Geografija Bosne i Hercegovine I

Ime, veličina i geografski položaj BiH
Ime BiH
Naziv „Bosna“ se po prvi put spominje u djelu „De administrando imperium“ („O upravljanju carstvom“) vizantijskog cara Konstantina Porfirogeneta u 10 stoljedu. Tu se ona pod nazivom „Bosona“ spominje zajedno sa naseljenim mjestima u poriječju gornje Bosne ( ?Desrela i Kodena-naselja oko Kaknja). Južni dio naše države zvani Hercegovina po prvi put se spominje 1448. godine. Tada je označavala posjed Herceg Stjepana, vladara humske zemlje. Znači, dobila je naziv po njegovoj tituli Hercoga, pa je narod preimenovao to u Herceg. Smatra se da je naziv Bosna nastao od indoevropske riječi bok, bos, bosana što znači voda.

Veličina BiH
Prema podacima statističkog zavoda BiH iz 1991. godine površina naše države iznosi 51 129 km2. Dakle, po svojim površinskim dimenzijama BiH spada u red manjih država Evrope i svijeta. Od nje su po površini manje Danska, Albanija, Švajcarska, Makedonija, Slovenija i td.

Geografski položaj BiH
BiH se nalazi u umjereno toplom pojasu sjeverne hemisfere. U regionalnom smislu sa političko-ekonomskog aspekta regionalizacije pripada zapadnom Balkanu, odnosno nalazi se u zapadnom dijelu regije Jugoistočne Evrope. o Geologija i geomorfologija: BiH se nalazi u subdukcijskoj zoni; sistem Dinarida (alpsko-himalajski pojas); o Hidrografija: BiH je zemlja dva sliva (Jadranski-oko 30% i Crnomorski-oko 70%); o Klima: Umjereno-kontinentalna, ali i planinska i izmijenjena sredozemna; o Flora i fauna: Holarktička oblast. Najsjevernija tačka u BiH je Donja Gradina nedaleko od ušda Une u Savu; ϕ 45 16 SGŠ. Najjužnija tačka u BiH nalazi se u opdini Trebinje, a naziva se Podštirovnik; ϕ 42 33 SGŠ. Najistočnija tačka je lijebac u opdini Bratunac; 19 07 IGD. Najzapadnija tačka je Bugar u opdini Bihad; 15 47' IGD. Dakle, udaljenosti između navedenih tačaka iznose preko 300 km (I-Z).

1

Geografski položaj BiH sa fizičko-geografskog aspekta generalno se može okarakterisati kao konkretni položaj između Panonske zavale na sjeveru i Jadranskog mora na jugu, koji defakto predstavlja duboki zaliv Sredozemnog mora. Sa saobradajno-geografskog aspekta naša država je tranzitna zemlja, jer povezuje srednjoevropski hinterland (misli se na unutrašnjost kontinenta) sa Jadranskim, odnosno Sredozemnim forelandom na jugu. Također, preko teritorija naše zemlje alpske zemlje na sjeverozapadu su povezane sa zemljama centralnog Balkana i zemljama Bliskog istoka na jugoistoku. Upravo zbog ovakvog kontaktnog položaja BiH je bila često u sferi interesa velikih svjetskih sila u zadnjih 1000 godina. Prethodno navedeno bilo je uzrokom preplitanja različitih kulturnih i civilizacijskih utjecaja sa istoka i zapada.

Granice BiH
Dužina granica BiH ukupno iznosi 1539 km. Granica naše zemlje je mahom kopnena granica koja se može okarakterisati kao: o Suhozemna; o Riječna; i o Jezerska. Manjim dijelom svoga pružanja granica naše države je morska na dužini od svega 12 km?. Na sjeveru, zapadu i jugu na dužini od 931 km naša država graniči sa republikom Hrvatskom. Na istoku granična linija prema susjednoj Srbiji iznosi 357 km. Na jugoistoku naša zemlja graniči sa Crnom Gorom na dužini od 249 km.

Fizičko-geografski opis granica BiH
Sjevernu granicu u potpunosti predstavlja meandrirajude riječno korito rijeke Save na dužini 331 km. Vedi dio spomenute riječne granice predstavlja riječnu granicu s Hrvatskom, a manji od Jamene do ušda Drine u Savu izražava granicu sa Vojvodinom, odnosno susjednom Srbijom. Sjeveroistočnu granicu BiH u potpunosti izražava riječni tok Drine od njenog ušda kod Bos. Rače do Zvornika, nakon čega sektor istočne granice predstavljaju vještačke akumulacije hidroelektrane Bajina Bašta, odnosno HE Perudac. Od mjesta Zemljice naša istočna granica poprima izrazito suhozemni karakter. Pruža se najvišim hrbatom planine Zvijezde (1676 m). Zatim siječe srednjeplaninska uzvišenja u poriječjima doline Lima i Uvca. Potom presijeca planinu Kovač (1537 m) kod Čajniča gdje se nedaleko od graničnog prijelaza Metaljka nalazi tromeđa između BiH, Srbije i Crne Gore. Južno od spomenute planine granica se pruža terenima Bukovice, potom presijeca dolinu Dehotine nakon čega poprima izrazito planinski karakter, jer se pruža vrhuncima Ljubišnje (2238 m), Maglida (2386 m) i Volujaka (2297 m). Na tom potezu granica je mjestimično riječna, jer je na dužini od oko 30-ak km predstavlja rijeka Tara. Zatim nešto južnije granica poprima meridijanski karakter na potezu od Lebršnika do jugoistočnog ruba Gatačkog polja. Dalje prema jugu pruža se kraškim terenima Rudina.
2

Na jugozapadu je obuhvatala vedi dio Dalmacije sa izuzetkom utvrđenih gradova Zadra. Historijsko-geografski razvoj BiH Prema historijskim izvorima BiH je u srednjem vijeku negdje u X stoljedu predstavljala jednu labavu teritorijalnu cjelinu sastavljenu od nekoliko srednjovjekovnih župa u područjima gornjeg poriječja Bosne i Vrbasa. Generalno je usmjerena pravcem sjeverozapad-jugoistok.Nedaleko od Bilede presijeca duboku akvatoriju Biledkog jezera. Tada se njezin teritorij širi na sjeveroistoku do područja župe Soli. Na jugoistoku je obuhvatala zapadnu Crnu Goru i jugozapadnu Srbiju odnosno teritorij Sandžaka. zatim povija u pravcu sjevera preko niske unsko-koranske zaravni i pobrđa prekounske Krajine (u opdini Velika Kladuša i Bužim). Tadašnja Tvrtkova Bosna prostorno je obuhvatala teritorij vedi od 65 000 km2. Mlini) udaljena oko kilometar od Jadranskog mora. BiH i Hrvatske. Na krajnjem sjeverozapadu granica siječe najviši hrbat planine Plješevice. Pruža se najvišim hrbatima Kamešnice (1856 m)-Dinara (1913 m)-Ilica (1654 m). a na jugu do rijeke Neretve. Splita. Krajine. zatim se pruža preko visokog masiva Orijena do vrha Vučji zub (1803 m) odakle se spušta do najjužnije tačke Podštirovnik koja se nalazi na tromeđi Crne Gore. Južnu granicu BiH izražava granična linija sa uskim dubrovačkim primorjem koja je na određenim dionicama (Dubrovačka rijeka. Na istoku njezine granice dopiru do Drine. Na tom potezu granica je mjestimično i riječna. Nakon Tvrtkove vladavine teritorij Bosne je izložen čestim vojnim upadima Ugarske vojske sa sjevera i Osmanlija sa istoka. Za vrijeme bana Tvrtka Kotromanida II srednjovjekovna Bosna se nalazi na vrhuncu svoje modi. te odjeljuje Liku od Bos. Dodatnu poteškodu opstanka srednjovjekovne Bosne predstavljala je nesloga domade vlastele. Novog) kojom se pruža sve do Jasenovca. 3 . Duvno. vojni i teritorijalni prosperitet koji je ostvaren vojnim pobjedama. Tada su Bosni pripojeni široki prostori Hercegovine i Završja na jugozapadu sadašnje Bosne (Livno. pruža se preko Čapljinsko-Hutovske zavale gdje presijeca riječni tok Neretve. Okršenim terenima nastavlja se pružati u smjeru sjeverozapada gdje nakon graničnog prijelaza Kamensko poprima planinski karakter. Tek krajem XII vijeka Bosna za vrijeme bana Kulina stiče oblike samostalnosti i državnosti. Kod zaliva Neum-Klek nalaze se vrlo značajne morske granice gdje je BH obala duga 24 km. Tek u XIV stoljedu pod vladavinom dinastije Kotromanida srednjovjekovna Bosna doživljava svoj politički. predstavljena riječnim koritom Une (uzvodno od Martin Broda i kod Štrabačkog buka). odnosno do ušda Une u Savu. Zatim granica poprima kopneni karakter. Tako tokom XV stoljeda Osmanska vojska postepeno preuzima kontrolu nad istočnim dijelovima srednjovjekovne Bosne. Nakon toga granica se pruža gornjim pounjem. Nakon vojne pobjede nad ugarskim kraljem Ludovikom II Tvrtko se okrunio za kralja „Srbljem i Bosni“. Glamoč). Zatim ponovo izbija na rijeku Unu (uzvodno od Bos. Jugoistočna granica naše zemlje. Omiša i Dubrovnika koji su pripadali Mletačkoj Dalmaciji. Zatim se proteže preko niskog Rastačkog polja i okršenih humova sve do ulegnuda Imotsko-Bekijskog polja.

linea grimani koja je dobila naziv po mletačkom opunomodeniku Đovaniju Grimaniju. Osamostaljenjem Srbije i Crne Gore početkom XIX vijeka formira se istočna i jugoistočna granica BiH. Francuske i Velike Britanske imperije. Osmanske imperije. Mirom na ušdu itve određena je granica Osmanske imperije na sjeverozapadu prema tadašnjim evropskim silama. te Sandžak na jugoistoku. Sjeverna granica je predstavljena rijekom Savom koja je u tim vremenima predstavljala značajnu vojno-geografsku prepreku. Banija. Godine 1606. Tada je BiH odmah poslije završetka Drugog svjetskog rata imala dva izlaza na more. te vedi dio Dalmacije bez utvrđenih gradova). Tadašnja granica potvrđena je na Drugom zasjedanju AVNOJ-a 1943. BiH defakto ulazi u sastav Austro-Ugarske monarhije. Pružala se na liniji od Međidije glavice kod Knina preko toka gornje Cetine do Imotskog i Gabele na jugoistoku. Naknadno spomenuta krajišta su proširivana u veda vojno-administrativna i politička područja zvana sandžak. Na sjeverozapadu. Geološke karakteristike BiH Područje naše zemlje imalo je burnu geološku historiju obilježenu ciklusima sedimentacije koji su se smjenjivali sa tektonskim orogenetskim fazama obilježenim boranjem. Upravo tada na mirovnom Berlinskom kongresu određene su granice savremene BiH koje su tada utvrđene vojno-političkim dogovorom između Austro-Ugarske. Poslije Karlovačkog mira tokom XVII i XVIII stoljeda dolazi do vojnih poraza Osmanske vojske što je rezultiralo serijom mirovnih sporazuma. krajišta koja označavaju vojno-administratine jedinice. Tada se formira sadašnja sjeverna i zapadna granica. Godine 1878. tzv. Rusije. godine kada su granice BiH priznate kao republičke. 4 . Lika. zapadu i jugozapadu granica pašaluka postepeno se pomjera ka teritoriju sadašnje Bosne. vedu od 100 000 km2 kojeg su pored sadašnjeg teritorija BiH predstavljali vedi dijelovi susjedne Hrvatske (Slavonija.Osvajanje bosanskog teritorija traje sve do 1591. Prvo je to tzv. Pored onog kod Neum-Kleka drugi je bio izlaz kod Herceg Novog povezan dolinom Sutorine sa područjem današnje opdine Trebinje. Prilikom svojih osvajanja bosanskog teritorija u XV i XVI vijeku Osmanlije su uspostavljale tzv. Treba naglasiti da je BiH priznata kao samostalna država sa međunarodno priznatim granicama 06. navlačenjem i rasjedanjem uz pratede pojave seizmizma i magmatizma. godine kada padom Bihada Bosna cjelovito potpada pod vlast Osmanske imperije. Na krajnjem sjeveroistoku u sastav Bosanskoga pašaluka ulazila su područja Mačve i Pocerine u susjednoj Srbiji. godine. te veliki dio Crne Gore. Zatim dijelovi Boka-Kotorskoga zaljeva. Tako je ved u XVI stoljedu formiran Bosanski pašaluk. Tada je Bosanski pašaluk obuhvatao veliku površinu. aprila 1992.

paleozojski škriljci i permski pješčari. Reljefno je predstavljeno planinskim morfostrukturama vraničkog antiklinorijuma (Ivan planina. 6. 5. Na tom području uglavnom preovladavaju devonske naslage krečnjaka. Paleozoik Jezera i Sinjakova mikro lokacijskog je obilježja. Kruščica i Komar). Uglavnom ovo područje litološki grade škriljci silursko-devonske starosti. Bitovnja. Paleozoik Ključa i okoline predstavljaju uglavnom mikro lokaliteti sa stijenama paleozojske starosti. 5 . škriljci i krečnjaci karbonske starosti. Paleozojske naslage okoline Ključa. Nalazi se u slivu središnjeg toka rijeke Plive u zapadnoj Bosni. Paleozoik jugoistočne Bosne. vrbaskog rasjeda na jugozapadu. Trešanice i Zujevine na krajnjem jugoistoku. te rioliti (kisele efuzivne stijene). dok najviše planinske terene grade permski dolomiti i krečnjaci. U BiH se izdvaja više paleozojskih obasti: 1. Osata i Ludmera. Uglavnom preovladavaju karbonatni klastiti i metamorfiti. škriljci i krečnjaci paleozojske starosti. Na površini od oko 1300 km 2 zastupljeni su pješčari.Paleozoik u BiH Najstarije stijene su otkrivene u jugoistočnoj Bosni kod naselja Prača i Ustikolina. Područje sansko-unskog paleozoika. U istočnoj Bosni paleozojske naslage zahvataju površinu od oko 1200 km 2 na područjima Birča. Lopata. Unsko-sanski paleozoik obuhvata područja zapadno od srednjeg toka Sane u kome su otkrivena bogata ležišta željezne rude (rudnik Ljubija). 4. Vranica. Paleozoik Vraničkog gorja (Vraničko škriljavo gorje). Uglavnom stijene paleozojske starosti otočnog su rasprostiranja i različitog litološkog sastava na području BiH. Uglavnom su zastupljeni litološki članovi koji pripadaju karbonu i permotrijasu sa nalazištima magnetita i pirita. doline Lašve i Rike? na sjeveru i dolina Neretve. Zec. Paleozoik jugoistočne Bosne geografski izražava padine istočne Jahorine i zapadne dijelove planine Vučevice istočno od Goražda. Pogorelica. Radovan. Na tom području litološki preovladavaju pješčari. Vranički paleozoik nalazi se na području između ilidžansko-busovačkog rasjeda na sjeveroistoku. Paleozojsko područje Jezero i Sinjakovo. Silurske su starosti što je utvrđeno paleontološkom analizom nađenih fosila konodonata. 3. 2. Paleozoik istočne Bosne.

dok su južni još bili spojeni u Gondvanu. Nastanak Dinarida vezujemo za pokrete alpske orogeneze koja je počela u trijasu i traje do danas. Oceanski zaliv Pantalasa procesom spreadinga počeo je da se širi čime je došlo do razvitka Tetis oceana kojim su zapravo bila razdvojana dva spomenuta super kontinenta. vulkanogeno-sedimentne formacije zvane ofiolitski melanž. Kozare. Dakle ovo je područje subdukcijska zona kolizijskog tipa. Pojas horstova i rovova na krajnjem sjeveru predstavljen je bazenskim ulegnudima koja su formirana u rov-sinklinalnim udubljenjima tokom novije etape alpske orogeneze. Daleko složenije litologije je centralni dinarski-ofiolitski pojas. Pored dominantnih karbonatnih naslaga krečnjaka i dolomita dinarsko područje izražavaju izdužene zone jursko-krednog fliša. Prelazna dinarska zona). Unutrašnji Dinaridi Unutrašnji Dinaridi na području BiH u cjelosti obuhvataju područja sjeverne. 6 . Novi. Tokom jure odvojeni dio afričke megaploče zvani jadranska mikrotektonska ploča krenuo je u pravcu sjevera što je rezultiralo potiscima kojim su kasnije tokom kasnijeg mezozoika i tercijara formirani planinski masivi i hrbati Dinarida.Mezozoik u BiH Krajem paleozoika sjeverni kontinentalni blokovi ujedinili su se u kontinent Lauroaziju. odnosno evroazijske megaploče sa sjevera. U tektonskom smislu ovo je područje izražavalo složenu subdukcijsku zonu obilježenu konvergencijom afričke kontinentalne megaploče sa juga. Tada je u zapadnom dijelu preovladavala plitkovodna marinska sedimentacija čijim su dugotrajnim procesom formirane debele naslage mezozojskih krečnjaka i dolomita bududeg dinarskoga kopna. o Središnje Dinaride (tzv. Motajice vezuju se za intenzivno rasjednu tektoniku krajem neogena i u kvartaru. i o Centralni dinarski ofiolitni pojas koji zahvata područja od Kozare na sjeverozapadu do planine Varde nedaleko od Rudog na jugoistoku. Njihovu jugozapadnu granicu prema susjednoj prelaznoj dinarskoj zoni (Središnji Dinaridi) izražava zamišljena linija na potezu Foča-Romanija-Vareš-Vranduk-dolina Vrbanje-Banja Luka-Bos. a to je: o Savska zona sa pojasom horstova i rovova sjeverne Bosne. U okviru Unutrašnjih Dinarida BiH mogu se izdvojiti dvije glavne strukturno-facijalne jedinice. Njegova izrazito složena tektogeneza vezuje se za nekadašnju jursku subdukcijsku zonu. Horstovi Majevice. Složenim procesima subdukcije na sjeveroistočnom rubu Dinarida formirani su blokovi ofiolita i heterogene stijene tzv. zatim tvorevine donje trijaskih klastita. i o Vanjske (Spoljašnje) Dinaride. sjeveroistočne i istočne Bosne. Novijom tektonskom regionalizacijom područja BiH Dinaridi su podijeljeni na: o Unutrašnje Dinaride.

Rubove blokova ultramofita litološki obilježavaju stijene izrazito heterogenog sastava. Mezozojski krečnjaci trijaske starosti uglavnom dominiraju u jugoistočnom dijelu Prelazne dinarske zone. rožnaci. serpentiti.Prema naučnim hipotezama pretpostavlja se da je na tom području došlo do prvobitnog razlamanja oceanske kore. Predstavlja kontaktnu zonu između Unutrašnjih i Vanjskih Dinarida. To je područje širokih navlačnih pojaseva. gline. kao što su peridotiti. Strukturno-facijalna jedinica durmitorskog fliša na krajnjem jugoistoku i bosanska flišna zona na sjeveroistoku Središnjih Dinarida markiraju područja nekadašnjeg dubokomorskog troga ili rova tokom jure i krede. cinka. Upravo ta područja obilježavaju ležišta olova. Na tom području litološki dominiraju mezozojski krečnjaci i krečnjaci sa ulošcima dolomita debljine i preko 4 000 m. pješčenjaci). Antiklinalna uzvišenja najčešde grade stariji mezozojski krečnjaci i dolomiti koji su navučeni preko mlađih tercijarnih klastita (breče. Nastali su dugotrajnom sedimentacijom koja je trajala od gornjeg trijasa do eocena u zapadnom podmorju nekadašnjeg Tetis oceana. željezne rude i td. U strukturnom smislu preovladavaju kompresijske. te su česti amfioboliti. kao što su jurski klastiti. bakra. U geografskom smislu to je područje izrazito složene geološke strukture i stijenskog sastava. Središnji Dinaridi ili prelazna dinarska zona Središnji Dinaridi se često u geološkoj literaturi nazivaju zona paleozojskih škriljaca i mezozojskih krečnjaka. Spomenute „mekše“ klastične naslage glavnom ispunjavaju dna? sinklinalnim ulegnudima. lerzoliti koji imaju manji udio SiO2. Spomenuti tektonski procesi prodora dubinskih intruzivnih stijena bili su obilježeni pratedim metamorfizmom. U ovom području formirane su i magmatske stijene koje su odraz paleozojskog i mezozojskog dubinskog magmatizma i efuzivnog vulkanizma. navlačne i rasjedne strukture. U ofiolite spadaju ultrabazične i bazične magmatske stijene. te navlačenja ofiolitskih blokova tokom laramijske i pirinejske orogenetske epohe. Pored paleozojskih područja jugoistočne Bosne. U literaturi se nazivaju stijenama tzv. Rasjedni kontakt starijih krečnjaka i mlađih fliševa često je obilježen pojavama boksitne rude (Hercegovina i zapadna Bosna). unsko-sanskog paleozoika na sjeverozapadu markantno strukturno-facijalnu jedinicu predstavlja Vranički paleozoik.. dijabaz-rožnjačke formacije. krečnjaci. borane. Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi uglavnom geotektonski predstavljaju najvedi dio Hercegovine. jugozapadne i zapadne Bosne. konglomerati. mangana. 7 . što je slučaj i sa područjima oko Srebrenice u Unutrašnjim Dinaridima. ofiolitnog melanža ili stijenama tzv.

Pored trusnih područja južne Hercegovine u Vanjskim Dinaridima seizmo-tektonski je aktivna zona livanjskog rasjeda za koga se vezuje nedavni zemljotres sa epicentrom na planini Goliji. industriji. U Unutrašnjim Dinaridima tokom tercijara aktivni su procesi dubinskog magmatizma (Prosara. mineralni i termo-mineralni izvori i vode U našoj zemlji do sada je registrovano oko 260 lokacija sa hidrotermalnim i mineralnim izvorima. Spomenute termo-minetralne pojave svakako mogu imati primjenu u medicini. U Unutrašnjim Dinaridima BiH bitno je spomenuti banjalučko trusno područje koje je obilježeno dubinskim rasjedima. Južna i zapadna Hercegovina bile su najugroženije zemljotresima kao što je onaj iz 1921. deluvijalni i koluvijalni nanosi. proluvijalni.6 po Richteru. Sa ovoga stanovišta pripada Sredozemnom seizmičkom pojasu kojega defakto izražavaju subdukcijske zone koje zapravo obilježavaju nekadašnje rubove Tetis oceana.Kenozoik u BiH Kenozojsku eru obilježava nastavak alpske orogeneze koju izražava više tektonskih orogenetskih epoha. zbog toga što ta područja tektonski obilježavaju aktivni rasjedi. godine jedan od najsnažnijih zemljotresa magnitude 6. Motajica) i vulkanizma (okolina Srebrenice). Dolazi do neotektonskog izdizanja i formiranja visokih dinarskih planina koje su tokom pleistocena bile izložene djelovanju ledenjačke egzaracije na što su upuduju morenski nanosi. godine nedaleko od naselja Tihaljina u zapadnoj Hercegovini. 8 . Njegov katastrofalni učinak rezultirao je pogibijom 15 ljudi i destrukcijom starijeg dijela urbane zone Banja Luke. Aktivnost spomenutih rasjednih struktura uzrokovala je 1969. U neotektonskom razdoblju intenzivira se rasjedna tektonika kojom su formirani strukturni blokovi Dinarida. Termalni. U narednih 100 godina prognozira se da bi područje oko Banja Luke. Spomenute pojave najčešde su pratioci aktivnih rasjednih zona. Seizmolozi pretpostavljaju da se u sljededih 50-ak godina na području naše države mogu očekivati zemljotresi srednje visokog intenziteta koji uzrokuju oštedenje objekata. te ona oko Trebinja i Neuma mogla biti zahvadena razornim zemljotresima. Najnovije holoceno razdoblje litološki predstavljaju aluvijalni. Uzrokovan je aktivnošdu regionalnog rasjeda. planine Treskavica.5 po Richteru. Prema podacima seizmografa u BiH se tokom godine bilježi čak oko 1100 zemljotresa koji su mahom vrlo slabog intenziteta. termoenergetici. Tokom neogena aktiviranjem horizontalnih smičudih rasjeda nastaju prostrani neogeni bazeni. Prijelaz iz paleogena u neogen obilježen je nabiranjem i navlačenjem što je rezultiralo formiranjem dinarskoga kopna. magnitude 6. To su uglavnom bili zemljotresi srednje jačine po Richterovoj skali. Prema raspoloživim podacima na ovom se području dogodilo tokom novije historije nekoliko razornih zemljotresa. ali također mogu poslužiti i u rekreativne svrhe. Seizmo-tektonske karakteristike područja BiH Teritorij BiH predstavlja jedno od aktivnijih seizmo-tektonskih područja Evrope.

Dakle nadmorska visina u BiH generalno postepeno opada od glavne orografske vododjelnice prema sjeveru (erozijski bazis korita Save) odnosno ka Jadranskom moru na jugu. Opća morfološka obilježja reljefa BiH Relatvno mali teritorij naše države sa površinom od 51 129 km2 morfografski je predstavljen planinskim. istočne i jugoistočne Bosne. te zapadne. Slana banja Tuzla koristi ljekovite slane vode temperature 27. zemnog plina i td. Također su poznate gorke i tople sumporne vode banje Vrudice kod Teslida. Krajini jugoistočno od Sanskog Mosta nalazi se banja Ilidža sa mineralnom ljekovitom vodom. zavale i doline. Banja Dvorovi nedaleko od Bijeljine aktivirana je nakon dubinskih bušenja u cilju istraživanja nafte. Nedaleko od spomenutih nalazi se Fojnička banja čuvena po svojoj radioaktivnoj homotermalnoj vodi temperature 36 C. Banja Ilidža koristi hipertermalnu sumpornu vodu (57.3 C). Nastala je uz ilidžansko-busovački rasjed uz koji je nešto sjeverozapadnije formirana banja Kiseljak koja koristi ljekovite mineralne vode odnosno izvore temperature od oko 12 C. Složenu reljefnu strukturu BiH predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. Najzastupljeniji su niži gorski (oko 36%) i planinski (oko 22%) hipsometrijski pojas. U BiH ukupno postoji 16 banja koje na osnovu temperature termalne vode dijelimo na: o Hiperterme (temperatura vede od 38 C). pobrđa. visoravansko-zaravanskim i obalskim reljefom. Poznata je još iz vremena rimske vladavine. Nešto sjeverozapadnije nalazi se čuvena Gradačačka banja koja je počela funkcionisati krajem prošlog stoljeda. nizijskim. Nešto južnije kod Višegrada nalazi se banja Vilina vlas sa hipertermalnom vodom temperature 41 C. U Bos. U istočnoj Bosni kod Srebrenice nalazi se banja Crni Guber sa jedinstvenom arseno-gvožđevitom ljekovitom vodom. brdskim. Banja Gata kod Bihda koristi zemnoalkalno-sulfatnu vodu temperature 36 C. BiH je pretežno planinsko-brdska zemlja zato što se više od 60% njenog teritorija nalazi na visinama od 500 m do 2386 m apsolutne visine. Procentualno je najmanje zastupljen visokoplaninski hipsometrijski pojas reljefno predstavljen višim dijelovima planinskih masiva i hrbata Središnjih i Vanjskih Dinarida. planinske površi i niske zaravni.7 C. Najzastupljeniji su na području sjeverne Hercegovine. Najniži nizijski (0 m do 200 m) i predgorski (200 m do 500 m) procentualno sudjeluju sa oko 39%.Dakle svojom pojavom ukazuju na tektonski aktivne rasjedne zone. središnje. 9 . Tada je na dubinama vedim od 1100 m otkrivena vruda hipertermalna voda temperature 74 C. rubne pojave metala. ležišta nafte. nemetala. Njena topla mineralna voda (36 C) ljekovitih je svojstava. Sjeverno od Sarajeva nalazi se Olovska banja koja se tek počela koristiti krajem prošlog stoljeda. te su geomorfološka značajka sjeverne Bosne i niske Hercegovine na jugu. o Homoterme (temperatura od 34 C do 38 C). i o Hipoterme (temperatura niže od 34 C). Banja Kulaši nalazi se u dolini Ukrine.

Područja odnosno zone zahvadene neotektonskim tonjenjem su daleko manjih prostornih dimenzija. Semberija. 10 . Savremeno tektonsko tonjenje obilježava Čapljinsko-hutovsku zavalu. Uzrokovani su subdukcijom kolizijskog tipa između afričke i evroazijske megaploče. Gornjo-sprečke zavale. pirinejske. asimetrično boranje i rotacija Dinarskih blokova. To su zavalsko-potolinske strukture Savske. Intenzivnim neotektonskim izdizanjem bili su zahvadeni središnji Dinaridi i dio vanjskih Dinarida u zoni navlake visokog krša što je rezultiralo nadmorskim visinama koje premašuju 2000 m. Lijevče polje). Njegova morfoevolucija vezana je za kenozojsku fazu zatvaranja Tetis oceana. štajerske. U Vanjskim Dinaridima područja neotektonskog tonjenja uglavnom predstavljaju zavale polja u kršu („velika kraška polja“). Zone neotektonskog tonjenja u Središnjim Dinaridima vezane su za tercijarne paleodepresije od kojih je prostorno najveda Sarajevska zavala na krajnjem jugoistoku sarajevsko-zeničkog bazena. lokalno izdizanje. kao i istovremena subsidencija (tonjenje) terena. što je reljefno izraženo kriptodepresijom Hutovog blata i preko 90 m debelim nanosima kvartarne starosti koji čine dno donje doline Neretve nizvodno od Čapljine. te novijih orogenih epoha. Morfotektonski razvoj reljefne strukture Dinarida vezan je za pokrete laramijske. Sarajevska. pokreti jadranske mikroploče generalno usmjereni ka sjeveru rezultirali su boranjem. te međugorskih zavala kao što su Gornjo-sprečanska zavala. Prijedorske. Krajem paleogena Tetis se razdvaja u Paratetis i Mediteran. Noviji razvoj kompresijskih i ekstenzijskih Dinarskih struktura obilježen je nastankom novijih i oživljavanjem starijih rasjednih struktura. U okviru kojih de se kasnije u neogenu na sjevernom i jugozapadnom rubu Dinarida oblikovati panonski i jadranski međugorski bazeni. Djelovanjem neotektonskih rasjednih pokreta izdignuti su borano-navlačni i borano-blokovski planinski masivi i hrbati Dinarida. savske. Lijevčanske. Subdukscijsko sužavanje prostora obilježeno kompresijskim režimima odrazilo se diferenciranim izdizanjem Dinarskog orogena čija je kontinentalna kora mjestičino debela i preko 40 km. Najnoviji razvoj Dinarida izražava aktivnost horizontalnih dekstralnih rasjeda. Također morfološka su značajka subhorizontalnih ploha polja u kršu (kraških polja). Prijedorska. Dakle. Na formiranje Dinarida utjecali su kompleksni tektogenetski procesi tokom novije faze alpske orogeneze.Najmanje vrijednosti vertikalne raščlanjenosti i nagiba dominantno obilježavaju terene naplavnih ravnica i terasnih nizina na sjeveru (Bosanska Posavina. Glavni promotor subdukcije u ovome dijelu sredozemne subdukcijske zone je Jadranska mikrotektonska ploča. Mostarska i ostale. Predstavlja dio afričke megaploče koji je odvojen u juri. kao i brojna kotlinska udubljenja u Unutrašnjim Dinaridima. Morfotektonski razvoj savremenog reljefa BiH Dinarski planinski morfosistem pripada zapadnom dijelu alpsko-himalajskog pojasa. navlačenjem i rasjedanjem Dinarskih struktura.

Uglavnom padine sjeverno bosanskih uzvišenja orogenetski su preoblikovane u kvartaru intenzivnim fluvio-denudacijskim procesima bujičenja (jaruženja). istoka i zapada ograničeno je tokovima Save. Reljef makroregije gore. Dakle orografski najistaknutija uzvišenja su Majevica i Kozara čiji se najviši hrbati pružaju pravcem sjeverozapad-jugoistok na dužinama od preko 40 km. lapori. 2. 11 . Spomenuta uzvišenja predstavljala su otoke i poluotoke na južnom rubu Panonskog mora u bitno drugačijim paleogeografskim prilikama starijeg neogena. zatim nizijski. zatim dolinom Spreče preko Doboja. Trebovca (620 m) i Majevice (915 m). Makroregija visoki Središnji Dinaridi. pijesci i konglomerati) što je utjecalo na razvoj guste dolinske mreže manjih vodotokova (rječice i potoci). puženja. Drine i Une. jarugama i visedim potočnim dolinama. pješčenjaci. niža pobrđa. Banjalučke kotline. južnog ruba Gornjo-sprečke zavale. klizanja. Stanara. 3. Glacisi su akumulacijski oblici predstavljeni blagim kosinama nagiba od 5 do 11 . Novog. te Prijedorske zavale i donje doline Sane do Bos. Dakle na ovom području najzastupljeniji je gorski reljef. Motajice (652 m). privremeno aktivnih i fosilnih klizišta. Gorska uzvišenja sa geomorfološkog aspekta spadaju u više i zrelije reljefne forme. spiranja. Pri tome su izdvojene sljedede geomorfološke makroregije: 1. Okršena uzvišenja sa zavalama velikih polja u kršu Vanjskih Dinarida. pobrđa i zavale sjeverne Bosne. 5. doline Turjanice.Geomorfološke makroregije BiH Kompleksno provedena makrogeomorfološka regionalizacija teritorija BiH temeljila se na strukturno-genetskoj. orografskoj i morfogenetskoj homogenosti reljefnih cjelina. Pedimenti su stariji nivoi zaravnjeni u padinama čija geneza i morfoevolucija ni do danas nije precizno razjašnjena. Sa sjevera. Česte su i pojave valovitih uzdužnih profila što upuduje na pojave aktivnih. Južna granica uglavnom slijedi regionalne rasjedne strukture tzv. Na ovom području predstavljene su horst-antiklinalnim odnosno borano-blokovskim masivima i hrbatima Kozare (978 m). Gore. 4. zavale. i doline. Također u padinama sjeverno bosanskih gora i nižih pobrđa zapažaju se i mikro oblici hrđave zemlje ili badlandsa koji je nastao spiranjem i proluvijalno-bujičnim procesom. i Niska Hercegovina. pobrđa i zavale sjeverne Bosne Spomenuto makroregionalno područje sa površinom od oko 10 000 km 2 nalazi se u sjevernoj Bosni. Položenije padinske terene sjeverno bosanskih gora reljefno predstavljaju glacisi i pedimenti. To je utjecalo da su padine gorskog i nižeg predgorskog pojasa gusto disecirane vododerinama. sprečko-kozaračke dislokacije koja se pruža na potezu od Zvornika. a nešto manje viši gorski. Makroregija Bosansko sredogorje. Spomenuta uzvišenja oblikovana su na pretežno vodonepropustljivijoj litološkoj podlozi (paleogeni fliš. litološkoj. Reljefnu strukturu sjeverne Bosne obilježavaju gore.

Najveda zavalska ulegnuda u sjevernoj Bosni su Savska zavala. Prijedorska zavala na jugozapadu (230 km2) i Gornjo-sprečka zavala (212 km2). Za razliku od spomenutih predgorskih pobrđa samostalna pobrđa su rasjedno orografski izdvojena brdska uzvišenja kao što su pobrđa Piskavice sjeverozapadno od Banja Luke. Uglavnom dominira fluvio-denudacijski reljef sa padinama koje su oblikovane spiranjem. jaruženjem i kliženjem. To su Južno majevičko i Sjeverno majevičko pobrđe. Skatavice (kod Čelinca). te Modračko. Na savremene procese kliženja tla upuduju valoviti padinski profili. sprudova. zatim Južno motajičko pobrđe i brojna ostala predgorska pobrđa koja se izdižu na rubovima niskih sjeverno bosanskih zavala. potom pobrđa Kozare. Na nešto višim visinama od oko 5 m iznad ovlaženih profila vodotokova oblikovane su ravni prve riječne terase. Tako drinsko korito obilježavaju dinamične fluvijalne mikro forme podova. Drugi po širini je riječni tok Drine (od 170 m do 300 m širine) obilježen pojavama slobodnog meandriranja. 12 . Lijevče polje (450 km 2). Upravo na prvoj riječnoj terasi razvila su se gradska naselja kao što je to Brčko. Rubovi zavalskih udubljenja na kontaktu sa padinama brdskih i gorskih uzvišenja zasuti su proluvijalno-deluvijalnim nanosima koji su reljefno najčešde predstavljeni glacisima i fluvio-denudacijskim plavinama. Uglavnom su rasjedno vezana za okolne starije gorske morfostrukture. Pored genetski najzastupljenijeg fluvio-denudacijskog reljefa geomorfološki je zastupljen i magmatogeni reljef denudacijski preoblikovan na erozijski otpornijim stijenama Motajice i Prosare (na krajnjem sjeveru BiH). Modračkog pobrđa i Pastireva (produžetak Kozare sjeveroistočno od Bos. Samo na području opdine Tuzla do sada je evidentirano više od 1000 kliznih ploha.Nastali su akumulacijom proluvijalno-deluvijalnih nanosa. greda. Bosne i Vrbasa predstavljaju slični fluvijalni oblici. Bos. Otpornija krečnjačka uzvišenja koja su otočnog rasprostranjena imaju blaže nagibe. Također donje tokove Une. pobrđe Vučjaka sjeverno od Doboja. Morfološki su predstavljeni izmjenom strmih padina na blaže položenim glacisima i erozijskim terasama. Najšire je korito plovnog toka Save (između 250 m i 450 m). Ši Selo). Razlog tome je naglašeno neotektonsko tonjenje područja Semberije i susjedne Mačve. Pobrđa su genetski mlađa niska uzvišenja koja su poligenetski oblikovana u nižem predgorskom visinskom pojasu (200 m do 500 m). Također sjeverno bosanska pobrđa obilježavaju složeni uzdužni profili. Na njima su se razvila brojna sela i prigradska naselja Banja Luke. Šamac i td. U orografskom smislu ulaze u sastav spomenutih sjeverno bosanskih gorskih masiva. Najprostranije terasne ravnice sredemo na potezu južno od Brčkog i Bos. Tuzle (npr. Šamca. ali oštrije forme reljefa. U zavalama dominira fluvijalni reljef predstavljen naplavnim ravnima i nešto višim terasnim nizinama koje su prosječene meandrirajudim koritima sjeverno bosanskih tokova. Njihov nastanak vezuje se za pleistocen. ada i rukavaca. Srbac. Iznad spomenutih tokova na visinama 2 m do 3 m pružaju se periodične plavljene naplavne ravnice. te Ljubiča (kod Prnjavora). Reljefno predstavljaju dijelove nekadašnjih neogenih bazena koji su neotektonski izdignuti. Dubravsko i nisko Poljičko pobrđe iznad akumulacije Modrac. bujičenjem. Novog) koji su denudacijski oblikovani na ultramafitima centralnog Dinarskog ofiolitnog pojasa.

Prema opisanoj makro cjelini ograničena je ved spomenutom granicom. Zatim ribnjak Sanjičani nedaleko od Prijedora. Pored širokih dolinskih proširenja koje zapravo predstavljaju opisane zavale tu se nalaze i manja kotlinska proširenja kao što su Tuzlanska kotlina u dolini rječice Jale. Prijedor. sedimenti. planinske površi. Upravo zbog toga morfološki razvoj savremenog reljefa tretiranog područja obilježen je intenzivnim geomorfološkim procesima na litološki izrazito heterogenoj stjenovitoj podlozi. Na jugoistoku. Bijeljina. Srebrenička kotlina u dolini Tinje.Prostorno su najvedi plavinski zastori južne Kozare kojima je na dužini preko 30 km prekriven sjeverni rub Prijedorske zavale. jugu i jugozapadu njezinu granicu čini zamišljena linija koja se pruža na potezu dolina Dehotine-dolina Bistrice-dolina eljeznice-Ilidža-Busovača-dolina Lašve-Jajce-Šipovogornja dolina Sane-Sanski Most-Otoka na Uni-Velika Kladuša. Antropogeno-tehnogeni reljef uglavnom je koncentrisan u zavalsko-kotlinskim udubljenjima gdje je dominantno zastupljen na terasnim površima. dok njegovi sjeveroistočni dijelovi ulaze u okvir Unutrašnjih Dinarida. 13 . Dolinska suženja kao što su klisure. Tinje. mezozojski karbonati i klastiti. Doline ove geomorfološke makroregije defakto obilježavaju najniže visinske položaje. gorska uzvišenja. Najviši su neotektonski izdignuti borano-navlačni masivi Vlašid (1943 m) i Jahorina (1910 m) koji su orografski istaknuti u reljefnoj plastici terena. istočnu. Banjalučka kotlina u dolini Vrbasa i td. piroklastiti i tercijarni eruptivi. magmatske i metamorfne stijene centralne dinarske ofiolitne zone. stambenih i privrednih objekata. U strukturno-genetskom pogledu prevladavaju borano-navlačni planinski masivi i hrbati prosječnih visina od 1000 m do 1500 m. Orografsku strukturu Bosanskog sredogorja predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. Donjo-sprečka klisura. neogeni sedimenti i kvartarni nanosi. Sličan slučaj je i sa Gornjo-sprečkom zavalom. Brčko i td. Brojni su i rudnici na ovim područjima. pobrđa. te dijelove zapadne i sjeverozapadne Bosne.. rjeđa su pojava. u morfogenetskom smislu u kotlinama spomenutog područja dominiraju fluvijalni oblici naplavnih ravni i riječnih terasa. Tuzla. To su paleozojski škriljci i pješčari. klisure Tinje. Predstavljen je urbanim centrima kao što su Banja Luka. a postoji i akumulacija Snježnica. pa zatim jezera Vidara i Hazna kod Gradačca. sa pratedom saobradajnom i ostalom pratedom infrastrukturom industrijskih. Dobojska kotlina u dolini Bosne. kao što su npr. Reljef makroregije Bosansko sredogorje Ova makroregija prostorno obuhvata središnju. Sa geotektonskog stanovišta ovo područje se nalazi vedim dijelom u Prelaznoj dinarskoj zoni. To je prostorno najveda geomorfološka makro cjelina površine 18 991 km2 koja se pruža od Velike Kladuše na krajnjem sjeverozapadu do Rudog na jugoistoku. Ukrine. te ostale manje rječice i potoci. U tehnogeni reljef ovdje spadaju vede vještačke hidroakumulacije od kojih je najvede Modračko jezero (17. zatim Sokolska klisura i td.1 km2). Spreče. te fluvio-denudacijske plavine akumulacijski oblikovane na njihovim rubovima. Bardača (močvara) kod Lijevče polja. zavale i doline. Njima otiču pored spomenutih velikih bosanskih rijeka tokovi Sane. jursko-kredni fliš.

vrelo Miljacke (Poljanske i Mokranjske). Javorak (sjeverni dio Vlašida). dug oko 8 km. ili Mačkida stijene u masivu Manjače relativne visine preko 200 m. Čemernice i Nolučke planine (kod Jajca) u poriječju Vrbasa. Smolin (Karaula). Rzava i Lima na krajnjem jugoistoku. litice Romanije (Crvene stijene. Devetak. Tisovca. Ponor kod Mrkonjič Grada) i snažnih kraških vrela koja nerijetko ističu iz pedinskih otvora (vrelo Krupe na Vrbasu. Sa strukturno-genetskog stanovišta to su borano-navlačni masivi i hrbati Manjače. Krajine na sjeverozapadu kao što je Majdanska planina jugozapadno od Prijedora. te Ozren. Tajan. Djeva). Bosne. kao što su npr. te istočno od planine Devetak. Hranča ili Ranča. zatim Galica (zapadni dio masiva Vlašida). Planinska i gorska uzvišenja središnjeg dinarskog ofiolitnog pojasa orografski izražavaju sjeverni i sjeveroistočni rub makroregije. U prosjeku su visoke između 1200 m i 1500 m. uvala Džimrije. Sušica (južno od Srebrenice). Radovan-jelika. Romanija. Budoželjska planina. vrelo Štedrič kod Vlasenice. Gole planine. Mislovo i Sjemeč. U sjeveroistočnom dijelu ove makroregije predstavljena su gorskim uzvišenjima Osata. vrelo Orlje kod Olova i td. Čemerska planina. To su Uzlomac. U okviru navedenih vrlo su česte reljefne pojave subvertikalnih reljefnih litica koje su rasjedno predisponirane. Nešto niža gorska uzvišenja uglavnom dominiraju na krajnjem sjeveroistoku i sjeverozapadu. pedina Vrelo Mokranjske Miljacke. To su Vučja planina. kao što su npr. Novakova pedina i td. Velika Mahnjača zapadno od epča. Bokšanica. Nešto jugozapadnije od spomenutih planina pruža se planinski pojas predstavljen borano-navlačnim planinskim morfostrukturama koje su fluvio-denudacijski oblikovane na jursko-krednom flišu. Perun. kao što su npr. Vrbanje. u kanjonu Prače). Borja.). gorsko uzvišenje Ozrena. Također česte su i pojave ponorničkih tokova (Ponikva kod Vareša. Bijambarske pedine. Birča i Ludmera. Konjuh. 14 . Obilježena su čestim pojavama vrtača i uvala. Ravan planina. Također na području spomenutih planina vrlo su šeste pojave jama i pedina. zatim Sljemenska planina. Velež kod Zavidovida. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef. Spomenuta planinska uzvišenja su područja pokrivenog ili subkutanog karsta (krša). te Varda na krajnjem jugoistoku (sjeverno od Rudog).Njihove najviše visoko gorske terene na visinama iznad 1800 m predstavljaju blago zaobljeni vršni hrbati koji su oblikovani uglavnom nivalnim i periglacijalnim procesima. potom planina Zvijezda (istočno od Vareša). Također na ovim okršenim terenima istočne i zapadne Bosne česte su reljefne pojave visoravanskih formi zvanih površi. Javor. Planinska uzvišenja ove makroregije krečnjačko-dolomitnog sastava prevladavaju u istočnoj i zapadnoj Bosni. zatim pedina Dugovještica (prema najnovijim istraživanjima jedan od najdužih pedinskih sistema u BiH. gornje Ukrine i Usore. Gorska uzvišenja Bos. To su šumovita uzvišenja koja su uglavnom gusto disecirana dolinskom mrežom manjih vodotokova u poriječjima Krivaje. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef koji je preoblikovan na ultramafitima. Lisac. Najvedi uvalski sistemi ove makroregije oblikovani su u centralnom dijelu masiva Manjače. Trebevid i Ravna planina (kod Pala) nedaleko od Sarajeva. pedina Ledenjača. Prostorno najveda je Glasinačka površ (površine preko 100 km2) koja se nalazi između Sokolca i Rogatice u istočnoj Bosni.

Zanika. Glavne doline Drine. Kotor-Varoška. denudirane vulkanske kupe Kvarca. Sporedne doline njihovih pritoka pod pravim uglovima najčešde su usmjerene ka spomenutim glavnim dolinama zbog utjecaja rasjedne tektonike. Također forme kanjona su razvijene u dolinama Prače i Lima. Najveda dolinska proširenja Bosanskog sredogorja predstavljaju zavale. Najdublja kanjonska suženja duboka preko 500 m obilježavaju dolinu Drine nizvodno od Višegrada. Uglavnom su razvijena na vodonepropusnijim „mekšim“ stijenama-jezerskim sedimentima i bosanskom flišu (zona Sarajevo-Banja Luka). U geografskom pogledu pruža se od doline Plive i doline Lašve na sjeverozapadu do Gatačkog polja i najviših planina na granici sa Crnom Gorom. Rzava. Maglajska). Prostorno je najveda zavala Sarajevskog polja površine oko 50 km2. To su doline Prače. Čauša i td. zatim Plive i Ugra. Zenička kotlina. Banja Luke. okoline Šipova u zapadnoj Bosni. Denudacijski preoblikovan vulkanski reljef obilježava okolinu Srebrenice. Usore. Brojne su u ovoj makroregiji (Sarajevska kotlina. kao i mnogih drugih vodotokova koji protiču kroz okršena područja zapadne i istočne Bosne. Jajačka kotlina. vedi dio područja prekounske Krajine na krajnjem sjeverozapadu predstavljen je valovitim reljefom samostalnih pobrđa prosječnih visina od 250 m do 450 m. Lašve i Fojničke rijeke. Jugozapadnu granicu prema zoni visokog krša Vanjskih Dinarida predstavlja zamišljena linija na potezu Gacko-Konjic-Jablanica-Gornji Vakuf-Kupreška vrata-Šipovo. Lašvanska. Nešto manja dolinska proširenja su kotline. Vrbasa i Une poprečno presijecaju starije borane strukture okolnih planinskih uzvišenja. Dominiraju doline kompozitnog ili složenog tipa. Bosne.). Lima. Reljef makroregije visoki Središnji Dinaridi Spomenuta makroregionalna jedinica sa površinom od oko 6000 km 2 morfološki predstavlja područja središnje i jugoistočne BiH. Krivaje. Na sjeveroistoku prema susjednoj regiji Bosanskog sredogorja ograničava je prethodno opisana geomorfološka granica. 15 . Nastala su najčešde na rubovima bosanskih neogenih bazena kao što su Srednje bosansko pobrđe koje se pruža od Zenice do Sarajeva. zatim kanjon rijeke Ugra u zapadnoj Bosni. Spomenuta reljefna udubljenja uglavnom su oblikovana u mekšim tercijarnim naslagama (Šeherska (Maglaj-Zavidovidi). Dolinski reljef uglavnom reljefno predstavlja najniže terene makroregije Bosanskog sredogorja.Niža pobrđa uglavnom su predstavljena fluvio-denudacijski oblikovanim rebrastim reljefom gusto ispresjecanim potočnim dolinama. Visočka. zatim pobrđe okoline Jajca. Olovska kotlina i td. Bratunca i Zvornika. Za razliku od dolinskih proširenja kanjoni i klisure oblikovani su dubinskom fluvijalnom erozijom u otpornijim i čvršdim stijenama. U tektonskom smislu izražava Prelaznu dinarsku zonu odnosno Središnje Dinaride. Jelaška i Teslidka zavala prostorno su nešto manje. odnosno Baštre pritoke Une. Drinjače. Travnička kotlina. To je zona paleozojskih škriljaca sa mezozojskim krečnjacima i durmitorskim flišem. To su npr. Dakle to su mlađe probojničke doline nastale u neotektonskom periodu. Spomenuto područje geološki je građeno od stijena različite starosti i postanka.

Lelija. Plazenica i Stožer (kod Kupresa) i Raduša. Lašve. drimci se nalaze jugoistočno od Gornjeg Vakufa. Pijavičko i dr. U jugoistočnom dijelu visokih Središnjih Dinarida neotektonski se izdižu najviši planinski masivi BiH. Vedi dio visokih Središnjih Dinarida. Parje.Na sjeverozapadu ovog područja nalaze se planine Ravna gora. Kotlaničko. Zato su najviši tereni ovih planina uglavnom zaobljenijih vršnih reljefnih formi. a Prokoško jezero se nalazi u centralnom dijelu Vranice na visinama od 2110 m. Radovan. Sjeveroistočne padine usljed vodonepropusnijeg sastava gusto su disecirane dubokim dolinama kojima otiču lijeve pritoke Vrbasa (Duboka. To su Bjelašnica. vrh Maglida. Također. Semešnica. brojni oblici morena ukazuju na pleistocenu aktivnost glacijalnog procesa na ovim planinama. Sve one su uglavnom građene od silursko-devonskih stijena predstavljenih uglavnom škriljcima. vrijedno je spomenuti destruirani paleotonacijski? nivo podova u sjeveroistočnom dijelu Raduše i Stožera koji se pruža na visinama od oko 900 m. Prsti u Volujaku. Najviše terene grade kiseli eruptivi-rioliti. Ljubišnja. Bunta i dr. te ostala Zelengorska jezera). Zec (izvor Vrbasa). Za razliku od najviših terena visoko gorskog pojasa koji su obrasli niskom pašnjačkom vegetacijom niže strme padinske fasade obrasle su gustim bukovo-smrčevim šumama. Ardov u Zelengori i td. To su Komar. Maglid i Volujak. 16 . Uglavnom preovladava fluvio-denudacijski reljef. Oblik. Nešto južnije pružaju se srednje visoke planinske morfostrukture Badinske planine i Bokševice u okolini Jablanice. Treskavica. te mlađi paleozojski krečnjaci i dolomiti. Stolovaš. Najviše planinske terene sa visinama iznad 1700 m genetski obilježava periglacijalni i paleoglacijalni reljef koji se pojavljuje u tragovima. Visočica. Također. Štirinsko. Od egzaracijskih oblika brojni su i fosilni cirkovi često prekriveni urušenim koluvijalnim materijalom ili predstavljeni manjim planinskim jezerima na vododrživoj podlozi (Veliko Crno i Bijelo jezero na Treskavici. Vrbasa i srednjeg toka Neretve. dok su niže padine oblikovane na škriljcima konveksno. Zubovi. Na terenima visokogorskog pojasa preovladava periglacijalni i paleoglacijalni reljef. Bitovnja. Reprezentativne primjere paleoglacijalnog reljefa predstavljaju terminalni bazen Prokoškog jezera na Vranici. nagiba u prosjeku vedih od 35 . Inač i Lopata (Kreševo). Disecirane su gusto razvijenom površinskom riječnom mrežom pritoka Fojničke rijeke. Njihove prisojne jugozapadne planine uglavnom su blažih nagiba u odnosu na nasuprotne sjeveroistočne koje su strmije. Kalin (Bugojno). npr. Treskač vrh na Treskavici. Orlovačko. Vranica (najviši vrh 2112 m). Kruščica. Pogorelica. te drimačka jezera pregrađena završnim ili čeonim morenama na jugozapadu ovog masiva. To su uglavnom planinske morfostrukture borano-navlačnog tipa. Pri tome demo spomenuti egzaracijske oblike oštrih hrbata-areta sa stjenovitim vrhovima kao što su npr. Prostorno najvedi pediment predstavlja Grbavičko polje u jugozapadnom dijelu Ravne planine (južno od Jajca). jezera. Vršni hrbati spomenutih borano-navlačnih morfostruktura različitih su orjentacija pravaca pružanja što je odraz izmjene stresa uzrokovanog pokretima Jadranske mikrotektonske ploče u neotektonskom razdoblju.). tačnije njihov centralni i sjeverni dio predstavljaju planine Vraničkog paleozoika. Zelengora. Voljišnica.

Oblici kraških polja nisu razvijeni na ovom području. Tu su i brojni nekadašnji valovi ili ledničke doline kojima su se kretali planinski glečeri. Neretve i Zalomske rijeke. Nešto jugozapadnije pružaju se uzvišenja Lebršnika. Oštri i stjenoviti vrhovi Maglida. Tovarnice u Zelengori i Treskavice predstavljali tada egzaracijske glacijalne oblike. 17 . Na tom planinskom području pored fosilnog glacijalnog reljefa morfogenetski preovladava fluvio-denudacijski reljef obilježen preovladavajudim procesima bujičenja.). Zajedno sa istočnom Visočicom. kao što su npr. jugoistočnom Bjelašnicom i jugozapadnim dijelom Zelengore neotektonski su izdignuta u zoni Durmitorskog fliša koga grade mahom vodonepropusnije stijene jursko-kredne starosti. prostrani uvalski sistemi. Pored manjih zavala (Ostrožačka zavala (prekrivena akvatorijom Jablaničkog jezera). Reljef makroregije Bosansko-hercegovački dinarski krš To su područja zapadne. Položenije terene uglavnom izražavaju visoke planinske površi od kojih su prostorno najvede Zagorska površ kod Kalinovika i površ Vučeva sjeverno od Maglida. Kalinovačkog zagorja. Ispresijecane su brojnim okršenim derazijskim dolinama. Glavatičevska župa. Vučeva. Vrbasa i njihovih pritoka teritorijalno pripadaju makroregiji Visokih središnjih Dinarida. U planinskom reljefu posebno su istaknute planinske uvale koje morfološki odvajaju planinske grebene i hrbate. Akumulacijski oblici morena koji su nastali procesom ablacije otkriveni su širom ovog najvišeg dijela makroregije. Kreševska kotlina. jaruženja. te česte pojave pedina i jama. Niže planinske padine najvedim dijelom su ustrmljene. Najvede je Gvozno polje površine svega 1. Spomenuto makroregionalno područje pruža se od unsko-koranske zaravni i planinskog hrbata Plješevice na krajnjem sjeverozapadu do Leotara i površi Rudina na jugoistoku. Fočanska kotlina i td.8 km2. Ramska zavala zapadno od Prozora) brojne su i manje kotline (Borčanska kotlina (Ulog). Drine.No. Mikrotektonska razlomljenost karbonatne podloge značajno se odrazila na morfoevoluciju kraških reljefnih oblika. kao što su jezera na Zelengori i Treskavici. Kompozitne doline gornjih tokova neretve. te niske Bjelašnice. Područje spomenutih visokih planina bilo je tokom pleistocenih glacijala zahvadeno oledbom na što upuduju brojni tragovi glacijalnog reljefe. Vučevice i sjeveroistočnog Crvnja. Kraški reljef uglavnom dominira u položenijim terenima visokih planinskih površi Bjelašnice i Treskavice. kliženja i puženja. Reljef ove makroregije poligenetski je oblikovan na mezozojskoj okršenoj karbonatnoj ploči Vanjskih Dinarida koju dominantno litološki predstavljaju mezozojski krečnjaci. Bugojanska kotlina. jugozapadne Bosne i sjeverne planinske Hercegovine. spiranja. Ravna vala i Studeno polje na Bjelašnici i td. mnogi fosilni cirkovi prekriveni su manjim planinskim jezerima. Kolijevka na Visočici. zatim današnje brojne visoke vrtače u podnožju visoko-gorskih grebena imale su funkciju cirkova. U hidrogeografskom smislu to su poriječja gornjeg toka Sutjeske. suha Jezerina pod Maglidem. vedi dio spomenutog područja može se geomorfološki klasificirati kao subnivalni karst koga obilježavaju česte reljefne pojave naglašene gustode vrtača.

Ovdje su formirana prostorno najveda kraška polja u Evropi i svijetu. tačnije u njenom bosanskom dijelu pružaju se planinske morfostrukture Grmeča. Tokom zime i proljeda redovno su plavljena vodama ponorničkih tokova (Plovuče. Cijelo područje obiluje vrtačama. Periglacijalna i glacio-krška morfoskulptura uglavnom je vezana za viša planinska područja. Slovinj (rug Gatačkog polja). Cincar. Padine planinskih uzvišenja uglavnom su stepenaste. Veleža. zatim zatim Duvanjsko polje. kamenicama. Najviše planine ove makroregije nalaze se u sjevernoj Hercegovini. Vrana i Šatora. Gatačko polje. U zapadnom dijelu makroregije. Leotar i Trusina. To su Snježnica. Golija. Čvrsnice na kojoj se nalazi najveda stijena u BiH-Veliki kuk relativne visine oko 1000 m. i Subnivalni krš. Lunjevače. Između spomenutih planinskih uzvišenja pružaju se tektonski predisponirana reljefna udubljenja velikih kraških polja. te u istočnoj Hercegovini. Mrtvice i Milača-Kupreško polje). uvala i suhih udolina. zatim dugim uvalskim sistemima. Srnetice. Čabulja i Crvanj. Zalomske rijeke-Nevesinjsko polje. Mušnice-Gatačko polje. Goli krš. Plješevice i Jadovnika. Te najustrmljenije padinske terene pored stjenovitih odsjeka karakterišu brojna točila koja tokom zimskih mjeseci imaju funkciju lavinskih koridora. Klekovače. Česte su pojave tektonski predisponiranih velikih stjenovitih odsjeka visina i preko 400 m što je značajka Veleža. kao što su: o o o o Pokriveni ili subkutani karst. Tušnica. To su Čvrsnica i Prenj. Viduša (iznad Popovog polja). Glacio krš. Prenja. 18 . Šator. Uglanom u morfogenetskom smislu dominira kraški reljef i derazijski padinski oblici. te brojnim pedinama i jamama. Najvede kraško polje u Evropi je Livanjsko polje površine 405 km2. Šujice-Duvanjsko polje. Prenja. Nešto jugoistočnije pružaju se hercegovačka planinska uzvišenja prosječnih visina između 1000 m i 1450 m. To su duboka tektonska ulegnuda ispunjena debelim naslagama tercijarnih i kvartarnih sedimenata debljina više stotina metara. obilježene izmjenom strmih konveksnih padina sa položenijim pedimentima. Glamočko polje i Kupreško polje. Dinare. Zatim u jugozapadnoj Bosni to su Dinara. Sturbe i Dumana-Livanjsko polje. Tereni pokrivenog ili subkutanog karsta uglavnom su zastupljeni u zapadnoj i jugozapadnoj Bosni. zatim po veličini slijede Nevesinjsko polje (oko 180 km2). Viduša. Vitorog i td.Usljed naglašenih visinskih razlika ovdje je zastupljeno više genetskih tipova karsta ili krša. Najviše terene na visinama iznad 1800 m predstavlja subnivalni krš sa pojavama tragova pleistocenog glacio-krškog reljefa koje je obilježje planina Čvrsnice. Čabulje. Raduša. te Velež. škrapama.

Postoji više hipoteza o njihovome nastanku. Spomenute prostrane planacijske oblike obilježava hipsometrijska korelacija tj. Pored ovih postoje i niže površi. Vrljike i Lištice. Bregave i Trebišnjice. Geneza ovih prostranih planacijskih oblika nije do danas precizno geomorfološki razjašnjena. Ljubeč. te zavale i doline. To su Dubravska (kod Stoca) i Brotnjanska površ (kod Čitluka). Njihovim uravnjenim dnom meandrirajudi otiču ponornički tokovi Trebišnjice. Niska Hercegovina Prostorno najmanja geomorfološka makroregija je Niska Hercegovina površine od oko 3200 km2. gorski i predgorski hrbati i grede. Vedi dio Orijena teritorijalno pripada Crnoj Gori (glacio-krški i kraški reljef). Trebižata. potom abrazijska hipoteza i tektonska po kojoj su nske hercegovačke površi oblikovane navlačnom tektonikom. zahvata područja zapadne Hercegovine. Spomenute rijeke otiču kroz kompozitne doline. Neretva i rijeka Janj (desna pritoka Plive u zapadnoj Bosni). 19 . te dijelove niskih Humina sa dolinama donje Neretve. a česte su i jame. površ uz rijeku Bregavu i dr. Na ovom području dominira kraški reljef. Od zavala polja u kršu najveda je Popovo polje (68 km2). Teritorijalno obilježava područja na krajnjem jugu i jugoistoku BiH. Niske površi na ovom području površina su i preko 100 km2. gorsko uzvišenje visoko 958 m. U južnom dijelu ovoga područja uzdiže se aba. kao što je površ Grabovine kod vodopada Kravice.Površinska riječna mreža u ovom području je u mnogome nerazvijena. Klisura Neretve između Jablanice i Mostara duboka je mjestimično i preko 1200 m. Orografsku strukturu niske Hercegovine čine niske površi (zaravni oblikovane u kršu). Gorska uzvišenja su uglavnom borano-navlačne strukture poligenetski oblikovane na okršenim krednim krečnjacima. kao što su npr. Spomenuta kraška polja tokom hladnijeg razdoblja godine redovito su plavljenja. zatim Imotsko-Bekijsko polje na granici sa Hrvatskom i Mostarsko blato. Dolinska proširenja predstavljaju Bihadka zavala. fluvijalno bočno proširivanje i zaravnjavanje. Preciznije. Kukovac i Gradina u zapadnoj Hercegovini. Malič. Na ovom području mogu se razlikovati zavale velikih kraških polja i zavale koje čine sastavni dio kompozitnih riječnih dolina Neretve i Trebižata. oblikovane su na visinama od 250 m do 300 m. To su vrlo strma kupolasta uzvišenja oblikovana na okršenim krednim krečnjacima. Zapadno-hercegovačka površ i površ Trebinjske šume (115 km2). Tu nalazimo tipične primjere humova po kojima je ovo područje i dobilo naziv Humine. Ozren. To su Trtla. te brojne kotline u dolini Neretve i Unca. Na krajnjem jugoistoku nalazi se visoko gorski masiv Orijen sa najvišom tačkom Vučji zub (1803 m) u bosansko-hercegovačkom dijelu. U vede riječne tokove ovdje spadaju rijeka Una sa pritokom Uncem. Na površima uglavnom preovladava boginjavi krš vrtača. oblasti niske površi zauzimaju oko 40% niske Hercegovine. Južno od Popovog polja pružaju se gorska uzvišenja.

kao što su islandski ciklon. Ljubuško-Vitinska zavala (dolina Trebižata). Količina padavina postepeno se snižava prema istoku. Sniježni pokrivač traje u prosjeku oko 2 mjeseca. predplaninski klimat. Usljed naglašene kontinentalnosti područja za vrijeme utjecaja hladnog zimskog anticiklona minimalne temperature se mogu spustiti i preko -10°C. Pored njih. Prosječne srednje godišnje temperature su nešto iznad 10°C. Srednja godišnja količina padavina u sjeverozapadnom dijelu BiH iznosi oko 1000 mm godišnje. Zatim svakako treba spomenuti regionalnu cirkulaciju vazdušnih masa različitih termodinamičkih osobina i vlažnosti. te izmijenjeno jadranska klima. te su najniže vrijednosti u Semberiji (između 600 mm i 700 mm godišnje). sibirski i azorski anticiklon. Najtopliji mjeseci su juli i august čija srednja mjesečna temperatura iznosi preko 25°C. Ostali klimatski faktori od manjeg su uticaja i uglavnom su lokalnog karaktera. Tipičan predstavnik ovog klimata je Sarajevo čija srednja julska temperatura ne prelazi više od 22°C. te su ova tri faktora najvažnija. Na izrazitu klimatsku diferenciranost relativno površinski malog državnog teritorija BiH uticali su sljededi klimatski modifikatori. Uglavnom u centralnoj i istočnoj Bosni. 20 . Šamca. Predplaninski klimat Predplaninski klimat uglavnom vlada na područjima između 500 m i 800 m nadmorske visine. surova alpska klima. Ovaj tip klime uglavnom obilježava niža dolinska područja sjeverne Bosne. treba spomenuti klimatske varijatete. Klima BiH Našu državu obilježžava čitav mozaik klimatskih tipova. te prostrana Hutovsko-Čapljinska zavala koja u svom jugoistočnom dijelu predstavlja kriptodepresiju koju obilježava fluviomočvarni reljef. Drugi vrlo važan klimatski faktor je geografski položaj BiH između prostrane među planinske zavale Panonskog bazena ma sjeveru i akvatorije Jadranskog mora koja je duboko uvučena između Apenina i Dinarida. spomonut demo i jadranski klimat koji obilježava usko bosansko-hercegovačko primorje. Prosječna godišnja temperatura zraka krede se od 7°C do 10°C. te područje đenovskog ciklona koji često bitno utiču na vrijeme u našoj zemlji. Tu se prvenstveno misli na planinski reljef BiH koji je u mnogome uticao na sprečavanje prodora toplih vazdušnih masa sa juga i jugozapada. Također. To su također područja gorskih uzvišenja sjeverne Bosne. To su umjereno-kontinentalni klimat. a to su župni klimat i klima kraških polja. planinski klimat. Prosječna godišnja količina padavina krede se u rasponu od 1000 mm do 1200 mm godišnje.U kompozitnim riječnim dolinama nalaze se zavale Bijelog i Mostarskog polja (dolina Neretve). Umjereno-kontinentalna klima Umjereno-kontinentalna klima obilježava područje sjeverne Bosne. Dominantni vjetrovi su sjeverac i košava koja duva iz pravca sjeveroistoka. te čiji se uticaj osjeda do Bos. Sniježni pokrivač se zadržava i do 3 mjeseca u godini.

Izmijenjeno jadranski klimat Izmijenjeno jadranski klimat predstavlja varijatet sredozemne klime u okviru kojeg se mogu izdvojiti izmijenjeno jadranska klima sa pojačanim maritimnim uticajem i ona sa izraženijim kontinentalnim uticajem. 21 . Također. Spomenuto se odnosi na visoka krška polja Vanjskih Dinarida (osim Kupreškog polja). Predstavnik ovog tipa klime je Mostar. Tokom zime u planinskim reljefnim udubljenjima uvala. Godišnja količina sniježnokišnih padavina premašuje i preko 2000 mm. zapadne i jugoistočne Bosne. Tako je u uvali Mrazište na planini Igman 1963. Ljeta su svježa i kratka. Predstavnik ovog tipa klime je Bjelašnica na čijem je vrhu 1882. Srednje godišnje temperature zraka iznose između 14°C i 16°C. te sjevernu planinsku Hercegovinu. Dakle. Prosječne godišnje količine padavina kredu se u rasponu od 1300 mm do 1800 mm kišnih padavina. Maritimni uticaji osjedaju se sjeverno od Mostara.5°C. Zime su blage i kišovite. a ljeta vrela i sušna. Obilježava ga uglavnom vrlo niska temperatura zraka (prosječna godišnja temperatura oko 0°C). Njegova osnovna obilježja su prosječne godišnje temperature zraka niže od 7°C. godine zabilježen rekordni minimum temperature zraka od 43. Broj sunčanih sati tokom godine premašuje 2400.Najniže temperature u kotlinama planinske Bosne uzrokovane su radijacijskim maglama u zimskim mjesecima u vremenu duže anticiklonalne stabilnosti. te duge i sniježne zime sa sniježnim pokrivačem koji se održi i preko 6 mjeseci tokom godine. mogu dostizati orkanske jačine (brzina i preko 100 km/h). Alpski klimat Alpski klimat vlada na najvišim planinskim terenima Dinarida. Planinski klimat Planinski klimat zahvata područja centralne. Dominantni vjetrovi su bura i jugo. Najvede količine padavina izluče se od novembra do aprila što ukazuje na pojačane maritimne uticaje. a snijeg se održava oko 4 mjeseca tokom godine. vrtača i visokih udolina evidentne su pojave gustih radijacionih magli koje obilježava temperaturna inverzija. Godišnja količina padavina se krede u rasponu od 1200 mm do 1800 mm sniježno-kišnih padavina. Klima kraških polja Klima kraških polja je zastupljena u kraškim poljima čije prosječne nadmorske visine iznose između 600 m i 900 m nadmorske visine. godine sagrađena prva meteorološka opservatorija na Balkanu. ovaj klimat preovladava u niskoj Hercegovini. bura i jugo. ova reljefna udubljenja karakterišu česte pojave radijacionih magli posebno tokom hladnijeg razdoblja godine. Dominantni vjetrovi. Ljetni temperaturni maksimumi nerijetko premašuju 40°C.

Drina je po vodnoj količini sa 395 m3/s drugi najvedi vodotok u BiH po količini proticaja. Šamca).Hidrografska obilježja BiH Oko 70% teritorija Bosne i Hercegovine čini sliv Save. Rijeka Una duga je 207 km. Crnomorski sliv Najvedi tok crnomorskog sliva u BiH je Sava (prosječnih godišnjih proticaja i preko 1000 m 3/s. Poriječje rijeke Vrbasa površinski obuhvata nešto preko 6000 km2. Prača. Njegov riječni tok je dug 256 km. jugozapadnu Srbiju. istočne i jugoistočne Bosne. Njena najveda pritoka je Sana duga 146 km. Nastaje u Šdepan Polju s utokom Tare i Pive. Značajnije desne pritoke Bosne su Spreča. Područje Hercegovine i vedim dijelom jugozapadne Bosne pripada jadranskom slivu. U gornjem toku prima brojna kraška vrela. te sastavnice Tara i Piva dotiču iz najvišeg dijela planinskih područja jugoistočnih Dinarida. istočne i sjeverne Bosne. Bosna je duga 270 km sa prosječnim godišnjim proticajima oko 180 m3/s. njezino slivno područje obilježava gusto razvijena površinska mreža vodotokova zbog pretežno vodonepropusnih stijena. Zato je Una četvrti tok po količini proticanja u BiH. prosječnog proticanja oko 90 km3/s. Vrbas izvire ispod Zec planine. Krivaja i eljeznica. pa je površinska mreža tokova neravnomjerna?. Njena najveda pritoka u tom dijelu toka je rijeka Unac duga 64 km. Odlikuju je dva maksimuma proticaja (proljetni i kasno jesenji) i dva minimuma proticaja (zimski i ljetni). Dehotina. U gornjem toku karakterističan je nivalno-pluvijalni režim sa pojavama nivalne retenzije upravo zbog toga što njezine pritoke Lim. Sutjeska. glavne rijeke crnomorskog sliva u ovome dijelu Evrope. te dijelove sjeverne i sjeveroistočne Bosne. Uglavnom. Drinjača. Rijeka Bosna drenira terene centralne Bosne. Ukupna površina sliva iznosi oko 19 000 km2. 22 . Lašva i Usora. Bosna. Njegove najvede pritoke su Pliva. Duga je 345 km. dok su ostale pritoke manje. Važnije desne pritoke su Dehotina. Rače) su Drina. Njezino poriječje zahvata nešto preko 10 000 km 2. Gornje poriječje Une geološki grade tektonski ispucali krečnjaci. Vrbanja i Ugar. na ušdu oko 230 m3/s. centralne. Drina drenira cijelu sjevernu Crnu Goru. te dijelove sjeverne Albanije (izvorišni dijelovi rijeke Lim). Vrbas i Una. Dakle. Nastaje iz vrela Srba u Hrvatskoj nedaleko od granice sa BiH. Lim. Bistrica. nizvodno od Bos. nizvodno od Modriče. Lim je ujedno i najveda pritoka Drine duga 197 km. Uglavnom to su područja zapadne. u BiH slivu Drine pripadaju tereni sjeveroistočne. Lijeve pritoke Drine su Sutjeska. Rzav. Njene najvede pritoke u ovome dijelu toka (od Jasenovca do Bos. Značajnije lijeve pritoke Bosne su Fojnička rijeka. Bistrica.

Drugi vodotok po značaju je Trebišnjica. također su značajna vještačka jezera hidroelektrana na Drini. vrelo Plave vode. također pripadaju crnomorskom slivu. U srednjem i gornjem toku pothranjuje se snažnim vrelima. odnosno Podrašničko polje u zapadnoj Bosni. Jablaničko jezero. Najčešde su nastale gradnjom hidroelektrana. te obilježavaju visoke planine Šator. 23 . antropogenog porijekla. te Buna. Po zapremini vode najvede je Biledko jezero duboko oko 100 m. Njene najvede pritoke su Rama i Trebižat s desne. zatim Gatačkog polja (Mušnica). Njihove vode na topografskoj površini terena pojavljuju se u obliku snažnih kraških vrela Bune. Ostala prirodna jezera znatno su manja. Dabarskog i Fatničkog polja nestaju u kraškom podzemlju istočne Hercegovine. Treskavicu. Bregava i Krupa sa lijeve strane. S ovog aspekta. te Modračko jezero u sjeveroistočnoj Bosni. Nekadašnja najduža evropska ponornica čiji je tok danas vedim dijelom regulisan na dužini od 65 km. Sturbe i Plovuče. Bregave i Trebišnjice. Crvanj. Prirodna jezera daleko su manja. kao što je Zalomska rijeka. kao što su vrelo Bosne. Neretva je najvedi površinski tok dug 216 km. Površinski najvede vještačko jezero je Buško jezero južno od Livna čija površina varira između 55 km2 u sušnom i 65 km2 u vlažnijem dijelu godine. Zatim treba pomenuti Ramsko jezero. Bunice. kao što su Krupac. Tu je površinska mreža riječnih tokova dezorganizirana i prenešena u kraško podzemlje što je hidrografski izraženo pojavama manjih ponorničkih tokova i kraških vrela. Londže. Njihova geneza se vezuje za proces povlačenja ledenjaka i formiranja završnih morena kojima su pregrađena (Prokoško jezero na Vranici). vrelo Plive kod Šipova(46 m3/s). Jadranski sliv To su prostori okršenih Vanjskih Dinarida u jugozapadnoj Bosni i u vedem dijelu Hercegovine. Neretvi i Vrbasu. Ponirudi ispod Dinare i Kamešnice pojavljuju se kao snažna vrela u poriječju rijeke Cetine u susjednoj Hrvatskoj koja se kod Omiša uliva u Jadransko more. Ponornice Nevesinjskog polja. Nastalo je formiranjem sedrene barijere na rasjednom kontaktu. vrelo Krušnice (desna pritoka Une). Zelengoru. Jezera BiH Najvede jezerske akvatorije naše zemlje su vještačkog. Vlaseničko polje u istočnoj Bosni. vrelo rijeke Sane. abljaka. kao što su npr. vrelo Klokot (kod Bihada). te dijelovi zapadne Bosne koje grade mezozojski krečnjaci.Područja istočne Bosne. Brojna su vrela. Kroz Duvanjsko polje teče ponornica Šujica čije se vode pojavljuju u nešto nižem Livanjskom polju kojim također otiču tokovi Bistrice. Jadranskom slivu pripadaju velika kraška polja jugozapadne Bosne i istočne Hercegovine. Mlješčak i Crno vrelo. Po količini proticaja najveda je odmah posle Save i Drine. Najvede je Plivsko jezero nedaleko od Jajca.

valovita smeđa i kraška smeđa tla. litosoli i regosoli. jer su crna i tvrda. To su aluvijalna tla ili fluvisoli koja su nastala nanošenjem materijala. U okolini Bihada i Cazina ova zemljišta nazivaju buhovačama. Hidromorfna tla uglavnom su vezana za dolinska dna kojima otiču riječni tokovi. Uglavnom su formirana uz naseljena mjesta. u ovaj tip spadaju močvarno-glejna tla. Dakako. Smeđa tla ili smeđice u BiH čine veliku grupu tala ili zemljišta kako po njihovoj genezi. najzastupljenija su automorfna tla. To su tzv. Spadaju u tzv. kamenjare čija dubina ne prelazi više od 20 cm. te najviših planina jugoistočne Bosne. Dakako. Podtipovi podzolastih zemljišta uglavnom su vezani za umjereno-kontinentalna i planinska područja Bosne. vinove loze i uzgoj povrda. tako i po mehaničkom sastavu. Jedna od najraširenijih zemljišta u planinsko-brdskom području su renzine koje se pojavljuju na rastresitom substratu. Veleža. Ova posljednje spomenuta (kraška smeđa tla) česta su na području zapadne Bosne. te deluvijalno-aluvijalna koja su nastala akumulacijom proluvijalno-deluvijalnog nanosa u podnožju padina. Nalaze se pod šumskom i travnom vegetacijom. Antropogena tla su nastala pod uticajem raznih agrotehničkih i hidrotehničkih mjera i zahvata. Rasprostanjena su u brdsko-planinskom području. 24 . Mogu se izdvojiti dolinska smeđa.Pedogeografska obilježja BiH Izrazita heterogenost stijenske podloge. Kiselo-smeđa zemljišta ili distrični kambisoli uglavnom nastaju na kiselim stijenama. Također. Crvenica (terra rossa) je tlo koje nastaje na krečnjacima i dolomitima. To su područja padina Prenja. Najčešde se pojavljaju u svezi sa kalkomelanosolima na krečnjacima i dolomitima. manjeg prostornog rasprostranjenja su dolinska tla. mlada nerazvijena tla. Svakako treba pomenuti i žudkasta i žudkasto-siva tla kalcijsko-karbonatna tla koja su pogodna za razvoj vinograda. Litosol ili kamenjar vezan je uglavnom za kompaktne stijene. preovladavaju u vedem dijelu planinske Hercegovine. Smonica ili vertisol je uglavnom rijetka. Čvrsnice. Uglavnom su pogodne za uzgoj duhana. Uglavnom. te različiti klimatski tipovi uz naglašenu polimorfiju reljefa utjecali su na razvoj brojnih tipova zemljišta u BiH. Rankeri su humusno-silikatna tla koja nastaju na kiselim silikatnim stijenama. Tresetna tla uglavnom obilježavaju periodično plavljena kraška polja.

To su higrofilne šume na krajnjem jugu u zaleđu Neumskog primorja. drias octopetala). Također. Šume sladuna i cera su u donjem poriječju Drine. u vedem dijelu BiH prevladavaju srednje evropski florni elementi koji čine više od polovine vrsta. te planinsku Hercegovinu na terenima iznad 500 m nadmorske visine u biogeografkom pogledu karakterišu bukove šume. kitnjaka i lužnjaka koji je najčešdi u sjevernoj Bosni na terasnim ravnicama. te toka Krivaje. od gmizavaca endemični su prenjski daždevnjak. veliki je broj endemskih vrsta insekata. Pored mediteranskih. Centralne. u vedem dijelu naše zemlje dominiraju listopadne šume. srednje evropskih i alpskih flornih elemenata na ovom području egzistiraju ilirsko-kraški i karpatsko-balkanski florni elementi. Drine. također. Na visinama iznad 1000 m one postepeno prelaze u mješovite šume bukve. Vegetaciju čine sredozemna makija i grmoliki garizi. 250 vrsta mahovina i lišajeva. zatim rijetkog tetrijeba ruževca i td. U mezofilne šume hrastova spadaju šume graba. Tako po bogatstvu cvjetnica BiH može da se mjeri sa tropskim i subtropskim područjima. snježne i igmanske voluharice. Najviše terene iznad 1700 m obilježava niska vegetacija planinskih pašnjaka. kao što su razne podvrste slijepog kučeta. 60 vrsta papratnjača. Uglavnom.Biogeografske karakteristike BiH Flora BiH Prema katalozima herbara Zemaljskog muzeja u Sarajevu u BiH je evidentirano oko 3700 vrsta cvjetnica. te podvrste divokoze i mrkog medvjeda. zapadne i istočne dijelove Bosne. Uglavnom. Najniže terene u dolinama rijeka uglavnom prekrivaju šume topole i vrbe. Posebnu karakteristiku flore naše zemlje predstavlja njena starost odnosno postojanje veoma starih vrsta koje nazivamo reliktima (npr. jele i smrče. Mješovite šume crnog i bijelog bora karakterišu planinske masive centralnog dinarskog ofiolitnog pojasa. dakle od maksimuma virmske glacijacije na ovamo. Termofilne šume hrastova (medunca. Endemične vrste crnog bora zastupljene su uglavnom na strmim padinama kanjona i klisura u poriječju srednjih tokova Neretve. 25 . Močvarne i ravničarske životinjske vrste na krajnjem sjeveru pripadaju fauni Panonske nizije. Životinjski svijet BiH ivotinjski svijet je formiran uglavnom u toku posljednjih 20 000 godina. te preko 500 vrsta gljiva. Čvrsnici. bijelog graba) preovladavaju u niskoj Hercegovini. Upravo zbog planinskog reljefa BiH. Što se tiče vegetacije ona na području BiH pokazuje pokazuje znatnu horizontalnu i vertikalnu raščlanjenost. te crna šarka. Zatim treba spomenuti endemičnu muniku koja raste na Prenju. Veležu i Čabulji na visinama iznad 1400 m. U centralnom planinskom dijelu zapažen je znatan broj endema. Fauna naše zemlje ima pretežno planinski karakter.

Kozara i Una). kao što su kraški miš. Igman-Bjelašnica. U našoj državi trenutno postoje tri nacionalna parka (Sutjeska. Vodena fauna je uglavnom u Bosni u crnomorskom slivu predstavljena evropskim vrstama. te brojne neotrovnice. No. kao što je to mekousna pastrmka koja naseljava tok Neretve. vrela Bosne i Tajana predstavljaju spomenike prirode. Karakteristični predstavnici pedinske faune su čovječija ribica (proteus). gušteri i pauci. U odnosu na susjedne zemlje to je izrazito malo. Područja vodopada Skakavca. Zaštićena područja u BiH BiH obilježavaju bogate prirodne datosti koje nisu dovoljno praktično zaštidene i ekonomski valorizirane prvenstveno sa aspekta turizma. te oko pedine Vjetrenice. u jadranskom dijelu sliva veliki je broj endema. zbog velikog prostranstva karsta na našem području česti su pripadnici faune ovih staništa. Močvarni predio Hutovo blato također predstavlja park prirode. Prokoškog jezera. zatim specifične vrste riba gaovica koje nastanjuju ponorničke tokove u kraškim poljima. zmija poskok. te razne vrste račida i pauka.Također. 26 . S obzirom na površinu BiH trenutno je zaštideno tek nešto manje od 1% od ukupne površine naše zemlje. Bijambarske pedine sa okolnim ponorima i udolinama praktično su evaluirane u formi zaštidenog pejzaža. U FBiH još se vode zakonske procedure oko uspostavljanja nacionalnih parkova Prenj-Čvrsnica-Čabulja. lešinar crkavica.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful