbirnom procjenom opterećenosti kupačima 19 930 osoba. Pješčanih plaža je 5. More je izvanredno čisto. namjena plaže (I – izletnička. Zaleđe: stijene i šuma. u zoni Velike i male Krekavice. 97 Komina Bar 800 15 12000 1200 prir. sa parkovskim uređenjem šume mediteranskim vrstama. jug. Pristup treba izgraditi. Smokov vijenac dužine 600 m. Najviše plaža je orijentisano prema jugozapadu i zapadu (devet plaža). 96 Crni rt Bar 50 30 1500 150 neur. PS Pn W Plaže nepristupačne sa kopna. po našoj ocjeni 8 plaža.pješačke staze. Lokacije za plaže tek treba da se uređuju. Pn – posebna namjena. jesu: sjeveroistok. Š I W Divlje zaleđe: maslinova šuma.3. S 91 Ispod Spas Budva 1200 30 36000 3000 neur. pl. a Žukov rt 200 m. po jedna plaža. 94 Smokov vijenacŽukov rt Budva 800 30 24000 2000 neur. E – ekskluzivna. Namjena za sport i razonodu. Potrebni su građevinski radovi za povećanje površine plaža. 98 Rt kraljeve skalice Ulcinj 350 20 7000 500 neur. a djelimično stjenovitih 4 plaže. 93 Djevištenje Budva 170 30 5100 500 neur. Najviše je stjenovitih plaža: Potpuno stjenovitih je 13.3. 71 . Pristup treba izgraditi. dok je jedna djelimično šljunčana. Ostali pravci orijentacije. 89 Platamun Tivat 1100 6 6600 500 prir. S E SW Zaleđe: autoput.B r. 95 Babac Budva 90 30 2700 300 neur.

2.3.4. po pravilu. treba smjestiti uz obalni zid na plaži. One će se formirati i opremati istovremeno sa građenjem novih turističkih objekata.) data je u tabeli.4.5 7 83. Ukupna dužina i površina plaža i zbirna procjena opterećenosti kupačima u budućnosti (2021. Prostorna definicija plažnog zahvata na kopnu obalnim zidom. ukupna dužina (bez mogućeg povećanja) 51840 m i ukupna površina(bez mogućeg povećanja) 1390ha (računska greška).0 3 266. Ukupna dužina i površina plaža i procjena opterećenosti kupačima ( prema : 1 VOCG. konstatuje da je danas ukupan broj postojećih plaža na Crnogorskom primorju 73 . Ukoliko se predpostavi da je računska greška u podatku dokumentacije 2 . god.onda je razlika u površini postojećih plaža u odnosu na podatke iz dokumentacije 1 : 161.4 (prema 1 -VOCG. preporučuje se kao mjerodavni za dalja sagledavanja segmenta planiranja plaža.57 ha Preporuke : ‰ Prema razmatranjima vodoprivredne osnove Crne Gore 1 podaci iz tabele. 2000” 2 .2. 1.57ha. i ukupnu površinu sadašnjeg broja plaža navedenu u dokumentaciji 1 i 2 koju su Obrađivači imali na raspolaganje. ‰ U svim aktivnostima materujal za nasipanje plaza mora biti autohtoni -iz mora. pješačko-kolskom stazom i jasno određenim ulazima na plažu. kao i provjeru neusaglašenosti u dijelu podataka koji se odnose na.3.4.3. 2001) Uk upa Broj plaža Dužina (m) 57 505 31 195 13 920 102 620 Površina (ha) 1 61. Izraditi plan postavljanja privremenih objekata. predpostavljamo da je to 139 ha. 2000” 2 osnovni elementi prostornog i organizacionog definisanja plaže i kupališta po pravilu su sljedeći: Jasna granica obuhvata prostor koji pripada plaži.2001) ukupna dužina (bez povećanja) je 57505 m i ukupna površina(bez mogućeg povećanja) 161. odnosno na kranjem zaleđu kupališta.2. Sanitarne.60 Broj kupača Sadašnje plaže Povećanje postojećih plaža Buduće plaže Svega: 69 169 000 82 390 19 930 271 320 Konstatacije : ‰ Upoređujući podatke navedene u Nacrtu prostornog plana posebne namjene za područje morskog dobra Crne Gore. Svi objekti na plaži.2. Uslovi za plaže 2 Prema elaboratu “ NACRT PROSTORNOG PLANA POSEBNE NAMJENE ZA PODRUČJE MORSKOG DOBRA CRNE GORE.57ha-139 ha=22. sa naglaskom na obavezu predhodnog istraživačkog postupka .1.3.Izvođenje ovih plaža u budućnosti je usko povezano sa izgradnjom novih turističko smještajnih kapaciteta. Sa druge strane iz tabele : 1. treba da budu mobilni i da se na kraju sezone mogu ukloniti ili konzervirati. 72 . ukupnu dužinu. uslužne i servisne sadržaje na kupalištu po pravilu.0 0 22.3: Tabela 1.

prednost treba dati komercijalnom korišćenju plaža. na svakih 200 m. košarku. ležaljka. izgraditi sportske terene za mini golf. Voda za piće sa tušem je locirana na svakih 200 m. stogo je zabranjeno da postoji bilo kakav objekat izgrađen od tvrdog materijala. suncobran i drugo). Normativi za gradske plaže: Planiranje plaže mora da se postavi tako da se zadovolje potrebe za bučnim i živim zonama. Na plaži je neophodno. Ne dozvoljavaju se nikakvi objekti na pjeskovitim površinama. Pored sigurnosne straže potrebno je da postoje plutajući splavovi i pojasevi. dok se dozvoljavaju minimalna betoniranja gornjih površina stijena radi stvaranja sunčališta. ležaljke. - - 73 . U mjestima koja su deficitarna sa kupališnim prostorima. zatim za mirnim i relaksirajućim zonama za odmor. kao i zonu za dječju zabavu i čivanje. Njihov broj izračunava se prema broju kupača. biciklističku stazu. a to je 200 do 300 posjetilaca na 1 ha površine odnosno 50-80 posjetilaca na 1 ha za igrališta. ronilačke opreme. zonama za aktivan sport i obuku.Prema raspoloživosti terena. Obavezan je sistem cjelodnevnog uklanjanja smeća. Normativi za ekskluzivne plaže: Plaža spada u ponudu hotela i arhitektonsko rješenje treba da bude u skladu sa rješenjem hotela. Plaža treba da ima svoju pontu za pristajanje plovila. keramika. jer prirodne kojima gravitiraju nijesu na udaljenosti primjerenoj dnevnoj posjeti. Na dijelu plaže dozvoljavaju se samo pokretni sadržaji. Poželjno je da u zaleđu plaže postoji parking za automobile i autobuse. U drugoj zoni nalaze se sanitarni čvorovi. koja ima funkciju zaštite kupača na udaljenosti od 150 m od obale. zatim prostor za uskladištenje čamaca. vodenih skutera i ostalih rekvizita za sportove na vodi. Sa vodene strane obavezna je ogradna mreža bovama. drvene oplate). na svakih 400 kupača projekture se jedan sanitarni čvor. . gdje ne postoje prirodne plaže. sportski rekviziti. Vještačke betonirane plaže odobravati samo u većim urbanim jezgrima. na kojima sjede spasioci. Normativi za izletničke plaže: Zaleđe plaže terba da zadovolji minimalne standarde za površine. U zaleđu plaže potrebno je izgraditi raznovrsne sportske i rekreativne sadržaje i ozeleniti prostor. a broj potencijalnih kupača u neposrednom zaleđu zahtijeva plažu u gradu. odbojku. ™ Normativi za uređenje pojedinih kategorija plaža: - U prvoj zoni plaže. padobrana. daski za jedrenje. Na plažama po mogućnosti treba izgrađivati stabilna pristaništa za čamce. Normativi za javne plaže: Na plaži su obavezne posmatračnice. Parking za vozila treba da je do 200 m udaljen od plaže.- Odrediti lokacije i UTU za eventualne trajne objekte. Zavisno od kategorije plaže. sa centralnim odvođenjem na propisanu deponiju. šatori i eventualno montažni objekti. tenis. sandolina. bilo korpama ili na neki drugi način. primjenjuje se normativ od 6 do 10 m2 po kupaču. Pješačke staze na plaži takođe treba formirati od montažnih elemenata (betonske ploče. jasno definisati plažne staze i komunikacije paralelno i upravno u odnosu na obalu. suncobrani. zonama za dnevnu i noćnu zabavu. zatim sportove na vodi. U svakom turističkom mjestu treba obezbiediti dio kupališnog prostora koji će biti dostupan svima bez komercijalnih ograničenja (ulaznica.

d. LITERATURA : 1 Vodoprivredna osnova Crne Gore (Institut za vodoprivredu “Jaroslav Černi” iz Beograda i preduzeće Vodovod iz Podgorice. administrativne.Podgorica i MonteCEP –Centar za planiranje urbanog razvoja . Kotor-Beograd) 74 . U vezi predmetnog dokumenta i u skladu sa publikovanim Smjernicama Centra za regionalne aktivnostio (PAP/RAC) za proces Integralnog upravljanja obalnim područjima. posebno poglavlje 17 predmetne Agende definiše Integralno upravljanje i održivi razvoj u obalnim područjima (IUOP). preporuke konferenciji UN o životnoj sredini i razvoju ( preporuke Agende 21. 1992) odnose se rješavanje problema održivog razvoj u 21 vijeku. međutim potrebno je sa većim intenzitetom stvarati neophodne uslove za Integralno upravljanje morskim dobrom. m. zakonodavne i finansijske okvire na nivoima najviših organa vlasti u Republici za uvođenje Integralnog upravljanja obalnim područjima u Crnoj Gori. Rio de Žaneiro.‰ Preporuke za usklađivanje unutrašnje zakonske regulative za uvođenje Integralnog upravljanja u obalnim područjima u Crnoj Gori U Crnoj Gori postoji Zakona o morskom dobru (Sl.List RCG 14/92) koji predstavlja osnovu u zakonskom smislu.d. Crna Gora bi trebala da obezbijedi (ili prilagodi) političke. UNCED. Beograd 2001g). U tom smislu. 2 Nacrt prostornog plana posebne namjene za područje morskog dobra Crne Gore. 2000” (RZUP.dd.

praćeno progresivnim rastom vrijednosti dobara i povećanjem koncentracije stanovniš tva. Problematiku odbrane od poplava pomenutih rijeka dodatno opterećuje uređenje njihovih bujičnih pritoka. Osnovni pokazatelji koji definišu stepen zaštite i prioritet izgradnje objekata vezano za veličinu naselja. pa samim tim i stepena zaštite. zauzimaju relativno mali prostor Crne Gore. na teritoriji Crne Gore postoje i dva specifična problema ugroženosti od plavljenja . a često i šire zajednice. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA U uslovima druš tvenog i ekonomskog razvoja u Crnoj Gori može se očekivati stalno povećanje potrebe za koriš ćenjem zemljišta u plavnim zonama. tako da su dužine odbrambenih nasipa. formiranjem naslaga i smanjenjem propusne moći korita. ODBRANA OD POPLAVA (REGULACIJA VODNIH TOKOVA) POSTOJEĆE STANJE Rječne doline. Zbog toga su još uvek direktne i indirektne š tete od poplava izuzetno velike i ponekad prevazilaze ukupan godišnji prihod administrativne jedinice na kojoj su se javile. Pored ovog.na područijima Skadarskog jezera i Cetinja. Ibra i Bojane jer se na njihovim obalama nalaze skoro svi veći crnogorski gradovi. Poseban problem je slabo i neredovno održavanje objekata za odbranu od poplava. što je neminovno dovelo do smanjenja stepena zaštite priobalnih područja. Prioritet kod zaštite od poplava.2. Višegodišnja redukcija ulaganja u redovno održavanje izgrađenih zaš titnih objekata je dovela do znatnog smanjenja sigurnosti objekata. potrebno stalno i izuzetno veliko ulaganje u objekte. vrijednost privrednih objekata i poljoprivrednih površina dati su u tabeli 1. I tamo gdje su sistemi zaštite izgrađeni. zbog neadekvatnog održavanja i korišćenja rječnih korita. u odnosu na ranije stanje. Lima. Dosadašnji obim izvedenih radova na uređenju vodotoka i odbrani od poplava na svim vodotocima u Crnoj Gori je vrlo skroman.). dužine 3-6 km). odnosno pri projektovanju i realizaciji sistema za odbranu od poplava trebaju imati područja veće ekonomske i društvene vrijednosti. većina izvedenih objekata je lokalnog karaktera. jer se u njima nalaze najveća naselja. nasipi služe kao pozajmiš ta materijala. vrši se neplanska eksploatacija materijala iz korita i sa inundacija. Bujični talasi. Povremena povišenja nivoa Skadarskog jezera ugrožavaju značajne poljoprivredne površine oko jezera. dospijevaju u glavne vodotoke i vrlo negativno utiču na izvedene regulacione radove. Ove rijeke ih ugrožavaju svojim izlivanjem u vrijeme velikih voda. Ova vrijednost se iskazuje prije svega kroz broj stanovnika. koje su potencijalno ugrožene od poplava. potencijalni rizik od plavljenja postoji. Zbog toga zaštita ovih područja od poplava ima nesumnjiv socijalni i ekonomski značaj. koja zavisi od tehničko- 75 . sa velikim količinama nanosa. prema objektima koji su u funkciji zaštite od poplava (u rečnim koritima i na inundacijama grade se neadekvatni objekti. plavljenje Cetinjskog polja unutrašnjim vodama ugrožava veliki dio urbane zone opštine Cetinje. ugroženo priobalje vodotoka sa bujičnim hidrološkim režimom. Veće odbrambene cjeline su realizovane samo duž Morače (nasip Cijevna-Vranjina dužine 16 km i još tri dionice dužine 3-5 km) i duž Bojane (tri dionice nasipa. u slučaju dalje primjene principa "borbe protiv poplava". vrijednost objekata i dobara. ZAŠTITA OD VODA 2. procesi erozione produkcije nanosa i nastanka površinskog oticanja su vrlo intenzivni i odlikuju se specifičnom dinamikom. Ovakvom stanju doprinosi i neodgovoran odnos pojedinaca. Zbog parcijalnog pristupa ovoj problematici. Ove vrijednosti treba shvatiti uslovno.1. Ćehotine. veličinu branjene površine i njenu namjenu. U cilju zaštite priobalnih područja bilo bi. S obzirom na geomorfološku dispoziciju rječnih slivova i strme reljefne forme. obaloutvrda i regulisanih korita vrlo kratke od nekoliko stotina metara do 1-2 kilometra. koja podrazumijeva integralno uređenje kroz čitav riječni sliv. Međutim ovi prostori imaju veliki značaj. S druge strane. jer je stepen zaštite od poplava dinamička kategorija. Posebno je. rječna korita su deponije otpada. Tare. Otuda je neophodan kompleksan pristup regulaciji rijeka i zaštiti od poplava. poljoprivredne površine i važne saobraćajnice. Može se reći da je veliki dio teritorije Republike još uvjek realno ugrožen poplavama. Problem odbrane od poplava u Crnoj Gori uglavnom je vezan za priobalja većih vodotoka: Morače.

stabilizacija regulacija. odnosno mjerodavni proticaj velike vode.). Zaštitnu visinu nasipa iznad nivoa mjerodavne velike vode. kao i od organizovanosti službe za odbranu od poplava. neinvesticione mjere 5 76 . političkih i drugih uslova. neinvesticione mjere regulacija regulacija. ekoloških i drugih analiza. neinvest.4 25 regulacija korita.KASETI POVRATNI PERIOD MJERODAVNE VELIKE VODE (GODINA) Naseljeno mjesto veće od 50 000 stanovnika Naseljeno mjesto od 10 000 do 50 000 stanovnika Veliki i značajni industrijski i drugi privredni objekti Naseljeno mjesto od 2000 do 10 000 stanovnika Srednji industrijski i drugi privredni objekti Naseljeno mjesto veće od 2000 stanovnika Melioracioni sistemi i izvorišta za vodosnabdijevanje Manja naselja i sela Manji industrijski i drugi privredni objekti Poljoprivredne površine van melioracionih sistema 200 100 100 50 50 25 25 20 25 20 Pri izradi konkretnih projekata može se na osnovu dokumentovanih tehničko-ekonomskih. komPROCJENJENA DUŽINA DEONICA (KM) 5 5 5 4 8 5 5 4 2 9 8 4 5 5 5.6 2.5 2.4 2. stabilizacija regulacija. usvojiti i drugačiji rang.1 2. Tabela 1: Okvirni kriterijumi za rangiranje i usvajanje mjerodavnih proticaja velikih voda za sisteme zaštite od poplava BROJ STANOVNIKA I KARAKTER DOBARA NA ZAŠTIĆENOM PODRUČJU . Tabelarni prikaz dionica za odbranu od poplava i potrebni radovi na rijekama u Crnoj Gori B R 1 2. stabilizacija regulacija korita. za sve vodotoke u Crnoj Gori predlažu se sledeći potrebni radovi.2 2. kompleksni radovi.mjere regulacija stabilizacija.3 Ćehotina Tara Morača VODOTOK Ibar Lim DIONICA Rožaje Bijelo Polje Zaton-Bioče Berane Berane-Vinicka Vinicka-Plav Plav Plav-Grnčar Pljevlja Mojkovac Kolašin Botun-ušće Cijevne ušće Cijevne-Ponare Ponare-ušće Morače (Ceklinska kaseta) Ponare-ušće Morače (Donjozetska kaseta) POVRATNI PERIOD 50 100 20 100 25 25 50 20 100 50 50 25 25 25 POTREBNI RADOVI regulacija regulacija stabilizacija regulacija stabilizacija. ekoloških.2 5. Na osnovu raspoložive dokumentacije i poznatih posledica višegodišnjih poplavnih talasa. kao i druge parametre pouzdanosti sistema treba analizirati i dokazati u svakom konkretnom slučaju.7 3 4. pleksni radovi.1 5.2 5. Tabela 2. socijalnih. stabilizacija regulacija. neinvesticione mjere stabilizacija.1 4. sa rangom prioriteta i povratnim periodom mjerodavne velike vode (tabela 2.3 2.ekonomskih.

Pored neophodnih investicionih mjera u budućem razvoju ravnopravan tretman se mora posvetiti tzv. preventivno obezbeđenje poplavom ugroženih objekata. neinvesticione mjere kompleksni radovi. neinvesticione mjere Pored svih predloženih radova. 77 . bilo preventivnim djelovanjem. bilo dobrom organizacijom sprovođenja odbrane od poplava. vodeći računa o finansijskim mogućnostima jednih i drugih. a teži usaglašavanju zahtjeva "humane" komponente (zaštite dobara i ljudskih života) i "ekološke" komponente (očuvanje ili ponovno uspostavljanje prirodnih funkcija i resursa plavnog područja). administrativne nadležnosti. čak ni uz velika ekonomska ulaganja. U svakom slučaju. bez obzira na njihovo često neodgovorno ponašnje i nepoštovanje zadatih uslova. rizik od poplava se ne bi mogao u potpunosti eliminisati. Pored toga u Crnoj Gori je nužno donošenje regulativnih i institucionalnih mjera kojima će se definisati zakoni. dosadašnje shvatanje da je zaštita od poplava isključiva briga države i da ona mora da obezbedi potpunu bezbjednost svih žitelja u plavnim zonama. tako da o njima mora da brine država. To je novi. prenos informacija na teren. ekonomski i ekološki opravdano i održivo rješenje zaštite od poplava. Svi planovi moraju poći od osnovnog postulata da se integralno rJešenje zaš tite od poplava mora definisati na nivou sliva.1 8. a koji privatni karakter. sa lokalnim efektima. mjere solidarnosti i informisanje i edukacija stanovništva. neinvesticione mjere dogradnja i rekonstrukcija nasipa. integralni koncept zaštite od poplava. neinvesticione mjere kompleksni radovi regulacija PROCJENJENA DUŽINA DEONICA (KM) 4 4 Ceklinska kaseta Donjozetska kaseta 25 25 20 2 10 11 12 20 100 100 kompleksni radovi kompleksni radovi. Naime.). Zbog toga u daljem razvoju zaštite od poplava treba postepeno uvoditi u primjenu radove i mjere koje se baziraju na principu "živjeti sa poplavama". a ne parcijalnim rješenjima. lošeg održavanja.2 9 VODOTOK Sitnica Bojana Skadarsko jezero Vladimirska rijeka. ljudskog faktora itd. Osnovne regulativne i institucionalne mjere trebalo bi da se odnose na : zoniranje terena prema stepenu ugroženosti od poplava. Osnov budućeg razvoja zaštite od poplava je identifikacija društvene i individualne odgovornosti u vezi rizika od poplava. funkcija nadzora i realizacija mjera radi poštovanja zakonske i druge regulative. koji se uklapa u međunarodno prihvaćeni koncept održivog razvoja. Rastiški potok Međuriječje Cetinjsko polje Nikšićko polje DIONICA POVRATNI PERIOD 25 25 POTREBNI RADOVI Regulacija. propise o namjeni poplavom ugroženih površ ina. U te mjere spadaju : donošenje i sprovođenje planova i pravilnika za odbranu od poplava. neinvesticionim mjerama zaštite od poplava kojima se utiče na smanjenje šteta. tako da o njima brigu moraju da vode pojedinci koji žive u plavnim zonama. organizovanje stručnih službi. potrebno je odrediti koji rizici imaju društveni karakter. građevinske propise. Samo na taj način moći će da se definiše tehnički izvodljivo. U ovaj skup mjera ubraja se i formiranje strukture upravljanja područjima ugroženim poplavom. regulacija. mora postepeno da se mijenja. propisi. obavještavanje i uzbunjivanje nadležnih organa i stanovništva u skladu sa unapred pripremljenim planom.B R 6 7 8. uredbe i uopšte državna politika u pogledu korišćenja poplavom ugroženog područja. prognoza nailaska poplavnog talasa. jer se uvek može javiti voda veća od usvojene mjerodavne vode za dimenzionisanje sistema ili može doći do njegovog otkaza (usled starosti objekta. neinvesticione mjere kompleksni radovi. Pritom se mora težiti uspostavljanju pravednih relacija između državnih mjera i akcija koje se prepuštaju brizi pojedinaca.

7 primorski dio bujica 2 Bujice Skadarskog 4 076 2 017 80. a u mnogim slučajevima i razaranje djelova ili cjelog sistema.godine. ono što karakteriše izgrađene i djelimično izgrađene sistema za uređenje bujica i zaštitu od erozije je potpuno odsustvo njihovog održavanja. Slična situacija sa vodotocima u naseljenim mjestima. Pregled izvedenih radova na sanaciji erozije i bujica dat je tabelarno za sva veća slivna područja i značajne objekte: Tabela1. dok su ne manje važne. doprinijeli značajnom smanjenju bujičnih poplava. Iz pregleda do sada izvršenih radova na uređenju bujičnih područja u Crnoj Gori vidljiv je veći obim radova na uređenju bujica. Prve aktivnosti u ovoj oblasti bjeležimo još 1880. Nažalost. i danas se mnogi radovi na sanaciji bujičnih tokova izvode u okviru izgradnje i održavanja saobraćajnica i ne evidentiraju se kao objekti za uređenje bujica. Svaki od tih brojnih bujičnih tokova ugrožava saobraćajnice i naselja u svom okruženju. zadržavanje i stabilizaciju pronosa procesa linijske erozije. 78 . u svom gornjem toku. bujičnog su karaktera.0 4 Bujične pritoke Pive 5* Željezničke pruge 6* Magistralni putevi Ukupno 114 802 10. kada se uređenje bujice naziva regulacijom rijeke.0 16 763 98. što za posledicu ima njihovo postepeno propadanje. Razlog takvim pojavama je veliki broj bujičnih pritoka. zajedno sa tradicionalnim sistemom terasa u karstnim područjima.2. Tu se prije svega misli na uređenje bujičnih tokova u sklopu zaštite željezničke pruge Beograd-Bar i magistralnih puteva u dolinama Morače. Tare i Lima.7 * Pozicije za koje su podaci nepouzdani (procjenjeni) Period građenja 1963-1997 Tehnički Biološki radovi radovi (m3) (ha) 4 850 119.0 18 901 193. Zete. a obavljaju funkciju zaštite od bujica. dok su radovi na sanaciji erozije skromnijeg obima. Može se ipak konstatovati da su izvedeni radovi na uređenju bujica i radovi za zaštitu od erozije.0 jezera i Bojane 3 Bujične pritoke Tare 636 121 15. tj. jer nije jasno definisana granica između rijeke i bujice. Ovo znači da postoje velike razlike proticaja velikih i malih voda (veće od 1000:1) i redovne pojave bujičnih talasa sa velikom koncentracijom nanosa.0 Pregled izvedenih radova je samo orijentacioni. jer ima mnogo radova koji su izvedeni tokom proteklih godina i koji nijesu registrovani. izuzetno kratkog toka i velikih podužnih padova sa svim uslovima za formiranje velikih bujičnih talasa.2.0 32 000 64 420 76 000 35 000 212 270 35. Dosadašnja praksa uređenja bujica oslanjala se uglavnom na mjere tehničke prirode. a neke i cijelom dužinom.0 179. skoro u isto vrijeme kada su započete i u tada najrazvijenijim zemaljama Evrope. iako su neki od njih jedinstveni po svojim rješenjima. UREĐENJE BUJICA I ZAŠTITA OD EROZIJE POSTOJEĆE STANJE Crna Gora je specifično područje na kojem se na relativno maloj površini javljaju najraznovrsniji oblici erozionih oblika i specifičnih bujičnih tokova.0 25. Sve rijeke u Crnoj Gori. biološke mjere uređenja rijetko primenjivane. To je redovno zahtijevalo prilagođavanje uobičajenih metoda za sanaciju erozije i bujičnih tokova konkretnom stanju na terenu i iznalaženje novih rješenja. Izvedeni radovi na sanaciji erozije i bujica Period građenja Period građenja Red. Ovi radovi se mogu samo procijeniti. Bujično područje 1880-1941 1945-1963 broj i važni objekti Tehnički Biološki Tehnički Biološki radovi radovi radovi radovi 3 3 (m ) (ha) (m ) (ha) 1 Bokokotorski i 110 090 10. Takođe.

75 10 619 7. poljoprivredu.8 35 071 55 044 108 335 Smjernice za kontrolu erozionih i bujičnih procesa koji prouzrokuju degradaciju prirodne sredine i ugrožavaju planinska jezera Prirodne ljepote i ekološki potencijal spadaju u osnovne vrijednosti teritorije Crne Gore i predstavljaju jednu od najvažnijih osnova budućeg razvoja Republike.5 8 322 Donja Zeta 58. katastar svih bujičnih vodotoka koji potencijalno ugrožavaju saobraćajnice i naselja. u zonama gdje je već došlo do izvjesne degradacije prirodnog stanja.47 60. Ukupno (m3/km2) (m3) (ha/km2) (ha) Ćehotina 50.23 21 686 7.1 8 530 Lim 60.40 4 269 8.2 6 840 Gornja Zeta 56.67 55 662 6.64 61.4 1 413 Pećka Bistrica 63. S druge strane.21 272 062 424 912 831 717 8.5 13 389 Piva 52.9 7 614 Tara 56.19 138 112 7.82 62 885 7. unapređenje i zaštitu životne sredine i sl. Za efikasnost sprovođenja ovih radova moraju se najprije propisati jedinstveni kriterijumi za projektovanje i izvođenje bujičarskih i antierozionih radova i utvrditi obaveze i donijeti regulativa za održavanje bujičarskih i antierozionih objekata. kriterijume za projektovanje i održavanje bujičarskih i antierozionih objekata. Ukupno Specif. Na osnovu osnovu empirijskih normi. Tabela 1. izgradnjom i održavanjem saobraćajne infrastrukture. jer je na tim prostorima 79 .31 3 485 5.8 17 992 Ibar 106.7 53 291 Morača 64. Ova dokumentacija mora obuhvatiti. Zaštita naseljenih mesta i glavnih saobraćajnica je uvek imala najveći prioritet. bez obzira na privrednu granu i djelatnost koju ugrožavaju. a s druge strane. moraju se preduzeti mjere za sanaciju erozionih žarišta i revitalizaciju vegetacionog pokrivača. šumarstvo.1 549 Ostalo (primorje i karst) Jadranski sliv Crna Gora 62.3 5 225 Ostalo (karst) 37.7 2 850 Cijevna 55. U takve degradacione faktore sigurno spadaju i erozioni i bujični procesi.8 541 Crnomorski sliv 58. Otuda je razumljivo da se ovaj prirodni potencijal mora očuvati od svake vrste degradacije koje mogu prouzrokovati prirodni ili antropogeni činioci.24 100 890 7.17 53 390 8. Pored saobaraćajnica antierozivni radovi utiču i na razvoj gradova i naselja.65 45 477 12. Pregled ukupno potrebnih antierozionih radova za sanaciju erozije i bujica na teritoriji Crne Gore Za sanaciju erozionih procesa potrebno radova Vodotok/sliv Zidarski Biološki Specif. a na osnovu prosječnog koeficijenta erozije (Z) i hidrografske klase bujičnog toka za svaki sliv određene su specifične vrijednosti i ukupne vrijednosti za zidarske i biloške vrste radova.0 7.95 63 177 7. Zbog toga je neophodno da ovi prirodni procesi budu kontrolisani. potrebne za sanaciju erozionih procesa na crnogorskim rijekama.PROJEKCIJA BUDUĆEG RAZVOJA Najvažnija smjernica u vezi sa antierozionim radovima je da oni moraju da budu tako realizovani da omoguće nesmetano korišćenje zemljišta za sve namjene i opstanak i povećanje standarda stanovništva. mora se razraditi vodoprivredna dokumentacija nižih nivoa. Moguće je izdvojiti i pojedine celine prostora po prioritetima za uređenje bujica i zaštitu od eroziije. s jedne strane. tako da ne prouzrokuju negativne efekte na prirodnu sredinu. Na osnovu toga. Radovi na uređenju bujica moraju se rješavati integralno.vodoprivredu.96 406 805 7.1 8. kojom bi se preciznije definisale obaveze svih subjekata u vezi sa planiranjem.

U tabeli broj 3. kao i slivna područja bujičnih tokova koji gravitiraju železničkim prugama i putevima. Ova jezera igraju vrlo važnu ulogu u kompleksu prirodnih ljepota Crne Gore. Kao najjednostavniji kriterijum ugroženosti može se usvojiti intenzitet erozionih procesa (koji indicira kategoriju erozije) na područjima gdje se pojedina jezera nalaze. S obzirom na broj i raznovrsnost planinskih jezera. poseban značaj ima zaštita prirodnih planinskih jezera od bujica i erozionog nanosa. može se približno sagledati ukupan obim bioloških i tehničkih radova. jer njima na slivu vladaju prosječno srednji procesi erozije. njihov obim se može procijeniti na približno 800 000 m3. privreda i veliki kapitalni objekti. zbog čega zaslužuju posebnu pažnju u planiranju zaštite od bujica i erozije. Što se tiče tehničkih (zidarskih) radova. Precizniji obim ovih radova nije moguće sagledati bez detaljnijih istraživanja svih jezera i registrovanja stanja erozionih i bujičnih procesa. koji je neophodan za zaštitu vodoprivrednih i infrastrukturnih objekata i sprečavanje degradacije prirodne sredine (kao i za sanaciju već degradiranih površina). Nikšića. Takođe. sa aspekta erozije i bujica. dio predviđenih tehničkih radova se izvodi i unutar kompleksa bioloških radova. šumske melioracije i zatravljivanje (u tom okviru bi trebalo predvidjeti promjenu namjene pojedinih površina). Ostala jezera su manje ugrožena erozionim procesima. saglasan stanju erozije na slivu koji gravitira jezeru. Tabela 3. Na osnovu izučavanja postojećeg stanja erozije i bujica na teritoriji Crne Gore. Prema tome. biotehničkih i tehničkih mjera. Polimlja.skoncentrisano stanovništvo. najugroženija jezera: Plavsko. primorskih gradova i naselja. jer su im na slivovima pretežno slabi i vrlo slabi erozioni procesi. Ovi radovi su obuhvatili pošumljavanje. zahtijeva određeni obim bioloških. Prioritetni prostori su područja Podgorice.Pregled ugroženosti jezera erozijom JEZERO Gostaje Škrčka Plavsko Zoganjsko Hotsko Rikavačko Kapetanovo Zminičko Suva lokva Vražje Crno Zabojsko Pešića Biogradsko Šasko STEPEN UGROŽENOSTI V V III-IV IV IV IV IV IV IV IV III-V IV V III-V IV Iz tabele se može zaključiti da su. ova problematika zahtijeva obimnija istraživanja ugroženosti pojedinih jezera. dat je pregled najvažnijih planinskih jezera. bez obzira na stepen ugroženosti. Zaštita jezera. Ostali prostori su u trećem nivou prioriteta. U sklopu očuvanja prirodne sredine. Ovi radovi bi bili koncentrisani na najugroženijim područjima. kao i studiju najadekvatnijih mjera za njihovu zaštitu. Iz tabele može zaključiti da su na području Crne Gore neophodni biološki radovi na površini od oko 100 000 ha. Biogradsko i Crno. 80 . kao i u dužim zonama vodoprivrednih i infrastrukturnih objekata. kao i kategorija erozije gravitirajućeg područja. Rezervisani prostori nacionalnih parkova i slivova akumulacija (sadašnjih i budućih) su u drugom nivou prioriteta. zaštita ugroženih jezera se može vršiti samo na osnovu adekvatne dokumentacije (studija i projekata). sa visokim stepenom degradacije prirodne sredine.

ODVODNJAVANJE ZEMLJIŠTA POSTOJEĆE STANJE Suvišna voda različitog porijekla ugrožava veće površine potencijalno plodnog zemljišta Crne Gore i onemogućava njihovo intenzivno korišćenje u poljoprivredi. tako da ni taj sistem nije mogao da efikasno funkcioniše. većina izgrađenih melioracionih sistema nije u funkciji. Crnomorski sliv U Crnomorskom slivu većina površina koje bi trebalo odvodnjavati. na lokalitetu Kosovski lug. Na cijeloj teritoriji Crne Gore. na površinama Donje Zete. nalaze se u dolinama rijeke Lima i njenih pritoka. Na području Nikšića. zbog prethodno navedenih problema oko neodržavanja i transformacije vlasništva. U analizi i izradi rješenja odvodnjavanja postoje izrazite specifičnosti i razlike između slivova Jadranskog i Crnog mora.9% neophodna je izgradnja gušće kanalske i drenažne mreže. gdje je neophodno odvodnjavanje zemljiš ta na površini od 5 800 ha. Sa izuzetkom malog zahvata u priobalju rijeke Lima nedaleko Berana. Na tom prostoru oko 1950. obliku i načinu korišćenja površina i zaštiti od uticaja suvišnih voda. Ceklinske kasete. Ta pojava je posebno izražena na površinama uz Skadarsko jezero i rijeku Bojanu. zbog prisustva suvišnih voda. u veličini. U Mrčevom polju je izgrađena kanalska mreža na 245 ha. kojima je zaštićena donja Zeta od plavnih voda tih rijeka. Na teritoriji Crne Gore izdvojeno je 24 519 ha zemljišta koje je ugroženo prisustvom suvišne vode različitog porijekla. Opš ta je konstatacija da. u zavisnosti od stepena ugroženosti suvišnom vodom i drenirajuće sposobnosti zemljišta. Veći dio te površine . Melioracioni radovi su posebno potrebni u Bjelopavlićkoj ravnici. godine. Oko 1985.1% mreže manje gustine. ni na jednoj od ugroženih površina nisu realizovani melioracioni radovi. a da prethodno nije izvršeno odvodnjavanje. Jadranski sliv Još 1976. koje karakterišu potrebne mjere odvodnjavanja izražene prije svega gustinom kanalskih i drenažnih mreža. Tare i Ćehotine. a na ostatku od oko 12 780 ha ili 52. u Zetskoj ravnici. a ostatak podzemnim vodama. iako je u ranijim periodima rađeno na rješavanju ovog pitanja. Orahovštice i Bistrice smanjeno je plavljenje Crmničkog i Orahovskog polja. razvrstano je u drenažne klase. Ostale površine na kojima su preduzimani radovi na odvodnjavanju su manjih veličina. Djelomičnim uređenjem vodotokova Sutormana. izgrađen je sistem odvodnjavanja na površini od oko 1 330 ha. u Sutorinskom polju drenaža na oko 70 ha. Za potrebe projektovanja melioracionih sistema sprovedena su vrlo obimna istraživanja u gravitacionom prostoru Skadarskog jezera. rijeka Ibra i Tare i rijeke Ćehotine i njenih pritoka. godine je evidentirano da je u slivu Jadranskog mora potrebno odvodnjavati 35 530 ha zemljišta namjenjenog za poljoprivredno korišćenje. Od ukupne površine predviđene za odvodnjavanje. U tom smislu izgrađeni su nasipi pored lijeve obale Morače od Cijevne do Vranjine i desne obale na manjoj dužini. godine izgrađen je sistem za navodnjavanje. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Zemljište koje bi trebalo odvodnjavati. na oko 11 740 ha ili 47. rješenje odvodnjavanja treba da je u optimalnoj mjeri usklađeno sa rješenjem navodnjavanja. Crmničkog (i Orahovskog) polja i u Bjelopavlićkoj ravnici. Realizacijom mjera odbrane od poplava i zaš tite od bujica smanjuju se površine zemljišta koje je potrebno odvodnjavati.2. zbog slabog održavanja ili zbog problema nastalih poslije vraćanja poljoprivrednih površina u privatni posjed.3. Površine za odvodnjavanje u slivu Jadranskog mora su pretežno u sklopu većih kompleksa. sprovođenjem takvih mjera. ali ni tu se nisu ostvarili planirani rezultati.32 270 ha ugrožen je poplavama i bujicama. Od toga se nalazi u slivu Jadranskog mora 14 924 ha i u Crnomorskom slivu 9595 ha. potrebe za odvodnjavanjem svedene su na manji dio površina u Gornjem polju kod Brezovika i na Mokrim njivama. Plavskoj kotlini i rječnim dolinama Lima. koje su pod uticajem znatno većih padavina u periodu jesen-proljeće i visokih nivoa podzemnih voda sa sporijim 81 . Bjelopavlićima.

bez površina u zoni Skadarskog jezera 790 85 875 11 737 Herceg Novi Kotor Tivat Budva Bar (sa Virpazarom) 200 394 210 200 350 250 1 358 4 950 Rijetka kanalska Hidro i i drenažna mreža+ agromelioracione agromelioracione mjere Ukupno mjere ha ha 3 238 1575 5 801 230 4 062 2 220 1 100 1 190 1 130 170 1 245 890 775 8 720 12 782 230 14 924 3 010 1 100 1 190 1 130 170 1 245 975 775 9 595 24 519 82 . zbirno po slivovima. Darza. Štoj. bez priiobalja Skadarskog 10 862 jezera CRNOMORSKI SLIV Plav Ljuča-Grnčar-PlavBrezojevice-Murino Andrijevica Ulotina-Luge-Andrijevica(Lim) Trepča Berane (Lim) Buče-Vinicka-Donja Ržanica-Petnjik-LJešnica Bijelo Polje Srđevac-Brzava-Zaton(Lim) Bistrica-LJuboviđa Rožaje (Ibar) Rožaje Pljevlja Pljevlja. Fraskanjel Podgorica Donja Zeta. U priloženoj tabeli dat je pregled površina koje je potrebno odvodnjavati. po opštinama i po pojedinim sistemima za odvodnjavanje. Odvodnjavanje tih površina obavljaće se najvećim dijelom koristeći cijevne drenažne mreže. Potrebne mjere odvodnjavanja po slivovima Gušća kanalska i drenažna mreža + Opština Sistemi za odvodnjavanje agromelioracione mjere ha JADRANSKI SLIV Sutorina. LJeški lug sa Maticom Danilovgrad Dobro polje.površinskim oticajem. Kuti 210 Grbaljsko polje Tivatsko polje 350 Mrčevo polje 250 Barsko-Crmničko964 Orahovsko i Virpazarsko polje Ulcinj (sa Ulcinjsko polje. Odžak. Bijelo polje. Tabela 1. Klezna. obala Bojane. Reč.2 563 Viško polje-MartinićiKosovi lug-KlikovačeZorski lug-Drezga Nikšić Gornje polje Jadranski sliv.Vladimirsko polje. Maoče. vezanim za određene lokalitete.Štoj 4 950 Vladimirom) greda. (Ćehotina) Gradac Kolašin (Tara) Kolašin-Plašnica Mojkovac Mojkovac (Tara) Crnomorski sliv CRNA GORA. Ceklinsko 1575 polje. U Crnomorskom slivu melioracione mjere je potrebno sprovesti na relativno malim površinama u uskim rječnim dolinama primjenom obodnih kanala i otvorenih kanala na branjenim površinama.

U gornjem pregledu površina u Jadranskom slivu nisu obuhvaćene površine koje bi se dobile realizacijom planiranog rešenja prema projektu "Regulacija režima voda Skadarskog jezera i korita rijeke Bojane" iz 1981 i 1983. god. Prema toj dokumentaciji predviđeno je snižavanje maksimalnih nivoa Skadarskog jezera (T=50god.) sa kote 9.82 mnm na kotu 6.50mnm, pri čemu se minimalni vodostaji jezera održavaju na koti 4.50mnm. Ovim bi se ostvarili značajni višenamjenski efekti na čitavom području a posebno na dobijanju novih poljoprivrednih površina, što se vidi iz sledeće tabele. Tabela 2. Potencijalne poljoprivredne površine u zoni priobalja Skadarskog jezera Bez nasipa Sa nasipom Red . br. PODRUČJE Kota Kota ha 6.5 mnm 4.5 mnm Parcijalno 1. Ukupno RCG 4.500 14 529 7 528 2. Ukupno Albanija 300 1 500 SVEUKUPNO : 4 800 16 029 7 528

ha Ukupno 12 028 300 12 328

Ovo rešenje u svakom slučaju bi trebalo usladiti sa zahtjevima koji se postavljaju za Skadarsko jezero kao ekosistem.

83

3. ZAŠTITA VODA
3.1. IZVORI ZAGAĐIVANJA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA
Preovlađujuća zagađenja površinskih voda su otpadne vode od stanovništva, (naselja) i industrija, koji se javljaju kao koncentrisani izvori zagađenja. Pored stalnog stanovništva značajne količine otpadnih voda, naročito u Primorskom regionu potiču od povremenog stanovništva - turista. Rasuti, teže kontrolisani izvori, vezani su za atmosferske vode sa urbanih, poljoprivrednih i drugih površina, kao i za deponije, koji pored površinskih zagađuju i podzemne vode. Količine produkovanih otpadnih voda od stanovništva, od institucionalnih i komercijalnih izvora u naseljenim mjestima, najvećim dijelom dospjevaju u površinske vode – rijeke, jezera, more, kao prijemnike, preko ispusta kanalizacionih mreža. Te su količine ograničene područjem pokrivenim kanalizacionim sistemom kao i brojem stanovnika koji koriste te sisteme. Raspoloživi podaci o količinama produkovanih i ispuštenih otpadnih voda stanovništva i industrija u površinske vode, baziraju se većinom na posredno izvedenim vrijednostima ili provedenim anketnim snimanjima, a ne mjerenjima, zbog čega se prema raznim izvorima podataka (Vodoprivredna osnova Republike Crne Gore -VORCG, Strateški Master plan za kanalisanje i otpadne vode za Centralni i Sjeverni region Crne Gore - MP OVSSR, Master plan odvođenja i prečišćavanja otpadnih voda Crnogorskog primorja i opštine Cetinje – MP OVCP), međusobno značajno razlikuju. Prema MP OVSSR, kod oko 167 000 stanovnika - korisnika javnih kanalizacija u Centralnom i Sjevernom regionu i u opštini Cetinje ( područje 15 opština) 2003. godine, količine otpadnih vode iznosile su oko 32.800 m3/dan. Sa izuzetkom Cetinja i Žabljaka, koji ispuštaju otpadne vode u tlo, preko ponora, i Mojkovca, čije se vode dijelom upuštaju u jalovište, sva ostala naselja otpadne vode disponiraju u površinske kopnene vode primorskim opštinama oko 67.000 stanovnika, skupa sa povremenim korisnicima – turistima, prema MP OVCP, preko kanalizacionih mreža disponiraju u more u ljetnom periodu 28.100 m3/dan otpadnih voda. Otpadne vode se u more upuštaju najvećim dijelom preko podmorskih ispusta, skoro bez izuzetaka bez prethodnog prečišćavanja. Manje količine otpadnih voda dospjevaju posredno preko površinskih tokova i podzemnih voda. Ukupno se u dane najveće potrošnje vode preko javnih kanalizacionih sistema u Crnoj Gori ispušta u recipijente oko 61.000 m3/dan otpadnih voda ili prosječno 0,70 m3/s. Prema podacima navedenim u VORCG ukupne količine otpadnih voda produkovanih u 102 industrijska pogona na prostoru Crne Gore 1996. godine iznosile su oko 41.600.000 m3/god, ili prosječno 114.000 m3/dan. S obzirom da nije bilo značajnijih promjena u aktivnim pogonskim kapacitetima taj podatak se može uz eventualne manje korekcije prihvatiti kao mjerodavan i za 2003. godinu. Od ove količine veći dio otpadnih industrijskih voda disponira se u kopnene površinske vode, oko 98%, dok se svega oko 2.100 m3/dan ispušta u morski akvatorij. Podaci Producenti industrijskih otpadnih voda u posmatranom prostoru, prema karakteristikama otpadnih voda, u smislu sadržanih zagađenja i mogućeg načina njihovog tretmna, objedinjeni su u sledeće grupacije: • Industrija prehrambenih proizvoda, proizvodnja pića, stočne hrane, sa otpadnim vodama zagađenim organskim biorazgradljivim materijama, sa produkcijom oko 1.600.000 m3/god otpadnih voda; • Drvna industrija, prerada kože , grafička industrija, tekstilna industrija, industrija gume i plastičnih masa, i druge industrije sa otpadnim vodama zagađenim pretežno organskim materijama, koje se sa ili bez pretdtretmana mogu prečišćavati skupa sa komunalnim otpadnim vodama, sa produkcijom oko 1.900.000 m3/god. otpadnih voda; • Metaloprerađivačka industrija, čije otpadne vode zahtjevaju poseban tretman, sa oko 900.000 m3/god; • Industrije sa otpadnim vodama pretežno neorganskog sastava, toksičniog karaktera, neke sa vrlo velikim količinama otpadnih voda, koje zahtjevaju samostalan tretman, među kojima se posebno izdvajaju Željezara Nikšić, TE Pljevlja, KAP, rudnici boksita, uglja, olova i cinka. Ukupna produkcija otpadnih voda od oko 36.300.000 m3/god. • Ostali pogoni, kao što su skladišta naftnih derivata, Luka Bar, autoservisi, prerada kamena i dr, sa oko 900.000 m3/god. otpadnih voda;

84

Najveći dio navedenih industrija disponira otpadne vode u površinske tokove. Među relativno malim brojem industrijskih zagađivača lociranih u Primorju koji ispuštaju otpadne vode u more izdvajaju se Industrija ležaja u Kotoru, Luka Bar, «Primorka» Bar, Brodogradište Bijela i Remontni zavod u Tivtu. Na osnovu anketnih snimanja za potrebe navrdenih master planova dobijen je podatak da ukupna emisija organskog zagađenja svih industrijskih zagađivača površinskih voda u Crnoj Gori iznosi oko 175.000 ES, od čega na kopnene vode otpada oko 135.000 ES, a na Primorje 40.000 ES. Najveći dio ovog zagađenja, a posebno kopnenih voda, sa oko 76.000ES potiče od industrijskih otpadnih voda od fabrike piva i drugih industrijskih pogona u Nikšiću, dok je ostali dio koncentrisan u Podgorici, Beranama i Bijelom Polju. U Primorskom regionu preovlađuju emisije organskog zagađenja u Baru i Kotoru. Zbirno posmatrano ukupno organsko zagađenje od stanovništva i industrija u Republici iznosi oko 410.000 ES. U tome najveće je učešće Podgorice sa oko 120.000 ES i Nikšića sa 103.000 ES.

3.2. KATEGORIZACIJA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA NA KOPNU I VODA OBALNOG MORA
Površinske i podzemne vode u Republici Crnoj Gori prema Uredbi o klasifikaciji i kategorizaciji voda, klasifikovane su prema namjeni za koju se mogu koristiti: za piće, za ribarstvo i uzgoj školjki i za kupanje. Vode predviđene za vodosnabdijevanje klasifikovane su prema potrebnom načinu i stepenu obrade u tri klase: A1 - bez prethodnog tretmana ili samo uz dezinfekciju, A2 - sa klasičnim tretmanom i A3 - vode koje zbog lošijeg kvaliteta zahtijevaju primjenu kompleksnih fizičko-hemijsko-bioloških procesa prečišćavanja. Vode namijenjene za ribarstvo i uzgoj školjki takođe su diferencirane na tri klase: S - najčistije vode koje se mogu koristiti za uzgoj salmonidnih riba, [ - za uzgoj školjkaša i C - za ciprinidne ribe. Tekuće i stajaće kopnene vode i vode obalnog mora koje se koriste za kupanje razvrstani su u dvije klase: I i II. Prema izvršenoj kategorizaciji svi površinski vodotokovi i jezera u Crnoj Gori razvrstani su u prvu (A1) i drugu (A2) klasu kvaliteta voda, uz istovremeno označene klase za druge dvije namjene. A1 klasa boniteta zahtjeva se za rijeku Moraču, uzvodno od Duklje, Zetu uzvodno od Brezovika, Komarnicu i Taru cijelim tokom, Ćehotinu uzvodno od Pljevalja, Lim uzvodno od Berana i Ibar uzvodno od Rožaja. Nizvodni tokovi ovih vodotokova pripadaju A2 klasi, a uz njih još Piva nizvodno od akumulacije, Bojana, Skadarsko i [asko jezero i sva vještačka jezera. Prema izvršenoj kategorizaciji vode obalnog mora su svrstane u sledeće klase: Vode mora u Bokokotorskom zalivu, osim lučkih akvatorija Tivta, Kotora i brodogradilišta Bijela : A2, C, II. Vode u turističkim i rekreativnim područjima (vode otvorenog mora), osim lučkih bazena u Baru: A1, S,[, I. Zatvoreni lučki bazeni u Baru, Tivtu, Kotoru i brodogradilištu Bijela: A3.

3.3. STANJE KVALITETA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA
3.3.1. Površinske vode na kopnu Kvalitet površinskih voda u Crnoj Gori prati Republički hidrometeorološki zavod, sistematskim ili povremenim ispitivanjem kvaliteta voda na 13 vodotoka i na Skadarskom jezeru. Ispitivanjima su obuhvaćeni svi veći vodotoci u Republici – Tara, Piva, Ćehotina, Lim i Ibar u Crnomorskom slivu i Zeta, Morača, Rijeka Crnojevića i Bojana u Jadranskom slivu. O ispitivanjima koja je obavljao RHMZ, na raspolaganju su obrađeni podaci samo za period do 1994. godine, koji su za period 1981-1991. interpretirani u VORCG, a do 1994. u elaboratu RHMZ-a Zaštita životne sredine, Stanje kvaliteta i vazduha, sept.1995. U MP OVSSR komentarisano je stanje kvaliteta površinskih voda u Centralnom i Sjevernom regionu Crne Gore, ali se ne navodi izvor podataka. Zaključci izvedeni u tom planu se tek neznatno razlikuju od ocjena kvaliteta RHMZ, prezentiranih u VORCG.

85

Ibar. Osim najuzvodnijih dionica Ćehotine i duž toka Tare gdje je propisana I klasa. a naročito Lim). Vrlo je važno konstatovati da se monitoring kvaliteta površinskih voda od strane RHMZ. ne obavljaju se sistematska ispitivanja kvaliteta vode. što je posljedica ispuštanja otpadnih voda naselja u ove recipijente bez prethodnog tretmana. pri čemu treba imati u vidu da su ispitivanja rađena u različitim vremenskim periodima. voda obalnog mora i voda koje se koriste za kupanje. Rijeka Crnojevića. Na ostalim praćenim profilima (ukupno 12) kvalitet voda je u trećoj klasi ili po nekim parametrima van klase. Rijeka Crnojevića. Isto se odnosi i na veći broj akumulacija. Na raspolaganju je bio Izvještaj o kvalitetu površinskih i podzemnih voda. zatim [asko i Plavsko jezero. na teritoriji Republike Crne Gore u 2001. u sastavu nacionalnih parkova "Durmitor" i "Biogradska gora". Od vodotokova te klase najzagađeniji pripadaju Crnomorskom slivu (Ibar. Kod ostalih. Prema fizičko-hemijskim karakteristikama. kvalitet voda na oko 60% od ukupno 32 mjerna profila na vodotocima pripada čistim i malo zagađenim vodama (A1 i A2 klasa). na uzvodnom dijelu i na pojedinim nizvodnim potezima Lim i na nizvodnom potezu Ćehotina. kako u pogledu broja mjernih mjesta. Na pojedinim mjernim mjestima registrovano je prisustvo 86 . prema ocjeni RHMZ-a. 3. godini. Prema podacima RHMZ za period 1981-1994. Zahtjevanu drugu klasu ispunjava pretežno i Zeta. RHMZ redovni monitoring kvaliteta voda obavlja samo na Skadarskom jezeru. Najveća odstupanja od propisanog kvaliteta su u kvalitetu voda Ćehotine i Vezišnice.) ili pojedine dionice (Morača. a povremeno i van klase.3. Kod svih vodotoka i voda jezera povremeno se uočava povećan sadržaj amonijaka. kao i rijeke Morače nizvodno od Podgorice. Plavskom i Crnom jezeru. kao i veće vrijednosti BPK5 i HPK. Ćehotina. Zapaženo je takođe u brojnim vodotocima prisustvo mineralnih ulja i organohlornih pesticida. U ostalim jezerima od kojih su najznačajnija Crno i Biogradsko jezero. ne odvija na zadovoljavajući način.Lim) i svih manjih tokova. izvedenim od strane RHMZ i JU CETI. na drugim vodotocima ta norma nije ispunjena. Vode jezera ne pokazuju znakove eutrofikacije. na osnovu provedenih ispitivanja. Od velikog broja jezera i akumulacija. među kojima su i Morača (na dijelu toka neposredno nizvodno od grada). listu RCG 33/97. Tokom posmatranog perioda jedini vodotok koji je postojan u propisanoj II klasi boniteta je rijeka Bojana.Po posebnim ugovorima ispitivanja kvaliteta površinskih i podzemnih voda u Republici obavljao je takođe Centar za ekotoksikološka ispitivanja Crne Gore. Nizvodno od Pljevalja i uliva Vezišnice koja unosi zagađenje od Termoelektrane. To su gornji tokovi većih vodotokova (Morača.godine JU CETI je obavio u 5 ciklusa ispitivanja kvaliteta voda u 12 glavnih vodotoka i na Skadarskom. Ćehotina je u trećoj klasi. Zeta). pa i Tara (srednji tok). Bojana. i to u ograničnim količinama. prvenstveno zbog nedovoljne materijalne podrške. voda na ispitivanim lokalitetima uglavnom ispunjava kriterije vode za kupanje I kategorije. Cijevna. ima karakteristike treće i treće do druge klase. Ćehotina.2. Piva. U toku 2001. Prema opterećenju organskim materijama prosječni kvalitet vode u jezeru je na granici druge i treće klase. Opšta je ocjena kvaliteta površinskih slatkih voda u Crnoj Gori. Vode obalnog mora RHMZ vrši kontrolu kvaliteta vode mora na 55 lokaliteta. kvalitet voda varira i prema pojedinim kriterijumima češće ili rjeđe izlazi iz okvira propisane klase. Praćenjem kvaliteta površinskih voda neophodno je da se obuhvate vode svih značajnijih jezera i akumulacija. se može okvalifikovati kao nezadovoljavajuće. da samo u malom broju slučajeva ispitivani parametri prelaze dozvoljene granice za propisanu kategoriju vodotoka ili jezera. Ispitivanja su obuhvatila sve parametre u skladu sa Programom sistematskog ispitivanja kvantiteta i kvaliteta površinskih i podzemnih voda. ali prije svega u pogledu učestanosti mjerenja. I Ibar je na nizvodnom profilu Bać većinom van klase. prema Sl. Kvalitet voda Lima nizvodno od Berana se pogoršava i na izlasku iz Republike je van A3 klase. Može se zapaziti da postoje određene razlike u ocjeni stanja kvaliteta voda. Zeta. ili čitavi tokovi rijeka (Tara. nizvodno od Nikšića. U poređenju sa klasama kvaliteta predviđenim Uredbom o kategorizaciji i klasifikaciji voda stanje kvaliteta voda. ispitivanih parametara. osim mikrobioloških analiza. nitrita i fosfata. kao i u mnogim drugim jezerima u zaštićenim zonama. a prema bakteriološkom zagađenju na granici treće klase i "van klase". od kojih se najveći dio nalazi na plažama.

Naročito loše stanje je u Bijelom Polju gdje oko 80% stanovništva ne koristi javnu kanalizaciju. na kanalizacije je priključeno oko 35%. mineralnih ulja i plivajućeg čvrstog otpada. Berane. u prostoru Zetske ravnice i na jednom mjestu u priobalju Bojane. Kanalizacijom su u naseljenim mjestima uglavnom pokriveni centralni gradski dijelovi. dok je srednji zaliv (Tivat i Herceg Novi) u zoni rizika. ODVOĐENJE. U Centralnom i Sjevernom regionu.organskih zagađenja. Ispitivanja u periodu 1996. kvalitet podzemnih voda u Crnoj Gori u prirodnim uslovima. ugrožen je na manjem broju lokaliteta. razdvajanje mreža nije nigdje doslovno u potpunosti sprovedeno tako da mnogi kanali prihvataju obadvije vrste voda. dok se na perifernim dispozicija otpadnih voda vrši preko septičkih ili ponirućih jama u tlo. Brojne pojave podzemnih voda u ovoj zoni su ili zasoljene. Ostalo stanovništvo disponira otpadne vode pretežno u tlo preko ponirućih jama. Do takvih stanja najčešće dolazi u perifernim gradskim zonama gdje se najprije grade samo kanali za odvođenje otpadnih voda. dok je zagađivanje od strane industrija praktično zanemarljivo. Pljevlja). čemu su glavni uzrok brojni manji ispusti otpadne vode. nizvodno od većih naselja i industrijskih zagađivača. Ispitivanja su vršena na 17 lokaliteta u 5 serija. u manjem procentima preko propisnih septičkih jama. uključivo i opštinu Cetinje. Podaci o opremljenosti naselja sa kanalizacijom po opštinama. ukazuju na nezadovoljavajuće stanje u većini opština i gradova u Republici. dok u više gradova je manji od 50%. iako mreža nema kapacitete za odvođenje tih količina. dok je u Primorskom regionu stepen priključenja veći – 44%. Opšte stanje kvaliteta obalnog mora je lošije u Bokokotorskom zalivu nego na otvorenom moru. JU CETI je u toku 2001. pokazala su neujednačen kvalitet vode. TRETMAN I DISPOZICIJA OTPADNE I ATMOSFERSKE VODE 3. a u svakom slučaju neprimjereno 87 .4. Rezultati bakterioloških ispitivanja. a po pojedinačnim parametrima na raznim lokalitetima. U primorskom dijelu osnovni prirodni negativni faktor kvaliteta podzemnih voda je uticaj slane morske vode na niske karstne izdani u priobalju. . a takođe individualno neposredno direktno u površinske vode. Pojave eutrofikacije su neznatno izražene duž obale otvorenog mora. koji je takođe izraženiji u Bokokotorskom zalivu. koji se daju u sledećoj tabeli. 3. U nekim opštinama i gradovima stepen priključenosti je relativno visok.2002. koja su najobimnija. Rezultati ispitivanja su pokazali da se vode priobalnog mora lokalno zagađuju netretiranim komunalnim otpadnim vodama. Naseljena mjesta U naseljima Crne Gore najvećim dijelom zastupljeni su kanalizacioni sistemi separatnog tipa. 3. pokazuju međutim. priobalje Bojane. Evidentne su i velike razlike u opremljenosti među opštinama.4. ili u toku eksploatacije bivaju izložene uticaju morske vode do neupotrebljivosti za piće. Pljevlja. izuzimajući primorske izdani pod uticajem mora. preko 80% (Budva. godine. u skladu sa prethodno navedenim pravilnikom. Prema ispitivanjima podzemnih voda koja je JU CETI vršio u toku 2001. U javnu kanalizacionu mrežu otpadne vode ispušta u prosjeku samo 59% stanovništva u gradovima.000 stanovnika ili 37% od cjelokupnog stanovništva Republike. Podzemne vode U cjelini posmatrano. U Boki Kotorskoj evidentna je eutrofikacija u unutrašnjim zalivima. U kontinentalnom dijelu prirodan kvalitet voda u vodonosnim izdanima intergranularne strukture. iako najvećim dijelom u granicama zahtjevanog kvaliteta. gdje se posebnim mrežama odvode otpadne i atmosferske vode. Po pravilu. nepovoljnije stanje. Odstupanja od zahtjevanog kvaliteta po više parametara se javljaju u prostoru nizvodno od KAP-a. a oko 234. Nikšićko polje nizvodno od postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda koje nije u funkciji. a sa uređenjem lokalnih saobraćajnica ne izvode se novi kanali za prijem atmosferskih voda. godine izveo ispitivanja kvaliteta obalnog mora u lučkim akvatorijima i na plažama. u najvećem dijelu godine odgovara prvoj klasi.3.3. To se prije svega odnosi na Ćemovsko polje nizvodno od KAP. godina su pokazala trend pogoršanja kvaliteta. Berane.1.

725 35.133 5.700 10.2 3.9 88.100 16.38 m izgrađene kanalizacije.2 16.200 2.600 4. Registrovan je 81 legalan podmorski ispust.126 419 4. koji je u Centralnom i Sjevernom regionu 57%.188 21.1 4. ni u jednom naselju ne obavlja se prečišćavanje otpadnih voda prije ispuštanja u recipijent.6 15.289 19.376 31. gradova 68 65 82 21 100 55 41 75 47 45 75 46 44 90 36 60 66 33 40 75 49 59 Dužina kanalske mreže (km) 2. ali je njihovo funkcionisanje van kontrole. na području opštine Budva 6.912 49. Tivat 10). a ostali. Nema pouzdanih podataka o izgrađenim kanalizacionim mrežama za atmosferske vode.3 394.015 75. gdje je stepen priključenosti stanovništva u gradovima iznosi 65%.44 m. Jedino propisno postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda.196 21. jer je izgrađeno za 55.938 394. Računa se da će 11 sledećih glavnih ispusta uz odgovarajuće opravke ostati u upotrebi. koje služe kao taložnici prije ispuštanja otpadne vode u Taru. Značajan procenat izgrađenih kanala prema propusnoj moći ne može da odgovari potrebama.000 stanovnika.351 7. Bara 2 i Ulcinja 3 ispusta.461 17. Samo 10 ispusta imaju dužinu veću od 1000 m.5 4.0 8.697 42. U Kolašinu postoje dvije lagune.0 33. Otpadne vode se u primorskom području disponiraju u more preko podmorskih ispusta.4 59.751 4. Postrojenje u Podgorici međutim. Osim tog i postrojenja u Podgorici. od kojih je 70 u Bokokotorskom zalivu (Herceg Novi 28.7 14. po kapacitetu ne odgovara potrebama. Grubo se procjenjuje da dužina tih mreža u svim naseljima Republike iznosi oko 150 km.4 12.794 11. Po regionima posmatrano stanje je povoljnije u primorskim opštinama.000 2.642 8. a trenutno prima otpadne vode od oko 80. jer nisu korektno dimenzionisani prema mjerodavnoj računskoj kiši.100 10.2 1.934 22.1 24.je stanje u glavnom gradu Republike sa 40% stanovništva nepriključenog na kanalizaciju.006 917 81.5 km.073 16.000 13.990 27.995 59.600 34.5 Andrijevica Bar Berane Bijelo Polje Budva Cetinje Danilovgrad Herceg Novi Kolašin Kotor Mojkovac Nikšić Plav Pljevlja Plužine Podgorica Rožaje Šavnik Tivat Ulcinj Žabljak UKUPNO Ukupna dužina kanalizacione mreže za otpadne vode u svim naseljima iznosi 394.700 5. Kotor 32. Pored ovih ispusta postoji veći broj nelegalno izgrađenih ispusta male dužine. Izgrađeno je i postrojenje u Nikšiću.000 1.000 948 233. prvenstveno zbog preopterećenja izazvanog otpadnim vodama pivare.524 136. ali osim u kratkim intervalima nije bilo u pogonu. a u naseljima u unutrašnjosti 1.3 39.690 576 10.0 1. U Primorju otpada na jednog stanovnika 2.118 2.500 17.800 9.270 168.400 9. Opština Stanovnici Opštine 5.500 1.887 3.559 2.800 26.259 Stanovnici korisnici kanalizacije 605 16.1 7.274 13.000 stanovnika.181 625.936 Stanovnici u gradovima 890 28.69 m po priključenom stanovniku.6 2.773 13. kao dijelovi kanalizacionih sistema i u budućnosti: 88 . opštine 11 39 25 7 82 50 13 52 17 36 30 36 17 53 21 48 23 14 30 37 23 37 Korisnici kanalizacije u % od stan. koje odgovara potrebama nedavno je pušteno u pogon u naselju Virpazar.812 22.811 5.396 Korisnici kanalizacije u % od stan.938 13.805 15. što predstavlja 1.383 11.4 27.0 7.500 2.600 8. iako malog kapaciteta.900 20.5 22.600 3.800 3.000 10.

Opština Herceg Novi Kotor/Tivat Budva Bar Ulcinj Ispust Forte Mare Trašte Seljanovo Budva Sveti Stefan Petrovac Čanj Bar Valdanos Pristan Velika plaža Dužina (m) 1600 3600 980 2550 1700 1400 1500 348 1850 1700 1200 3. ribarstvo. podzemnih voda i obalnog mora Crne Gore. Principi integralne zaštite površinskih i podzemnih voda Uvažavajući savremene pravce razvoja integralnog upravljanja vodnim resursima. Uredba o klasifikaciji i kategorizaciji voda u Crnoj Gori uglavnom je u skladu sa važećim odgovarajućim propisima Evropske Unije.4. 3. rekreaciju. decembar“ u Pljevljima. pogona “1. proizvodnju energije itd). poljoprivredu i stočarstvo. 3. metalne industrije DAIDO u Kotoru. − obezbjeđenje vode odgovarajućeg kvaliteta i količine da se zaštiti i održi struktura i funkcija akvatičnih ekosistema. Rješavanje kompleksnih problema održivog razvoja u međuzavisnoj okolini danas karakteriše razvoj sistemskog pristupa u zaštiti akvatičnih ekosistema i upravljanju vodama. zasnivaju se na zahtjevima koje postavlja određena namjena vodnih resursa ( koji su izloženi pod tč. formulisani Uredbom o klasifikaciji i kategorizaciji voda. nacionalna politika zaštite voda u Republici Crnoj Gori treba da definiše ciljeve obezbjeđenja kvaliteta i kvantiteta površinskih i podzemnih voda na cijeloj teritoriji Republike u saglasnosti sa visokim ekološkim zahtjevima i evropskom politikom u domenu voda Time se istovremeno stvaraju uslovi za realizaciju temeljnog opredjeljenja Republike .5.2.5. Među malobrojnim postrojenjima koji korektno funkcionišu izdvajaju se postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda Željezare Nikšić. Kontrola imisije-ciljevi i norme kvaliteta Ciljevi kvaliteta površinskih. 3. Industrije Prečišćavanje industrijskih otpadnih voda prije ispuštanja u površinske vode ili predtretman tih voda prije uvođenja u javnu kanalizacionu mrežu vrši se u vrlo malom broju industrijskih pogona.1. 89 . PLANIRANI RAZVOJ U OBLASTI ZAŠTITE VODA 3. i − vode namijenjene za kupanje. za industriju.razvoja ekološke države.2.2): − vode koje se u prirodnom ili obrađenom stanju mogu koristiti za piće − vode čiji kvalitet zadovoljava uslove za ribarstvo i marikulture.5. − sprečavanje ili smanjenje poplava i suša. Osnovni ciljevi ove politike su sljedeći: − obezbjeđenje vode odgovarajućeg kvaliteta i u dovoljnoj količini za sve namjene (voda za piće. a i u tim slučajevima ne može se sa sigurnošću reći da se taj proces obavlja na pravi način i da se postiže propisani kvalitet efluenta. transport.

Prema veličini naselja. Ovim pravilnikom propisan je rigorozan tretman svih izvora zagađenja.Tu spadaju: otvoreni zalivi. list RCG" 10/97) uspostavljeni su standardi emisija na ispustu otpadnih voda. Za niža opterećenja (10 000 do 150 000 ES) zahtijeva se primarni tretman (mehanički i/ili hemijski). Kontrola emisija– kriterijumi kvaliteta efluenta Pravilnikom o kvalitetu otpadnih voda i načinu njihovog ispuštanja u javnu kanalizaciju i prirodne recipijente" ("Sl. razlikuje se nekoliko kategorija: − Naselja veća od 2000 ES čiji se efluenti ispuštaju u površinske vode treba da izgrade postrojenja za sekundarni biološki tretman − Naselja veća od 10 000 u osjetljivim zonama. kao što su: Konvencija o zaštiti i upotrebi prekograničnih vodotoka i jezera (Helsinki. odnosno emisiji zagađenja koje podliježe obaveznom tretmanu. što će trebati uraditi i u našoj zemlji. − "manje osjetljive" obalne vode mora. hidroloških i specifičnih hidrauličkih uslova koji postoje u toj zoni. Po tom osnovu sva naselja u Crnoj Gori sa ekvivalentnim opterećenjem većim od 2000 ES. kao i drugom regulativom međunarodnog značaja.3. "osjetljive vode" su: zalivi. osjetljive kontinentalne vode su i jezera sa pritokama i druge stajaće vode u kojima se može očekivati akumulisanje nutrijenata. minimalni kriterijumi kvaliteta efluenata obavezni za sve zemlje članice razlikuju se prema vrsti i karakteristikama prirodnog recipijenta i to za: − površinske vode izvan "osjetljivih zona". Atina 1983 i Protokol o posebno zaštićenim prostorima na Mediteranu. ispuštanje otpadnih voda ne prouzrokuje štetne efekte na okolinu. Prema Direktivi Evropske Unije (91/271/EEC) koja se odnosi na prečišćavanje urbanih i biološki razgradljivih industrijskih otpadnih voda. Za kanalisana naselja manja od 10 000 ES propisan je "odgovarajući tretman" koji je definisan kao proces i/ili sistem dispozicije koji omogućuje dostizanje postavljenih ciljeva kvaliteta prijemnika. bez obzira na "osjetljivost" površinskih voda kao recipijenta. vode moraju biti identifikovane kao "manje osjetljive" ako. estuarije i obalne vode mora sa lošom cirkulacijom. uvale.Sa druge strane. U gotovo svim evropskim zemljama u tranziciji u toku je proces harmonizacije nacionalnih zakona i propisa sa zakonodavstvom Evropske Unije. problemima koji se javljaju usled obogaćivanja nutrijentima. trebaju da imaju izgrađen separatni kanalizacioni sistem i da 90 . ali i prostor sa visokim ekološkim kvalitetom koji se mora posebno štititi. određen je u saglasnosti sa zahtjevima Evropske Direktive. postrojenje i proces prečišćavanja. bez obzira na veličinu emisije i vrstu recipijenta. Za uspostavljanje integralne politike zaštite voda u Republici Crnoj Gori. − "osjetljive" površinske vode podložne eutrofikaciji.3.5. 1986. moraju imati i tercijarni tretman − Naselja veća od 150 000 ES u priobalnom području u "manje osjetljivim" zonama obavezna su da izgrade postrojenja za sekundarni biološki tretman.5. − Ispuštanje industrijskih otpadnih voda u gradske kanalizacione sisteme mora biti prethodno regulisano propisom (lokalnim ili nacionalnim) ili posebnom dozvolom. Propisani univerzalni standardi za kvalitet efluenta u Republici Crnoj Gori nisu potpuno u saglasnosti sa zahtjevima Direktive Evropske Unije i sa propisanom tehnologijom prečišćavanja za urbane otpadne vode.4. Barselona 1976. neophodno je da industrijske otpadne vode ne utiču negativno na kvalitet efluenta gradskog postrojenja i bezbijednu dispoziciju obrađenog mulja. Pored zahtjeva da ne djeluje nepovoljno na gradski kolektorski sistem. 3. koji predstavljaju polazište za primjenu i razvoj sistema kontrole zagađenja. hidrogeološkim i ekološkim osobenostima Crne Gore kao i Pravilnikom RCG koji već reguliše ispuštanje otpadnih voda u prirodni recipijent. kao rezultat povoljnih morfoloških. a naročito Protokol o zaštiti Sredozemnog mora od zagađenja od izvora sa kopna. estuarije i druge priobalne vode sa dobrom izmjenom koje nisu podložne eutrofikaciji ili nisu u blizini zona namijenjenih za kupanje i uzgoj marikultura. evropskoj i mediteranskoj zemlji neminovno je uvažavanje odredbi koje su formulisane Okvirnom Direktivom o vodama Evropske Unije (2000/60/EC). Tehnološke mjere zaštite u skladu sa utvrđenim kriterijumima Izbor veličine naselja.Isto tako. − Prema definiciji Direktive. zagađivača i kompleksa različitih preventivnih i tehničko-tehnoloških mjera zaštite. 1992). pored sekundarnog. Konvencija o zaštiti Sredozemnog mora od zagađenja. za koji se predviđa obavezna primjena tehnoloških mjera zaštite.

koji se nalaze u blizini gradskih aglomeracija takođe je obuhvaćen ovim sistemima zbog lakšeg i sigurnijeg sprovođenja mjera zaštite. Crnomorski sliv: Plav. Andrijevica. Sutomore. predviđa tercijarni tretman. Gradac – sekundarni tretman. Šavnik. Ulcinj – sekundarni tretman. Gusinje. Kao izrazito "osjetljiva". Kolašin. U tom smislu. Berane. Neophodno je da sva industrija priključena na gradsku kanalizaciju usvoji i sprovede programe sanacije oslanjajući se na "način najbolje prakse" koji podrazumijeva da sve preventivne mjere. kao i Konvencija i protokoli za zaštitu Mediterana i propisa Evropske Unije. Međutim. ukoliko je potrebno. preduzete u procesu proizvodnje budu.Cetinje. Efluent postrojenja ispušta se u more preko adekvatno projektovanih i održavanih podmorskih ispusta. Zahtjevane tehnološke mjere zaštite u ovom slučaju su znatno strožije. U skladu sa usvojenim kriterijumima za tretman otpadnih voda naselja Vodoprivrednom osnovom predviđena je izgradnja postrojenja za prečišćavanje komunalnih otpadnih voda na sledećim lokalitetima. Podgorica. dispozicija otpadnih voda podvodnim ispustom u zone koje su pod većim uticajem otvorenog mora ne znači istovremeno da se radi o "manje osjetljivim zonama". Rožaje. Žabljak. Virpazar – tercijerni tretman. koji se ispuštaju u javne kanalizacione sisteme. Kotor i Tivat. Primorje: Herceg Novi. Sveti Stefan.P) preko 40% − Striktnim poštovanjem propisanih normi za kvalitet industrijskih efluenata. moraju imati efikasan samostalan tretman sa kvalitetom efluenta koji zadovoljava standard za sekundarni tretman.disponiraju otpadne voda uz prethodni biološki tretman. Bar. ne mogu priključiti na kanalizaciju obližnjih urbanih centara. dopunjene odgovarajućim predtretmanima kako bi se obezbijedila saglasnost sa propisanim normama za kvalitet efluenta koji se ispušta u javnu kanalizaciju. i već proklamovani ekološki ciljevi zaštite nalažu da se dosta liberalni uslovi ispuštanja prema Direktivi EU. ovakav stepen tretmana predviđen je samo za Podgoricu i Nikšić čime je zadovoljen alternativni uslov koji za osjetljiva područja propisuje Direktiva (uklanjanje više od 75% emisije azota i fosfora iz svih koncentrisanih izvora zagađenja sa sliva ). Prioritete predstavljaju postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u gravitacionim prostorima izvorišta vode za piće. koje se ispuštaju u ponore. Izvjestan broj naselja. Sliv Skadarskog jezera: Danilovgrad . kao i znatno većih troškova za investicije i održavanje. antropogeni pritisak. Globalno posmatrano. Način dispozicije otpadnih voda iz primorskih gradova i naselja i zahtijevani stepen prečišćavanja podliježe obavezama koje proističu iz Pravilnika RCG koji reguliše kvalitet otpadnih voda koje se smiju ispuštati u prirodne recipijente bez obzira na vrstu recipijenta ili "osjetljive zone". Svi urbani izvori zagađenja u slivu Morače i Zete prema zahtjevu za "osjetljiva područja" morali bi takođe izgraditi postrojenja za tercijarni tretman. prema stavovima iznesenim u VORCG. U Crnogorskom primorju. najznačajnije Skadarsko jezero. u Crnogorskom primorju otpadne vode bi trebalo prečišćavati na postrojenjima sa sekundarnim tretmanom uz UV dezinfekciju efluenata i stabilizaciju mulja. Petrovac. Bijelo Polje. Plužine. Rijeka Crnojevića. Mojkovac. manjih od 2000 ES. prema veličini emisije koju prihvata sa sliva. samo sa primarnim tretmanom za "manje osjetljiva" područja i za naselja manja od 150 000 ES pažljivije razmotre i koriguju. kao i Skadarskog jezera i Bokokotorskog zaliva. Čanj. Sva turistička naselja i hoteli u planinsko rekreacionim centrima čije se otpadne vode. Zbog mnogo složenijih zahtjeva.sekundarni tretman. specifičnost bazena Jadranskog mora kao dijela poluzatvorenog Sredozemnog mora. Budva. koje postavlja postrojenje za tercijarni tretman. tretiraju se područja gdje se kao krajnji recipijenti mogu koristiti samo ponori ili jezera sa pritokama od kojih je. Pljevlja – tercijerni tretman. ekološkim i privrednim vrijednostima. − Uvođenje viših stepena obrade gradskih otpadnih voda uz UV dezinfekciju značajno će se smanjiti bakteriološko zagađenje 91 . Nikšić. pa se za otpadne vode Cetinja i Žabljaka. Realizacija predloženih tehnoloških mjera zaštite na nivou Republike omogućiće postizanje sljedećih ciljeva upravljanja otpadnim vodama: − Smanjenje emisije zagađenja iz koncentrisanih urbanih izvora za cijelu Republiku iznosiće: − za organsko zagađenje (BPK5 )88% − za nutrijente (N. sa odgovarajućim zahtjevanim stepenom prečišćavanja. i rigoroznom kontrolom bitno će se smanjiti emisija toksičnih i konzervatnih supstancija-zagađivača. Južni Jadran ima karakteristike oligotrofnog sistema siromašnog nutrijentima. zbog lokacije.

500 je za oko 6% manji od broja stanovnika prema VORCG. U MP nisu dati ti brojevi. godine na kanalizacionu mrežu i postrojenja za prečišćavanje u Centralnom i Sjevernom regionu priključe sva gradska naselja. Bez izuzetak predviđa se i dalje izgradnja razdjelnih sistema kanalizacije. Prema MP OVCP 2028. Kanalisanje otpadnih voda naselja Budući razvoj sistema za odvođenje otpadnih voda iz naselja odvijaće se u smislu povećanja pokrivenosti naseljenih prostora sa kanalizacionim mrežama i povećanja procenta stanovništva koji se javljaju kao korisnici tih sistema. Kod istog procenta priključenja od oko 90% na javne kanalizacije bi bilo priključeno oko 650. i u cilju sprječavanja nekontrolisanog ispuštanja otpadnih voda u more preko brojnih ispusta. godine u Primorskom regionu (6 opština + Cetinje) broj stalnog stanovništva će iznositi oko 206.000 m3/dan.000 stanovnika. može se pretpostaviti da će količina otpadnih voda koja se prikuplja sa tog prostora biti reda veličine kao što je navedeno u MPOVCP. 175.dan. Za opštine Bar i Ulcinj preporučeni su lokaliteti. prvenstveno turista. od kojih u konurbanim naseljima 92 . ali se prema procjenama budućeg broja stanovnika 2019. a broj turista u svim oblicima smještaja u maksimumu 275. godine od oko 718.000 korisnika. gdje se na velikom dijelu priobalja naselja prostiru u kontinuitetu. što je jedan od bitnih faktora za uspjeh svih akcija koje se preduzimaju u cilju zaštite okoline. računato je da će produkovane količine otpadne vode stalnog stanovništva 2028. Uz dodatak ostalih korisnika kanalizacija. U pogledu Herceg Novog i Budve daljim analizama trebaće obaviti konačan izbor između razmatranih varijanti. strateški je logičan pristup prema kome se može pretpostaviti da bi u periodu do 2020. što bi se odnosilo na Ulcinj. ostale su alternative sekundarnog ili tercijernog prečišćavanja. − Spajanje dosadašnjih "divljih" ispusta na kanalizacioni sistem i izgradnja septičkih jama za djelove koji ne mogu biti obuhvaćeni kanalizacijom znatno će smanjiti negativni uticaj zagađenja na podzemne vode − Stvaranje uslova za korišćenje stabilizovanog mulja otpadnih voda u poljoprivredi 3. Prema VORCG do 2021. smanjiće se broj nekontrolisanih tačaka i omogućiti efikasna kontrola preduzetih mjera u ukupnom sistemu.400 m3/dan (u prosjeku 0. U pogledu lokacija postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u ovom MP za svaku opštinu razmatrane su varijante .000. U tom slučaju kod ispuštanja otpadne vode u otvoreno more za naselja sa više od 10.− Obuhvatanjem svih urbanih izvora i povezivanjem industrijskih otpadnih voda na gradske kanalizacione sisteme. godine predviđa se da na javnu kanalizaciju za otpadne vode bude priključeno ukupno oko 690 000 stanovnika (oko 90 % od ukupnog broja stanovnika u Crnoj Gori).000 turista. što se može okarakterisati optimističkom procjenom. treba računati sa priključenjem na kanalizaciju većeg broja malih naselja i brojnih hotelsko-turističkih objekata.dan i turista između 60 i 240 l/tur.93 m3/s). tj.000. odnosno ukupno se računa sa 442. zavisno od vrste smještaja. kao i na mrežu i na postrojenja ili septičke jame još do 50% sela i 40% manjih naselja.000. godine cjelokupno stanovništvo u gradskim i prigradskim naseljima trebalo da bude priključeno na kanalizacionu mrežu. godine u Primorskom regionu ( 6 primorskih opština i Cetinje) biti oko 211. godine.000ES dovoljno je primarno (mehaničko) prečišćavanje. tj. Prema Projekcijama demografskog razvoja. Iako se razlikuju procjene date u prisutnim planskim dokumentima. godine iznositi 144 l/stan. zavisno od toga kako će lokalitet gdje će se ispuštati vode biti vrednovan u smislu osjetljivih voda. Pretpostavljajući da u posmatranom periodu mora doći do smanjenja danas neopravdano velikih vrijednosti specifične potrošnje vode. rađenim za potrebe ovog Prostornog plana.000 stanovnika. Za razliku od oštrijih zahtjeva u pogledu načina prečišćavanja otpadnih voda koji su dati u VORCG u navedenom MP se doslovno usvajaju zahtjevi prema Direktivi 91/271/EEC. ukupne količine otpadnih voda procjenjene su sa 80. Prema MP OVSSR predviđa se da se do 2019.5. oko 80.5. dok su za Kotor i Tivat zadržani ranije usvojeni. Tivat i Kotor. ukupan broj stanovnika u Crnoj Gori 2021. Procjenjeno je da će iste godine na kanalizaciju biti priključeno oko 85% stanovništva. kad god je to moguće i ekonomski opravdano. U navedenim projekcijama demografskog razvoja procjenjeno je da će 2021. godine od 491. Budvu. Uz dodatak otpadnih voda industrija priključenih na naseljske kanalizacije. što je približno jednako broju stanovnika u tom prostoru prema MP OVCP 2028. U primorskom području. Bar.000 stanovnika i oko 267. Ostalo stanovništvo će otpadne vode disponirati u septičke jame. Kod ispuštanja otpadnih voda u Bokokotorski zaliv.

ekonomskih i faktora sigurnosti. moguće druge tehnologije prečišćavanja.000 m3/dan (u prosjeku 0. Osnovni slijed aktivnosti kod razmatranja alternativa. u čemu industrijski korisnici učestvuju sa oko 17%. godina) spadaju opštine Nikšić. Kolašin. moguće druge sirovine. minimizacija otpadaka na izvoru (eliminacija. vremenskog ograničenja za implementaciju. sa predtretmanom ili bez njega. uređenje urbanih prostora nameće neophodnost izgradnje mreža za odvođenje atmosferskih voda. Polazeći od sadašnjeg stanja u industriji Crne Gore. − sadašnji status i potencijalni uticaj planirane aktivnosti − ocjena izabrane alternative sa stanovišta: ekonomske pogodnosti (cijene i vrijednost). Andrijevica.000 u ostalim naseljima. Višekriterijalnom analizom zaključeno je da u grupu visokog prioreta realizacije I faze razvoja kanalizacionih sistema period 2009.000 stanovnika. Značajne su razlike u zahtjevima u pogledu stepena prečišćavanja otpadnih voda zastupljenim u VORCG i MP OVSSR. U grupi nižeg prioriteta su opštine Plužine.5. gdje god je to moguće.podstiče ova nastojanja. redom po značaju. Pljevalja i Rožaja. Ta razlika ne utiče bitno na procjene količina otpadnih voda koje su izvedene u MP. a obavezno sanitarne otpadne vode obrađuju na gradskom postrojenju.ključ širenja primjene koncepta održivog razvoja nije mjenjanje proizvodnje nego potreba da se proizvodi drugačije . Korisno i cjelishodno je da se. koje obuhvataju otpadne vode stanovništva.70 m3/s). što je do sada bilo u značajnom zaostatku. Kanalisanje atmosferskih voda sa urbanih prostora S obzirom da se u naseljima po pravilu predviđa razvoj kanalizacionih sistema separatnog tipa. U MP je obavljena selekcija pa su kao osjetljivi označeni recipijenti otpadnih voda Nikšića. može zaključiti da se na kanalizacije predviđa povezivanje 340.000 stanovnika u gradskim i prigradskim naseljima i 65. Primjena samostalnog prečišćavanja industrijskih efluenata ili zajedničkog sa urbanim otpadnim vodama zavisiće na prvom mjestu od vrste zagađenja i lokacije. Mojkovac. kvalitativne i kvantitativne prirode emisije. iznosi oko 61. što bi imalo za posljedicu da je sva Crna Gora osjetljivo područje. kao i uticaja ekoloških.000) u Centralnom i Sjevernom regionu Crne Gore 2019. institucionalnih izvora i industrija priključenih na komunalne kanalizacione sisteme. Bijelo Polje. ukupno oko 405. Pri tome se za tehnološke otpadne vode u saglasnosti sa gore 93 . Dezinfekcija kao oblik tercijernog tretmana inače predviđena je na svim postrojenjima. Pljevlja i Podgorica.7. što je oko 82% od ukupnog stanovništva (492. Istovremeno se smatra da su CG standardi za kvalitet efluenata strožiji od onih koji su utvrđeni EU direktivom za osjetljiva područja. godine. Podgorice. jeste sljedeći: − analiza: mogući drugi proizvodni proces. Prema Projekcijama demografskog razvoja u Centralnom i Sjevernom regionu se predviđa 2021. što je za oko 5% više od broja usvojenog u MPOVSSR.000 stanovnika i u selima 145. konačnog tretmana otpadnih voda i dispozicije. Plav i Šavnik. jedan od prioritetnih zadataka jeste ocjena postojeće proizvodne tehnologije u svijetlu verifikovanih i preporučenih metodologija.6. ponovno korišćenje). recirkulacija. 3. agensi i/ili međuproizvodi.346. Danilovgrad. rekuperacija.000 stanovnika.5. 3. izgradnju kanalskih mreža za otpadne vode treba da prati izgradnja mreže kanala za atmosferske vode. Iako sa stanovišta zaštite površinskih voda prioritet ima razvoj sistema za otpadne vode. Ona će pružiti pouzdanu osnovu za donošenje odluka i izbor optimalnih mjera zaštite koje treba preduzeti unutar procesa (eliminacija ili smanjenje emisije) i smanjenje zagađenja na izvoru (predtretman ili samostalan tretman). Mjere zaštite od industrijskih otpadnih voda Evropska Unija Direktivom 96/61 zahtijeva integralnu prevenciju i kontrolu industrijskih zagađenja promovišući principe održivog razvoja i kombinovani prilaz za ocjenu ciljeva politike i strategije djelovanja protiv zagađenja. Berane i Bijelo Polje. ocjena i upravljanje rizikom. tehnološki efluenti.000 stanovnika. Ukupne količine otpadnih voda. a u grupu srednjeg prioriteta. na osnovu čega su postrojenja u tim gradovima predviđena za tercijerni tretman. Berane. Prema MP u Crnoj Gori nisu regulativno određena osjetljiva područja u smislu ispuštanja otpadnih voda. Svjetska banka za razvoj usvajajući geslo . . godine 515. i Žabljak. mogućnosti upravljanja rizikom. Rožaje.

mora se zasnivati na veličina emisije i kvalitetu efluenta i na vrsti prijemnika. vode od hlađenja i atmosferske vode.navedenim principima. ali samo u gradskim vodovodnim sistemima. Sve industrije koje koriste vodu za hlađenje. Specifični su načini zaštite ako su izvorišta za snabdijevanje naselja površinske vode. koja je ugrožena zagađenjima od industrija. otpadne vode najvećeg broja se mogu disponirati u javne kanalizacione sisteme. Ni u jednom od tih sistema nisu propisane mjere zaštite. uspostavljene su na oko 2/3 od oko 70 korišćenih izvorišta u gradskim vodovodima. naselja i poljoprivrede. Poseban problem predstavlja zaštita voda Bilećkog jezera. Građevinski fakultet u Podgorici. kao što su Kombinat aluminijuma Podgorica. 1998. obavezno moraju primijeniti recirkulaciju što ne predstavlja samo ekološku nego i ekonomsku mjeru. povoljna je okolnost što kod velikog broja izvorišta pripadajući slivovi obuhvataju rijetko naseljene prostore. Izuzetak predstavljaju veći industrijski kapaciteti. gdje se za snabdijevanje vodom koriste vještačke akumulacije (Pljevlja . Zone neposredne zaštite izvorišta. sa relativno malom površinom obradivog zemljišta i sa zastupljenim vegetacionim pokrivačem. Pravilnikom o načinu određivanja i održavanja zona i pojaseva sanitarne zaštite izvorišta vode za piće i ograničenjima u tim zonama bliže su utvrđeni načini određivanja i održavanja tih zona i ograničenja u tim zonama". daleko je ispod potrebnog nivoa. visoke šume. pri čemu je mogućno i zajedničko vođenje onih otpadnih voda koje se mogu prečišćavati istim tehnološkim postupcima. Za 4 vodovoda to je urađeno samo za neka od izvorišta. industrije i intenzivno korišćene poljoprivredne površine. ZAŠTITA IZVORIŠTA VODE ZA PIĆE Sadašnje stanje Sprovođenje mjera sanitarne zaštite izvorišta korišćenih za snabdijevanje vodom stanovništva u skladu sa zakonskim obavezama. godine (Projekcije dugoročnog snabdijevanja vodom Crne Gore. 94 . što se u Crnoj Gori javlja samo u dva vodovodna sistema. Zakonom o vodama Republike Crne Gore (Sl. dok je istovremeno autopurifikaciona sposobnost stjenskih masa vrlo slaba. Ne manje je složena problematika zaštite izvorišta podzemnih voda u vodonosnim sredinama međuzrnaste poroznosti. a malo. Dispozicija otpadnih voda industrija. Prema zastupljenim industrijama u Crnoj Gori. eliminisati ili smanjiti emisija na izvoru. koje po prirodi ili lokaciji nije moguće zajednički prečišćavati na gradskim postrojenjima. ali na samo 24 izvorišta te su zone propisno uređene. list Republike Crne Gore. god. predtretirati toksični tokovi prije mješanja sa ostalim otpadnim vodama iz fabrike i postići norme kvaliteta efluenta koji se mogu ispuštati u gradsku kanalizaciju. čije pripadajuće slivno područje i samo jezero se samo dijelom nalaze na teritoriji Crne Gore. Nasuprot tome. uža zona zaštite i zona neposredne zaštite. Herceg Novi . a može se pretpostaviti.6. 3. koje predstavljaju minimum zaštitnih mjera. br. koje se nalaze u dolinama riječnih tokova i gdje se u slivnim prostorima nalaze naselja. Prema snimljenom stanju 1996. prethodno mora smanjiti hidrauličko opterećenje. tehnološke. Zaštita izvorišta podzemnih voda od zagađivanja na teritoriji Crne Gore predstavlja izuzetno složen problem. Osnovno opredeljenje za odvođenje industrijskih voda treba da bude formiranje separacionih sistema kanalisanja: za sanitarne. a u 19 vodovoda ni za jedno od korišćenih izvorišta takve mjere nijesu propisane. i onim koje će se razvijati u budućnosti.Bilećko jezero).akumulacija Otilovići. od ukupno 25 gradskih vodovoda samo u dva vodovoda propisane su zone sanitarne zaštite i utvrđen režim zaštite u njima.). Željezara Nikšić i TE Pljevlja. jer preko 60% teritorije osnovne vodonosne sredine sačinjavaju izrazito karstifikovane karbonatne stjenske mase. mada pretežno preovlađuje nisko rastinje. 16/95) propisano je da se za zaštitu područja na kojima se nalaze izvorišta koja se po količini i kvalitetu mogu koristiti ili se koriste za snabdijevanje vodom za piće ustanovljavaju tri zone zaštite i to: šira zona zaštite. U takvoj geološkoj sredini moguće je brzo pronošenje zagađenja iz udaljenih prostora sliva privilegovanim podzemnim putevima kretanja vode. Posljednjih godina stanje se tek neznatno popravilo. u cjelini uzevši. O propisnoj sanitarnoj zaštiti izvorišta korišćenih u seoskim vodovodima teško da se uopšte može govoriti. Izraziti primjer ove problematike predstavlja zaštita podzemnih voda najveće izdani formirane u takvoj vodonosnoj sredini u Crnoj Gori u Zetskoj ravnici.

kao i na neka izvorišta u vodovodima Pljevalja. zbog ograničenja njegovog korišćenja. a s druge. Za izvorišta podzemnih voda u vodonosnoj sredini međuzrnske poroznosti.korisnika tih izvorišta. Konferencija "Zaštita voda '98". 4 A. Za razliku od već korišćenih izvorišta. Kotor 1998. god. cijelo hidrogeološko slivno područje izvorišta. U ocjeni postojećeg stanja je konstatovano da još uvijek veliki broj vodovoda nije odgovorio obavezama po tom pitanju. list RCG br 8/1997 3 Projekcije dugoročnog snabdijevanja vodom Crne Gore. Procjenjuje se da prostor u kojem bi trebao da vlada režim propisan za šire zone sanitarne zaštite. Predmet zaštite. S obzirom na složenost hidrogeoloških i hidrodinamičkih karakteristika terena. br. Sl. zone se određuju hidrodinamičkom analizom transporta zagađivača. Sl. Uspostavljanjem zona sanitarne zaštite na svim korišćenim i potencijalnim izvorištima na relativno velikom dijelu teritorije Crne Gore biće onemogućene ili ograničene brojne privredne i druge djelatnosti. dok su zone uže i šire sanitarne zaštite samo uopšteno propisane. da se po njihovom uključivanju u eksploataciju ne bi suočili sa problemima oko sprovođenja mjera zaštite u skladu sa važećim pravilnikom. Projekcije budućeg razvoja Zaštita izvorišta koja se koriste za snabdijevanje vodom za piće. Osnovu za definisanje tih zona treba da predstavljaju rezultati terenskih istraživanja. što predstavlja 14% površine Republike. Sanitarno-tehnička zaštita izvorišta vode za piće u Crnoj Gori. međutim treba da budu i sva izvorišta koja se smatraju potencijalnim za snabdijevanje vodom stanovništva. Danilovgrada i Plužina. U opštem interesu zaštite zdravlja stanovništva . list Republike Crne Gore. šire zone sanitarne zaštite izvorišta u karstu treba da obuhvate. za ta izvorišta potrebno je unaprijed zaštititi izvorišne prostore. Građevinski fakultet u Podgorici. ipak se u tom pogledu izdvajaju izvorišta u karstno-pukotinskoj sredini.Iako je teško rangirati izvorišta po stepenu ugroženosti. da bi troškovi realizacije i održavanja mjera zaštite i nadoknade drugim korisnicima zemljišta. prvenstveno hidrogeološkim. po pravilu. Predmetnim pravilnikom je propisano da se kod postojećih objekata za snabdijevanje vodom za piće zone i pojasevi sanitarne zaštite treba da odrede u roku od godinu dana od dana stupanja na snagu tog pravilnika. permanentno su izložene riziku od mogućih zagađenja jer se nalaze u gušće naseljenim prostorima ili intenzivno obrađivanim poljima. što manje. REFERENCE : 1 Zakon o vodama. Veličina i granice uže i šire zone sanitarne zaštite treba da bude kompromis između dva krajnja moguća rješenja. 1996. Prema navedenom pravilniku zona neposredne zaštite izvorišta je precizno definisana.Radulović. propisana je odredbama Zakona o vodama*1 i pratećeg pravilnika*2. izvršenje te zakonske obaveze ne bi smjelo da se odlaže. Tu se posebno odnosi na izvorišta sa kojih se snabdijevaju vodom primorski gradovi. 16/1995 2 Pravilnik o načinu određivanja i održavanja zona i pojaseva sanitarne zaštite izvorišta vode za piće i ograničenjima u tim zonama. Odgovarajućim istraživanjima. u interesu pouzdanosti zaštite te bi zone trebale biti što veće. koja se nalaze u nižim predjelima. trebaće pouzdanije definisati slivna područja i shodno tome odrediti zone sanitarne zaštite pojedinih izvorišta. koristeći rezultate istraživanja. bili manji. M. za koja se utvrđuju zone i režimi zaštite u njima. 95 . S jedne strane. Zbijene izdani u aluvijalnoj sredini. računajući sa svim korišćenim i potencijalnim izvorištima obuhvata površinu od oko 2 000 km2. Ćorović.

S obzirom na odredbu iz člana 3. kada je u pitanju oblast vodoprivrede. neposredno (preko područnih organa) u skladu sa ustavnim principom dvostrukog kolosijeka u organizaciji izvršne vlasti. režim rada akumulacija. Tara. Ovakvi odnosi su prema Ustavnoj povelji zadržani i u Državnoj zajednici Srbija i Crna Gora. ima i nadležnost za zaključenje međunarodnih ugovora izvan obima nadležnosti Državne zajednice utvrđenog Zakonom o režimu voda. davanje dozvola i koncesija za korišćenje voda. Lim i Bojana i jezera Skadarsko i Bilećko. uređene su ustavom Republike Crne Gore i ranijim ustavom Savezne Republike Jugoslavije. Crna Gora je suverena u pitanjima koja nije bila prenijela u nadležnost Savezne Republike Jugoslavije.4. kontrola i prognoza elemenata režima voda. Jedno od takvih pitanja je pitanje ugovorne sposobnosti ranije savezne države. pitanje režima voda i režima obalnog mora koji je od interesa za međunarodne odnose Državne zajednice. impliciraju da Državna zajednica. izdavanje vodoprivrednih saglasnosti). može se zaključiti da je Republika Crna Gora prenijela u nadležnost savezne države . S obzirom na citiranu odredbu člana 77. ali koju treba uvažavati da bi se pristup Uniji ostvario sa što manje teškoća. 59/98). Tačka 4. list SRJ". Ustava Savezne Republike Jugoslavije. Pitanje izvršavanja međunarodnih ugovora je od posebnog značaja. na primjer. važeće zakonodavstvo. koja Republiku Crnu Goru formalno ne obavezuje. Princip dvostrukog kolosijeka podrazumijeva da Državna zajednica izvršava međunarodne ugovore koje je zaključila. po kojoj se međunarodnim vodama.Savezne Republike Jugoslavije. bez prethodne (političke) saglasnosti republika. Saglasno odredbi člana 94. koja se ogleda u više otvorenih pitanja. u smislu člana 77. a da Republika Crna Gora izvršava međunarodne ugovore koje je ona zaključila. smatraju rijeke Cijevna. zaštita od štetnog dejstva voda itd. Ustava. Od posebnog je značaja regulativa Evropske Unije u oblasti voda i zaštite životne sredine. federacija je bila suverena država i po tom osnovu imala je neograničenu sposobnost da zaključuje međunarodne ugovore. Za Republiku Crnu Goru od posebnog značaja je i činjenica da su raspadom SFRJ i formiranjem novih nezavisnih država više vodnih resursa dobili rang međunarodnih resursa. Ustava Savezne Republike Jugoslavije. utvrđenog saveznim Zakonom o režimu voda (kao što je. neophodno je ukazati na ustavne nadležnosti republika i Državne zajednice Srbija i Crna Gora. MEĐUNARODNI I MEĐUREPUBLIČKI VODOPRIVREDNI ASPEKTI Za sagledavanje kompleksnosti problematike koja se odnosi na međunarodne i međurepubličke aspekte vodnih resursa Crne Gore. sem nadležnosti utvrđenih saveznim Zakonom o režimu voda (klasifikacija i kategorizacija voda. kao i na zaključene multilateralne konvencije i rad određenih međunarodnih i transnacionalnih organizacija. savezna država je bila nadležna za uređivanje režima tih voda. jer nije članica EU. Ustava Republike Crne Gore. donošenje vodoprivredne osnove. a isto tako je nadležna i za zaključivanje međunarodnih ugovora koji se odnose na te vodne resurse. Ta rješenja impliciraju da Republika Crna Gora uređuje sva ostala pitanja upravljanja međunarodnim vodnim resursima u Republici izvan obima nadležnosti Državne zajednice. praćenje. 4. Vlada zaključuje međunarodne ugovore iz nadležnosti Republike. Zakona o režimu voda ("Sl. Prema odredbi iz člana 2. kao i sva pitanja upravljanja vodama za koje nije nadležna zajednička država. tačka 4. Ovakva ustavna rješenja po pitanju međunarodnih voda (ili vodnih resursa). utvrđivanje dozvoljenih vrijednosti pokazatelja elemenata režima voda. Po jednom mišljenju. Potvrđen međunarodni ugovor ima snagu zakona Državne zajednice i za njegovo izvršavanje su nadležni organi (na čitavoj teritoriji) Državne zajednice. Ćehotina. a sada Državne zajednice i konstitutivnih republika.).1. pri sadašnjem stanju stvari. USTAVNE NADLEŽNOSTI REPUBLIKE CRNE GORE I DRŽAVNE ZAJEDNICE SRBIJA I CRNA GORA U OBLASTI MEĐUNARODNIH ODNOSA Nadležnosti Republike Crne Gore i državne zajednice Srbija i Crna Gora u oblasti međunarodnih odnosa. Kroz sagledavanje njihovih nadležnosti za zaključivanje i izvršavanje međunarodnih ugovora i sporazuma može se steći uvid u složenost i kompleksnost ove materije. 96 . Izloženo ukazuje na to da. po kojima ne postoji jedinstven stav nauke i struke. u skladu sa Zakonom. odnosno Državne zajednice. moderan sistem upravljanja vodama u Crnoj Gori neće moći biti uspješno definisan i izgrađen. bez usklađenog djelovanja Republike i Državne zajednice. bilateralne i multilateralne sporazume čiji je potpisnik bila SFRJ.

godine. godine su potpisale 104 zemlje.2. od značaja je za Republiku Crnu Goru. Konvencija se primjenjuje na korišćenje međunarodnih vodotoka i njihovih voda za druge namjene sem za plovidbu i na mjere zaštite. iz vazduhoplova i iz kopnenih izvora (iz rijeka. a stupila je na snagu 6. da sarađuju i uzajamno se informišu o aktivnostima i problemima. Konvencija o zaštiti svjetske kulturne i prirodne baštine Ova konvencija. nije njen potpisnik.potpisana je pod okriljem Ekonomske komisije Ujedinjenih Nacija za Evropu. utvrđene tim sporazumima. za sada. godine su utvrđeni izvori zagađivanja . Konvencija je potpisana 27. Konvencija UN o pravu neplovidbene upotrebe međunarodnih vodotoka Konvenciju iz 1997. godine. VAŽNE MULTILATERALNE KONVENCIJE I BILATERALNI SPORAZUMI Konvencija o zaštiti i korišćenju prekograničnih vodotoka i međunarodnih jezera. marta 1992. čine jedinstvenu cjelinu i normalno se ulivaju u isti recipijent. očuvanja i upravljanja. transport i proizvodnju električne energije. koji je upisan u listu svjetske prirodne baštine. Kao ciljevi "održive politike voda" direktivom se određuju: obezbjeđenje sigurnog snabdijevanja vodom za piće zadovoljavajućeg kvaliteta. Hrvatska. Obaveze koje iz Konvencije proističu za našu zemlju. koju je SFRJ ratifikovala 1974. zaključena 1972 godine u Parizu. oktobra 1996. godine u Helsinkiju. godine. Skadarsko jezero je 1996. Bazen rijeke Tare u okviru UNESCO programa “Čovjek i biosfera” (MAB) upisan je u Svjetsku mrežu rezervata biosfere. koje po prirodi svoje fizičke povezanosti.sa brodova. Nacionalni park Durmitor je upisan u UNESCO Svjetsku listu kulturne i prirodne baštine 1980. Grčka. U međunarodnim odnosima povodom prekograničnih vodnih resursa naša zemlja bi trebalo da primjenjuje principe i rješenja ustanovljena ovom konvencijom. ali i propisima Državne zajednice koji se odnose na pomorsku plovidbu. Međunarodna konvencija o procjeni uticaja na životnu sredinu Konvencija o procjeni uticaja na životnu sredinu u prekograničnom kontekstu pod okriljem Ekonomske komisije Ujedinjenih Nacija za Evropu stupila je na snagu 1997. godine. godine upisano u listu područja od međunarodnog značaja. godine. Sadržaj pojma "vodotok" obuhvata sistem površinskih i podzemnih voda. Konvencija ne utiče na prava i obaveze država. Bugarska. u najvećoj mjeri regulišu se republičkim propisima (koji se odnose na morsko dobro). Ovom direktivom se utvrđuju akcije EU na polju politike voda. Konvencija je regionalnog karaktera . bez obzira što. po prirodi stvari. Ako postoje međunarodni sporazumi. U regionu koji obuhvata teritoriju Srbije i Crne Gore i susjedne zemlje. objekata na obali. januar 1977. 97 . Konvenciju su potpisale Albanija. Naša zemlja nije potpisnik Konvencije. prema Ramsarskoj konvenciji o močvarnim zemljištima iz 1971. Italija. Konvencijom se štite vode Sredozemnog mora u užem smislu. Države ugovornice su se obavezale da preduzimaju sve potrebne mjere u cilju sprečavanja zagađivanja i ugrožavanja Sredozemnog mora. kanala ili bilo kojeg drugog izvora koji se nalazi na teritoriji države ugovornice). kao i za rekreacione potrebe. Mađarska i Rumunija. Pri donošenju odluka koje se odnose na hidrotehničke objekte u tom prostoru treba uvažavati obaveze prema ovoj konvenciji. izuzev unutrašnjih voda država ugovornica. godine. u čijem sastavu je kanjon Tare. načini upravljanja vodama kojim se sprečavaju ili smanjuje opasnost od poplava i nedostatka vode. Austrija. Konvencija o zaštiti Sredozemnog mora od zagađivanja Konvencijom usvojenom u Barseloni 1976.4. uključujući njegove zalive i pučinu. obezbjeđenje vode u dovoljnim količinama za industriju i poljoprivredu. Okvirna direktiva o vodama Evropske Unije Direktiva 2000/60/EC parlamenta i Savjeta Evrope. imajući u vidu Nacionalni park "Durmitor". za ribarstvo. vodni resursi zadovoljavajućeg kvaliteta i u dovoljnim količinama za zaštitu i održanje akvatične životne sredine. ali se smatra da bi joj trebalo pristupiti.

oticanje voda. zaštitu tla od erozije. projektnim i izvođačkim radovima. 1974. koji se razlikuju prema vrsti i karakteristikama prirodnog recipijenta. interes Crne Gore je da se kroz bilateralnu saradnju riješe određena otvorena pitanja (regulacija Bojane. Posebno je naglašeno da se Sporazum odnosi na iskorišćavanje vodnih snaga. izradu projekata i izvođenje radova. godine strane ugovornice su se obavezale da razmatraju i sporazumno rješavaju sva vodoprivredna pitanja i mjere i radove od interesa za obje strane. Sporazum između Vlade FNRJ i Vlade NR Albanije o vodoprivrednim pitanjima Sporazumom zaključenim 1956. raspodjelu troškova u vezi sa istraživačkim. snabdijevanje vodom i kanalizaciju. plovidbu. ribarstvo. razmjenu podataka i projekata i međusobna obavještavanja po navedenim pitanjima.Direktiva Evropske Unije (91/271/EEC) o prečišćavanju urbanih i biološki razgradljivih industrijskih otpadnih voda Ovom direktivom utvrdjeni su minimalni kriterijumi kvaliteta efluenata obavezni za sve zemlje članice. pogonom i održavanjem. Jugoslovensko-italijanski sporazum o saradnji na zaštiti voda Jadranskog mora i obalnih područja od zagađenja. podzemne vode. koji mogu biti od uticaja na promjenu količine i kvaliteta voda na vodotocima koji čine državnu granicu i vodotocima. Između Republike Crne Gore i Republike Albanije postoje otvorena pitanja povodom prekograničnih vodnih resursa. jezerima i hidrosistemima presječenim državnom granicom (naročito Ohridsko jezero. godine je saradnja na zaštiti voda Jadranskog mora i obalnih područja od zagađivanja. razmjenu podataka o vodostanju. Skadarsko Jezero i rijeku Bojanu). hidrološke studije. odbranu od poplava. Cilj Sporazuma potpisanog 1974. I pored određenih aktivnosti u prethodnim godinama. rijeke Crni Drim i Beli Drim. održavanje i slične mjere. korišćenje voda u poljoprivredi. regulisanje i kanalisanje vodotoka i jezera i održavanje njihovih korita. zaštita i korišćenje Skadarskog jezera). 98 . god. akumulacije i retenzione radove. Jedno od tih pitanja je i izgradnja akumulacije i brane "Fierza".

od čega na oko 50% površine prethodno će trebati izvršiti odvodnjavanje suvišnih voda. koja po našem mišljenju treba da bude na prioritetnom mjestu državnih aktivnosti. kao i u područjima zaštićenih prirodnih dobara (nacionalni parkovi i rezervati prirode). sportske i rekreativne namjene.5. Sa tog aspekta. (7) Zaštita od vodne erozije radi sprječavanja gubitka zemljišta. Planirana varijantna rješenja HE objekata u zasnovana su na osnovnom postulatu. (5) Provođenje odbrane od poplava treba da se zasniva na integralnom rješenju zaštite od poplava. ekonomski i ekološki opravdano i održivo rešenje zaštite od poplava. CILJEVI I SMJERNICE RAZVOJA VODOPRIVREDE U CRNOJ GORI Na osnovu materijala izloženog u prethodnim poglavljima mogu se naznačiti osnovne smjernice i ciljevi razvoja vodoprivrede u Crnoj Gori u oblastima korišćenja voda. priključenje najmanje 80% stanovništva Crne Gore na javne kanalizacione sisteme. sve dalje aktivnosti treba usmjeriti na obezbeđenju svih komponenti uslova za realizaciju korišćenja tog potencijala preko planiranih HE-objekata. (10) Razvoj ribogojstva usklađen sa očuvanjem i unapređenjem režima voda u vodotocima i jezerima a sve u sklopu opšteg očuvanja i unapređenja životne sredine u Republici. 99 . zaštite od voda i zaštite voda u Republici Crnoj Gori: (1) Snabdijevanje kvalitetnom vodom cjelokupnog gradskog stanovništva i oko 90% seoskog stanovništva putem javnih vodovoda. (9) Stvaranje uslova za efikasnije korišćenje kopnenih vodnih resursa (potoka. sprovodiće se organizovano i sistematski tehničkim i biološkim mjerama. zasipanja akumulacija. flaširanje kvalitetne vode radi ostvarivanja komercijalnih efekata u korišćenju podzemnih voda. rijeka. (6) Zaštita i unapređenje kvaliteta površinskih i podzemnih voda i voda priobalnog mora do nivoa propisanih klasa kvaliteta. Realnije sagledavanje tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala treba uraditi kroz planiranu izradu Eenergetske osnove(strategije) Crne Gore. a ne na parcijalnim rješenjima. (3) Crna Gora u odnosu na veličinu teritorije raspolaže respektivnim vodnim potencijalom koji se može transformisati u hidroenergetski potencijal. (4) Pokrivanje sistemima za navodnjavanje oko 80% ukupnog raspoloživog zemljišta pogodnog za navodnjavanje. prioriteti su revitalizacija postojećih melioracionih sistema i izgradnja novih sistema na zemljištima sa visokim pogodnostima za navodnjavanje. sa korišćenjem izvorišta koje će biti daljim istraživanjima i analizama provjereno. smanjivanje gubitaka i racionalizacija potrošnje. jezera. U narednim periodu korišćenja hidropotencijala treba okviru kompleksnih vodoprivrednih sistema višenamjenskog karaktera. ugrožavanja saobraćajnica i drugih objekata. tretman otpadnih voda naselja u zavisnosti od veličine naselja i vrste (osjetljivosti) recipijenta. obavezno uvažavanje kriterija kvaliteta efluenta naselja u zavisnosti od vrste i karaktera prirodnog recipijenta. Skadarskog jezera i Bokokotorskog zaliva. sa lokalnim efektima. Samo na taj način moći će da se definiše tehnički izvodljivo. definisanom na nivou sliva. izmjena strukture proizvodnje i komasacija zemljišta. obezbjeđenje nedostajuće količine vode u Primorskom regionu putem regionalnog sistema. da se procesu transformacije vodnog potencijala u tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal postigne najveći energetski učinak. prioriteti su postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u slivovima izvorišta vode za piće. vodeći računa o prioritetima. a efluenta industrija i kod upuštanja u javne kanalizacije. (2) Obezbjeđenje vode za tehnološke potrebe većih industrijskih korisnika iz vlastitih izvora. zahvatanjem prvenstveno površinskih voda i gdje je god moguće uz primjenu recirkulacije i korekcije u tehnološkim procesima u cilju racionalizacije potrošnje vode. kao preduslovi boljih ekonomskih efekata u poljoprivrednoj proizvodnji. akumulacija) i njihovog okruženja za turizam. prioritetno korišćenje lokalnih izvorišta podzemnih i površinskih voda. (8) U cilju obezbeđenja plovidbe na Skadarskom jezeru i plovne veze sa morem potrebno je obaviti sveoobuhvatno snimanje morfologije dna jezera i korita Bojane na osnovu toga definisati plovni put.

potrebno je: postupno povećavati površinu korišćenja postojećih plaža koje se sada djelimično ili u cjelini koriste. Sa druge strane. Dosadašnja iskustva turističkih zemalja pokazala su da se ne mo že ostvariti visokokvalitetna turisti čka ponuda bez nauti čkog turizma. primarna usmjerenja su ka obezbeđenju uslova da bi se plaže mogle vrednovati i trajno koristiti. mogao bi u budućnosti da postane značajna privredna grana Republike Crne Gore.(11) Sadašnje stanje u oblasti pomorske plovidbe u Crnoj Gori. Pomorski saobraćaj u uslovima otvorenog tržišta. uređivanje i opremanje. gdje god je to potrebno i racionalno. 100 . (12) Intenzitet korišćenje mora za ribarstvo i razvoj marikultura mora da bude ekonomski isplativ i da pri tome ne ugrozi obnavljanje eksploatisanih populacija. koje je ocijenjeno kao nepovoljno. ne smije da bude prepreka planiranju njenog unapređenja i razvoja. To se prije svega odnosi na : obavljanje istražnih radova (potrebna mjerenja i opažanja). stabilne političke situacije u regionu. redovno održavanje. brigu se o kvalitetu vode za kupanjei. ekonomskih interesa Crne Gore i zemalja u okru ženju. uspostavljati nove prirodne ili vještačke plaže. (13) Zbog velikog značaja morskih plaža za turizam.

62 14.18 1.50 Kota normalnog uspora po VOCG (mnm) (14) 1060.50 14.00 Bruto pad Hb (m) (8) (1) Ćehotina OTILOVIĆI Zlorečica /Lim ZLOREČIC A Kutska /Zloreč.00 997.42 1.00 0.00 113 7.37 8. A-akumulaciona mHE.53 E E (kWh) 1170.725 12.00 N (MW) e/ a Kota normalnog uspora po studiji (mnm) (13) 970.TABELARNI PRILOZI Tabela 5.95 Tip postrojenj Qsr u profilu vodozahvata Bruto pad Hb (m) NEIZUČENA (bez direktnih (1) BijelaBukovica KOSORIĆI ili POGLEDINE Bukovica TIMOR Bukovica BUKOVICA -ŠAVNIK Grlja/Lim G.0 5. Vk (106m3) (12) Energija (kWh) Kota normalnog uspora po VOCG (14) 880.00 57.170 3.13 2.0 19.0 (11) 64.96 1.00 1.50 17.06 25.56 1.60 9.34 7.83 5.00 118 154.71 2.57 101 .00 10.stanici Instalisa ni proticaj Qi Korisna zapremina akumul.00 187.376 VELIKA Legenda : D-deriviciona mHE.rije ka NOŽICA (3) PR D (5) (6) (7) (10) N(MW) e/ ja (11) 4.562 1.80 4.8:ENERGETSKI PRIHVATLJIVA (u periodu izrade Studije) I HIDROLOŠKI mjerenja proticaja na razmatranoj pritoci) II -faze prioriteta mHE u daljem postupku višeg nivoa projektne razrade Naziv: rijeka / postroenj Instalisani proticaj Qi m3/sek KORISN A ZAPREMINA AKUMUL.542 0.715 7.45 0.36 3.50 (10) 27.80 21.0 1080.60 Murinska/Lim D 0. (3) (5) (7) 25.03 3.43 -1.88 24. A-D-akumulaciono-derivaciona mHE Tabela 5.00 8.30 13.80 35.0 550 7.30 15.90 20.43 65.VUSANJE TemnjačkaTreskavička/Lim JARA A-D 7.965 DOSAVA RIJEKA Velička/Lim D 0.63 10.18 1.34 1.73 15.00 256.0 4.603 0.45 A-D D A-D 2. KRUŠKA Komarnica POŠĆENJE Trepačka/Lim GORNJA TREPČA Nožica/M.84 0.63 220 1.50 D 0.575 2.02 8.00 948.40 33.7 : ENERGETSKI PRIHVATLJIVA (u periodu izrade Studije) i HIDROLOŠKI IZUČENA (prema direktnim mjerenjima proticaja na razmatranoj pritoci) I -faze prioriteta mHE u daljem postupku višeg nivoa projektne razrade Naziv: rijeka / postroenj Tip postrojen Qsr u profilu vodozahvata Qsr Prema mjerenjima na hid.60 17.45 4.0 (8) 138.85 220 6.72 0.21 D A-D A-D A-D 1.0 1.50 6. Vk (12) 11.

0 42.3 675 / 910 / 16.0 Slobodan.28 / 0.75 (8) 136 149 167 84.0 (12) 4.86 10.0 Čeoni 300 U telu brane 2.0 340 85.6 732.87 5.30 7.29 0.08 0. A-D-akumulaciono-derivaciona mHE Tabela F-1:Osnovne geometrijske i ostale karakteristike postojećih akumulacija 1 Brana Rijeka Osnovni sliv Površina kontrolis.0 620. P 740.8 719 9.39 4.93 709 / 0 / 0 715 / 0.45 Energija Egod GWh (11) 19.9: ENERGETSKI NEOPRAVDANA (u periodu izrade Studije) i HIDROLOŠKI IZUČENA (prema direktnim mjerenja proticaja na razmatranoj pritoci) III -faze prioriteta mHE u daljem postupku višeg nivoa projektne razrade Korisna zapremina akumul.60 21.0 880 790 16 530/ 0 / 0 570 / 40 / 1. P 6. Vk (106m3) Kota normaln og uspora po studiji (mn m) (13) 1049.51 27. P 74.15 725 / 2.06 1. brane na obalama 45.20 1. Šekularska/Lim RIJEKA MARSENIĆA Kaludarska /Lim DONJA RŽANICA Lješnica/Lim BIOČE (3) A-D A-D 2.13 5.stanici Instalisani proticaj Qi m3/sek Bruto pad Hb (m) Qsr u profilu vodozahvata Tip postrojenja Instalisna snaga Ni MW (10) 7.23 - 1325.25 Legenda : D-deriviciona mHE.0 9.0 Naziv: rijeka / postroenje / Qsr Prema mjerenjima na hid./ 106 m3/106 m2 mnm.05 8.30 11.0 595.0 885.1 / 0./ 106 m3/106 m2 km - Visina brane od temelja Dužina u kruni brane Zapremina tela brane Širina krune brane Tip i dispozicija preliva Kapacitet preliva Tip i dispozicija temeljnog m m 103 m3 m m3/s - 220 268.3 2. . oporci i grav.30 6.30 4.0 621.5 736 737.15 -/0/0 815 / 4 / 825 / 8 / 837.10 4.65 735 / 8.67 (7) 6.50 Nasuta zemljana sa centralnim glinenim jezgrom 19. (1) Đurička/Lim ĐURIČKA R.5 / 0 / 0 610 / 0 / km2 m3/s mnm mnm mnm mnm 106 m3 106 m3 106 m2 mnm.00 Betonska lučna – grav. V.5 1480 309.94 4.00 877.15 Liverovići Gračanica Jadranski Nikšić 1957 I. br.75 6.4 678.00 868. A-D-akumulaciono-derivaciona mHE Tabela 5. A-akumulaciona mHE./ 106 m3/106 m2 mnm.12 1.5 841 17 13 1. "Neyerpic" 180 U desnom 618 / 32 / 614 / 12.5 127 lučni dio. sliva Opština Godina završetka gradnje Namena* Srednji godišnji proticaj Kota krune brane Kota normalnog uspora Kota maks.20 609. radnog nivoa Ukupna zapremina Korisna zapremina Površina jezera pri KNU Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Dužina jezera pri maksimalnom usporu Tip brane Piva Piva Crnomorski 1758 Plužine 1976 H.25 (5) 3 (6) 2.65 3.0 45 Betonska lučna Betonska lučna Otilovići Ćehotina Crnomorski 352 Pljevlja 1981 I.0 740.67 10.00 715.826 5.00 698./ 106 m3/106 m2 mnm.60 2.Beranska Bistrica/Lim LUBNICA Vrbnica/Piva VRBNICA A-D D 0.00 760.4 19.0 Preko krune sa segmentnim zatvaračima 1670 U brani (3 na 59 143 18 Slobodan 280 U telu brane 102 .55 630 / 360 / 9. P 622.10 38.6 2.00 1030.42 2.0 3.10 Red.0 7.9 842 837. 187 ukupno 27.45 1.00 Kota normaln og uspora po VOCG (mn m) (14) 1050.45 A-D 2.00 Legenda : D-deriviciona mHE.5/ Krupac Moštanica Jadranski Nikšić 1962 H.22 8.5 / 17 / 1.0 5.0 675. A-akumulaciona mHE.75 / 0. uspora Kota min.05 2.2 612.

0 111. P 616.097 1.0 622.42 603.11 758 / 0 / 0 760 / 0. ispusta m3/s 1. i 5 zida 3.3 4. 2 na koti 503) 373+240 Slano Opačica Jadranski Nikšić 32 Vrtac Gornja Zeta Jadranski Nikšić 80 Grahovo Grahovska Jadranski 1 Nikšić boku sa zatvaračem 12 - 1964 H.0 783.8 / 0.20 ^eoni 25. H– hidroenergetika. P –odbrana od poplava. uspora Kota min.5 29.0 762.5 612 / 38 / 7.22 / 0.0 1.37 Nasuta od kamenog nabačaja sa centralnim glinenim jezgorm 21. V.85 0.0 Kameni nabačaj sa uzvodnim zidom od ručno složenog kamena 31.0 Slobodan. usp.5 2383 5.5 782. 106 gl.0 607.3 kam.40 Nasuta zemljana 16.87 71. ispusta Primedba Brana Rijeka Osnovni sliv Površina kontrolis.0 171.0 612 / 48 / 11. P 623.22 0.9 čeoni sa klapnama 3 prelivna polja dužine 12 m 300 U desnom boku sa segmentnom ustavom 68 1956 N.0 621.28 107. 75 filtar 6.05 618 / 86 / 8.50 i 11.005 / 770 / 0. "Neyerpic" 150 U desnom boku sa segmentnom ustavom 51 1962 H.50 Loša Sanacija brane vododrživost urađena 1987. I–snabdijevanje industrije vodom.0 606. radnog nivoa Ukupna zapremina Korisna zapremina Površina jezera na KNU Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Dužina jezera pri maks. sliva m3/s - km2 Opština Godina završetka gradnje Namena* Srednji godišnji proticaj Kota krune brane Kota normalnog uspora Kota maks.2 1629 510 kam. P 783.5 614.0 614.043 780 / 0. Tip brane m3/s mnm mnm mnm mnm 106 m3 106 m3 106 m2 mnm/ 106 m3/106 m2 mnm / 106 m3/106 m2 mnm / 106 m3/106 m2 mnm / 106 m3/106 m2 km - - koti 592.87 13. N navodnjavanje Primedba - - 103 .0 4.89 603 / 0 / 0 604 / 0 / 0.ispusta Kapacitet tem.0 71.6 U telu brane Visina brane od temelja Dužina u kruni brane Zapremina tela brane Širina krune brane Tip i dispozicija preliva Kapacitet preliva Tip i dispozicija temeljnog ispusta m m 103 m3 m m3/s - Kapacitet tem.2 608 / 10 / 7.5 / 0 / 0 604 / 0 / 0. akumulacije godine Legenda : V – vodosnabdijevanje.21 8.

N V. E N. Bakovića Klisura Mojkovac LJutica Tepca LJevišta Krušev Lug Dubravica Andrijevo 1. N E E E E E E E E. V.Tabela F-3:Osnovni geometrijski elementi planiranih i potencijalnih akumulacija prema vodoprivrednoj osnovi Crne Gore (usvojena 2001 godine) Re Rijeka cija dni (-) Ibar Ibar Lim Đurička r.6 818 1160 1050 1000 980 932 920 770 740 1028 590 500 285 250 155 119 81 Fsliv a (km2) 70 383 124 48 156 25 52 91 35 187 232 144 771 992 1123 84 247 91 642 92 242 328 471 471 647 1200 1604 16 73 124 547 547 627 648 980 Vkor (106 m3) 35 200 237 60 70 30 20 30 25 115 240 40 85 55 386 2 1 10 220 45 145 198 50 7 85 316 1050 27 29 100 250 100 3 7 13 Namjena (-) V. E. N E V. N E E E. O. O V. E. E E. N. Andrijevo 2. O V. Raslovići Milunovići Zlatica K NU (mnm) 971 1060 1100 880 1360 885 850 1030 740 750 698 742 657 650 1150 980 976. O. E. Zlorečica Trebačka Šekularska rijeka Beranska Bistrica Kaludarska rijeka LJešnica LJuboviđa Bjelopoljska Bistrica Ćehotina Ćehotina Ćehotina Bukovica Bukovica Komarnica Komarnica Tara Tara Tara Tara Tara Tara Tara Tara Morača Morača Morača Morača Morača Morača Morača Morača Akumula (-) Rožaje Bać Grnčar Đurička Rijeka Zlorečica Trebačka Šekularska Rijeka Beranska Bistrica Kaludarska Rijeka LJešnica LJuboviđa Bjelopoljska Bistrica Gradac Mekote Milovci Timar Šavnik Pošćenje Lonci Opasanica Mateševo Žuti Krš 1. O E. N E. N V. R E E. V. O E E E Realizacija (-) planirana potencijalna planirana potencijalna planirana planirana potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna planirana potencijalna potencijalna planirana potencijalna potencijalna potencijalna planirana potencijalna planirana planirana planirana planirana planirana planirana planirana potencijalna potencijalna planirana planirana planirana planirana planirana planirana 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 104 . O E E V. O E E. E E. Žuti Krš 2. N. O E. E V.

E-energetika.5 13.5 30 11 17 55 180 Namjena (-) E E E E E E E V. I-snabdijevanje industrije vodom. E. O .oplemenjivanje malih voda 105 . N-navodnjavanje. N Realizacija (-) planirana potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 UKUPNO 42 Legenda : V-vodosnabdijevanje.Re Rijeka cija dni (-) Morača Ibrija Mrtvica Sjevernica Mala rijeka Mala rijeka Mala rijeka Cijevna Akumula (-) Grla Ibrija Velje Duboko Sjevernica Brskut Nožice Pavličići Prifta K NU (mnm) 335 481 846 350 785 948.5 200 200 Fsliv a (km2) 129 ? ? ? ? ? 158 383 Vkor (106 m3) 2 8.

VARIJANTA-1. VARIJANTA-2.GRAFIČKI PRILOZI Broj/oznaka Naziv priloga priloga Karta vodnog potencijala duž glavnih rječnih tokova. VARIJANTA-1. 1:300000 HEP Situacija : HIDROENERGETIKA . 1:300000 FSIT-1 Podužni profil : HIDROENERGETIKA. FPOD-1 1:300000 Situacija : HIDROENERGETIKA . 1:300000 FSIT-2 Podužni profil : HIDROENERGETIKA. 1:300000 Izvor dokumentacije Vodoprivredna osnova Crne Gore (VOCG) 106 . FPOD-2. VARIJANTA-1.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->