Geografija Bosne i Hercegovine I

Ime, veličina i geografski položaj BiH
Ime BiH
Naziv „Bosna“ se po prvi put spominje u djelu „De administrando imperium“ („O upravljanju carstvom“) vizantijskog cara Konstantina Porfirogeneta u 10 stoljedu. Tu se ona pod nazivom „Bosona“ spominje zajedno sa naseljenim mjestima u poriječju gornje Bosne ( ?Desrela i Kodena-naselja oko Kaknja). Južni dio naše države zvani Hercegovina po prvi put se spominje 1448. godine. Tada je označavala posjed Herceg Stjepana, vladara humske zemlje. Znači, dobila je naziv po njegovoj tituli Hercoga, pa je narod preimenovao to u Herceg. Smatra se da je naziv Bosna nastao od indoevropske riječi bok, bos, bosana što znači voda.

Veličina BiH
Prema podacima statističkog zavoda BiH iz 1991. godine površina naše države iznosi 51 129 km2. Dakle, po svojim površinskim dimenzijama BiH spada u red manjih država Evrope i svijeta. Od nje su po površini manje Danska, Albanija, Švajcarska, Makedonija, Slovenija i td.

Geografski položaj BiH
BiH se nalazi u umjereno toplom pojasu sjeverne hemisfere. U regionalnom smislu sa političko-ekonomskog aspekta regionalizacije pripada zapadnom Balkanu, odnosno nalazi se u zapadnom dijelu regije Jugoistočne Evrope. o Geologija i geomorfologija: BiH se nalazi u subdukcijskoj zoni; sistem Dinarida (alpsko-himalajski pojas); o Hidrografija: BiH je zemlja dva sliva (Jadranski-oko 30% i Crnomorski-oko 70%); o Klima: Umjereno-kontinentalna, ali i planinska i izmijenjena sredozemna; o Flora i fauna: Holarktička oblast. Najsjevernija tačka u BiH je Donja Gradina nedaleko od ušda Une u Savu; ϕ 45 16 SGŠ. Najjužnija tačka u BiH nalazi se u opdini Trebinje, a naziva se Podštirovnik; ϕ 42 33 SGŠ. Najistočnija tačka je lijebac u opdini Bratunac; 19 07 IGD. Najzapadnija tačka je Bugar u opdini Bihad; 15 47' IGD. Dakle, udaljenosti između navedenih tačaka iznose preko 300 km (I-Z).

1

Geografski položaj BiH sa fizičko-geografskog aspekta generalno se može okarakterisati kao konkretni položaj između Panonske zavale na sjeveru i Jadranskog mora na jugu, koji defakto predstavlja duboki zaliv Sredozemnog mora. Sa saobradajno-geografskog aspekta naša država je tranzitna zemlja, jer povezuje srednjoevropski hinterland (misli se na unutrašnjost kontinenta) sa Jadranskim, odnosno Sredozemnim forelandom na jugu. Također, preko teritorija naše zemlje alpske zemlje na sjeverozapadu su povezane sa zemljama centralnog Balkana i zemljama Bliskog istoka na jugoistoku. Upravo zbog ovakvog kontaktnog položaja BiH je bila često u sferi interesa velikih svjetskih sila u zadnjih 1000 godina. Prethodno navedeno bilo je uzrokom preplitanja različitih kulturnih i civilizacijskih utjecaja sa istoka i zapada.

Granice BiH
Dužina granica BiH ukupno iznosi 1539 km. Granica naše zemlje je mahom kopnena granica koja se može okarakterisati kao: o Suhozemna; o Riječna; i o Jezerska. Manjim dijelom svoga pružanja granica naše države je morska na dužini od svega 12 km?. Na sjeveru, zapadu i jugu na dužini od 931 km naša država graniči sa republikom Hrvatskom. Na istoku granična linija prema susjednoj Srbiji iznosi 357 km. Na jugoistoku naša zemlja graniči sa Crnom Gorom na dužini od 249 km.

Fizičko-geografski opis granica BiH
Sjevernu granicu u potpunosti predstavlja meandrirajude riječno korito rijeke Save na dužini 331 km. Vedi dio spomenute riječne granice predstavlja riječnu granicu s Hrvatskom, a manji od Jamene do ušda Drine u Savu izražava granicu sa Vojvodinom, odnosno susjednom Srbijom. Sjeveroistočnu granicu BiH u potpunosti izražava riječni tok Drine od njenog ušda kod Bos. Rače do Zvornika, nakon čega sektor istočne granice predstavljaju vještačke akumulacije hidroelektrane Bajina Bašta, odnosno HE Perudac. Od mjesta Zemljice naša istočna granica poprima izrazito suhozemni karakter. Pruža se najvišim hrbatom planine Zvijezde (1676 m). Zatim siječe srednjeplaninska uzvišenja u poriječjima doline Lima i Uvca. Potom presijeca planinu Kovač (1537 m) kod Čajniča gdje se nedaleko od graničnog prijelaza Metaljka nalazi tromeđa između BiH, Srbije i Crne Gore. Južno od spomenute planine granica se pruža terenima Bukovice, potom presijeca dolinu Dehotine nakon čega poprima izrazito planinski karakter, jer se pruža vrhuncima Ljubišnje (2238 m), Maglida (2386 m) i Volujaka (2297 m). Na tom potezu granica je mjestimično riječna, jer je na dužini od oko 30-ak km predstavlja rijeka Tara. Zatim nešto južnije granica poprima meridijanski karakter na potezu od Lebršnika do jugoistočnog ruba Gatačkog polja. Dalje prema jugu pruža se kraškim terenima Rudina.
2

Na istoku njezine granice dopiru do Drine. Novog) kojom se pruža sve do Jasenovca. Nakon vojne pobjede nad ugarskim kraljem Ludovikom II Tvrtko se okrunio za kralja „Srbljem i Bosni“. Tada su Bosni pripojeni široki prostori Hercegovine i Završja na jugozapadu sadašnje Bosne (Livno. Mlini) udaljena oko kilometar od Jadranskog mora. Tek u XIV stoljedu pod vladavinom dinastije Kotromanida srednjovjekovna Bosna doživljava svoj politički. Dodatnu poteškodu opstanka srednjovjekovne Bosne predstavljala je nesloga domade vlastele. Zatim se proteže preko niskog Rastačkog polja i okršenih humova sve do ulegnuda Imotsko-Bekijskog polja. BiH i Hrvatske. Tako tokom XV stoljeda Osmanska vojska postepeno preuzima kontrolu nad istočnim dijelovima srednjovjekovne Bosne. Kod zaliva Neum-Klek nalaze se vrlo značajne morske granice gdje je BH obala duga 24 km. predstavljena riječnim koritom Une (uzvodno od Martin Broda i kod Štrabačkog buka). Pruža se najvišim hrbatima Kamešnice (1856 m)-Dinara (1913 m)-Ilica (1654 m). Jugoistočna granica naše zemlje. Tadašnja Tvrtkova Bosna prostorno je obuhvatala teritorij vedi od 65 000 km2. Glamoč). Nakon Tvrtkove vladavine teritorij Bosne je izložen čestim vojnim upadima Ugarske vojske sa sjevera i Osmanlija sa istoka. Duvno. Na jugozapadu je obuhvatala vedi dio Dalmacije sa izuzetkom utvrđenih gradova Zadra. te odjeljuje Liku od Bos. Na tom potezu granica je mjestimično i riječna.Nedaleko od Bilede presijeca duboku akvatoriju Biledkog jezera. Zatim ponovo izbija na rijeku Unu (uzvodno od Bos. Historijsko-geografski razvoj BiH Prema historijskim izvorima BiH je u srednjem vijeku negdje u X stoljedu predstavljala jednu labavu teritorijalnu cjelinu sastavljenu od nekoliko srednjovjekovnih župa u područjima gornjeg poriječja Bosne i Vrbasa. Splita. 3 . Generalno je usmjerena pravcem sjeverozapad-jugoistok. Nakon toga granica se pruža gornjim pounjem. Omiša i Dubrovnika koji su pripadali Mletačkoj Dalmaciji. zatim se pruža preko visokog masiva Orijena do vrha Vučji zub (1803 m) odakle se spušta do najjužnije tačke Podštirovnik koja se nalazi na tromeđi Crne Gore. pruža se preko Čapljinsko-Hutovske zavale gdje presijeca riječni tok Neretve. Krajine. zatim povija u pravcu sjevera preko niske unsko-koranske zaravni i pobrđa prekounske Krajine (u opdini Velika Kladuša i Bužim). Na jugoistoku je obuhvatala zapadnu Crnu Goru i jugozapadnu Srbiju odnosno teritorij Sandžaka. vojni i teritorijalni prosperitet koji je ostvaren vojnim pobjedama. Južnu granicu BiH izražava granična linija sa uskim dubrovačkim primorjem koja je na određenim dionicama (Dubrovačka rijeka. Okršenim terenima nastavlja se pružati u smjeru sjeverozapada gdje nakon graničnog prijelaza Kamensko poprima planinski karakter. Zatim granica poprima kopneni karakter. odnosno do ušda Une u Savu. Na krajnjem sjeverozapadu granica siječe najviši hrbat planine Plješevice. a na jugu do rijeke Neretve. Za vrijeme bana Tvrtka Kotromanida II srednjovjekovna Bosna se nalazi na vrhuncu svoje modi. Tek krajem XII vijeka Bosna za vrijeme bana Kulina stiče oblike samostalnosti i državnosti. Tada se njezin teritorij širi na sjeveroistoku do područja župe Soli.

Tada je BiH odmah poslije završetka Drugog svjetskog rata imala dva izlaza na more. krajišta koja označavaju vojno-administratine jedinice. Tako je ved u XVI stoljedu formiran Bosanski pašaluk. Zatim dijelovi Boka-Kotorskoga zaljeva. Na krajnjem sjeveroistoku u sastav Bosanskoga pašaluka ulazila su područja Mačve i Pocerine u susjednoj Srbiji. Prvo je to tzv. te Sandžak na jugoistoku. Tada je Bosanski pašaluk obuhvatao veliku površinu. Lika. Poslije Karlovačkog mira tokom XVII i XVIII stoljeda dolazi do vojnih poraza Osmanske vojske što je rezultiralo serijom mirovnih sporazuma. zapadu i jugozapadu granica pašaluka postepeno se pomjera ka teritoriju sadašnje Bosne. linea grimani koja je dobila naziv po mletačkom opunomodeniku Đovaniju Grimaniju. tzv. Geološke karakteristike BiH Područje naše zemlje imalo je burnu geološku historiju obilježenu ciklusima sedimentacije koji su se smjenjivali sa tektonskim orogenetskim fazama obilježenim boranjem. godine. Prilikom svojih osvajanja bosanskog teritorija u XV i XVI vijeku Osmanlije su uspostavljale tzv. Pružala se na liniji od Međidije glavice kod Knina preko toka gornje Cetine do Imotskog i Gabele na jugoistoku. Osamostaljenjem Srbije i Crne Gore početkom XIX vijeka formira se istočna i jugoistočna granica BiH. te vedi dio Dalmacije bez utvrđenih gradova). Tadašnja granica potvrđena je na Drugom zasjedanju AVNOJ-a 1943. aprila 1992.Osvajanje bosanskog teritorija traje sve do 1591. Na sjeverozapadu. Pored onog kod Neum-Kleka drugi je bio izlaz kod Herceg Novog povezan dolinom Sutorine sa područjem današnje opdine Trebinje. Sjeverna granica je predstavljena rijekom Savom koja je u tim vremenima predstavljala značajnu vojno-geografsku prepreku. Treba naglasiti da je BiH priznata kao samostalna država sa međunarodno priznatim granicama 06. Naknadno spomenuta krajišta su proširivana u veda vojno-administrativna i politička područja zvana sandžak. Godine 1878. Upravo tada na mirovnom Berlinskom kongresu određene su granice savremene BiH koje su tada utvrđene vojno-političkim dogovorom između Austro-Ugarske. vedu od 100 000 km2 kojeg su pored sadašnjeg teritorija BiH predstavljali vedi dijelovi susjedne Hrvatske (Slavonija. godine kada su granice BiH priznate kao republičke. Osmanske imperije. te veliki dio Crne Gore. Tada se formira sadašnja sjeverna i zapadna granica. Godine 1606. Banija. Rusije. Mirom na ušdu itve određena je granica Osmanske imperije na sjeverozapadu prema tadašnjim evropskim silama. BiH defakto ulazi u sastav Austro-Ugarske monarhije. Francuske i Velike Britanske imperije. navlačenjem i rasjedanjem uz pratede pojave seizmizma i magmatizma. 4 . godine kada padom Bihada Bosna cjelovito potpada pod vlast Osmanske imperije.

Paleozoik u BiH Najstarije stijene su otkrivene u jugoistočnoj Bosni kod naselja Prača i Ustikolina. doline Lašve i Rike? na sjeveru i dolina Neretve. škriljci i krečnjaci paleozojske starosti. Područje sansko-unskog paleozoika. 5 . Paleozojsko područje Jezero i Sinjakovo. dok najviše planinske terene grade permski dolomiti i krečnjaci. Na tom području litološki preovladavaju pješčari. Paleozojske naslage okoline Ključa. Trešanice i Zujevine na krajnjem jugoistoku. Uglavnom preovladavaju karbonatni klastiti i metamorfiti. 3. Nalazi se u slivu središnjeg toka rijeke Plive u zapadnoj Bosni. Osata i Ludmera. Uglavnom su zastupljeni litološki članovi koji pripadaju karbonu i permotrijasu sa nalazištima magnetita i pirita. Silurske su starosti što je utvrđeno paleontološkom analizom nađenih fosila konodonata. Pogorelica. Na površini od oko 1300 km 2 zastupljeni su pješčari. Paleozoik Ključa i okoline predstavljaju uglavnom mikro lokaliteti sa stijenama paleozojske starosti. Vranica. Kruščica i Komar). 6. Paleozoik Jezera i Sinjakova mikro lokacijskog je obilježja. 5. vrbaskog rasjeda na jugozapadu. Paleozoik istočne Bosne. Unsko-sanski paleozoik obuhvata područja zapadno od srednjeg toka Sane u kome su otkrivena bogata ležišta željezne rude (rudnik Ljubija). Paleozoik jugoistočne Bosne. Reljefno je predstavljeno planinskim morfostrukturama vraničkog antiklinorijuma (Ivan planina. Paleozoik Vraničkog gorja (Vraničko škriljavo gorje). Vranički paleozoik nalazi se na području između ilidžansko-busovačkog rasjeda na sjeveroistoku. škriljci i krečnjaci karbonske starosti. Uglavnom ovo područje litološki grade škriljci silursko-devonske starosti. Radovan. Zec. U BiH se izdvaja više paleozojskih obasti: 1. Lopata. U istočnoj Bosni paleozojske naslage zahvataju površinu od oko 1200 km 2 na područjima Birča. paleozojski škriljci i permski pješčari. 2. Bitovnja. Paleozoik jugoistočne Bosne geografski izražava padine istočne Jahorine i zapadne dijelove planine Vučevice istočno od Goražda. 4. Na tom području uglavnom preovladavaju devonske naslage krečnjaka. te rioliti (kisele efuzivne stijene). Uglavnom stijene paleozojske starosti otočnog su rasprostiranja i različitog litološkog sastava na području BiH.

Motajice vezuju se za intenzivno rasjednu tektoniku krajem neogena i u kvartaru. Tokom jure odvojeni dio afričke megaploče zvani jadranska mikrotektonska ploča krenuo je u pravcu sjevera što je rezultiralo potiscima kojim su kasnije tokom kasnijeg mezozoika i tercijara formirani planinski masivi i hrbati Dinarida. a to je: o Savska zona sa pojasom horstova i rovova sjeverne Bosne. Daleko složenije litologije je centralni dinarski-ofiolitski pojas. Tada je u zapadnom dijelu preovladavala plitkovodna marinska sedimentacija čijim su dugotrajnim procesom formirane debele naslage mezozojskih krečnjaka i dolomita bududeg dinarskoga kopna. Pored dominantnih karbonatnih naslaga krečnjaka i dolomita dinarsko područje izražavaju izdužene zone jursko-krednog fliša. i o Vanjske (Spoljašnje) Dinaride. odnosno evroazijske megaploče sa sjevera. 6 . Unutrašnji Dinaridi Unutrašnji Dinaridi na području BiH u cjelosti obuhvataju područja sjeverne. Oceanski zaliv Pantalasa procesom spreadinga počeo je da se širi čime je došlo do razvitka Tetis oceana kojim su zapravo bila razdvojana dva spomenuta super kontinenta. i o Centralni dinarski ofiolitni pojas koji zahvata područja od Kozare na sjeverozapadu do planine Varde nedaleko od Rudog na jugoistoku. vulkanogeno-sedimentne formacije zvane ofiolitski melanž. Novijom tektonskom regionalizacijom područja BiH Dinaridi su podijeljeni na: o Unutrašnje Dinaride. Prelazna dinarska zona). U tektonskom smislu ovo je područje izražavalo složenu subdukcijsku zonu obilježenu konvergencijom afričke kontinentalne megaploče sa juga. zatim tvorevine donje trijaskih klastita. Novi. Horstovi Majevice. Složenim procesima subdukcije na sjeveroistočnom rubu Dinarida formirani su blokovi ofiolita i heterogene stijene tzv. Pojas horstova i rovova na krajnjem sjeveru predstavljen je bazenskim ulegnudima koja su formirana u rov-sinklinalnim udubljenjima tokom novije etape alpske orogeneze. Njegova izrazito složena tektogeneza vezuje se za nekadašnju jursku subdukcijsku zonu. Nastanak Dinarida vezujemo za pokrete alpske orogeneze koja je počela u trijasu i traje do danas. dok su južni još bili spojeni u Gondvanu. Njihovu jugozapadnu granicu prema susjednoj prelaznoj dinarskoj zoni (Središnji Dinaridi) izražava zamišljena linija na potezu Foča-Romanija-Vareš-Vranduk-dolina Vrbanje-Banja Luka-Bos. o Središnje Dinaride (tzv. sjeveroistočne i istočne Bosne. U okviru Unutrašnjih Dinarida BiH mogu se izdvojiti dvije glavne strukturno-facijalne jedinice. Kozare.Mezozoik u BiH Krajem paleozoika sjeverni kontinentalni blokovi ujedinili su se u kontinent Lauroaziju. Dakle ovo je područje subdukcijska zona kolizijskog tipa.

te su česti amfioboliti. U strukturnom smislu preovladavaju kompresijske. Spomenute „mekše“ klastične naslage glavnom ispunjavaju dna? sinklinalnim ulegnudima. Na tom području litološki dominiraju mezozojski krečnjaci i krečnjaci sa ulošcima dolomita debljine i preko 4 000 m. željezne rude i td. pješčenjaci). U ovom području formirane su i magmatske stijene koje su odraz paleozojskog i mezozojskog dubinskog magmatizma i efuzivnog vulkanizma. Predstavlja kontaktnu zonu između Unutrašnjih i Vanjskih Dinarida. serpentiti. kao što su jurski klastiti. Upravo ta područja obilježavaju ležišta olova. Rubove blokova ultramofita litološki obilježavaju stijene izrazito heterogenog sastava. borane. ofiolitnog melanža ili stijenama tzv. Nastali su dugotrajnom sedimentacijom koja je trajala od gornjeg trijasa do eocena u zapadnom podmorju nekadašnjeg Tetis oceana. U literaturi se nazivaju stijenama tzv. Antiklinalna uzvišenja najčešde grade stariji mezozojski krečnjaci i dolomiti koji su navučeni preko mlađih tercijarnih klastita (breče. navlačne i rasjedne strukture. kao što su peridotiti. te navlačenja ofiolitskih blokova tokom laramijske i pirinejske orogenetske epohe. što je slučaj i sa područjima oko Srebrenice u Unutrašnjim Dinaridima.Prema naučnim hipotezama pretpostavlja se da je na tom području došlo do prvobitnog razlamanja oceanske kore. Rasjedni kontakt starijih krečnjaka i mlađih fliševa često je obilježen pojavama boksitne rude (Hercegovina i zapadna Bosna). Strukturno-facijalna jedinica durmitorskog fliša na krajnjem jugoistoku i bosanska flišna zona na sjeveroistoku Središnjih Dinarida markiraju područja nekadašnjeg dubokomorskog troga ili rova tokom jure i krede. U ofiolite spadaju ultrabazične i bazične magmatske stijene. konglomerati. jugozapadne i zapadne Bosne. Središnji Dinaridi ili prelazna dinarska zona Središnji Dinaridi se često u geološkoj literaturi nazivaju zona paleozojskih škriljaca i mezozojskih krečnjaka. 7 . lerzoliti koji imaju manji udio SiO2.. bakra. Mezozojski krečnjaci trijaske starosti uglavnom dominiraju u jugoistočnom dijelu Prelazne dinarske zone. rožnaci. U geografskom smislu to je područje izrazito složene geološke strukture i stijenskog sastava. unsko-sanskog paleozoika na sjeverozapadu markantno strukturno-facijalnu jedinicu predstavlja Vranički paleozoik. Spomenuti tektonski procesi prodora dubinskih intruzivnih stijena bili su obilježeni pratedim metamorfizmom. Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi uglavnom geotektonski predstavljaju najvedi dio Hercegovine. dijabaz-rožnjačke formacije. mangana. To je područje širokih navlačnih pojaseva. Pored paleozojskih područja jugoistočne Bosne. gline. krečnjaci. cinka.

U neotektonskom razdoblju intenzivira se rasjedna tektonika kojom su formirani strukturni blokovi Dinarida. godine jedan od najsnažnijih zemljotresa magnitude 6. To su uglavnom bili zemljotresi srednje jačine po Richterovoj skali. Sa ovoga stanovišta pripada Sredozemnom seizmičkom pojasu kojega defakto izražavaju subdukcijske zone koje zapravo obilježavaju nekadašnje rubove Tetis oceana. 8 . godine nedaleko od naselja Tihaljina u zapadnoj Hercegovini. Spomenute pojave najčešde su pratioci aktivnih rasjednih zona. te ona oko Trebinja i Neuma mogla biti zahvadena razornim zemljotresima. Prema raspoloživim podacima na ovom se području dogodilo tokom novije historije nekoliko razornih zemljotresa. Prijelaz iz paleogena u neogen obilježen je nabiranjem i navlačenjem što je rezultiralo formiranjem dinarskoga kopna. Seizmo-tektonske karakteristike područja BiH Teritorij BiH predstavlja jedno od aktivnijih seizmo-tektonskih područja Evrope. deluvijalni i koluvijalni nanosi. Njegov katastrofalni učinak rezultirao je pogibijom 15 ljudi i destrukcijom starijeg dijela urbane zone Banja Luke. Motajica) i vulkanizma (okolina Srebrenice). Dolazi do neotektonskog izdizanja i formiranja visokih dinarskih planina koje su tokom pleistocena bile izložene djelovanju ledenjačke egzaracije na što su upuduju morenski nanosi. Uzrokovan je aktivnošdu regionalnog rasjeda. planine Treskavica. Aktivnost spomenutih rasjednih struktura uzrokovala je 1969. mineralni i termo-mineralni izvori i vode U našoj zemlji do sada je registrovano oko 260 lokacija sa hidrotermalnim i mineralnim izvorima. U narednih 100 godina prognozira se da bi područje oko Banja Luke. proluvijalni. U Unutrašnjim Dinaridima tokom tercijara aktivni su procesi dubinskog magmatizma (Prosara. Spomenute termo-minetralne pojave svakako mogu imati primjenu u medicini. Prema podacima seizmografa u BiH se tokom godine bilježi čak oko 1100 zemljotresa koji su mahom vrlo slabog intenziteta. Tokom neogena aktiviranjem horizontalnih smičudih rasjeda nastaju prostrani neogeni bazeni. Seizmolozi pretpostavljaju da se u sljededih 50-ak godina na području naše države mogu očekivati zemljotresi srednje visokog intenziteta koji uzrokuju oštedenje objekata. Najnovije holoceno razdoblje litološki predstavljaju aluvijalni. zbog toga što ta područja tektonski obilježavaju aktivni rasjedi.6 po Richteru. termoenergetici. ali također mogu poslužiti i u rekreativne svrhe. magnitude 6. Termalni.Kenozoik u BiH Kenozojsku eru obilježava nastavak alpske orogeneze koju izražava više tektonskih orogenetskih epoha. Južna i zapadna Hercegovina bile su najugroženije zemljotresima kao što je onaj iz 1921.5 po Richteru. industriji. U Unutrašnjim Dinaridima BiH bitno je spomenuti banjalučko trusno područje koje je obilježeno dubinskim rasjedima. Pored trusnih područja južne Hercegovine u Vanjskim Dinaridima seizmo-tektonski je aktivna zona livanjskog rasjeda za koga se vezuje nedavni zemljotres sa epicentrom na planini Goliji.

te zapadne. Banja Dvorovi nedaleko od Bijeljine aktivirana je nakon dubinskih bušenja u cilju istraživanja nafte. Najzastupljeniji su niži gorski (oko 36%) i planinski (oko 22%) hipsometrijski pojas. visoravansko-zaravanskim i obalskim reljefom. Nastala je uz ilidžansko-busovački rasjed uz koji je nešto sjeverozapadnije formirana banja Kiseljak koja koristi ljekovite mineralne vode odnosno izvore temperature od oko 12 C. Banja Ilidža koristi hipertermalnu sumpornu vodu (57. 9 . Banja Gata kod Bihda koristi zemnoalkalno-sulfatnu vodu temperature 36 C. o Homoterme (temperatura od 34 C do 38 C). rubne pojave metala. i o Hipoterme (temperatura niže od 34 C). zemnog plina i td. Opća morfološka obilježja reljefa BiH Relatvno mali teritorij naše države sa površinom od 51 129 km2 morfografski je predstavljen planinskim. Najniži nizijski (0 m do 200 m) i predgorski (200 m do 500 m) procentualno sudjeluju sa oko 39%. U istočnoj Bosni kod Srebrenice nalazi se banja Crni Guber sa jedinstvenom arseno-gvožđevitom ljekovitom vodom. ležišta nafte. Nešto sjeverozapadnije nalazi se čuvena Gradačačka banja koja je počela funkcionisati krajem prošlog stoljeda.Dakle svojom pojavom ukazuju na tektonski aktivne rasjedne zone. zavale i doline. Poznata je još iz vremena rimske vladavine. nizijskim. Najzastupljeniji su na području sjeverne Hercegovine. Nedaleko od spomenutih nalazi se Fojnička banja čuvena po svojoj radioaktivnoj homotermalnoj vodi temperature 36 C. U Bos. Slana banja Tuzla koristi ljekovite slane vode temperature 27. Sjeverno od Sarajeva nalazi se Olovska banja koja se tek počela koristiti krajem prošlog stoljeda. Njena topla mineralna voda (36 C) ljekovitih je svojstava.7 C. Tada je na dubinama vedim od 1100 m otkrivena vruda hipertermalna voda temperature 74 C. te su geomorfološka značajka sjeverne Bosne i niske Hercegovine na jugu. planinske površi i niske zaravni. nemetala. Dakle nadmorska visina u BiH generalno postepeno opada od glavne orografske vododjelnice prema sjeveru (erozijski bazis korita Save) odnosno ka Jadranskom moru na jugu.3 C). brdskim. Nešto južnije kod Višegrada nalazi se banja Vilina vlas sa hipertermalnom vodom temperature 41 C. Također su poznate gorke i tople sumporne vode banje Vrudice kod Teslida. Krajini jugoistočno od Sanskog Mosta nalazi se banja Ilidža sa mineralnom ljekovitom vodom. BiH je pretežno planinsko-brdska zemlja zato što se više od 60% njenog teritorija nalazi na visinama od 500 m do 2386 m apsolutne visine. istočne i jugoistočne Bosne. Složenu reljefnu strukturu BiH predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. Procentualno je najmanje zastupljen visokoplaninski hipsometrijski pojas reljefno predstavljen višim dijelovima planinskih masiva i hrbata Središnjih i Vanjskih Dinarida. središnje. Banja Kulaši nalazi se u dolini Ukrine. pobrđa. U BiH ukupno postoji 16 banja koje na osnovu temperature termalne vode dijelimo na: o Hiperterme (temperatura vede od 38 C).

Mostarska i ostale. Semberija. Sarajevska. Njegova morfoevolucija vezana je za kenozojsku fazu zatvaranja Tetis oceana. lokalno izdizanje. To su zavalsko-potolinske strukture Savske. kao i brojna kotlinska udubljenja u Unutrašnjim Dinaridima. štajerske. Zone neotektonskog tonjenja u Središnjim Dinaridima vezane su za tercijarne paleodepresije od kojih je prostorno najveda Sarajevska zavala na krajnjem jugoistoku sarajevsko-zeničkog bazena. Lijevče polje). Glavni promotor subdukcije u ovome dijelu sredozemne subdukcijske zone je Jadranska mikrotektonska ploča. što je reljefno izraženo kriptodepresijom Hutovog blata i preko 90 m debelim nanosima kvartarne starosti koji čine dno donje doline Neretve nizvodno od Čapljine. Uzrokovani su subdukcijom kolizijskog tipa između afričke i evroazijske megaploče. U okviru kojih de se kasnije u neogenu na sjevernom i jugozapadnom rubu Dinarida oblikovati panonski i jadranski međugorski bazeni. Prijedorske. Najnoviji razvoj Dinarida izražava aktivnost horizontalnih dekstralnih rasjeda. Savremeno tektonsko tonjenje obilježava Čapljinsko-hutovsku zavalu. Predstavlja dio afričke megaploče koji je odvojen u juri. Krajem paleogena Tetis se razdvaja u Paratetis i Mediteran. navlačenjem i rasjedanjem Dinarskih struktura. asimetrično boranje i rotacija Dinarskih blokova. Prijedorska.Najmanje vrijednosti vertikalne raščlanjenosti i nagiba dominantno obilježavaju terene naplavnih ravnica i terasnih nizina na sjeveru (Bosanska Posavina. Subdukscijsko sužavanje prostora obilježeno kompresijskim režimima odrazilo se diferenciranim izdizanjem Dinarskog orogena čija je kontinentalna kora mjestičino debela i preko 40 km. Područja odnosno zone zahvadene neotektonskim tonjenjem su daleko manjih prostornih dimenzija. Djelovanjem neotektonskih rasjednih pokreta izdignuti su borano-navlačni i borano-blokovski planinski masivi i hrbati Dinarida. Morfotektonski razvoj reljefne strukture Dinarida vezan je za pokrete laramijske. 10 . te međugorskih zavala kao što su Gornjo-sprečanska zavala. te novijih orogenih epoha. pirinejske. Lijevčanske. Gornjo-sprečke zavale. Dakle. U Vanjskim Dinaridima područja neotektonskog tonjenja uglavnom predstavljaju zavale polja u kršu („velika kraška polja“). Na formiranje Dinarida utjecali su kompleksni tektogenetski procesi tokom novije faze alpske orogeneze. savske. pokreti jadranske mikroploče generalno usmjereni ka sjeveru rezultirali su boranjem. Noviji razvoj kompresijskih i ekstenzijskih Dinarskih struktura obilježen je nastankom novijih i oživljavanjem starijih rasjednih struktura. Intenzivnim neotektonskim izdizanjem bili su zahvadeni središnji Dinaridi i dio vanjskih Dinarida u zoni navlake visokog krša što je rezultiralo nadmorskim visinama koje premašuju 2000 m. kao i istovremena subsidencija (tonjenje) terena. Također morfološka su značajka subhorizontalnih ploha polja u kršu (kraških polja). Morfotektonski razvoj savremenog reljefa BiH Dinarski planinski morfosistem pripada zapadnom dijelu alpsko-himalajskog pojasa.

Također u padinama sjeverno bosanskih gora i nižih pobrđa zapažaju se i mikro oblici hrđave zemlje ili badlandsa koji je nastao spiranjem i proluvijalno-bujičnim procesom. a nešto manje viši gorski. te Prijedorske zavale i donje doline Sane do Bos. i doline. Gorska uzvišenja sa geomorfološkog aspekta spadaju u više i zrelije reljefne forme. To je utjecalo da su padine gorskog i nižeg predgorskog pojasa gusto disecirane vododerinama. Sa sjevera. Uglavnom padine sjeverno bosanskih uzvišenja orogenetski su preoblikovane u kvartaru intenzivnim fluvio-denudacijskim procesima bujičenja (jaruženja). 3. pobrđa i zavale sjeverne Bosne.Geomorfološke makroregije BiH Kompleksno provedena makrogeomorfološka regionalizacija teritorija BiH temeljila se na strukturno-genetskoj. Dakle orografski najistaknutija uzvišenja su Majevica i Kozara čiji se najviši hrbati pružaju pravcem sjeverozapad-jugoistok na dužinama od preko 40 km. 4. lapori. zatim dolinom Spreče preko Doboja. pobrđa i zavale sjeverne Bosne Spomenuto makroregionalno područje sa površinom od oko 10 000 km 2 nalazi se u sjevernoj Bosni. privremeno aktivnih i fosilnih klizišta. Pedimenti su stariji nivoi zaravnjeni u padinama čija geneza i morfoevolucija ni do danas nije precizno razjašnjena. 5. Glacisi su akumulacijski oblici predstavljeni blagim kosinama nagiba od 5 do 11 . Trebovca (620 m) i Majevice (915 m). 2. Južna granica uglavnom slijedi regionalne rasjedne strukture tzv. zatim nizijski. Makroregija visoki Središnji Dinaridi. puženja. Na ovom području predstavljene su horst-antiklinalnim odnosno borano-blokovskim masivima i hrbatima Kozare (978 m). Banjalučke kotline. pješčenjaci. Položenije padinske terene sjeverno bosanskih gora reljefno predstavljaju glacisi i pedimenti. istoka i zapada ograničeno je tokovima Save. pijesci i konglomerati) što je utjecalo na razvoj guste dolinske mreže manjih vodotokova (rječice i potoci). doline Turjanice. orografskoj i morfogenetskoj homogenosti reljefnih cjelina. Novog. Drine i Une. spiranja. i Niska Hercegovina. niža pobrđa. Stanara. 11 . Spomenuta uzvišenja oblikovana su na pretežno vodonepropustljivijoj litološkoj podlozi (paleogeni fliš. Gore. Česte su i pojave valovitih uzdužnih profila što upuduje na pojave aktivnih. Motajice (652 m). klizanja. Reljef makroregije gore. jarugama i visedim potočnim dolinama. zavale. litološkoj. Pri tome su izdvojene sljedede geomorfološke makroregije: 1. Dakle na ovom području najzastupljeniji je gorski reljef. Spomenuta uzvišenja predstavljala su otoke i poluotoke na južnom rubu Panonskog mora u bitno drugačijim paleogeografskim prilikama starijeg neogena. Reljefnu strukturu sjeverne Bosne obilježavaju gore. Okršena uzvišenja sa zavalama velikih polja u kršu Vanjskih Dinarida. sprečko-kozaračke dislokacije koja se pruža na potezu od Zvornika. Makroregija Bosansko sredogorje. južnog ruba Gornjo-sprečke zavale.

Bosne i Vrbasa predstavljaju slični fluvijalni oblici. Reljefno predstavljaju dijelove nekadašnjih neogenih bazena koji su neotektonski izdignuti. zatim Južno motajičko pobrđe i brojna ostala predgorska pobrđa koja se izdižu na rubovima niskih sjeverno bosanskih zavala. Pored genetski najzastupljenijeg fluvio-denudacijskog reljefa geomorfološki je zastupljen i magmatogeni reljef denudacijski preoblikovan na erozijski otpornijim stijenama Motajice i Prosare (na krajnjem sjeveru BiH). Novog) koji su denudacijski oblikovani na ultramafitima centralnog Dinarskog ofiolitnog pojasa. Također sjeverno bosanska pobrđa obilježavaju složeni uzdužni profili. potom pobrđa Kozare. Iznad spomenutih tokova na visinama 2 m do 3 m pružaju se periodične plavljene naplavne ravnice. Uglavnom dominira fluvio-denudacijski reljef sa padinama koje su oblikovane spiranjem. 12 . Njihov nastanak vezuje se za pleistocen. jaruženjem i kliženjem. Uglavnom su rasjedno vezana za okolne starije gorske morfostrukture. Skatavice (kod Čelinca). Srbac. Ši Selo). bujičenjem. pobrđe Vučjaka sjeverno od Doboja. Za razliku od spomenutih predgorskih pobrđa samostalna pobrđa su rasjedno orografski izdvojena brdska uzvišenja kao što su pobrđa Piskavice sjeverozapadno od Banja Luke. Najšire je korito plovnog toka Save (između 250 m i 450 m). Na savremene procese kliženja tla upuduju valoviti padinski profili. To su Južno majevičko i Sjeverno majevičko pobrđe. Morfološki su predstavljeni izmjenom strmih padina na blaže položenim glacisima i erozijskim terasama. Tako drinsko korito obilježavaju dinamične fluvijalne mikro forme podova. Upravo na prvoj riječnoj terasi razvila su se gradska naselja kao što je to Brčko. Otpornija krečnjačka uzvišenja koja su otočnog rasprostranjena imaju blaže nagibe.Nastali su akumulacijom proluvijalno-deluvijalnih nanosa. Samo na području opdine Tuzla do sada je evidentirano više od 1000 kliznih ploha. U zavalama dominira fluvijalni reljef predstavljen naplavnim ravnima i nešto višim terasnim nizinama koje su prosječene meandrirajudim koritima sjeverno bosanskih tokova. greda. sprudova. Šamca. Najprostranije terasne ravnice sredemo na potezu južno od Brčkog i Bos. U orografskom smislu ulaze u sastav spomenutih sjeverno bosanskih gorskih masiva. te Ljubiča (kod Prnjavora). Na nešto višim visinama od oko 5 m iznad ovlaženih profila vodotokova oblikovane su ravni prve riječne terase. ali oštrije forme reljefa. Šamac i td. Lijevče polje (450 km 2). Na njima su se razvila brojna sela i prigradska naselja Banja Luke. te Modračko. Prijedorska zavala na jugozapadu (230 km2) i Gornjo-sprečka zavala (212 km2). Najveda zavalska ulegnuda u sjevernoj Bosni su Savska zavala. Tuzle (npr. ada i rukavaca. Drugi po širini je riječni tok Drine (od 170 m do 300 m širine) obilježen pojavama slobodnog meandriranja. Razlog tome je naglašeno neotektonsko tonjenje područja Semberije i susjedne Mačve. Dubravsko i nisko Poljičko pobrđe iznad akumulacije Modrac. Pobrđa su genetski mlađa niska uzvišenja koja su poligenetski oblikovana u nižem predgorskom visinskom pojasu (200 m do 500 m). Modračkog pobrđa i Pastireva (produžetak Kozare sjeveroistočno od Bos. Bos. Također donje tokove Une. Rubovi zavalskih udubljenja na kontaktu sa padinama brdskih i gorskih uzvišenja zasuti su proluvijalno-deluvijalnim nanosima koji su reljefno najčešde predstavljeni glacisima i fluvio-denudacijskim plavinama.

U tehnogeni reljef ovdje spadaju vede vještačke hidroakumulacije od kojih je najvede Modračko jezero (17. Banjalučka kotlina u dolini Vrbasa i td. Reljef makroregije Bosansko sredogorje Ova makroregija prostorno obuhvata središnju. Srebrenička kotlina u dolini Tinje. Sličan slučaj je i sa Gornjo-sprečkom zavalom. istočnu. pa zatim jezera Vidara i Hazna kod Gradačca. Predstavljen je urbanim centrima kao što su Banja Luka. Antropogeno-tehnogeni reljef uglavnom je koncentrisan u zavalsko-kotlinskim udubljenjima gdje je dominantno zastupljen na terasnim površima. Tinje. stambenih i privrednih objekata. To su paleozojski škriljci i pješčari. Bardača (močvara) kod Lijevče polja. rjeđa su pojava. Tuzla. Spreče. Dolinska suženja kao što su klisure. Bijeljina. Ukrine. gorska uzvišenja. jugu i jugozapadu njezinu granicu čini zamišljena linija koja se pruža na potezu dolina Dehotine-dolina Bistrice-dolina eljeznice-Ilidža-Busovača-dolina Lašve-Jajce-Šipovogornja dolina Sane-Sanski Most-Otoka na Uni-Velika Kladuša. jursko-kredni fliš. magmatske i metamorfne stijene centralne dinarske ofiolitne zone. piroklastiti i tercijarni eruptivi. Brčko i td. Doline ove geomorfološke makroregije defakto obilježavaju najniže visinske položaje. u morfogenetskom smislu u kotlinama spomenutog područja dominiraju fluvijalni oblici naplavnih ravni i riječnih terasa. To je prostorno najveda geomorfološka makro cjelina površine 18 991 km2 koja se pruža od Velike Kladuše na krajnjem sjeverozapadu do Rudog na jugoistoku. Na jugoistoku. Najviši su neotektonski izdignuti borano-navlačni masivi Vlašid (1943 m) i Jahorina (1910 m) koji su orografski istaknuti u reljefnoj plastici terena. Upravo zbog toga morfološki razvoj savremenog reljefa tretiranog područja obilježen je intenzivnim geomorfološkim procesima na litološki izrazito heterogenoj stjenovitoj podlozi. zatim Sokolska klisura i td. dok njegovi sjeveroistočni dijelovi ulaze u okvir Unutrašnjih Dinarida. te dijelove zapadne i sjeverozapadne Bosne. sa pratedom saobradajnom i ostalom pratedom infrastrukturom industrijskih. kao što su npr. Prema opisanoj makro cjelini ograničena je ved spomenutom granicom. pobrđa. Orografsku strukturu Bosanskog sredogorja predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. te fluvio-denudacijske plavine akumulacijski oblikovane na njihovim rubovima.. Zatim ribnjak Sanjičani nedaleko od Prijedora.Prostorno su najvedi plavinski zastori južne Kozare kojima je na dužini preko 30 km prekriven sjeverni rub Prijedorske zavale. Dobojska kotlina u dolini Bosne. Pored širokih dolinskih proširenja koje zapravo predstavljaju opisane zavale tu se nalaze i manja kotlinska proširenja kao što su Tuzlanska kotlina u dolini rječice Jale. a postoji i akumulacija Snježnica. Donjo-sprečka klisura. zavale i doline. klisure Tinje.1 km2). Prijedor. 13 . sedimenti. Njima otiču pored spomenutih velikih bosanskih rijeka tokovi Sane. Brojni su i rudnici na ovim područjima. planinske površi. te ostale manje rječice i potoci. neogeni sedimenti i kvartarni nanosi. mezozojski karbonati i klastiti. U strukturno-genetskom pogledu prevladavaju borano-navlačni planinski masivi i hrbati prosječnih visina od 1000 m do 1500 m. Sa geotektonskog stanovišta ovo područje se nalazi vedim dijelom u Prelaznoj dinarskoj zoni.

Ravan planina. Romanija. pedina Ledenjača. vrelo Orlje kod Olova i td. Planinska uzvišenja ove makroregije krečnjačko-dolomitnog sastava prevladavaju u istočnoj i zapadnoj Bosni. Također na području spomenutih planina vrlo su šeste pojave jama i pedina. Velež kod Zavidovida. Smolin (Karaula). vrelo Štedrič kod Vlasenice.Njihove najviše visoko gorske terene na visinama iznad 1800 m predstavljaju blago zaobljeni vršni hrbati koji su oblikovani uglavnom nivalnim i periglacijalnim procesima. te Ozren. kao što su npr. Bokšanica. U okviru navedenih vrlo su česte reljefne pojave subvertikalnih reljefnih litica koje su rasjedno predisponirane. litice Romanije (Crvene stijene. Spomenuta planinska uzvišenja su područja pokrivenog ili subkutanog karsta (krša). To su šumovita uzvišenja koja su uglavnom gusto disecirana dolinskom mrežom manjih vodotokova u poriječjima Krivaje. To su Uzlomac. vrelo Miljacke (Poljanske i Mokranjske). U prosjeku su visoke između 1200 m i 1500 m. Rzava i Lima na krajnjem jugoistoku. Planinska i gorska uzvišenja središnjeg dinarskog ofiolitnog pojasa orografski izražavaju sjeverni i sjeveroistočni rub makroregije. zatim pedina Dugovještica (prema najnovijim istraživanjima jedan od najdužih pedinskih sistema u BiH. Vrbanje. Sušica (južno od Srebrenice). kao što su npr. Radovan-jelika. Trebevid i Ravna planina (kod Pala) nedaleko od Sarajeva. Javorak (sjeverni dio Vlašida). Novakova pedina i td. To su Vučja planina. Krajine na sjeverozapadu kao što je Majdanska planina jugozapadno od Prijedora. 14 . Bosne. Sa strukturno-genetskog stanovišta to su borano-navlačni masivi i hrbati Manjače. Mislovo i Sjemeč. Tisovca. Nešto niža gorska uzvišenja uglavnom dominiraju na krajnjem sjeveroistoku i sjeverozapadu. Javor. Bijambarske pedine. Također na ovim okršenim terenima istočne i zapadne Bosne česte su reljefne pojave visoravanskih formi zvanih površi. kao što su npr. Djeva). Devetak. Također česte su i pojave ponorničkih tokova (Ponikva kod Vareša. Perun. ili Mačkida stijene u masivu Manjače relativne visine preko 200 m. Ponor kod Mrkonjič Grada) i snažnih kraških vrela koja nerijetko ističu iz pedinskih otvora (vrelo Krupe na Vrbasu. zatim Sljemenska planina. gorsko uzvišenje Ozrena. Najvedi uvalski sistemi ove makroregije oblikovani su u centralnom dijelu masiva Manjače. Konjuh. te Varda na krajnjem jugoistoku (sjeverno od Rudog). Lisac. pedina Vrelo Mokranjske Miljacke. Hranča ili Ranča. Čemernice i Nolučke planine (kod Jajca) u poriječju Vrbasa. Prostorno najveda je Glasinačka površ (površine preko 100 km2) koja se nalazi između Sokolca i Rogatice u istočnoj Bosni.). Obilježena su čestim pojavama vrtača i uvala. u kanjonu Prače). dug oko 8 km. Borja. Gole planine. te istočno od planine Devetak. potom planina Zvijezda (istočno od Vareša). Velika Mahnjača zapadno od epča. gornje Ukrine i Usore. Birča i Ludmera. Tajan. Gorska uzvišenja Bos. Budoželjska planina. zatim Galica (zapadni dio masiva Vlašida). Čemerska planina. uvala Džimrije. U sjeveroistočnom dijelu ove makroregije predstavljena su gorskim uzvišenjima Osata. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef. Nešto jugozapadnije od spomenutih planina pruža se planinski pojas predstavljen borano-navlačnim planinskim morfostrukturama koje su fluvio-denudacijski oblikovane na jursko-krednom flišu. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef koji je preoblikovan na ultramafitima.

Bosne. Drinjače. Uglavnom su razvijena na vodonepropusnijim „mekšim“ stijenama-jezerskim sedimentima i bosanskom flišu (zona Sarajevo-Banja Luka). Kotor-Varoška. Jelaška i Teslidka zavala prostorno su nešto manje. Krivaje. Brojne su u ovoj makroregiji (Sarajevska kotlina. To je zona paleozojskih škriljaca sa mezozojskim krečnjacima i durmitorskim flišem. To su npr. Zanika. Spomenuta reljefna udubljenja uglavnom su oblikovana u mekšim tercijarnim naslagama (Šeherska (Maglaj-Zavidovidi). Reljef makroregije visoki Središnji Dinaridi Spomenuta makroregionalna jedinica sa površinom od oko 6000 km 2 morfološki predstavlja područja središnje i jugoistočne BiH. Nastala su najčešde na rubovima bosanskih neogenih bazena kao što su Srednje bosansko pobrđe koje se pruža od Zenice do Sarajeva. Visočka. Na sjeveroistoku prema susjednoj regiji Bosanskog sredogorja ograničava je prethodno opisana geomorfološka granica. Čauša i td. Lima.Niža pobrđa uglavnom su predstavljena fluvio-denudacijski oblikovanim rebrastim reljefom gusto ispresjecanim potočnim dolinama. denudirane vulkanske kupe Kvarca. zatim kanjon rijeke Ugra u zapadnoj Bosni. Dolinski reljef uglavnom reljefno predstavlja najniže terene makroregije Bosanskog sredogorja.). Dominiraju doline kompozitnog ili složenog tipa. Jugozapadnu granicu prema zoni visokog krša Vanjskih Dinarida predstavlja zamišljena linija na potezu Gacko-Konjic-Jablanica-Gornji Vakuf-Kupreška vrata-Šipovo. Spomenuto područje geološki je građeno od stijena različite starosti i postanka. zatim Plive i Ugra. Travnička kotlina. odnosno Baštre pritoke Une. Lašvanska. Vrbasa i Une poprečno presijecaju starije borane strukture okolnih planinskih uzvišenja. vedi dio područja prekounske Krajine na krajnjem sjeverozapadu predstavljen je valovitim reljefom samostalnih pobrđa prosječnih visina od 250 m do 450 m. Sporedne doline njihovih pritoka pod pravim uglovima najčešde su usmjerene ka spomenutim glavnim dolinama zbog utjecaja rasjedne tektonike. Maglajska). Dakle to su mlađe probojničke doline nastale u neotektonskom periodu. zatim pobrđe okoline Jajca. okoline Šipova u zapadnoj Bosni. Bratunca i Zvornika. Prostorno je najveda zavala Sarajevskog polja površine oko 50 km2. Glavne doline Drine. U tektonskom smislu izražava Prelaznu dinarsku zonu odnosno Središnje Dinaride. kao i mnogih drugih vodotokova koji protiču kroz okršena područja zapadne i istočne Bosne. Usore. Rzava. U geografskom pogledu pruža se od doline Plive i doline Lašve na sjeverozapadu do Gatačkog polja i najviših planina na granici sa Crnom Gorom. 15 . Također forme kanjona su razvijene u dolinama Prače i Lima. Jajačka kotlina. Nešto manja dolinska proširenja su kotline. Olovska kotlina i td. Lašve i Fojničke rijeke. Za razliku od dolinskih proširenja kanjoni i klisure oblikovani su dubinskom fluvijalnom erozijom u otpornijim i čvršdim stijenama. Najdublja kanjonska suženja duboka preko 500 m obilježavaju dolinu Drine nizvodno od Višegrada. Zenička kotlina. To su doline Prače. Banja Luke. Najveda dolinska proširenja Bosanskog sredogorja predstavljaju zavale. Denudacijski preoblikovan vulkanski reljef obilježava okolinu Srebrenice.

tačnije njihov centralni i sjeverni dio predstavljaju planine Vraničkog paleozoika. Prostorno najvedi pediment predstavlja Grbavičko polje u jugozapadnom dijelu Ravne planine (južno od Jajca). Pogorelica. Voljišnica. Prsti u Volujaku. 16 . Vršni hrbati spomenutih borano-navlačnih morfostruktura različitih su orjentacija pravaca pružanja što je odraz izmjene stresa uzrokovanog pokretima Jadranske mikrotektonske ploče u neotektonskom razdoblju. Zato su najviši tereni ovih planina uglavnom zaobljenijih vršnih reljefnih formi. U jugoistočnom dijelu visokih Središnjih Dinarida neotektonski se izdižu najviši planinski masivi BiH. te mlađi paleozojski krečnjaci i dolomiti. Maglid i Volujak. Treskavica. Ardov u Zelengori i td. To su Bjelašnica.Na sjeverozapadu ovog područja nalaze se planine Ravna gora. Stolovaš. Parje. te drimačka jezera pregrađena završnim ili čeonim morenama na jugozapadu ovog masiva. Najviše terene grade kiseli eruptivi-rioliti. Zubovi.). a Prokoško jezero se nalazi u centralnom dijelu Vranice na visinama od 2110 m. Radovan. Bunta i dr. Orlovačko. Kalin (Bugojno). dok su niže padine oblikovane na škriljcima konveksno. Disecirane su gusto razvijenom površinskom riječnom mrežom pritoka Fojničke rijeke. To su Komar. Zelengora. te ostala Zelengorska jezera). Plazenica i Stožer (kod Kupresa) i Raduša. Nešto južnije pružaju se srednje visoke planinske morfostrukture Badinske planine i Bokševice u okolini Jablanice. Pri tome demo spomenuti egzaracijske oblike oštrih hrbata-areta sa stjenovitim vrhovima kao što su npr. Njihove prisojne jugozapadne planine uglavnom su blažih nagiba u odnosu na nasuprotne sjeveroistočne koje su strmije. drimci se nalaze jugoistočno od Gornjeg Vakufa. Sjeveroistočne padine usljed vodonepropusnijeg sastava gusto su disecirane dubokim dolinama kojima otiču lijeve pritoke Vrbasa (Duboka. Na terenima visokogorskog pojasa preovladava periglacijalni i paleoglacijalni reljef. Vranica (najviši vrh 2112 m). Od egzaracijskih oblika brojni su i fosilni cirkovi često prekriveni urušenim koluvijalnim materijalom ili predstavljeni manjim planinskim jezerima na vododrživoj podlozi (Veliko Crno i Bijelo jezero na Treskavici. Također. Visočica. Treskač vrh na Treskavici. Lelija. Štirinsko. Reprezentativne primjere paleoglacijalnog reljefa predstavljaju terminalni bazen Prokoškog jezera na Vranici. nagiba u prosjeku vedih od 35 . Zec (izvor Vrbasa). Vrbasa i srednjeg toka Neretve. vrh Maglida. Sve one su uglavnom građene od silursko-devonskih stijena predstavljenih uglavnom škriljcima. Ljubišnja. Semešnica. Kruščica. vrijedno je spomenuti destruirani paleotonacijski? nivo podova u sjeveroistočnom dijelu Raduše i Stožera koji se pruža na visinama od oko 900 m. Za razliku od najviših terena visoko gorskog pojasa koji su obrasli niskom pašnjačkom vegetacijom niže strme padinske fasade obrasle su gustim bukovo-smrčevim šumama. Kotlaničko. Inač i Lopata (Kreševo). Uglavnom preovladava fluvio-denudacijski reljef. Također. Oblik. Najviše planinske terene sa visinama iznad 1700 m genetski obilježava periglacijalni i paleoglacijalni reljef koji se pojavljuje u tragovima. brojni oblici morena ukazuju na pleistocenu aktivnost glacijalnog procesa na ovim planinama. Vedi dio visokih Središnjih Dinarida. To su uglavnom planinske morfostrukture borano-navlačnog tipa. npr. Bitovnja. Pijavičko i dr. jezera. Lašve.

No. Fočanska kotlina i td. Drine. prostrani uvalski sistemi. Kreševska kotlina.). Glavatičevska župa. vedi dio spomenutog područja može se geomorfološki klasificirati kao subnivalni karst koga obilježavaju česte reljefne pojave naglašene gustode vrtača. Vučeva. Oblici kraških polja nisu razvijeni na ovom području. 17 . Ramska zavala zapadno od Prozora) brojne su i manje kotline (Borčanska kotlina (Ulog). Kalinovačkog zagorja. Položenije terene uglavnom izražavaju visoke planinske površi od kojih su prostorno najvede Zagorska površ kod Kalinovika i površ Vučeva sjeverno od Maglida. Niže planinske padine najvedim dijelom su ustrmljene. Bugojanska kotlina. Neretve i Zalomske rijeke. te niske Bjelašnice. kliženja i puženja. Zajedno sa istočnom Visočicom. Na tom planinskom području pored fosilnog glacijalnog reljefa morfogenetski preovladava fluvio-denudacijski reljef obilježen preovladavajudim procesima bujičenja. Najvede je Gvozno polje površine svega 1.8 km2. Vučevice i sjeveroistočnog Crvnja. Područje spomenutih visokih planina bilo je tokom pleistocenih glacijala zahvadeno oledbom na što upuduju brojni tragovi glacijalnog reljefe. Kraški reljef uglavnom dominira u položenijim terenima visokih planinskih površi Bjelašnice i Treskavice. U planinskom reljefu posebno su istaknute planinske uvale koje morfološki odvajaju planinske grebene i hrbate. U hidrogeografskom smislu to su poriječja gornjeg toka Sutjeske. Reljef makroregije Bosansko-hercegovački dinarski krš To su područja zapadne. jugoistočnom Bjelašnicom i jugozapadnim dijelom Zelengore neotektonski su izdignuta u zoni Durmitorskog fliša koga grade mahom vodonepropusnije stijene jursko-kredne starosti. zatim današnje brojne visoke vrtače u podnožju visoko-gorskih grebena imale su funkciju cirkova. Oštri i stjenoviti vrhovi Maglida. kao što su npr. Nešto jugozapadnije pružaju se uzvišenja Lebršnika. jugozapadne Bosne i sjeverne planinske Hercegovine. Tu su i brojni nekadašnji valovi ili ledničke doline kojima su se kretali planinski glečeri. Pored manjih zavala (Ostrožačka zavala (prekrivena akvatorijom Jablaničkog jezera). suha Jezerina pod Maglidem. Vrbasa i njihovih pritoka teritorijalno pripadaju makroregiji Visokih središnjih Dinarida. Spomenuto makroregionalno područje pruža se od unsko-koranske zaravni i planinskog hrbata Plješevice na krajnjem sjeverozapadu do Leotara i površi Rudina na jugoistoku. spiranja. Kompozitne doline gornjih tokova neretve. Mikrotektonska razlomljenost karbonatne podloge značajno se odrazila na morfoevoluciju kraških reljefnih oblika. Tovarnice u Zelengori i Treskavice predstavljali tada egzaracijske glacijalne oblike. Reljef ove makroregije poligenetski je oblikovan na mezozojskoj okršenoj karbonatnoj ploči Vanjskih Dinarida koju dominantno litološki predstavljaju mezozojski krečnjaci. Akumulacijski oblici morena koji su nastali procesom ablacije otkriveni su širom ovog najvišeg dijela makroregije. jaruženja. Kolijevka na Visočici. mnogi fosilni cirkovi prekriveni su manjim planinskim jezerima. Ravna vala i Studeno polje na Bjelašnici i td. kao što su jezera na Zelengori i Treskavici. te česte pojave pedina i jama. Ispresijecane su brojnim okršenim derazijskim dolinama.

zatim dugim uvalskim sistemima. Cijelo područje obiluje vrtačama. te brojnim pedinama i jamama. Šator. Sturbe i Dumana-Livanjsko polje. Mušnice-Gatačko polje. Plješevice i Jadovnika. Viduša (iznad Popovog polja). te u istočnoj Hercegovini. Čabulja i Crvanj. Nešto jugoistočnije pružaju se hercegovačka planinska uzvišenja prosječnih visina između 1000 m i 1450 m. Gatačko polje. U zapadnom dijelu makroregije. Leotar i Trusina. Ovdje su formirana prostorno najveda kraška polja u Evropi i svijetu. Raduša. Čabulje. To su Čvrsnica i Prenj. uvala i suhih udolina. Veleža.Usljed naglašenih visinskih razlika ovdje je zastupljeno više genetskih tipova karsta ili krša. Najviše terene na visinama iznad 1800 m predstavlja subnivalni krš sa pojavama tragova pleistocenog glacio-krškog reljefa koje je obilježje planina Čvrsnice. Između spomenutih planinskih uzvišenja pružaju se tektonski predisponirana reljefna udubljenja velikih kraških polja. Glamočko polje i Kupreško polje. zatim zatim Duvanjsko polje. tačnije u njenom bosanskom dijelu pružaju se planinske morfostrukture Grmeča. škrapama. te Velež. Šujice-Duvanjsko polje. Prenja. Česte su pojave tektonski predisponiranih velikih stjenovitih odsjeka visina i preko 400 m što je značajka Veleža. Prenja. Zalomske rijeke-Nevesinjsko polje. Slovinj (rug Gatačkog polja). Vrana i Šatora. Čvrsnice na kojoj se nalazi najveda stijena u BiH-Veliki kuk relativne visine oko 1000 m. Golija. Goli krš. Periglacijalna i glacio-krška morfoskulptura uglavnom je vezana za viša planinska područja. Te najustrmljenije padinske terene pored stjenovitih odsjeka karakterišu brojna točila koja tokom zimskih mjeseci imaju funkciju lavinskih koridora. i Subnivalni krš. Padine planinskih uzvišenja uglavnom su stepenaste. Najviše planine ove makroregije nalaze se u sjevernoj Hercegovini. Lunjevače. Tušnica. Tereni pokrivenog ili subkutanog karsta uglavnom su zastupljeni u zapadnoj i jugozapadnoj Bosni. To su Snježnica. Cincar. To su duboka tektonska ulegnuda ispunjena debelim naslagama tercijarnih i kvartarnih sedimenata debljina više stotina metara. Glacio krš. 18 . Vitorog i td. Viduša. Najvede kraško polje u Evropi je Livanjsko polje površine 405 km2. kao što su: o o o o Pokriveni ili subkutani karst. Zatim u jugozapadnoj Bosni to su Dinara. Dinare. Tokom zime i proljeda redovno su plavljena vodama ponorničkih tokova (Plovuče. zatim po veličini slijede Nevesinjsko polje (oko 180 km2). Mrtvice i Milača-Kupreško polje). Srnetice. Klekovače. obilježene izmjenom strmih konveksnih padina sa položenijim pedimentima. kamenicama. Uglanom u morfogenetskom smislu dominira kraški reljef i derazijski padinski oblici.

Ozren. zahvata područja zapadne Hercegovine. Na krajnjem jugoistoku nalazi se visoko gorski masiv Orijen sa najvišom tačkom Vučji zub (1803 m) u bosansko-hercegovačkom dijelu. te zavale i doline. gorsko uzvišenje visoko 958 m. Kukovac i Gradina u zapadnoj Hercegovini. Na površima uglavnom preovladava boginjavi krš vrtača. Spomenuta kraška polja tokom hladnijeg razdoblja godine redovito su plavljenja. zatim Imotsko-Bekijsko polje na granici sa Hrvatskom i Mostarsko blato. kao što su npr. fluvijalno bočno proširivanje i zaravnjavanje. Dolinska proširenja predstavljaju Bihadka zavala. Preciznije. Tu nalazimo tipične primjere humova po kojima je ovo područje i dobilo naziv Humine. Niske površi na ovom području površina su i preko 100 km2. Na ovom području dominira kraški reljef. Klisura Neretve između Jablanice i Mostara duboka je mjestimično i preko 1200 m. oblasti niske površi zauzimaju oko 40% niske Hercegovine. površ uz rijeku Bregavu i dr. Orografsku strukturu niske Hercegovine čine niske površi (zaravni oblikovane u kršu). To su Trtla.Površinska riječna mreža u ovom području je u mnogome nerazvijena. Postoji više hipoteza o njihovome nastanku. Ljubeč. Niska Hercegovina Prostorno najmanja geomorfološka makroregija je Niska Hercegovina površine od oko 3200 km2. Vrljike i Lištice. Gorska uzvišenja su uglavnom borano-navlačne strukture poligenetski oblikovane na okršenim krednim krečnjacima. Bregave i Trebišnjice. te dijelove niskih Humina sa dolinama donje Neretve. a česte su i jame. Na ovom području mogu se razlikovati zavale velikih kraških polja i zavale koje čine sastavni dio kompozitnih riječnih dolina Neretve i Trebižata. Pored ovih postoje i niže površi. Trebižata. U južnom dijelu ovoga područja uzdiže se aba. U vede riječne tokove ovdje spadaju rijeka Una sa pritokom Uncem. Od zavala polja u kršu najveda je Popovo polje (68 km2). 19 . Spomenute prostrane planacijske oblike obilježava hipsometrijska korelacija tj. te brojne kotline u dolini Neretve i Unca. To su Dubravska (kod Stoca) i Brotnjanska površ (kod Čitluka). kao što je površ Grabovine kod vodopada Kravice. Njihovim uravnjenim dnom meandrirajudi otiču ponornički tokovi Trebišnjice. Geneza ovih prostranih planacijskih oblika nije do danas precizno geomorfološki razjašnjena. Teritorijalno obilježava područja na krajnjem jugu i jugoistoku BiH. gorski i predgorski hrbati i grede. Vedi dio Orijena teritorijalno pripada Crnoj Gori (glacio-krški i kraški reljef). Neretva i rijeka Janj (desna pritoka Plive u zapadnoj Bosni). Spomenute rijeke otiču kroz kompozitne doline. Zapadno-hercegovačka površ i površ Trebinjske šume (115 km2). Južno od Popovog polja pružaju se gorska uzvišenja. oblikovane su na visinama od 250 m do 300 m. To su vrlo strma kupolasta uzvišenja oblikovana na okršenim krednim krečnjacima. Malič. potom abrazijska hipoteza i tektonska po kojoj su nske hercegovačke površi oblikovane navlačnom tektonikom.

sibirski i azorski anticiklon. predplaninski klimat. Ljubuško-Vitinska zavala (dolina Trebižata). Količina padavina postepeno se snižava prema istoku. Također. Prosječna godišnja količina padavina krede se u rasponu od 1000 mm do 1200 mm godišnje. Najtopliji mjeseci su juli i august čija srednja mjesečna temperatura iznosi preko 25°C. Tipičan predstavnik ovog klimata je Sarajevo čija srednja julska temperatura ne prelazi više od 22°C. kao što su islandski ciklon. Sniježni pokrivač se zadržava i do 3 mjeseca u godini. Pored njih. Drugi vrlo važan klimatski faktor je geografski položaj BiH između prostrane među planinske zavale Panonskog bazena ma sjeveru i akvatorije Jadranskog mora koja je duboko uvučena između Apenina i Dinarida. a to su župni klimat i klima kraških polja. Ovaj tip klime uglavnom obilježava niža dolinska područja sjeverne Bosne. To su umjereno-kontinentalni klimat. te čiji se uticaj osjeda do Bos. Predplaninski klimat Predplaninski klimat uglavnom vlada na područjima između 500 m i 800 m nadmorske visine. Uglavnom u centralnoj i istočnoj Bosni.U kompozitnim riječnim dolinama nalaze se zavale Bijelog i Mostarskog polja (dolina Neretve). Dominantni vjetrovi su sjeverac i košava koja duva iz pravca sjeveroistoka. Srednja godišnja količina padavina u sjeverozapadnom dijelu BiH iznosi oko 1000 mm godišnje. Ostali klimatski faktori od manjeg su uticaja i uglavnom su lokalnog karaktera. planinski klimat. te su ova tri faktora najvažnija. Na izrazitu klimatsku diferenciranost relativno površinski malog državnog teritorija BiH uticali su sljededi klimatski modifikatori. To su također područja gorskih uzvišenja sjeverne Bosne. 20 . surova alpska klima. Prosječne srednje godišnje temperature su nešto iznad 10°C. te prostrana Hutovsko-Čapljinska zavala koja u svom jugoistočnom dijelu predstavlja kriptodepresiju koju obilježava fluviomočvarni reljef. Umjereno-kontinentalna klima Umjereno-kontinentalna klima obilježava područje sjeverne Bosne. Šamca. Klima BiH Našu državu obilježžava čitav mozaik klimatskih tipova. te izmijenjeno jadranska klima. Prosječna godišnja temperatura zraka krede se od 7°C do 10°C. Zatim svakako treba spomenuti regionalnu cirkulaciju vazdušnih masa različitih termodinamičkih osobina i vlažnosti. te su najniže vrijednosti u Semberiji (između 600 mm i 700 mm godišnje). spomonut demo i jadranski klimat koji obilježava usko bosansko-hercegovačko primorje. Sniježni pokrivač traje u prosjeku oko 2 mjeseca. Tu se prvenstveno misli na planinski reljef BiH koji je u mnogome uticao na sprečavanje prodora toplih vazdušnih masa sa juga i jugozapada. Usljed naglašene kontinentalnosti područja za vrijeme utjecaja hladnog zimskog anticiklona minimalne temperature se mogu spustiti i preko -10°C. treba spomenuti klimatske varijatete. te područje đenovskog ciklona koji često bitno utiču na vrijeme u našoj zemlji.

Predstavnik ovog tipa klime je Bjelašnica na čijem je vrhu 1882. Tako je u uvali Mrazište na planini Igman 1963. mogu dostizati orkanske jačine (brzina i preko 100 km/h). Spomenuto se odnosi na visoka krška polja Vanjskih Dinarida (osim Kupreškog polja). Srednje godišnje temperature zraka iznose između 14°C i 16°C. a ljeta vrela i sušna. Tokom zime u planinskim reljefnim udubljenjima uvala. 21 . Predstavnik ovog tipa klime je Mostar. Ljetni temperaturni maksimumi nerijetko premašuju 40°C. te sjevernu planinsku Hercegovinu. Njegova osnovna obilježja su prosječne godišnje temperature zraka niže od 7°C. ovaj klimat preovladava u niskoj Hercegovini. Izmijenjeno jadranski klimat Izmijenjeno jadranski klimat predstavlja varijatet sredozemne klime u okviru kojeg se mogu izdvojiti izmijenjeno jadranska klima sa pojačanim maritimnim uticajem i ona sa izraženijim kontinentalnim uticajem. Obilježava ga uglavnom vrlo niska temperatura zraka (prosječna godišnja temperatura oko 0°C). Alpski klimat Alpski klimat vlada na najvišim planinskim terenima Dinarida. Klima kraških polja Klima kraških polja je zastupljena u kraškim poljima čije prosječne nadmorske visine iznose između 600 m i 900 m nadmorske visine. Najvede količine padavina izluče se od novembra do aprila što ukazuje na pojačane maritimne uticaje. Maritimni uticaji osjedaju se sjeverno od Mostara. Prosječne godišnje količine padavina kredu se u rasponu od 1300 mm do 1800 mm kišnih padavina. ova reljefna udubljenja karakterišu česte pojave radijacionih magli posebno tokom hladnijeg razdoblja godine. zapadne i jugoistočne Bosne. a snijeg se održava oko 4 mjeseca tokom godine. te duge i sniježne zime sa sniježnim pokrivačem koji se održi i preko 6 mjeseci tokom godine.5°C. godine zabilježen rekordni minimum temperature zraka od 43. Godišnja količina sniježnokišnih padavina premašuje i preko 2000 mm. Godišnja količina padavina se krede u rasponu od 1200 mm do 1800 mm sniježno-kišnih padavina. Planinski klimat Planinski klimat zahvata područja centralne. Dakle. Također. godine sagrađena prva meteorološka opservatorija na Balkanu. Broj sunčanih sati tokom godine premašuje 2400. vrtača i visokih udolina evidentne su pojave gustih radijacionih magli koje obilježava temperaturna inverzija.Najniže temperature u kotlinama planinske Bosne uzrokovane su radijacijskim maglama u zimskim mjesecima u vremenu duže anticiklonalne stabilnosti. bura i jugo. Dominantni vjetrovi. Dominantni vjetrovi su bura i jugo. Zime su blage i kišovite. Ljeta su svježa i kratka.

Rzav. Duga je 345 km. Prača. dok su ostale pritoke manje. Vrbanja i Ugar. nizvodno od Bos. Njegove najvede pritoke su Pliva. Lim je ujedno i najveda pritoka Drine duga 197 km. Nastaje u Šdepan Polju s utokom Tare i Pive.Hidrografska obilježja BiH Oko 70% teritorija Bosne i Hercegovine čini sliv Save. Uglavnom to su područja zapadne. Krivaja i eljeznica. Njezino poriječje zahvata nešto preko 10 000 km 2. Zato je Una četvrti tok po količini proticanja u BiH. njezino slivno područje obilježava gusto razvijena površinska mreža vodotokova zbog pretežno vodonepropusnih stijena. istočne i jugoistočne Bosne. U gornjem toku karakterističan je nivalno-pluvijalni režim sa pojavama nivalne retenzije upravo zbog toga što njezine pritoke Lim. Bistrica. Lijeve pritoke Drine su Sutjeska. Bistrica. Poriječje rijeke Vrbasa površinski obuhvata nešto preko 6000 km2. Lašva i Usora. nizvodno od Modriče. Važnije desne pritoke su Dehotina. Rijeka Una duga je 207 km. centralne. Uglavnom. Drinjača. Rijeka Bosna drenira terene centralne Bosne. jugozapadnu Srbiju. Njene najvede pritoke u ovome dijelu toka (od Jasenovca do Bos. te dijelove sjeverne Albanije (izvorišni dijelovi rijeke Lim). Dakle. te sastavnice Tara i Piva dotiču iz najvišeg dijela planinskih područja jugoistočnih Dinarida. Ukupna površina sliva iznosi oko 19 000 km2. Rače) su Drina. Bosna je duga 270 km sa prosječnim godišnjim proticajima oko 180 m3/s. Bosna. Drina drenira cijelu sjevernu Crnu Goru. istočne i sjeverne Bosne. Crnomorski sliv Najvedi tok crnomorskog sliva u BiH je Sava (prosječnih godišnjih proticaja i preko 1000 m 3/s. Odlikuju je dva maksimuma proticaja (proljetni i kasno jesenji) i dva minimuma proticaja (zimski i ljetni). Sutjeska. prosječnog proticanja oko 90 km3/s. Značajnije lijeve pritoke Bosne su Fojnička rijeka. Njena najveda pritoka je Sana duga 146 km. Vrbas izvire ispod Zec planine. na ušdu oko 230 m3/s. u BiH slivu Drine pripadaju tereni sjeveroistočne. Lim. Gornje poriječje Une geološki grade tektonski ispucali krečnjaci. Vrbas i Una. te dijelove sjeverne i sjeveroistočne Bosne. Dehotina. Njegov riječni tok je dug 256 km. Drina je po vodnoj količini sa 395 m3/s drugi najvedi vodotok u BiH po količini proticaja. 22 . Značajnije desne pritoke Bosne su Spreča. Područje Hercegovine i vedim dijelom jugozapadne Bosne pripada jadranskom slivu. Nastaje iz vrela Srba u Hrvatskoj nedaleko od granice sa BiH. pa je površinska mreža tokova neravnomjerna?. Njena najveda pritoka u tom dijelu toka je rijeka Unac duga 64 km. Šamca). glavne rijeke crnomorskog sliva u ovome dijelu Evrope. U gornjem toku prima brojna kraška vrela.

abljaka. vrelo rijeke Sane. Nastalo je formiranjem sedrene barijere na rasjednom kontaktu. Njene najvede pritoke su Rama i Trebižat s desne. Ostala prirodna jezera znatno su manja. Prirodna jezera daleko su manja. Po količini proticaja najveda je odmah posle Save i Drine. Nekadašnja najduža evropska ponornica čiji je tok danas vedim dijelom regulisan na dužini od 65 km. Neretvi i Vrbasu. kao što su Krupac. Ponirudi ispod Dinare i Kamešnice pojavljuju se kao snažna vrela u poriječju rijeke Cetine u susjednoj Hrvatskoj koja se kod Omiša uliva u Jadransko more. S ovog aspekta. Drugi vodotok po značaju je Trebišnjica. Brojna su vrela. Mlješčak i Crno vrelo. Bregave i Trebišnjice. Dabarskog i Fatničkog polja nestaju u kraškom podzemlju istočne Hercegovine.Područja istočne Bosne. U srednjem i gornjem toku pothranjuje se snažnim vrelima. te Buna. Jablaničko jezero. Jadranskom slivu pripadaju velika kraška polja jugozapadne Bosne i istočne Hercegovine. vrelo Krušnice (desna pritoka Une). kao što su npr. Ponornice Nevesinjskog polja. Površinski najvede vještačko jezero je Buško jezero južno od Livna čija površina varira između 55 km2 u sušnom i 65 km2 u vlažnijem dijelu godine. Najvede je Plivsko jezero nedaleko od Jajca. Zatim treba pomenuti Ramsko jezero. kao što je Zalomska rijeka. Njihove vode na topografskoj površini terena pojavljuju se u obliku snažnih kraških vrela Bune. Zelengoru. Kroz Duvanjsko polje teče ponornica Šujica čije se vode pojavljuju u nešto nižem Livanjskom polju kojim također otiču tokovi Bistrice. također pripadaju crnomorskom slivu. Najčešde su nastale gradnjom hidroelektrana. vrelo Klokot (kod Bihada). Treskavicu. zatim Gatačkog polja (Mušnica). Neretva je najvedi površinski tok dug 216 km. Bregava i Krupa sa lijeve strane. Vlaseničko polje u istočnoj Bosni. Sturbe i Plovuče. također su značajna vještačka jezera hidroelektrana na Drini. Njihova geneza se vezuje za proces povlačenja ledenjaka i formiranja završnih morena kojima su pregrađena (Prokoško jezero na Vranici). 23 . vrelo Plave vode. Po zapremini vode najvede je Biledko jezero duboko oko 100 m. vrelo Plive kod Šipova(46 m3/s). Crvanj. te dijelovi zapadne Bosne koje grade mezozojski krečnjaci. Jezera BiH Najvede jezerske akvatorije naše zemlje su vještačkog. odnosno Podrašničko polje u zapadnoj Bosni. te obilježavaju visoke planine Šator. Bunice. Londže. antropogenog porijekla. Tu je površinska mreža riječnih tokova dezorganizirana i prenešena u kraško podzemlje što je hidrografski izraženo pojavama manjih ponorničkih tokova i kraških vrela. Jadranski sliv To su prostori okršenih Vanjskih Dinarida u jugozapadnoj Bosni i u vedem dijelu Hercegovine. te Modračko jezero u sjeveroistočnoj Bosni. kao što su vrelo Bosne.

manjeg prostornog rasprostranjenja su dolinska tla. te deluvijalno-aluvijalna koja su nastala akumulacijom proluvijalno-deluvijalnog nanosa u podnožju padina. Ova posljednje spomenuta (kraška smeđa tla) česta su na području zapadne Bosne. Litosol ili kamenjar vezan je uglavnom za kompaktne stijene. Najčešde se pojavljaju u svezi sa kalkomelanosolima na krečnjacima i dolomitima. Uglavnom su formirana uz naseljena mjesta. u ovaj tip spadaju močvarno-glejna tla. litosoli i regosoli. To su područja padina Prenja. Dakako. Crvenica (terra rossa) je tlo koje nastaje na krečnjacima i dolomitima. To su tzv. Spadaju u tzv. Uglavnom. Smeđa tla ili smeđice u BiH čine veliku grupu tala ili zemljišta kako po njihovoj genezi. 24 . Također. najzastupljenija su automorfna tla. Tresetna tla uglavnom obilježavaju periodično plavljena kraška polja. To su aluvijalna tla ili fluvisoli koja su nastala nanošenjem materijala. Rasprostanjena su u brdsko-planinskom području.Pedogeografska obilježja BiH Izrazita heterogenost stijenske podloge. valovita smeđa i kraška smeđa tla. Dakako. Svakako treba pomenuti i žudkasta i žudkasto-siva tla kalcijsko-karbonatna tla koja su pogodna za razvoj vinograda. Hidromorfna tla uglavnom su vezana za dolinska dna kojima otiču riječni tokovi. kamenjare čija dubina ne prelazi više od 20 cm. Uglavnom su pogodne za uzgoj duhana. jer su crna i tvrda. vinove loze i uzgoj povrda. Jedna od najraširenijih zemljišta u planinsko-brdskom području su renzine koje se pojavljuju na rastresitom substratu. Čvrsnice. U okolini Bihada i Cazina ova zemljišta nazivaju buhovačama. Smonica ili vertisol je uglavnom rijetka. Podtipovi podzolastih zemljišta uglavnom su vezani za umjereno-kontinentalna i planinska područja Bosne. te najviših planina jugoistočne Bosne. mlada nerazvijena tla. Nalaze se pod šumskom i travnom vegetacijom. te različiti klimatski tipovi uz naglašenu polimorfiju reljefa utjecali su na razvoj brojnih tipova zemljišta u BiH. Veleža. Kiselo-smeđa zemljišta ili distrični kambisoli uglavnom nastaju na kiselim stijenama. Antropogena tla su nastala pod uticajem raznih agrotehničkih i hidrotehničkih mjera i zahvata. Rankeri su humusno-silikatna tla koja nastaju na kiselim silikatnim stijenama. tako i po mehaničkom sastavu. Mogu se izdvojiti dolinska smeđa. preovladavaju u vedem dijelu planinske Hercegovine.

te planinsku Hercegovinu na terenima iznad 500 m nadmorske visine u biogeografkom pogledu karakterišu bukove šume. To su higrofilne šume na krajnjem jugu u zaleđu Neumskog primorja. bijelog graba) preovladavaju u niskoj Hercegovini. Što se tiče vegetacije ona na području BiH pokazuje pokazuje znatnu horizontalnu i vertikalnu raščlanjenost. te podvrste divokoze i mrkog medvjeda. Tako po bogatstvu cvjetnica BiH može da se mjeri sa tropskim i subtropskim područjima. Zatim treba spomenuti endemičnu muniku koja raste na Prenju. Uglavnom. Životinjski svijet BiH ivotinjski svijet je formiran uglavnom u toku posljednjih 20 000 godina. u vedem dijelu naše zemlje dominiraju listopadne šume. Najviše terene iznad 1700 m obilježava niska vegetacija planinskih pašnjaka. Drine. zatim rijetkog tetrijeba ruževca i td. Fauna naše zemlje ima pretežno planinski karakter. kao što su razne podvrste slijepog kučeta. Mješovite šume crnog i bijelog bora karakterišu planinske masive centralnog dinarskog ofiolitnog pojasa. Posebnu karakteristiku flore naše zemlje predstavlja njena starost odnosno postojanje veoma starih vrsta koje nazivamo reliktima (npr. 60 vrsta papratnjača. Uglavnom. Na visinama iznad 1000 m one postepeno prelaze u mješovite šume bukve. jele i smrče. veliki je broj endemskih vrsta insekata. Močvarne i ravničarske životinjske vrste na krajnjem sjeveru pripadaju fauni Panonske nizije. Endemične vrste crnog bora zastupljene su uglavnom na strmim padinama kanjona i klisura u poriječju srednjih tokova Neretve.Biogeografske karakteristike BiH Flora BiH Prema katalozima herbara Zemaljskog muzeja u Sarajevu u BiH je evidentirano oko 3700 vrsta cvjetnica. srednje evropskih i alpskih flornih elemenata na ovom području egzistiraju ilirsko-kraški i karpatsko-balkanski florni elementi. Veležu i Čabulji na visinama iznad 1400 m. također. te crna šarka. kitnjaka i lužnjaka koji je najčešdi u sjevernoj Bosni na terasnim ravnicama. Čvrsnici. u vedem dijelu BiH prevladavaju srednje evropski florni elementi koji čine više od polovine vrsta. Najniže terene u dolinama rijeka uglavnom prekrivaju šume topole i vrbe. 250 vrsta mahovina i lišajeva. Vegetaciju čine sredozemna makija i grmoliki garizi. Pored mediteranskih. zapadne i istočne dijelove Bosne. Također. od gmizavaca endemični su prenjski daždevnjak. drias octopetala). 25 . U mezofilne šume hrastova spadaju šume graba. te toka Krivaje. Šume sladuna i cera su u donjem poriječju Drine. te preko 500 vrsta gljiva. Upravo zbog planinskog reljefa BiH. snježne i igmanske voluharice. U centralnom planinskom dijelu zapažen je znatan broj endema. Termofilne šume hrastova (medunca. Centralne. dakle od maksimuma virmske glacijacije na ovamo.

Bijambarske pedine sa okolnim ponorima i udolinama praktično su evaluirane u formi zaštidenog pejzaža. S obzirom na površinu BiH trenutno je zaštideno tek nešto manje od 1% od ukupne površine naše zemlje. U našoj državi trenutno postoje tri nacionalna parka (Sutjeska. Močvarni predio Hutovo blato također predstavlja park prirode. Vodena fauna je uglavnom u Bosni u crnomorskom slivu predstavljena evropskim vrstama. te brojne neotrovnice. Igman-Bjelašnica. Kozara i Una).Također. te razne vrste račida i pauka. lešinar crkavica. kao što je to mekousna pastrmka koja naseljava tok Neretve. Karakteristični predstavnici pedinske faune su čovječija ribica (proteus). 26 . zmija poskok. zatim specifične vrste riba gaovica koje nastanjuju ponorničke tokove u kraškim poljima. U odnosu na susjedne zemlje to je izrazito malo. gušteri i pauci. U FBiH još se vode zakonske procedure oko uspostavljanja nacionalnih parkova Prenj-Čvrsnica-Čabulja. Zaštićena područja u BiH BiH obilježavaju bogate prirodne datosti koje nisu dovoljno praktično zaštidene i ekonomski valorizirane prvenstveno sa aspekta turizma. vrela Bosne i Tajana predstavljaju spomenike prirode. kao što su kraški miš. te oko pedine Vjetrenice. Područja vodopada Skakavca. u jadranskom dijelu sliva veliki je broj endema. zbog velikog prostranstva karsta na našem području česti su pripadnici faune ovih staništa. Prokoškog jezera. No.