P. 1
Geografija Bosne i Hercegovine I

Geografija Bosne i Hercegovine I

|Views: 1,117|Likes:
Published by Semir Hamidovic

More info:

Published by: Semir Hamidovic on Jan 08, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/12/2014

pdf

text

original

Geografija Bosne i Hercegovine I

Ime, veličina i geografski položaj BiH
Ime BiH
Naziv „Bosna“ se po prvi put spominje u djelu „De administrando imperium“ („O upravljanju carstvom“) vizantijskog cara Konstantina Porfirogeneta u 10 stoljedu. Tu se ona pod nazivom „Bosona“ spominje zajedno sa naseljenim mjestima u poriječju gornje Bosne ( ?Desrela i Kodena-naselja oko Kaknja). Južni dio naše države zvani Hercegovina po prvi put se spominje 1448. godine. Tada je označavala posjed Herceg Stjepana, vladara humske zemlje. Znači, dobila je naziv po njegovoj tituli Hercoga, pa je narod preimenovao to u Herceg. Smatra se da je naziv Bosna nastao od indoevropske riječi bok, bos, bosana što znači voda.

Veličina BiH
Prema podacima statističkog zavoda BiH iz 1991. godine površina naše države iznosi 51 129 km2. Dakle, po svojim površinskim dimenzijama BiH spada u red manjih država Evrope i svijeta. Od nje su po površini manje Danska, Albanija, Švajcarska, Makedonija, Slovenija i td.

Geografski položaj BiH
BiH se nalazi u umjereno toplom pojasu sjeverne hemisfere. U regionalnom smislu sa političko-ekonomskog aspekta regionalizacije pripada zapadnom Balkanu, odnosno nalazi se u zapadnom dijelu regije Jugoistočne Evrope. o Geologija i geomorfologija: BiH se nalazi u subdukcijskoj zoni; sistem Dinarida (alpsko-himalajski pojas); o Hidrografija: BiH je zemlja dva sliva (Jadranski-oko 30% i Crnomorski-oko 70%); o Klima: Umjereno-kontinentalna, ali i planinska i izmijenjena sredozemna; o Flora i fauna: Holarktička oblast. Najsjevernija tačka u BiH je Donja Gradina nedaleko od ušda Une u Savu; ϕ 45 16 SGŠ. Najjužnija tačka u BiH nalazi se u opdini Trebinje, a naziva se Podštirovnik; ϕ 42 33 SGŠ. Najistočnija tačka je lijebac u opdini Bratunac; 19 07 IGD. Najzapadnija tačka je Bugar u opdini Bihad; 15 47' IGD. Dakle, udaljenosti između navedenih tačaka iznose preko 300 km (I-Z).

1

Geografski položaj BiH sa fizičko-geografskog aspekta generalno se može okarakterisati kao konkretni položaj između Panonske zavale na sjeveru i Jadranskog mora na jugu, koji defakto predstavlja duboki zaliv Sredozemnog mora. Sa saobradajno-geografskog aspekta naša država je tranzitna zemlja, jer povezuje srednjoevropski hinterland (misli se na unutrašnjost kontinenta) sa Jadranskim, odnosno Sredozemnim forelandom na jugu. Također, preko teritorija naše zemlje alpske zemlje na sjeverozapadu su povezane sa zemljama centralnog Balkana i zemljama Bliskog istoka na jugoistoku. Upravo zbog ovakvog kontaktnog položaja BiH je bila često u sferi interesa velikih svjetskih sila u zadnjih 1000 godina. Prethodno navedeno bilo je uzrokom preplitanja različitih kulturnih i civilizacijskih utjecaja sa istoka i zapada.

Granice BiH
Dužina granica BiH ukupno iznosi 1539 km. Granica naše zemlje je mahom kopnena granica koja se može okarakterisati kao: o Suhozemna; o Riječna; i o Jezerska. Manjim dijelom svoga pružanja granica naše države je morska na dužini od svega 12 km?. Na sjeveru, zapadu i jugu na dužini od 931 km naša država graniči sa republikom Hrvatskom. Na istoku granična linija prema susjednoj Srbiji iznosi 357 km. Na jugoistoku naša zemlja graniči sa Crnom Gorom na dužini od 249 km.

Fizičko-geografski opis granica BiH
Sjevernu granicu u potpunosti predstavlja meandrirajude riječno korito rijeke Save na dužini 331 km. Vedi dio spomenute riječne granice predstavlja riječnu granicu s Hrvatskom, a manji od Jamene do ušda Drine u Savu izražava granicu sa Vojvodinom, odnosno susjednom Srbijom. Sjeveroistočnu granicu BiH u potpunosti izražava riječni tok Drine od njenog ušda kod Bos. Rače do Zvornika, nakon čega sektor istočne granice predstavljaju vještačke akumulacije hidroelektrane Bajina Bašta, odnosno HE Perudac. Od mjesta Zemljice naša istočna granica poprima izrazito suhozemni karakter. Pruža se najvišim hrbatom planine Zvijezde (1676 m). Zatim siječe srednjeplaninska uzvišenja u poriječjima doline Lima i Uvca. Potom presijeca planinu Kovač (1537 m) kod Čajniča gdje se nedaleko od graničnog prijelaza Metaljka nalazi tromeđa između BiH, Srbije i Crne Gore. Južno od spomenute planine granica se pruža terenima Bukovice, potom presijeca dolinu Dehotine nakon čega poprima izrazito planinski karakter, jer se pruža vrhuncima Ljubišnje (2238 m), Maglida (2386 m) i Volujaka (2297 m). Na tom potezu granica je mjestimično riječna, jer je na dužini od oko 30-ak km predstavlja rijeka Tara. Zatim nešto južnije granica poprima meridijanski karakter na potezu od Lebršnika do jugoistočnog ruba Gatačkog polja. Dalje prema jugu pruža se kraškim terenima Rudina.
2

Okršenim terenima nastavlja se pružati u smjeru sjeverozapada gdje nakon graničnog prijelaza Kamensko poprima planinski karakter. Tek u XIV stoljedu pod vladavinom dinastije Kotromanida srednjovjekovna Bosna doživljava svoj politički. zatim povija u pravcu sjevera preko niske unsko-koranske zaravni i pobrđa prekounske Krajine (u opdini Velika Kladuša i Bužim). Historijsko-geografski razvoj BiH Prema historijskim izvorima BiH je u srednjem vijeku negdje u X stoljedu predstavljala jednu labavu teritorijalnu cjelinu sastavljenu od nekoliko srednjovjekovnih župa u područjima gornjeg poriječja Bosne i Vrbasa. Na tom potezu granica je mjestimično i riječna. Nakon Tvrtkove vladavine teritorij Bosne je izložen čestim vojnim upadima Ugarske vojske sa sjevera i Osmanlija sa istoka. Jugoistočna granica naše zemlje. Južnu granicu BiH izražava granična linija sa uskim dubrovačkim primorjem koja je na određenim dionicama (Dubrovačka rijeka. Tek krajem XII vijeka Bosna za vrijeme bana Kulina stiče oblike samostalnosti i državnosti. Na jugoistoku je obuhvatala zapadnu Crnu Goru i jugozapadnu Srbiju odnosno teritorij Sandžaka. Na istoku njezine granice dopiru do Drine. pruža se preko Čapljinsko-Hutovske zavale gdje presijeca riječni tok Neretve. Splita. odnosno do ušda Une u Savu. Tada se njezin teritorij širi na sjeveroistoku do područja župe Soli.Nedaleko od Bilede presijeca duboku akvatoriju Biledkog jezera. Zatim granica poprima kopneni karakter. a na jugu do rijeke Neretve. predstavljena riječnim koritom Une (uzvodno od Martin Broda i kod Štrabačkog buka). Kod zaliva Neum-Klek nalaze se vrlo značajne morske granice gdje je BH obala duga 24 km. Nakon toga granica se pruža gornjim pounjem. Tako tokom XV stoljeda Osmanska vojska postepeno preuzima kontrolu nad istočnim dijelovima srednjovjekovne Bosne. Pruža se najvišim hrbatima Kamešnice (1856 m)-Dinara (1913 m)-Ilica (1654 m). Krajine. Zatim ponovo izbija na rijeku Unu (uzvodno od Bos. Mlini) udaljena oko kilometar od Jadranskog mora. Tada su Bosni pripojeni široki prostori Hercegovine i Završja na jugozapadu sadašnje Bosne (Livno. Generalno je usmjerena pravcem sjeverozapad-jugoistok. Duvno. BiH i Hrvatske. 3 . Dodatnu poteškodu opstanka srednjovjekovne Bosne predstavljala je nesloga domade vlastele. Glamoč). te odjeljuje Liku od Bos. Nakon vojne pobjede nad ugarskim kraljem Ludovikom II Tvrtko se okrunio za kralja „Srbljem i Bosni“. zatim se pruža preko visokog masiva Orijena do vrha Vučji zub (1803 m) odakle se spušta do najjužnije tačke Podštirovnik koja se nalazi na tromeđi Crne Gore. Zatim se proteže preko niskog Rastačkog polja i okršenih humova sve do ulegnuda Imotsko-Bekijskog polja. Za vrijeme bana Tvrtka Kotromanida II srednjovjekovna Bosna se nalazi na vrhuncu svoje modi. vojni i teritorijalni prosperitet koji je ostvaren vojnim pobjedama. Na krajnjem sjeverozapadu granica siječe najviši hrbat planine Plješevice. Omiša i Dubrovnika koji su pripadali Mletačkoj Dalmaciji. Na jugozapadu je obuhvatala vedi dio Dalmacije sa izuzetkom utvrđenih gradova Zadra. Novog) kojom se pruža sve do Jasenovca. Tadašnja Tvrtkova Bosna prostorno je obuhvatala teritorij vedi od 65 000 km2.

Banija. Mirom na ušdu itve određena je granica Osmanske imperije na sjeverozapadu prema tadašnjim evropskim silama. Tadašnja granica potvrđena je na Drugom zasjedanju AVNOJ-a 1943. Sjeverna granica je predstavljena rijekom Savom koja je u tim vremenima predstavljala značajnu vojno-geografsku prepreku. Godine 1606. Tada je Bosanski pašaluk obuhvatao veliku površinu. Upravo tada na mirovnom Berlinskom kongresu određene su granice savremene BiH koje su tada utvrđene vojno-političkim dogovorom između Austro-Ugarske. te veliki dio Crne Gore. zapadu i jugozapadu granica pašaluka postepeno se pomjera ka teritoriju sadašnje Bosne. Geološke karakteristike BiH Područje naše zemlje imalo je burnu geološku historiju obilježenu ciklusima sedimentacije koji su se smjenjivali sa tektonskim orogenetskim fazama obilježenim boranjem. godine kada padom Bihada Bosna cjelovito potpada pod vlast Osmanske imperije. te Sandžak na jugoistoku.Osvajanje bosanskog teritorija traje sve do 1591. Tako je ved u XVI stoljedu formiran Bosanski pašaluk. vedu od 100 000 km2 kojeg su pored sadašnjeg teritorija BiH predstavljali vedi dijelovi susjedne Hrvatske (Slavonija. Godine 1878. Poslije Karlovačkog mira tokom XVII i XVIII stoljeda dolazi do vojnih poraza Osmanske vojske što je rezultiralo serijom mirovnih sporazuma. linea grimani koja je dobila naziv po mletačkom opunomodeniku Đovaniju Grimaniju. navlačenjem i rasjedanjem uz pratede pojave seizmizma i magmatizma. Na krajnjem sjeveroistoku u sastav Bosanskoga pašaluka ulazila su područja Mačve i Pocerine u susjednoj Srbiji. aprila 1992. Treba naglasiti da je BiH priznata kao samostalna država sa međunarodno priznatim granicama 06. Prilikom svojih osvajanja bosanskog teritorija u XV i XVI vijeku Osmanlije su uspostavljale tzv. godine. Osmanske imperije. Rusije. Osamostaljenjem Srbije i Crne Gore početkom XIX vijeka formira se istočna i jugoistočna granica BiH. Tada je BiH odmah poslije završetka Drugog svjetskog rata imala dva izlaza na more. Pružala se na liniji od Međidije glavice kod Knina preko toka gornje Cetine do Imotskog i Gabele na jugoistoku. Naknadno spomenuta krajišta su proširivana u veda vojno-administrativna i politička područja zvana sandžak. tzv. Tada se formira sadašnja sjeverna i zapadna granica. te vedi dio Dalmacije bez utvrđenih gradova). Francuske i Velike Britanske imperije. Pored onog kod Neum-Kleka drugi je bio izlaz kod Herceg Novog povezan dolinom Sutorine sa područjem današnje opdine Trebinje. BiH defakto ulazi u sastav Austro-Ugarske monarhije. krajišta koja označavaju vojno-administratine jedinice. Lika. Prvo je to tzv. godine kada su granice BiH priznate kao republičke. 4 . Zatim dijelovi Boka-Kotorskoga zaljeva. Na sjeverozapadu.

Uglavnom ovo područje litološki grade škriljci silursko-devonske starosti. Područje sansko-unskog paleozoika. Paleozoik jugoistočne Bosne. Kruščica i Komar). Unsko-sanski paleozoik obuhvata područja zapadno od srednjeg toka Sane u kome su otkrivena bogata ležišta željezne rude (rudnik Ljubija). Uglavnom preovladavaju karbonatni klastiti i metamorfiti. 3. Lopata. Reljefno je predstavljeno planinskim morfostrukturama vraničkog antiklinorijuma (Ivan planina. dok najviše planinske terene grade permski dolomiti i krečnjaci. škriljci i krečnjaci karbonske starosti. Paleozojsko područje Jezero i Sinjakovo. Pogorelica. Paleozoik Jezera i Sinjakova mikro lokacijskog je obilježja. Na tom području uglavnom preovladavaju devonske naslage krečnjaka. škriljci i krečnjaci paleozojske starosti. Vranički paleozoik nalazi se na području između ilidžansko-busovačkog rasjeda na sjeveroistoku. doline Lašve i Rike? na sjeveru i dolina Neretve. 5 . U istočnoj Bosni paleozojske naslage zahvataju površinu od oko 1200 km 2 na područjima Birča. Trešanice i Zujevine na krajnjem jugoistoku. Uglavnom stijene paleozojske starosti otočnog su rasprostiranja i različitog litološkog sastava na području BiH. Paleozoik jugoistočne Bosne geografski izražava padine istočne Jahorine i zapadne dijelove planine Vučevice istočno od Goražda. Paleozoik istočne Bosne. U BiH se izdvaja više paleozojskih obasti: 1. Na tom području litološki preovladavaju pješčari. 2. Osata i Ludmera. Paleozoik Vraničkog gorja (Vraničko škriljavo gorje).Paleozoik u BiH Najstarije stijene su otkrivene u jugoistočnoj Bosni kod naselja Prača i Ustikolina. Na površini od oko 1300 km 2 zastupljeni su pješčari. Vranica. 5. Radovan. Paleozojske naslage okoline Ključa. vrbaskog rasjeda na jugozapadu. 6. Paleozoik Ključa i okoline predstavljaju uglavnom mikro lokaliteti sa stijenama paleozojske starosti. Silurske su starosti što je utvrđeno paleontološkom analizom nađenih fosila konodonata. te rioliti (kisele efuzivne stijene). Nalazi se u slivu središnjeg toka rijeke Plive u zapadnoj Bosni. Uglavnom su zastupljeni litološki članovi koji pripadaju karbonu i permotrijasu sa nalazištima magnetita i pirita. paleozojski škriljci i permski pješčari. Zec. Bitovnja. 4.

vulkanogeno-sedimentne formacije zvane ofiolitski melanž. U tektonskom smislu ovo je područje izražavalo složenu subdukcijsku zonu obilježenu konvergencijom afričke kontinentalne megaploče sa juga. odnosno evroazijske megaploče sa sjevera. Tada je u zapadnom dijelu preovladavala plitkovodna marinska sedimentacija čijim su dugotrajnim procesom formirane debele naslage mezozojskih krečnjaka i dolomita bududeg dinarskoga kopna. Kozare. 6 . Njegova izrazito složena tektogeneza vezuje se za nekadašnju jursku subdukcijsku zonu. o Središnje Dinaride (tzv. dok su južni još bili spojeni u Gondvanu. Nastanak Dinarida vezujemo za pokrete alpske orogeneze koja je počela u trijasu i traje do danas. Pojas horstova i rovova na krajnjem sjeveru predstavljen je bazenskim ulegnudima koja su formirana u rov-sinklinalnim udubljenjima tokom novije etape alpske orogeneze. U okviru Unutrašnjih Dinarida BiH mogu se izdvojiti dvije glavne strukturno-facijalne jedinice. Motajice vezuju se za intenzivno rasjednu tektoniku krajem neogena i u kvartaru. Prelazna dinarska zona). a to je: o Savska zona sa pojasom horstova i rovova sjeverne Bosne. i o Centralni dinarski ofiolitni pojas koji zahvata područja od Kozare na sjeverozapadu do planine Varde nedaleko od Rudog na jugoistoku.Mezozoik u BiH Krajem paleozoika sjeverni kontinentalni blokovi ujedinili su se u kontinent Lauroaziju. i o Vanjske (Spoljašnje) Dinaride. Tokom jure odvojeni dio afričke megaploče zvani jadranska mikrotektonska ploča krenuo je u pravcu sjevera što je rezultiralo potiscima kojim su kasnije tokom kasnijeg mezozoika i tercijara formirani planinski masivi i hrbati Dinarida. Njihovu jugozapadnu granicu prema susjednoj prelaznoj dinarskoj zoni (Središnji Dinaridi) izražava zamišljena linija na potezu Foča-Romanija-Vareš-Vranduk-dolina Vrbanje-Banja Luka-Bos. Novijom tektonskom regionalizacijom područja BiH Dinaridi su podijeljeni na: o Unutrašnje Dinaride. Horstovi Majevice. Dakle ovo je područje subdukcijska zona kolizijskog tipa. sjeveroistočne i istočne Bosne. zatim tvorevine donje trijaskih klastita. Oceanski zaliv Pantalasa procesom spreadinga počeo je da se širi čime je došlo do razvitka Tetis oceana kojim su zapravo bila razdvojana dva spomenuta super kontinenta. Pored dominantnih karbonatnih naslaga krečnjaka i dolomita dinarsko područje izražavaju izdužene zone jursko-krednog fliša. Daleko složenije litologije je centralni dinarski-ofiolitski pojas. Složenim procesima subdukcije na sjeveroistočnom rubu Dinarida formirani su blokovi ofiolita i heterogene stijene tzv. Novi. Unutrašnji Dinaridi Unutrašnji Dinaridi na području BiH u cjelosti obuhvataju područja sjeverne.

Središnji Dinaridi ili prelazna dinarska zona Središnji Dinaridi se često u geološkoj literaturi nazivaju zona paleozojskih škriljaca i mezozojskih krečnjaka. kao što su peridotiti. Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi uglavnom geotektonski predstavljaju najvedi dio Hercegovine. U strukturnom smislu preovladavaju kompresijske. serpentiti. Nastali su dugotrajnom sedimentacijom koja je trajala od gornjeg trijasa do eocena u zapadnom podmorju nekadašnjeg Tetis oceana. Strukturno-facijalna jedinica durmitorskog fliša na krajnjem jugoistoku i bosanska flišna zona na sjeveroistoku Središnjih Dinarida markiraju područja nekadašnjeg dubokomorskog troga ili rova tokom jure i krede. bakra. 7 . željezne rude i td.. Mezozojski krečnjaci trijaske starosti uglavnom dominiraju u jugoistočnom dijelu Prelazne dinarske zone. Antiklinalna uzvišenja najčešde grade stariji mezozojski krečnjaci i dolomiti koji su navučeni preko mlađih tercijarnih klastita (breče. te su česti amfioboliti. Rasjedni kontakt starijih krečnjaka i mlađih fliševa često je obilježen pojavama boksitne rude (Hercegovina i zapadna Bosna). unsko-sanskog paleozoika na sjeverozapadu markantno strukturno-facijalnu jedinicu predstavlja Vranički paleozoik. U literaturi se nazivaju stijenama tzv. Predstavlja kontaktnu zonu između Unutrašnjih i Vanjskih Dinarida. Na tom području litološki dominiraju mezozojski krečnjaci i krečnjaci sa ulošcima dolomita debljine i preko 4 000 m. To je područje širokih navlačnih pojaseva. konglomerati. Rubove blokova ultramofita litološki obilježavaju stijene izrazito heterogenog sastava. krečnjaci. ofiolitnog melanža ili stijenama tzv. Upravo ta područja obilježavaju ležišta olova. Spomenute „mekše“ klastične naslage glavnom ispunjavaju dna? sinklinalnim ulegnudima.Prema naučnim hipotezama pretpostavlja se da je na tom području došlo do prvobitnog razlamanja oceanske kore. mangana. gline. pješčenjaci). kao što su jurski klastiti. navlačne i rasjedne strukture. što je slučaj i sa područjima oko Srebrenice u Unutrašnjim Dinaridima. cinka. te navlačenja ofiolitskih blokova tokom laramijske i pirinejske orogenetske epohe. U ovom području formirane su i magmatske stijene koje su odraz paleozojskog i mezozojskog dubinskog magmatizma i efuzivnog vulkanizma. U ofiolite spadaju ultrabazične i bazične magmatske stijene. U geografskom smislu to je područje izrazito složene geološke strukture i stijenskog sastava. borane. lerzoliti koji imaju manji udio SiO2. Spomenuti tektonski procesi prodora dubinskih intruzivnih stijena bili su obilježeni pratedim metamorfizmom. dijabaz-rožnjačke formacije. Pored paleozojskih područja jugoistočne Bosne. rožnaci. jugozapadne i zapadne Bosne.

Sa ovoga stanovišta pripada Sredozemnom seizmičkom pojasu kojega defakto izražavaju subdukcijske zone koje zapravo obilježavaju nekadašnje rubove Tetis oceana. Seizmolozi pretpostavljaju da se u sljededih 50-ak godina na području naše države mogu očekivati zemljotresi srednje visokog intenziteta koji uzrokuju oštedenje objekata. godine jedan od najsnažnijih zemljotresa magnitude 6. Aktivnost spomenutih rasjednih struktura uzrokovala je 1969. te ona oko Trebinja i Neuma mogla biti zahvadena razornim zemljotresima. deluvijalni i koluvijalni nanosi. Njegov katastrofalni učinak rezultirao je pogibijom 15 ljudi i destrukcijom starijeg dijela urbane zone Banja Luke. ali također mogu poslužiti i u rekreativne svrhe. Spomenute pojave najčešde su pratioci aktivnih rasjednih zona.6 po Richteru. 8 . U neotektonskom razdoblju intenzivira se rasjedna tektonika kojom su formirani strukturni blokovi Dinarida. Tokom neogena aktiviranjem horizontalnih smičudih rasjeda nastaju prostrani neogeni bazeni. Prijelaz iz paleogena u neogen obilježen je nabiranjem i navlačenjem što je rezultiralo formiranjem dinarskoga kopna. Uzrokovan je aktivnošdu regionalnog rasjeda. magnitude 6. mineralni i termo-mineralni izvori i vode U našoj zemlji do sada je registrovano oko 260 lokacija sa hidrotermalnim i mineralnim izvorima. Najnovije holoceno razdoblje litološki predstavljaju aluvijalni. U Unutrašnjim Dinaridima tokom tercijara aktivni su procesi dubinskog magmatizma (Prosara. U Unutrašnjim Dinaridima BiH bitno je spomenuti banjalučko trusno područje koje je obilježeno dubinskim rasjedima. planine Treskavica.Kenozoik u BiH Kenozojsku eru obilježava nastavak alpske orogeneze koju izražava više tektonskih orogenetskih epoha. Južna i zapadna Hercegovina bile su najugroženije zemljotresima kao što je onaj iz 1921. godine nedaleko od naselja Tihaljina u zapadnoj Hercegovini. Spomenute termo-minetralne pojave svakako mogu imati primjenu u medicini. termoenergetici. Dolazi do neotektonskog izdizanja i formiranja visokih dinarskih planina koje su tokom pleistocena bile izložene djelovanju ledenjačke egzaracije na što su upuduju morenski nanosi. Prema raspoloživim podacima na ovom se području dogodilo tokom novije historije nekoliko razornih zemljotresa. U narednih 100 godina prognozira se da bi područje oko Banja Luke. Motajica) i vulkanizma (okolina Srebrenice). Termalni. Pored trusnih područja južne Hercegovine u Vanjskim Dinaridima seizmo-tektonski je aktivna zona livanjskog rasjeda za koga se vezuje nedavni zemljotres sa epicentrom na planini Goliji. Seizmo-tektonske karakteristike područja BiH Teritorij BiH predstavlja jedno od aktivnijih seizmo-tektonskih područja Evrope. proluvijalni. Prema podacima seizmografa u BiH se tokom godine bilježi čak oko 1100 zemljotresa koji su mahom vrlo slabog intenziteta. To su uglavnom bili zemljotresi srednje jačine po Richterovoj skali. zbog toga što ta područja tektonski obilježavaju aktivni rasjedi.5 po Richteru. industriji.

Složenu reljefnu strukturu BiH predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. o Homoterme (temperatura od 34 C do 38 C). Dakle nadmorska visina u BiH generalno postepeno opada od glavne orografske vododjelnice prema sjeveru (erozijski bazis korita Save) odnosno ka Jadranskom moru na jugu.Dakle svojom pojavom ukazuju na tektonski aktivne rasjedne zone. visoravansko-zaravanskim i obalskim reljefom. te su geomorfološka značajka sjeverne Bosne i niske Hercegovine na jugu. i o Hipoterme (temperatura niže od 34 C). istočne i jugoistočne Bosne. nizijskim. Banja Ilidža koristi hipertermalnu sumpornu vodu (57. ležišta nafte. Najzastupljeniji su na području sjeverne Hercegovine. Također su poznate gorke i tople sumporne vode banje Vrudice kod Teslida. Nastala je uz ilidžansko-busovački rasjed uz koji je nešto sjeverozapadnije formirana banja Kiseljak koja koristi ljekovite mineralne vode odnosno izvore temperature od oko 12 C. Slana banja Tuzla koristi ljekovite slane vode temperature 27. U BiH ukupno postoji 16 banja koje na osnovu temperature termalne vode dijelimo na: o Hiperterme (temperatura vede od 38 C). pobrđa. U istočnoj Bosni kod Srebrenice nalazi se banja Crni Guber sa jedinstvenom arseno-gvožđevitom ljekovitom vodom. Sjeverno od Sarajeva nalazi se Olovska banja koja se tek počela koristiti krajem prošlog stoljeda. rubne pojave metala. Nešto južnije kod Višegrada nalazi se banja Vilina vlas sa hipertermalnom vodom temperature 41 C. Nešto sjeverozapadnije nalazi se čuvena Gradačačka banja koja je počela funkcionisati krajem prošlog stoljeda. 9 . planinske površi i niske zaravni.3 C). brdskim. Tada je na dubinama vedim od 1100 m otkrivena vruda hipertermalna voda temperature 74 C. zavale i doline. Opća morfološka obilježja reljefa BiH Relatvno mali teritorij naše države sa površinom od 51 129 km2 morfografski je predstavljen planinskim. U Bos. nemetala. središnje. Poznata je još iz vremena rimske vladavine. Njena topla mineralna voda (36 C) ljekovitih je svojstava. Banja Dvorovi nedaleko od Bijeljine aktivirana je nakon dubinskih bušenja u cilju istraživanja nafte.7 C. Najzastupljeniji su niži gorski (oko 36%) i planinski (oko 22%) hipsometrijski pojas. Nedaleko od spomenutih nalazi se Fojnička banja čuvena po svojoj radioaktivnoj homotermalnoj vodi temperature 36 C. zemnog plina i td. te zapadne. Banja Kulaši nalazi se u dolini Ukrine. BiH je pretežno planinsko-brdska zemlja zato što se više od 60% njenog teritorija nalazi na visinama od 500 m do 2386 m apsolutne visine. Procentualno je najmanje zastupljen visokoplaninski hipsometrijski pojas reljefno predstavljen višim dijelovima planinskih masiva i hrbata Središnjih i Vanjskih Dinarida. Krajini jugoistočno od Sanskog Mosta nalazi se banja Ilidža sa mineralnom ljekovitom vodom. Banja Gata kod Bihda koristi zemnoalkalno-sulfatnu vodu temperature 36 C. Najniži nizijski (0 m do 200 m) i predgorski (200 m do 500 m) procentualno sudjeluju sa oko 39%.

U Vanjskim Dinaridima područja neotektonskog tonjenja uglavnom predstavljaju zavale polja u kršu („velika kraška polja“). Prijedorska. Glavni promotor subdukcije u ovome dijelu sredozemne subdukcijske zone je Jadranska mikrotektonska ploča. U okviru kojih de se kasnije u neogenu na sjevernom i jugozapadnom rubu Dinarida oblikovati panonski i jadranski međugorski bazeni. Zone neotektonskog tonjenja u Središnjim Dinaridima vezane su za tercijarne paleodepresije od kojih je prostorno najveda Sarajevska zavala na krajnjem jugoistoku sarajevsko-zeničkog bazena. pirinejske. Područja odnosno zone zahvadene neotektonskim tonjenjem su daleko manjih prostornih dimenzija.Najmanje vrijednosti vertikalne raščlanjenosti i nagiba dominantno obilježavaju terene naplavnih ravnica i terasnih nizina na sjeveru (Bosanska Posavina. što je reljefno izraženo kriptodepresijom Hutovog blata i preko 90 m debelim nanosima kvartarne starosti koji čine dno donje doline Neretve nizvodno od Čapljine. kao i istovremena subsidencija (tonjenje) terena. te novijih orogenih epoha. kao i brojna kotlinska udubljenja u Unutrašnjim Dinaridima. savske. Lijevče polje). lokalno izdizanje. asimetrično boranje i rotacija Dinarskih blokova. Savremeno tektonsko tonjenje obilježava Čapljinsko-hutovsku zavalu. To su zavalsko-potolinske strukture Savske. Uzrokovani su subdukcijom kolizijskog tipa između afričke i evroazijske megaploče. pokreti jadranske mikroploče generalno usmjereni ka sjeveru rezultirali su boranjem. Noviji razvoj kompresijskih i ekstenzijskih Dinarskih struktura obilježen je nastankom novijih i oživljavanjem starijih rasjednih struktura. Na formiranje Dinarida utjecali su kompleksni tektogenetski procesi tokom novije faze alpske orogeneze. Njegova morfoevolucija vezana je za kenozojsku fazu zatvaranja Tetis oceana. 10 . Predstavlja dio afričke megaploče koji je odvojen u juri. te međugorskih zavala kao što su Gornjo-sprečanska zavala. Morfotektonski razvoj reljefne strukture Dinarida vezan je za pokrete laramijske. Dakle. Gornjo-sprečke zavale. Morfotektonski razvoj savremenog reljefa BiH Dinarski planinski morfosistem pripada zapadnom dijelu alpsko-himalajskog pojasa. navlačenjem i rasjedanjem Dinarskih struktura. Najnoviji razvoj Dinarida izražava aktivnost horizontalnih dekstralnih rasjeda. Također morfološka su značajka subhorizontalnih ploha polja u kršu (kraških polja). Lijevčanske. Sarajevska. Krajem paleogena Tetis se razdvaja u Paratetis i Mediteran. Semberija. Djelovanjem neotektonskih rasjednih pokreta izdignuti su borano-navlačni i borano-blokovski planinski masivi i hrbati Dinarida. Intenzivnim neotektonskim izdizanjem bili su zahvadeni središnji Dinaridi i dio vanjskih Dinarida u zoni navlake visokog krša što je rezultiralo nadmorskim visinama koje premašuju 2000 m. štajerske. Subdukscijsko sužavanje prostora obilježeno kompresijskim režimima odrazilo se diferenciranim izdizanjem Dinarskog orogena čija je kontinentalna kora mjestičino debela i preko 40 km. Prijedorske. Mostarska i ostale.

pobrđa i zavale sjeverne Bosne Spomenuto makroregionalno područje sa površinom od oko 10 000 km 2 nalazi se u sjevernoj Bosni. Drine i Une. doline Turjanice. Reljef makroregije gore. pijesci i konglomerati) što je utjecalo na razvoj guste dolinske mreže manjih vodotokova (rječice i potoci). Banjalučke kotline. pobrđa i zavale sjeverne Bosne. Novog. Stanara. Trebovca (620 m) i Majevice (915 m). Položenije padinske terene sjeverno bosanskih gora reljefno predstavljaju glacisi i pedimenti. Uglavnom padine sjeverno bosanskih uzvišenja orogenetski su preoblikovane u kvartaru intenzivnim fluvio-denudacijskim procesima bujičenja (jaruženja). puženja. zatim nizijski. Sa sjevera. Gorska uzvišenja sa geomorfološkog aspekta spadaju u više i zrelije reljefne forme. To je utjecalo da su padine gorskog i nižeg predgorskog pojasa gusto disecirane vododerinama. Dakle na ovom području najzastupljeniji je gorski reljef. sprečko-kozaračke dislokacije koja se pruža na potezu od Zvornika. Okršena uzvišenja sa zavalama velikih polja u kršu Vanjskih Dinarida. Spomenuta uzvišenja oblikovana su na pretežno vodonepropustljivijoj litološkoj podlozi (paleogeni fliš. Dakle orografski najistaknutija uzvišenja su Majevica i Kozara čiji se najviši hrbati pružaju pravcem sjeverozapad-jugoistok na dužinama od preko 40 km. klizanja. zavale. pješčenjaci. orografskoj i morfogenetskoj homogenosti reljefnih cjelina. Također u padinama sjeverno bosanskih gora i nižih pobrđa zapažaju se i mikro oblici hrđave zemlje ili badlandsa koji je nastao spiranjem i proluvijalno-bujičnim procesom. Makroregija Bosansko sredogorje. privremeno aktivnih i fosilnih klizišta. te Prijedorske zavale i donje doline Sane do Bos. 4. Gore. zatim dolinom Spreče preko Doboja. niža pobrđa. Reljefnu strukturu sjeverne Bosne obilježavaju gore. litološkoj. istoka i zapada ograničeno je tokovima Save. Motajice (652 m). 5. lapori. Na ovom području predstavljene su horst-antiklinalnim odnosno borano-blokovskim masivima i hrbatima Kozare (978 m). 11 . Makroregija visoki Središnji Dinaridi. Spomenuta uzvišenja predstavljala su otoke i poluotoke na južnom rubu Panonskog mora u bitno drugačijim paleogeografskim prilikama starijeg neogena. Južna granica uglavnom slijedi regionalne rasjedne strukture tzv. Pri tome su izdvojene sljedede geomorfološke makroregije: 1. spiranja.Geomorfološke makroregije BiH Kompleksno provedena makrogeomorfološka regionalizacija teritorija BiH temeljila se na strukturno-genetskoj. Glacisi su akumulacijski oblici predstavljeni blagim kosinama nagiba od 5 do 11 . južnog ruba Gornjo-sprečke zavale. 3. a nešto manje viši gorski. jarugama i visedim potočnim dolinama. i doline. 2. Pedimenti su stariji nivoi zaravnjeni u padinama čija geneza i morfoevolucija ni do danas nije precizno razjašnjena. i Niska Hercegovina. Česte su i pojave valovitih uzdužnih profila što upuduje na pojave aktivnih.

Uglavnom dominira fluvio-denudacijski reljef sa padinama koje su oblikovane spiranjem. sprudova. Pored genetski najzastupljenijeg fluvio-denudacijskog reljefa geomorfološki je zastupljen i magmatogeni reljef denudacijski preoblikovan na erozijski otpornijim stijenama Motajice i Prosare (na krajnjem sjeveru BiH). Uglavnom su rasjedno vezana za okolne starije gorske morfostrukture. Novog) koji su denudacijski oblikovani na ultramafitima centralnog Dinarskog ofiolitnog pojasa. Otpornija krečnjačka uzvišenja koja su otočnog rasprostranjena imaju blaže nagibe. Na nešto višim visinama od oko 5 m iznad ovlaženih profila vodotokova oblikovane su ravni prve riječne terase. Tako drinsko korito obilježavaju dinamične fluvijalne mikro forme podova. te Ljubiča (kod Prnjavora). Na savremene procese kliženja tla upuduju valoviti padinski profili. Morfološki su predstavljeni izmjenom strmih padina na blaže položenim glacisima i erozijskim terasama. Skatavice (kod Čelinca). Drugi po širini je riječni tok Drine (od 170 m do 300 m širine) obilježen pojavama slobodnog meandriranja. Reljefno predstavljaju dijelove nekadašnjih neogenih bazena koji su neotektonski izdignuti. Srbac. Najprostranije terasne ravnice sredemo na potezu južno od Brčkog i Bos.Nastali su akumulacijom proluvijalno-deluvijalnih nanosa. Prijedorska zavala na jugozapadu (230 km2) i Gornjo-sprečka zavala (212 km2). Bosne i Vrbasa predstavljaju slični fluvijalni oblici. jaruženjem i kliženjem. Razlog tome je naglašeno neotektonsko tonjenje područja Semberije i susjedne Mačve. Pobrđa su genetski mlađa niska uzvišenja koja su poligenetski oblikovana u nižem predgorskom visinskom pojasu (200 m do 500 m). Samo na području opdine Tuzla do sada je evidentirano više od 1000 kliznih ploha. Za razliku od spomenutih predgorskih pobrđa samostalna pobrđa su rasjedno orografski izdvojena brdska uzvišenja kao što su pobrđa Piskavice sjeverozapadno od Banja Luke. Šamca. potom pobrđa Kozare. Najveda zavalska ulegnuda u sjevernoj Bosni su Savska zavala. Rubovi zavalskih udubljenja na kontaktu sa padinama brdskih i gorskih uzvišenja zasuti su proluvijalno-deluvijalnim nanosima koji su reljefno najčešde predstavljeni glacisima i fluvio-denudacijskim plavinama. Iznad spomenutih tokova na visinama 2 m do 3 m pružaju se periodične plavljene naplavne ravnice. te Modračko. Šamac i td. ada i rukavaca. Također sjeverno bosanska pobrđa obilježavaju složeni uzdužni profili. Dubravsko i nisko Poljičko pobrđe iznad akumulacije Modrac. U zavalama dominira fluvijalni reljef predstavljen naplavnim ravnima i nešto višim terasnim nizinama koje su prosječene meandrirajudim koritima sjeverno bosanskih tokova. pobrđe Vučjaka sjeverno od Doboja. Na njima su se razvila brojna sela i prigradska naselja Banja Luke. Također donje tokove Une. 12 . Modračkog pobrđa i Pastireva (produžetak Kozare sjeveroistočno od Bos. Ši Selo). Najšire je korito plovnog toka Save (između 250 m i 450 m). U orografskom smislu ulaze u sastav spomenutih sjeverno bosanskih gorskih masiva. ali oštrije forme reljefa. Njihov nastanak vezuje se za pleistocen. zatim Južno motajičko pobrđe i brojna ostala predgorska pobrđa koja se izdižu na rubovima niskih sjeverno bosanskih zavala. greda. Tuzle (npr. bujičenjem. To su Južno majevičko i Sjeverno majevičko pobrđe. Bos. Lijevče polje (450 km 2). Upravo na prvoj riječnoj terasi razvila su se gradska naselja kao što je to Brčko.

Tuzla.. Banjalučka kotlina u dolini Vrbasa i td. planinske površi. Prijedor. piroklastiti i tercijarni eruptivi. te dijelove zapadne i sjeverozapadne Bosne. Dobojska kotlina u dolini Bosne. jursko-kredni fliš. sedimenti. Dolinska suženja kao što su klisure. Sličan slučaj je i sa Gornjo-sprečkom zavalom. kao što su npr. u morfogenetskom smislu u kotlinama spomenutog područja dominiraju fluvijalni oblici naplavnih ravni i riječnih terasa. te fluvio-denudacijske plavine akumulacijski oblikovane na njihovim rubovima. Sa geotektonskog stanovišta ovo područje se nalazi vedim dijelom u Prelaznoj dinarskoj zoni. Na jugoistoku. Tinje. neogeni sedimenti i kvartarni nanosi. Reljef makroregije Bosansko sredogorje Ova makroregija prostorno obuhvata središnju. Antropogeno-tehnogeni reljef uglavnom je koncentrisan u zavalsko-kotlinskim udubljenjima gdje je dominantno zastupljen na terasnim površima. Najviši su neotektonski izdignuti borano-navlačni masivi Vlašid (1943 m) i Jahorina (1910 m) koji su orografski istaknuti u reljefnoj plastici terena. zavale i doline. Donjo-sprečka klisura. jugu i jugozapadu njezinu granicu čini zamišljena linija koja se pruža na potezu dolina Dehotine-dolina Bistrice-dolina eljeznice-Ilidža-Busovača-dolina Lašve-Jajce-Šipovogornja dolina Sane-Sanski Most-Otoka na Uni-Velika Kladuša. Bijeljina. Prema opisanoj makro cjelini ograničena je ved spomenutom granicom. dok njegovi sjeveroistočni dijelovi ulaze u okvir Unutrašnjih Dinarida. Zatim ribnjak Sanjičani nedaleko od Prijedora. rjeđa su pojava. pa zatim jezera Vidara i Hazna kod Gradačca. mezozojski karbonati i klastiti. 13 . istočnu. Brojni su i rudnici na ovim područjima. Brčko i td. klisure Tinje. Bardača (močvara) kod Lijevče polja. Upravo zbog toga morfološki razvoj savremenog reljefa tretiranog područja obilježen je intenzivnim geomorfološkim procesima na litološki izrazito heterogenoj stjenovitoj podlozi. sa pratedom saobradajnom i ostalom pratedom infrastrukturom industrijskih. a postoji i akumulacija Snježnica. Srebrenička kotlina u dolini Tinje. To su paleozojski škriljci i pješčari. Pored širokih dolinskih proširenja koje zapravo predstavljaju opisane zavale tu se nalaze i manja kotlinska proširenja kao što su Tuzlanska kotlina u dolini rječice Jale. Doline ove geomorfološke makroregije defakto obilježavaju najniže visinske položaje. Spreče. pobrđa. zatim Sokolska klisura i td.Prostorno su najvedi plavinski zastori južne Kozare kojima je na dužini preko 30 km prekriven sjeverni rub Prijedorske zavale. te ostale manje rječice i potoci.1 km2). U strukturno-genetskom pogledu prevladavaju borano-navlačni planinski masivi i hrbati prosječnih visina od 1000 m do 1500 m. Ukrine. gorska uzvišenja. stambenih i privrednih objekata. magmatske i metamorfne stijene centralne dinarske ofiolitne zone. Predstavljen je urbanim centrima kao što su Banja Luka. Njima otiču pored spomenutih velikih bosanskih rijeka tokovi Sane. Orografsku strukturu Bosanskog sredogorja predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. To je prostorno najveda geomorfološka makro cjelina površine 18 991 km2 koja se pruža od Velike Kladuše na krajnjem sjeverozapadu do Rudog na jugoistoku. U tehnogeni reljef ovdje spadaju vede vještačke hidroakumulacije od kojih je najvede Modračko jezero (17.

gorsko uzvišenje Ozrena. Sušica (južno od Srebrenice). To su šumovita uzvišenja koja su uglavnom gusto disecirana dolinskom mrežom manjih vodotokova u poriječjima Krivaje. Bosne. Javorak (sjeverni dio Vlašida). Gorska uzvišenja Bos. To su Vučja planina. kao što su npr. te Varda na krajnjem jugoistoku (sjeverno od Rudog). vrelo Orlje kod Olova i td. zatim Sljemenska planina. Smolin (Karaula). Lisac. pedina Vrelo Mokranjske Miljacke. Velež kod Zavidovida. kao što su npr. zatim Galica (zapadni dio masiva Vlašida). zatim pedina Dugovještica (prema najnovijim istraživanjima jedan od najdužih pedinskih sistema u BiH. 14 . Novakova pedina i td. Prostorno najveda je Glasinačka površ (površine preko 100 km2) koja se nalazi između Sokolca i Rogatice u istočnoj Bosni. U sjeveroistočnom dijelu ove makroregije predstavljena su gorskim uzvišenjima Osata. dug oko 8 km. Djeva). U okviru navedenih vrlo su česte reljefne pojave subvertikalnih reljefnih litica koje su rasjedno predisponirane. te istočno od planine Devetak. gornje Ukrine i Usore. Rzava i Lima na krajnjem jugoistoku. ili Mačkida stijene u masivu Manjače relativne visine preko 200 m. u kanjonu Prače). Vrbanje. Velika Mahnjača zapadno od epča. Ponor kod Mrkonjič Grada) i snažnih kraških vrela koja nerijetko ističu iz pedinskih otvora (vrelo Krupe na Vrbasu. vrelo Miljacke (Poljanske i Mokranjske). Bokšanica. kao što su npr. Spomenuta planinska uzvišenja su područja pokrivenog ili subkutanog karsta (krša). Perun. Trebevid i Ravna planina (kod Pala) nedaleko od Sarajeva. U prosjeku su visoke između 1200 m i 1500 m. Također na ovim okršenim terenima istočne i zapadne Bosne česte su reljefne pojave visoravanskih formi zvanih površi. Konjuh. Planinska uzvišenja ove makroregije krečnjačko-dolomitnog sastava prevladavaju u istočnoj i zapadnoj Bosni. To su Uzlomac. pedina Ledenjača. Radovan-jelika. Sa strukturno-genetskog stanovišta to su borano-navlačni masivi i hrbati Manjače. Krajine na sjeverozapadu kao što je Majdanska planina jugozapadno od Prijedora. Tajan. Devetak. Također na području spomenutih planina vrlo su šeste pojave jama i pedina. Ravan planina. Najvedi uvalski sistemi ove makroregije oblikovani su u centralnom dijelu masiva Manjače. uvala Džimrije. Također česte su i pojave ponorničkih tokova (Ponikva kod Vareša. Romanija.). Bijambarske pedine. Nešto niža gorska uzvišenja uglavnom dominiraju na krajnjem sjeveroistoku i sjeverozapadu. Obilježena su čestim pojavama vrtača i uvala. Borja. Nešto jugozapadnije od spomenutih planina pruža se planinski pojas predstavljen borano-navlačnim planinskim morfostrukturama koje su fluvio-denudacijski oblikovane na jursko-krednom flišu. Budoželjska planina. Tisovca. Birča i Ludmera. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef koji je preoblikovan na ultramafitima. Javor. potom planina Zvijezda (istočno od Vareša).Njihove najviše visoko gorske terene na visinama iznad 1800 m predstavljaju blago zaobljeni vršni hrbati koji su oblikovani uglavnom nivalnim i periglacijalnim procesima. te Ozren. litice Romanije (Crvene stijene. Čemernice i Nolučke planine (kod Jajca) u poriječju Vrbasa. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef. Čemerska planina. vrelo Štedrič kod Vlasenice. Hranča ili Ranča. Gole planine. Mislovo i Sjemeč. Planinska i gorska uzvišenja središnjeg dinarskog ofiolitnog pojasa orografski izražavaju sjeverni i sjeveroistočni rub makroregije.

Dominiraju doline kompozitnog ili složenog tipa. Brojne su u ovoj makroregiji (Sarajevska kotlina. Bosne. U tektonskom smislu izražava Prelaznu dinarsku zonu odnosno Središnje Dinaride. Jelaška i Teslidka zavala prostorno su nešto manje. Nastala su najčešde na rubovima bosanskih neogenih bazena kao što su Srednje bosansko pobrđe koje se pruža od Zenice do Sarajeva. To je zona paleozojskih škriljaca sa mezozojskim krečnjacima i durmitorskim flišem. Denudacijski preoblikovan vulkanski reljef obilježava okolinu Srebrenice. denudirane vulkanske kupe Kvarca. zatim Plive i Ugra.). Lima. Za razliku od dolinskih proširenja kanjoni i klisure oblikovani su dubinskom fluvijalnom erozijom u otpornijim i čvršdim stijenama. Bratunca i Zvornika. Zenička kotlina. Krivaje. Maglajska). Vrbasa i Une poprečno presijecaju starije borane strukture okolnih planinskih uzvišenja. Na sjeveroistoku prema susjednoj regiji Bosanskog sredogorja ograničava je prethodno opisana geomorfološka granica. Uglavnom su razvijena na vodonepropusnijim „mekšim“ stijenama-jezerskim sedimentima i bosanskom flišu (zona Sarajevo-Banja Luka). Travnička kotlina. Dakle to su mlađe probojničke doline nastale u neotektonskom periodu. Olovska kotlina i td. zatim kanjon rijeke Ugra u zapadnoj Bosni. Jugozapadnu granicu prema zoni visokog krša Vanjskih Dinarida predstavlja zamišljena linija na potezu Gacko-Konjic-Jablanica-Gornji Vakuf-Kupreška vrata-Šipovo. Banja Luke. Rzava. odnosno Baštre pritoke Une.Niža pobrđa uglavnom su predstavljena fluvio-denudacijski oblikovanim rebrastim reljefom gusto ispresjecanim potočnim dolinama. Najdublja kanjonska suženja duboka preko 500 m obilježavaju dolinu Drine nizvodno od Višegrada. Visočka. Spomenuta reljefna udubljenja uglavnom su oblikovana u mekšim tercijarnim naslagama (Šeherska (Maglaj-Zavidovidi). zatim pobrđe okoline Jajca. Sporedne doline njihovih pritoka pod pravim uglovima najčešde su usmjerene ka spomenutim glavnim dolinama zbog utjecaja rasjedne tektonike. okoline Šipova u zapadnoj Bosni. Također forme kanjona su razvijene u dolinama Prače i Lima. To su npr. 15 . Dolinski reljef uglavnom reljefno predstavlja najniže terene makroregije Bosanskog sredogorja. Zanika. Nešto manja dolinska proširenja su kotline. Lašve i Fojničke rijeke. kao i mnogih drugih vodotokova koji protiču kroz okršena područja zapadne i istočne Bosne. Čauša i td. Prostorno je najveda zavala Sarajevskog polja površine oko 50 km2. Drinjače. Kotor-Varoška. Najveda dolinska proširenja Bosanskog sredogorja predstavljaju zavale. Reljef makroregije visoki Središnji Dinaridi Spomenuta makroregionalna jedinica sa površinom od oko 6000 km 2 morfološki predstavlja područja središnje i jugoistočne BiH. Glavne doline Drine. Lašvanska. To su doline Prače. vedi dio područja prekounske Krajine na krajnjem sjeverozapadu predstavljen je valovitim reljefom samostalnih pobrđa prosječnih visina od 250 m do 450 m. U geografskom pogledu pruža se od doline Plive i doline Lašve na sjeverozapadu do Gatačkog polja i najviših planina na granici sa Crnom Gorom. Spomenuto područje geološki je građeno od stijena različite starosti i postanka. Jajačka kotlina. Usore.

drimci se nalaze jugoistočno od Gornjeg Vakufa. Sjeveroistočne padine usljed vodonepropusnijeg sastava gusto su disecirane dubokim dolinama kojima otiču lijeve pritoke Vrbasa (Duboka.Na sjeverozapadu ovog područja nalaze se planine Ravna gora. Bunta i dr. Reprezentativne primjere paleoglacijalnog reljefa predstavljaju terminalni bazen Prokoškog jezera na Vranici. Također. jezera. Njihove prisojne jugozapadne planine uglavnom su blažih nagiba u odnosu na nasuprotne sjeveroistočne koje su strmije. Plazenica i Stožer (kod Kupresa) i Raduša. tačnije njihov centralni i sjeverni dio predstavljaju planine Vraničkog paleozoika. Oblik. Pogorelica. Ardov u Zelengori i td. Parje. Inač i Lopata (Kreševo). Također. nagiba u prosjeku vedih od 35 . brojni oblici morena ukazuju na pleistocenu aktivnost glacijalnog procesa na ovim planinama. Zec (izvor Vrbasa). Nešto južnije pružaju se srednje visoke planinske morfostrukture Badinske planine i Bokševice u okolini Jablanice. Za razliku od najviših terena visoko gorskog pojasa koji su obrasli niskom pašnjačkom vegetacijom niže strme padinske fasade obrasle su gustim bukovo-smrčevim šumama. Voljišnica. Zato su najviši tereni ovih planina uglavnom zaobljenijih vršnih reljefnih formi. Visočica. To su Bjelašnica. te drimačka jezera pregrađena završnim ili čeonim morenama na jugozapadu ovog masiva. te mlađi paleozojski krečnjaci i dolomiti. vrijedno je spomenuti destruirani paleotonacijski? nivo podova u sjeveroistočnom dijelu Raduše i Stožera koji se pruža na visinama od oko 900 m. Disecirane su gusto razvijenom površinskom riječnom mrežom pritoka Fojničke rijeke. Zubovi. Lašve. Pijavičko i dr. Prostorno najvedi pediment predstavlja Grbavičko polje u jugozapadnom dijelu Ravne planine (južno od Jajca). To su Komar. te ostala Zelengorska jezera). Štirinsko. 16 . To su uglavnom planinske morfostrukture borano-navlačnog tipa. Treskavica. Orlovačko. Vedi dio visokih Središnjih Dinarida. dok su niže padine oblikovane na škriljcima konveksno.). Maglid i Volujak. Prsti u Volujaku. Semešnica. Zelengora. Vranica (najviši vrh 2112 m). Od egzaracijskih oblika brojni su i fosilni cirkovi često prekriveni urušenim koluvijalnim materijalom ili predstavljeni manjim planinskim jezerima na vododrživoj podlozi (Veliko Crno i Bijelo jezero na Treskavici. Treskač vrh na Treskavici. Najviše terene grade kiseli eruptivi-rioliti. npr. Vršni hrbati spomenutih borano-navlačnih morfostruktura različitih su orjentacija pravaca pružanja što je odraz izmjene stresa uzrokovanog pokretima Jadranske mikrotektonske ploče u neotektonskom razdoblju. Vrbasa i srednjeg toka Neretve. Radovan. U jugoistočnom dijelu visokih Središnjih Dinarida neotektonski se izdižu najviši planinski masivi BiH. Sve one su uglavnom građene od silursko-devonskih stijena predstavljenih uglavnom škriljcima. Stolovaš. Kotlaničko. Bitovnja. Lelija. Na terenima visokogorskog pojasa preovladava periglacijalni i paleoglacijalni reljef. vrh Maglida. Pri tome demo spomenuti egzaracijske oblike oštrih hrbata-areta sa stjenovitim vrhovima kao što su npr. Kruščica. Ljubišnja. Uglavnom preovladava fluvio-denudacijski reljef. Najviše planinske terene sa visinama iznad 1700 m genetski obilježava periglacijalni i paleoglacijalni reljef koji se pojavljuje u tragovima. a Prokoško jezero se nalazi u centralnom dijelu Vranice na visinama od 2110 m. Kalin (Bugojno).

8 km2. Položenije terene uglavnom izražavaju visoke planinske površi od kojih su prostorno najvede Zagorska površ kod Kalinovika i površ Vučeva sjeverno od Maglida. Vučevice i sjeveroistočnog Crvnja. Kompozitne doline gornjih tokova neretve.No. kao što su jezera na Zelengori i Treskavici. Spomenuto makroregionalno područje pruža se od unsko-koranske zaravni i planinskog hrbata Plješevice na krajnjem sjeverozapadu do Leotara i površi Rudina na jugoistoku. Zajedno sa istočnom Visočicom. Akumulacijski oblici morena koji su nastali procesom ablacije otkriveni su širom ovog najvišeg dijela makroregije. Pored manjih zavala (Ostrožačka zavala (prekrivena akvatorijom Jablaničkog jezera). Niže planinske padine najvedim dijelom su ustrmljene. Nešto jugozapadnije pružaju se uzvišenja Lebršnika. Oštri i stjenoviti vrhovi Maglida. Reljef ove makroregije poligenetski je oblikovan na mezozojskoj okršenoj karbonatnoj ploči Vanjskih Dinarida koju dominantno litološki predstavljaju mezozojski krečnjaci. Kreševska kotlina. Reljef makroregije Bosansko-hercegovački dinarski krš To su područja zapadne. Kalinovačkog zagorja. Ramska zavala zapadno od Prozora) brojne su i manje kotline (Borčanska kotlina (Ulog). Bugojanska kotlina. Područje spomenutih visokih planina bilo je tokom pleistocenih glacijala zahvadeno oledbom na što upuduju brojni tragovi glacijalnog reljefe. Ravna vala i Studeno polje na Bjelašnici i td. Oblici kraških polja nisu razvijeni na ovom području. 17 . kao što su npr. te niske Bjelašnice. Najvede je Gvozno polje površine svega 1. Fočanska kotlina i td. U planinskom reljefu posebno su istaknute planinske uvale koje morfološki odvajaju planinske grebene i hrbate. jaruženja. Vučeva. Ispresijecane su brojnim okršenim derazijskim dolinama. kliženja i puženja. Mikrotektonska razlomljenost karbonatne podloge značajno se odrazila na morfoevoluciju kraških reljefnih oblika. Tu su i brojni nekadašnji valovi ili ledničke doline kojima su se kretali planinski glečeri. suha Jezerina pod Maglidem. zatim današnje brojne visoke vrtače u podnožju visoko-gorskih grebena imale su funkciju cirkova. prostrani uvalski sistemi.). Drine. jugoistočnom Bjelašnicom i jugozapadnim dijelom Zelengore neotektonski su izdignuta u zoni Durmitorskog fliša koga grade mahom vodonepropusnije stijene jursko-kredne starosti. Vrbasa i njihovih pritoka teritorijalno pripadaju makroregiji Visokih središnjih Dinarida. Kolijevka na Visočici. Tovarnice u Zelengori i Treskavice predstavljali tada egzaracijske glacijalne oblike. Na tom planinskom području pored fosilnog glacijalnog reljefa morfogenetski preovladava fluvio-denudacijski reljef obilježen preovladavajudim procesima bujičenja. vedi dio spomenutog područja može se geomorfološki klasificirati kao subnivalni karst koga obilježavaju česte reljefne pojave naglašene gustode vrtača. Neretve i Zalomske rijeke. Glavatičevska župa. te česte pojave pedina i jama. U hidrogeografskom smislu to su poriječja gornjeg toka Sutjeske. mnogi fosilni cirkovi prekriveni su manjim planinskim jezerima. spiranja. jugozapadne Bosne i sjeverne planinske Hercegovine. Kraški reljef uglavnom dominira u položenijim terenima visokih planinskih površi Bjelašnice i Treskavice.

Te najustrmljenije padinske terene pored stjenovitih odsjeka karakterišu brojna točila koja tokom zimskih mjeseci imaju funkciju lavinskih koridora. tačnije u njenom bosanskom dijelu pružaju se planinske morfostrukture Grmeča. Tušnica. Šator. Nešto jugoistočnije pružaju se hercegovačka planinska uzvišenja prosječnih visina između 1000 m i 1450 m. te u istočnoj Hercegovini. 18 . kao što su: o o o o Pokriveni ili subkutani karst. Klekovače. To su duboka tektonska ulegnuda ispunjena debelim naslagama tercijarnih i kvartarnih sedimenata debljina više stotina metara. Vrana i Šatora. To su Čvrsnica i Prenj. Srnetice. Prenja. škrapama. Golija. Cijelo područje obiluje vrtačama. Mušnice-Gatačko polje. kamenicama. Najviše planine ove makroregije nalaze se u sjevernoj Hercegovini. zatim po veličini slijede Nevesinjsko polje (oko 180 km2). Viduša. zatim dugim uvalskim sistemima. Čabulja i Crvanj. Gatačko polje. Najvede kraško polje u Evropi je Livanjsko polje površine 405 km2. Između spomenutih planinskih uzvišenja pružaju se tektonski predisponirana reljefna udubljenja velikih kraških polja. Lunjevače. te brojnim pedinama i jamama. Čabulje. Plješevice i Jadovnika. Najviše terene na visinama iznad 1800 m predstavlja subnivalni krš sa pojavama tragova pleistocenog glacio-krškog reljefa koje je obilježje planina Čvrsnice. Dinare. Padine planinskih uzvišenja uglavnom su stepenaste. Cincar. Uglanom u morfogenetskom smislu dominira kraški reljef i derazijski padinski oblici.Usljed naglašenih visinskih razlika ovdje je zastupljeno više genetskih tipova karsta ili krša. Slovinj (rug Gatačkog polja). Tokom zime i proljeda redovno su plavljena vodama ponorničkih tokova (Plovuče. Tereni pokrivenog ili subkutanog karsta uglavnom su zastupljeni u zapadnoj i jugozapadnoj Bosni. Raduša. Česte su pojave tektonski predisponiranih velikih stjenovitih odsjeka visina i preko 400 m što je značajka Veleža. Sturbe i Dumana-Livanjsko polje. Ovdje su formirana prostorno najveda kraška polja u Evropi i svijetu. Čvrsnice na kojoj se nalazi najveda stijena u BiH-Veliki kuk relativne visine oko 1000 m. Viduša (iznad Popovog polja). Mrtvice i Milača-Kupreško polje). te Velež. Prenja. Vitorog i td. Glacio krš. uvala i suhih udolina. i Subnivalni krš. Goli krš. Leotar i Trusina. Šujice-Duvanjsko polje. obilježene izmjenom strmih konveksnih padina sa položenijim pedimentima. Periglacijalna i glacio-krška morfoskulptura uglavnom je vezana za viša planinska područja. Zatim u jugozapadnoj Bosni to su Dinara. Veleža. To su Snježnica. zatim zatim Duvanjsko polje. U zapadnom dijelu makroregije. Glamočko polje i Kupreško polje. Zalomske rijeke-Nevesinjsko polje.

Njihovim uravnjenim dnom meandrirajudi otiču ponornički tokovi Trebišnjice. Na ovom području mogu se razlikovati zavale velikih kraških polja i zavale koje čine sastavni dio kompozitnih riječnih dolina Neretve i Trebižata. Spomenute rijeke otiču kroz kompozitne doline. te dijelove niskih Humina sa dolinama donje Neretve. Ozren. To su vrlo strma kupolasta uzvišenja oblikovana na okršenim krednim krečnjacima. U južnom dijelu ovoga područja uzdiže se aba. Neretva i rijeka Janj (desna pritoka Plive u zapadnoj Bosni). To su Dubravska (kod Stoca) i Brotnjanska površ (kod Čitluka). Bregave i Trebišnjice. te brojne kotline u dolini Neretve i Unca. To su Trtla. U vede riječne tokove ovdje spadaju rijeka Una sa pritokom Uncem. Geneza ovih prostranih planacijskih oblika nije do danas precizno geomorfološki razjašnjena. Orografsku strukturu niske Hercegovine čine niske površi (zaravni oblikovane u kršu). gorsko uzvišenje visoko 958 m. kao što je površ Grabovine kod vodopada Kravice. Vrljike i Lištice. Niska Hercegovina Prostorno najmanja geomorfološka makroregija je Niska Hercegovina površine od oko 3200 km2. a česte su i jame. Spomenute prostrane planacijske oblike obilježava hipsometrijska korelacija tj. Zapadno-hercegovačka površ i površ Trebinjske šume (115 km2). zatim Imotsko-Bekijsko polje na granici sa Hrvatskom i Mostarsko blato. Preciznije. Od zavala polja u kršu najveda je Popovo polje (68 km2). Tu nalazimo tipične primjere humova po kojima je ovo područje i dobilo naziv Humine. te zavale i doline. gorski i predgorski hrbati i grede. Trebižata. zahvata područja zapadne Hercegovine. Malič.Površinska riječna mreža u ovom području je u mnogome nerazvijena. fluvijalno bočno proširivanje i zaravnjavanje. Vedi dio Orijena teritorijalno pripada Crnoj Gori (glacio-krški i kraški reljef). Kukovac i Gradina u zapadnoj Hercegovini. Na krajnjem jugoistoku nalazi se visoko gorski masiv Orijen sa najvišom tačkom Vučji zub (1803 m) u bosansko-hercegovačkom dijelu. 19 . Teritorijalno obilježava područja na krajnjem jugu i jugoistoku BiH. površ uz rijeku Bregavu i dr. Dolinska proširenja predstavljaju Bihadka zavala. Gorska uzvišenja su uglavnom borano-navlačne strukture poligenetski oblikovane na okršenim krednim krečnjacima. Niske površi na ovom području površina su i preko 100 km2. Postoji više hipoteza o njihovome nastanku. Na ovom području dominira kraški reljef. Spomenuta kraška polja tokom hladnijeg razdoblja godine redovito su plavljenja. oblikovane su na visinama od 250 m do 300 m. Južno od Popovog polja pružaju se gorska uzvišenja. Na površima uglavnom preovladava boginjavi krš vrtača. Pored ovih postoje i niže površi. potom abrazijska hipoteza i tektonska po kojoj su nske hercegovačke površi oblikovane navlačnom tektonikom. oblasti niske površi zauzimaju oko 40% niske Hercegovine. kao što su npr. Klisura Neretve između Jablanice i Mostara duboka je mjestimično i preko 1200 m. Ljubeč.

kao što su islandski ciklon. predplaninski klimat. Pored njih. Prosječna godišnja temperatura zraka krede se od 7°C do 10°C. Ljubuško-Vitinska zavala (dolina Trebižata). a to su župni klimat i klima kraških polja. sibirski i azorski anticiklon. te su najniže vrijednosti u Semberiji (između 600 mm i 700 mm godišnje). surova alpska klima. Ovaj tip klime uglavnom obilježava niža dolinska područja sjeverne Bosne. Umjereno-kontinentalna klima Umjereno-kontinentalna klima obilježava područje sjeverne Bosne. 20 . Sniježni pokrivač traje u prosjeku oko 2 mjeseca. te su ova tri faktora najvažnija. Srednja godišnja količina padavina u sjeverozapadnom dijelu BiH iznosi oko 1000 mm godišnje. Usljed naglašene kontinentalnosti područja za vrijeme utjecaja hladnog zimskog anticiklona minimalne temperature se mogu spustiti i preko -10°C. Klima BiH Našu državu obilježžava čitav mozaik klimatskih tipova. Tu se prvenstveno misli na planinski reljef BiH koji je u mnogome uticao na sprečavanje prodora toplih vazdušnih masa sa juga i jugozapada. spomonut demo i jadranski klimat koji obilježava usko bosansko-hercegovačko primorje. Ostali klimatski faktori od manjeg su uticaja i uglavnom su lokalnog karaktera. treba spomenuti klimatske varijatete. Također. te područje đenovskog ciklona koji često bitno utiču na vrijeme u našoj zemlji. te izmijenjeno jadranska klima. Dominantni vjetrovi su sjeverac i košava koja duva iz pravca sjeveroistoka.U kompozitnim riječnim dolinama nalaze se zavale Bijelog i Mostarskog polja (dolina Neretve). To su umjereno-kontinentalni klimat. planinski klimat. Predplaninski klimat Predplaninski klimat uglavnom vlada na područjima između 500 m i 800 m nadmorske visine. Tipičan predstavnik ovog klimata je Sarajevo čija srednja julska temperatura ne prelazi više od 22°C. Uglavnom u centralnoj i istočnoj Bosni. Na izrazitu klimatsku diferenciranost relativno površinski malog državnog teritorija BiH uticali su sljededi klimatski modifikatori. te čiji se uticaj osjeda do Bos. te prostrana Hutovsko-Čapljinska zavala koja u svom jugoistočnom dijelu predstavlja kriptodepresiju koju obilježava fluviomočvarni reljef. Količina padavina postepeno se snižava prema istoku. Drugi vrlo važan klimatski faktor je geografski položaj BiH između prostrane među planinske zavale Panonskog bazena ma sjeveru i akvatorije Jadranskog mora koja je duboko uvučena između Apenina i Dinarida. To su također područja gorskih uzvišenja sjeverne Bosne. Sniježni pokrivač se zadržava i do 3 mjeseca u godini. Prosječne srednje godišnje temperature su nešto iznad 10°C. Šamca. Zatim svakako treba spomenuti regionalnu cirkulaciju vazdušnih masa različitih termodinamičkih osobina i vlažnosti. Najtopliji mjeseci su juli i august čija srednja mjesečna temperatura iznosi preko 25°C. Prosječna godišnja količina padavina krede se u rasponu od 1000 mm do 1200 mm godišnje.

21 . Spomenuto se odnosi na visoka krška polja Vanjskih Dinarida (osim Kupreškog polja). Ljeta su svježa i kratka. Broj sunčanih sati tokom godine premašuje 2400. Obilježava ga uglavnom vrlo niska temperatura zraka (prosječna godišnja temperatura oko 0°C). ova reljefna udubljenja karakterišu česte pojave radijacionih magli posebno tokom hladnijeg razdoblja godine. Alpski klimat Alpski klimat vlada na najvišim planinskim terenima Dinarida.5°C. Tokom zime u planinskim reljefnim udubljenjima uvala. bura i jugo. Zime su blage i kišovite. Dominantni vjetrovi su bura i jugo. Klima kraških polja Klima kraških polja je zastupljena u kraškim poljima čije prosječne nadmorske visine iznose između 600 m i 900 m nadmorske visine. godine zabilježen rekordni minimum temperature zraka od 43. Godišnja količina sniježnokišnih padavina premašuje i preko 2000 mm. Najvede količine padavina izluče se od novembra do aprila što ukazuje na pojačane maritimne uticaje. a snijeg se održava oko 4 mjeseca tokom godine. Godišnja količina padavina se krede u rasponu od 1200 mm do 1800 mm sniježno-kišnih padavina. godine sagrađena prva meteorološka opservatorija na Balkanu. Prosječne godišnje količine padavina kredu se u rasponu od 1300 mm do 1800 mm kišnih padavina. Dakle. Tako je u uvali Mrazište na planini Igman 1963. Također. zapadne i jugoistočne Bosne. Izmijenjeno jadranski klimat Izmijenjeno jadranski klimat predstavlja varijatet sredozemne klime u okviru kojeg se mogu izdvojiti izmijenjeno jadranska klima sa pojačanim maritimnim uticajem i ona sa izraženijim kontinentalnim uticajem. Planinski klimat Planinski klimat zahvata područja centralne. Predstavnik ovog tipa klime je Bjelašnica na čijem je vrhu 1882. Njegova osnovna obilježja su prosječne godišnje temperature zraka niže od 7°C. te duge i sniježne zime sa sniježnim pokrivačem koji se održi i preko 6 mjeseci tokom godine. ovaj klimat preovladava u niskoj Hercegovini. Predstavnik ovog tipa klime je Mostar.Najniže temperature u kotlinama planinske Bosne uzrokovane su radijacijskim maglama u zimskim mjesecima u vremenu duže anticiklonalne stabilnosti. te sjevernu planinsku Hercegovinu. mogu dostizati orkanske jačine (brzina i preko 100 km/h). vrtača i visokih udolina evidentne su pojave gustih radijacionih magli koje obilježava temperaturna inverzija. Srednje godišnje temperature zraka iznose između 14°C i 16°C. Maritimni uticaji osjedaju se sjeverno od Mostara. Dominantni vjetrovi. Ljetni temperaturni maksimumi nerijetko premašuju 40°C. a ljeta vrela i sušna.

22 . Nastaje iz vrela Srba u Hrvatskoj nedaleko od granice sa BiH. Lim. Značajnije desne pritoke Bosne su Spreča. Prača. Vrbas izvire ispod Zec planine. Vrbanja i Ugar. prosječnog proticanja oko 90 km3/s. te sastavnice Tara i Piva dotiču iz najvišeg dijela planinskih područja jugoistočnih Dinarida. Bistrica. Rače) su Drina. pa je površinska mreža tokova neravnomjerna?. Lijeve pritoke Drine su Sutjeska. Rzav. Drina drenira cijelu sjevernu Crnu Goru. Nastaje u Šdepan Polju s utokom Tare i Pive. Crnomorski sliv Najvedi tok crnomorskog sliva u BiH je Sava (prosječnih godišnjih proticaja i preko 1000 m 3/s. Gornje poriječje Une geološki grade tektonski ispucali krečnjaci. Lašva i Usora. Njezino poriječje zahvata nešto preko 10 000 km 2. Rijeka Una duga je 207 km. Bistrica. jugozapadnu Srbiju. Odlikuju je dva maksimuma proticaja (proljetni i kasno jesenji) i dva minimuma proticaja (zimski i ljetni). Njena najveda pritoka je Sana duga 146 km. Rijeka Bosna drenira terene centralne Bosne. Drina je po vodnoj količini sa 395 m3/s drugi najvedi vodotok u BiH po količini proticaja. Lim je ujedno i najveda pritoka Drine duga 197 km. Dehotina. nizvodno od Bos. Područje Hercegovine i vedim dijelom jugozapadne Bosne pripada jadranskom slivu. Uglavnom to su područja zapadne. Vrbas i Una. istočne i jugoistočne Bosne. Njene najvede pritoke u ovome dijelu toka (od Jasenovca do Bos. Drinjača.Hidrografska obilježja BiH Oko 70% teritorija Bosne i Hercegovine čini sliv Save. dok su ostale pritoke manje. istočne i sjeverne Bosne. Krivaja i eljeznica. Šamca). na ušdu oko 230 m3/s. Uglavnom. Bosna. te dijelove sjeverne i sjeveroistočne Bosne. Njegove najvede pritoke su Pliva. glavne rijeke crnomorskog sliva u ovome dijelu Evrope. U gornjem toku prima brojna kraška vrela. centralne. njezino slivno područje obilježava gusto razvijena površinska mreža vodotokova zbog pretežno vodonepropusnih stijena. Zato je Una četvrti tok po količini proticanja u BiH. Njena najveda pritoka u tom dijelu toka je rijeka Unac duga 64 km. u BiH slivu Drine pripadaju tereni sjeveroistočne. nizvodno od Modriče. Ukupna površina sliva iznosi oko 19 000 km2. Duga je 345 km. te dijelove sjeverne Albanije (izvorišni dijelovi rijeke Lim). Dakle. Sutjeska. Značajnije lijeve pritoke Bosne su Fojnička rijeka. Bosna je duga 270 km sa prosječnim godišnjim proticajima oko 180 m3/s. Važnije desne pritoke su Dehotina. Poriječje rijeke Vrbasa površinski obuhvata nešto preko 6000 km2. Njegov riječni tok je dug 256 km. U gornjem toku karakterističan je nivalno-pluvijalni režim sa pojavama nivalne retenzije upravo zbog toga što njezine pritoke Lim.

vrelo Plive kod Šipova(46 m3/s). S ovog aspekta. Njihove vode na topografskoj površini terena pojavljuju se u obliku snažnih kraških vrela Bune. Njihova geneza se vezuje za proces povlačenja ledenjaka i formiranja završnih morena kojima su pregrađena (Prokoško jezero na Vranici). Jezera BiH Najvede jezerske akvatorije naše zemlje su vještačkog. antropogenog porijekla. Ponirudi ispod Dinare i Kamešnice pojavljuju se kao snažna vrela u poriječju rijeke Cetine u susjednoj Hrvatskoj koja se kod Omiša uliva u Jadransko more. te Modračko jezero u sjeveroistočnoj Bosni. Jadranskom slivu pripadaju velika kraška polja jugozapadne Bosne i istočne Hercegovine. kao što je Zalomska rijeka. Bunice. vrelo rijeke Sane. kao što su Krupac. kao što su vrelo Bosne. vrelo Plave vode. Nastalo je formiranjem sedrene barijere na rasjednom kontaktu. Ostala prirodna jezera znatno su manja. Neretvi i Vrbasu. Najvede je Plivsko jezero nedaleko od Jajca. te obilježavaju visoke planine Šator. zatim Gatačkog polja (Mušnica). Najčešde su nastale gradnjom hidroelektrana. Jadranski sliv To su prostori okršenih Vanjskih Dinarida u jugozapadnoj Bosni i u vedem dijelu Hercegovine. također su značajna vještačka jezera hidroelektrana na Drini. Tu je površinska mreža riječnih tokova dezorganizirana i prenešena u kraško podzemlje što je hidrografski izraženo pojavama manjih ponorničkih tokova i kraških vrela. Mlješčak i Crno vrelo. Neretva je najvedi površinski tok dug 216 km. Vlaseničko polje u istočnoj Bosni. Sturbe i Plovuče. Drugi vodotok po značaju je Trebišnjica. Ponornice Nevesinjskog polja. Jablaničko jezero. Nekadašnja najduža evropska ponornica čiji je tok danas vedim dijelom regulisan na dužini od 65 km. Po količini proticaja najveda je odmah posle Save i Drine. odnosno Podrašničko polje u zapadnoj Bosni. Crvanj. Zatim treba pomenuti Ramsko jezero. 23 . također pripadaju crnomorskom slivu. kao što su npr. vrelo Klokot (kod Bihada). Brojna su vrela. Kroz Duvanjsko polje teče ponornica Šujica čije se vode pojavljuju u nešto nižem Livanjskom polju kojim također otiču tokovi Bistrice. Londže. vrelo Krušnice (desna pritoka Une). Bregava i Krupa sa lijeve strane. U srednjem i gornjem toku pothranjuje se snažnim vrelima. Zelengoru. Prirodna jezera daleko su manja. Površinski najvede vještačko jezero je Buško jezero južno od Livna čija površina varira između 55 km2 u sušnom i 65 km2 u vlažnijem dijelu godine. Njene najvede pritoke su Rama i Trebižat s desne. Po zapremini vode najvede je Biledko jezero duboko oko 100 m. te Buna. Bregave i Trebišnjice. te dijelovi zapadne Bosne koje grade mezozojski krečnjaci. Dabarskog i Fatničkog polja nestaju u kraškom podzemlju istočne Hercegovine. Treskavicu. abljaka.Područja istočne Bosne.

Najčešde se pojavljaju u svezi sa kalkomelanosolima na krečnjacima i dolomitima. tako i po mehaničkom sastavu. Uglavnom su pogodne za uzgoj duhana. Uglavnom su formirana uz naseljena mjesta. 24 . Također. Ova posljednje spomenuta (kraška smeđa tla) česta su na području zapadne Bosne. preovladavaju u vedem dijelu planinske Hercegovine. Litosol ili kamenjar vezan je uglavnom za kompaktne stijene. Rasprostanjena su u brdsko-planinskom području. valovita smeđa i kraška smeđa tla. te različiti klimatski tipovi uz naglašenu polimorfiju reljefa utjecali su na razvoj brojnih tipova zemljišta u BiH. vinove loze i uzgoj povrda. jer su crna i tvrda. Uglavnom. manjeg prostornog rasprostranjenja su dolinska tla. Svakako treba pomenuti i žudkasta i žudkasto-siva tla kalcijsko-karbonatna tla koja su pogodna za razvoj vinograda. Jedna od najraširenijih zemljišta u planinsko-brdskom području su renzine koje se pojavljuju na rastresitom substratu. Crvenica (terra rossa) je tlo koje nastaje na krečnjacima i dolomitima. Dakako. Rankeri su humusno-silikatna tla koja nastaju na kiselim silikatnim stijenama. Mogu se izdvojiti dolinska smeđa. te najviših planina jugoistočne Bosne. Podtipovi podzolastih zemljišta uglavnom su vezani za umjereno-kontinentalna i planinska područja Bosne. Veleža. Hidromorfna tla uglavnom su vezana za dolinska dna kojima otiču riječni tokovi. Kiselo-smeđa zemljišta ili distrični kambisoli uglavnom nastaju na kiselim stijenama. Smonica ili vertisol je uglavnom rijetka. To su aluvijalna tla ili fluvisoli koja su nastala nanošenjem materijala. Dakako. U okolini Bihada i Cazina ova zemljišta nazivaju buhovačama. u ovaj tip spadaju močvarno-glejna tla. Spadaju u tzv. To su tzv. te deluvijalno-aluvijalna koja su nastala akumulacijom proluvijalno-deluvijalnog nanosa u podnožju padina. Nalaze se pod šumskom i travnom vegetacijom.Pedogeografska obilježja BiH Izrazita heterogenost stijenske podloge. mlada nerazvijena tla. Smeđa tla ili smeđice u BiH čine veliku grupu tala ili zemljišta kako po njihovoj genezi. Čvrsnice. Antropogena tla su nastala pod uticajem raznih agrotehničkih i hidrotehničkih mjera i zahvata. litosoli i regosoli. To su područja padina Prenja. kamenjare čija dubina ne prelazi više od 20 cm. Tresetna tla uglavnom obilježavaju periodično plavljena kraška polja. najzastupljenija su automorfna tla.

jele i smrče. Zatim treba spomenuti endemičnu muniku koja raste na Prenju. Čvrsnici. Centralne. drias octopetala). Tako po bogatstvu cvjetnica BiH može da se mjeri sa tropskim i subtropskim područjima. 25 . Močvarne i ravničarske životinjske vrste na krajnjem sjeveru pripadaju fauni Panonske nizije. Veležu i Čabulji na visinama iznad 1400 m. Šume sladuna i cera su u donjem poriječju Drine. Drine. kitnjaka i lužnjaka koji je najčešdi u sjevernoj Bosni na terasnim ravnicama. također. Što se tiče vegetacije ona na području BiH pokazuje pokazuje znatnu horizontalnu i vertikalnu raščlanjenost. To su higrofilne šume na krajnjem jugu u zaleđu Neumskog primorja. Vegetaciju čine sredozemna makija i grmoliki garizi. U centralnom planinskom dijelu zapažen je znatan broj endema. 250 vrsta mahovina i lišajeva. Mješovite šume crnog i bijelog bora karakterišu planinske masive centralnog dinarskog ofiolitnog pojasa. Fauna naše zemlje ima pretežno planinski karakter. Pored mediteranskih. u vedem dijelu BiH prevladavaju srednje evropski florni elementi koji čine više od polovine vrsta. te planinsku Hercegovinu na terenima iznad 500 m nadmorske visine u biogeografkom pogledu karakterišu bukove šume. od gmizavaca endemični su prenjski daždevnjak. Upravo zbog planinskog reljefa BiH. zapadne i istočne dijelove Bosne. te crna šarka. srednje evropskih i alpskih flornih elemenata na ovom području egzistiraju ilirsko-kraški i karpatsko-balkanski florni elementi. Također. te preko 500 vrsta gljiva. Termofilne šume hrastova (medunca.Biogeografske karakteristike BiH Flora BiH Prema katalozima herbara Zemaljskog muzeja u Sarajevu u BiH je evidentirano oko 3700 vrsta cvjetnica. Endemične vrste crnog bora zastupljene su uglavnom na strmim padinama kanjona i klisura u poriječju srednjih tokova Neretve. u vedem dijelu naše zemlje dominiraju listopadne šume. Uglavnom. Na visinama iznad 1000 m one postepeno prelaze u mješovite šume bukve. veliki je broj endemskih vrsta insekata. snježne i igmanske voluharice. kao što su razne podvrste slijepog kučeta. Životinjski svijet BiH ivotinjski svijet je formiran uglavnom u toku posljednjih 20 000 godina. Uglavnom. Posebnu karakteristiku flore naše zemlje predstavlja njena starost odnosno postojanje veoma starih vrsta koje nazivamo reliktima (npr. 60 vrsta papratnjača. Najniže terene u dolinama rijeka uglavnom prekrivaju šume topole i vrbe. U mezofilne šume hrastova spadaju šume graba. te podvrste divokoze i mrkog medvjeda. bijelog graba) preovladavaju u niskoj Hercegovini. Najviše terene iznad 1700 m obilježava niska vegetacija planinskih pašnjaka. dakle od maksimuma virmske glacijacije na ovamo. zatim rijetkog tetrijeba ruževca i td. te toka Krivaje.

te brojne neotrovnice. gušteri i pauci. Područja vodopada Skakavca. vrela Bosne i Tajana predstavljaju spomenike prirode. Igman-Bjelašnica. zmija poskok. Vodena fauna je uglavnom u Bosni u crnomorskom slivu predstavljena evropskim vrstama. te oko pedine Vjetrenice. te razne vrste račida i pauka. Kozara i Una). u jadranskom dijelu sliva veliki je broj endema. Karakteristični predstavnici pedinske faune su čovječija ribica (proteus). zatim specifične vrste riba gaovica koje nastanjuju ponorničke tokove u kraškim poljima. Prokoškog jezera. Močvarni predio Hutovo blato također predstavlja park prirode. 26 . lešinar crkavica. kao što su kraški miš. Bijambarske pedine sa okolnim ponorima i udolinama praktično su evaluirane u formi zaštidenog pejzaža. No. U odnosu na susjedne zemlje to je izrazito malo. kao što je to mekousna pastrmka koja naseljava tok Neretve. Zaštićena područja u BiH BiH obilježavaju bogate prirodne datosti koje nisu dovoljno praktično zaštidene i ekonomski valorizirane prvenstveno sa aspekta turizma.Također. S obzirom na površinu BiH trenutno je zaštideno tek nešto manje od 1% od ukupne površine naše zemlje. zbog velikog prostranstva karsta na našem području česti su pripadnici faune ovih staništa. U FBiH još se vode zakonske procedure oko uspostavljanja nacionalnih parkova Prenj-Čvrsnica-Čabulja. U našoj državi trenutno postoje tri nacionalna parka (Sutjeska.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->