Geografija Bosne i Hercegovine I

Ime, veličina i geografski položaj BiH
Ime BiH
Naziv „Bosna“ se po prvi put spominje u djelu „De administrando imperium“ („O upravljanju carstvom“) vizantijskog cara Konstantina Porfirogeneta u 10 stoljedu. Tu se ona pod nazivom „Bosona“ spominje zajedno sa naseljenim mjestima u poriječju gornje Bosne ( ?Desrela i Kodena-naselja oko Kaknja). Južni dio naše države zvani Hercegovina po prvi put se spominje 1448. godine. Tada je označavala posjed Herceg Stjepana, vladara humske zemlje. Znači, dobila je naziv po njegovoj tituli Hercoga, pa je narod preimenovao to u Herceg. Smatra se da je naziv Bosna nastao od indoevropske riječi bok, bos, bosana što znači voda.

Veličina BiH
Prema podacima statističkog zavoda BiH iz 1991. godine površina naše države iznosi 51 129 km2. Dakle, po svojim površinskim dimenzijama BiH spada u red manjih država Evrope i svijeta. Od nje su po površini manje Danska, Albanija, Švajcarska, Makedonija, Slovenija i td.

Geografski položaj BiH
BiH se nalazi u umjereno toplom pojasu sjeverne hemisfere. U regionalnom smislu sa političko-ekonomskog aspekta regionalizacije pripada zapadnom Balkanu, odnosno nalazi se u zapadnom dijelu regije Jugoistočne Evrope. o Geologija i geomorfologija: BiH se nalazi u subdukcijskoj zoni; sistem Dinarida (alpsko-himalajski pojas); o Hidrografija: BiH je zemlja dva sliva (Jadranski-oko 30% i Crnomorski-oko 70%); o Klima: Umjereno-kontinentalna, ali i planinska i izmijenjena sredozemna; o Flora i fauna: Holarktička oblast. Najsjevernija tačka u BiH je Donja Gradina nedaleko od ušda Une u Savu; ϕ 45 16 SGŠ. Najjužnija tačka u BiH nalazi se u opdini Trebinje, a naziva se Podštirovnik; ϕ 42 33 SGŠ. Najistočnija tačka je lijebac u opdini Bratunac; 19 07 IGD. Najzapadnija tačka je Bugar u opdini Bihad; 15 47' IGD. Dakle, udaljenosti između navedenih tačaka iznose preko 300 km (I-Z).

1

Geografski položaj BiH sa fizičko-geografskog aspekta generalno se može okarakterisati kao konkretni položaj između Panonske zavale na sjeveru i Jadranskog mora na jugu, koji defakto predstavlja duboki zaliv Sredozemnog mora. Sa saobradajno-geografskog aspekta naša država je tranzitna zemlja, jer povezuje srednjoevropski hinterland (misli se na unutrašnjost kontinenta) sa Jadranskim, odnosno Sredozemnim forelandom na jugu. Također, preko teritorija naše zemlje alpske zemlje na sjeverozapadu su povezane sa zemljama centralnog Balkana i zemljama Bliskog istoka na jugoistoku. Upravo zbog ovakvog kontaktnog položaja BiH je bila često u sferi interesa velikih svjetskih sila u zadnjih 1000 godina. Prethodno navedeno bilo je uzrokom preplitanja različitih kulturnih i civilizacijskih utjecaja sa istoka i zapada.

Granice BiH
Dužina granica BiH ukupno iznosi 1539 km. Granica naše zemlje je mahom kopnena granica koja se može okarakterisati kao: o Suhozemna; o Riječna; i o Jezerska. Manjim dijelom svoga pružanja granica naše države je morska na dužini od svega 12 km?. Na sjeveru, zapadu i jugu na dužini od 931 km naša država graniči sa republikom Hrvatskom. Na istoku granična linija prema susjednoj Srbiji iznosi 357 km. Na jugoistoku naša zemlja graniči sa Crnom Gorom na dužini od 249 km.

Fizičko-geografski opis granica BiH
Sjevernu granicu u potpunosti predstavlja meandrirajude riječno korito rijeke Save na dužini 331 km. Vedi dio spomenute riječne granice predstavlja riječnu granicu s Hrvatskom, a manji od Jamene do ušda Drine u Savu izražava granicu sa Vojvodinom, odnosno susjednom Srbijom. Sjeveroistočnu granicu BiH u potpunosti izražava riječni tok Drine od njenog ušda kod Bos. Rače do Zvornika, nakon čega sektor istočne granice predstavljaju vještačke akumulacije hidroelektrane Bajina Bašta, odnosno HE Perudac. Od mjesta Zemljice naša istočna granica poprima izrazito suhozemni karakter. Pruža se najvišim hrbatom planine Zvijezde (1676 m). Zatim siječe srednjeplaninska uzvišenja u poriječjima doline Lima i Uvca. Potom presijeca planinu Kovač (1537 m) kod Čajniča gdje se nedaleko od graničnog prijelaza Metaljka nalazi tromeđa između BiH, Srbije i Crne Gore. Južno od spomenute planine granica se pruža terenima Bukovice, potom presijeca dolinu Dehotine nakon čega poprima izrazito planinski karakter, jer se pruža vrhuncima Ljubišnje (2238 m), Maglida (2386 m) i Volujaka (2297 m). Na tom potezu granica je mjestimično riječna, jer je na dužini od oko 30-ak km predstavlja rijeka Tara. Zatim nešto južnije granica poprima meridijanski karakter na potezu od Lebršnika do jugoistočnog ruba Gatačkog polja. Dalje prema jugu pruža se kraškim terenima Rudina.
2

Na istoku njezine granice dopiru do Drine. Zatim se proteže preko niskog Rastačkog polja i okršenih humova sve do ulegnuda Imotsko-Bekijskog polja. Tek u XIV stoljedu pod vladavinom dinastije Kotromanida srednjovjekovna Bosna doživljava svoj politički. Generalno je usmjerena pravcem sjeverozapad-jugoistok. te odjeljuje Liku od Bos. Tadašnja Tvrtkova Bosna prostorno je obuhvatala teritorij vedi od 65 000 km2. predstavljena riječnim koritom Une (uzvodno od Martin Broda i kod Štrabačkog buka). Pruža se najvišim hrbatima Kamešnice (1856 m)-Dinara (1913 m)-Ilica (1654 m). Krajine. Na tom potezu granica je mjestimično i riječna. 3 . odnosno do ušda Une u Savu. Na krajnjem sjeverozapadu granica siječe najviši hrbat planine Plješevice. a na jugu do rijeke Neretve. Tada se njezin teritorij širi na sjeveroistoku do područja župe Soli. BiH i Hrvatske.Nedaleko od Bilede presijeca duboku akvatoriju Biledkog jezera. Na jugoistoku je obuhvatala zapadnu Crnu Goru i jugozapadnu Srbiju odnosno teritorij Sandžaka. Na jugozapadu je obuhvatala vedi dio Dalmacije sa izuzetkom utvrđenih gradova Zadra. Jugoistočna granica naše zemlje. Splita. Historijsko-geografski razvoj BiH Prema historijskim izvorima BiH je u srednjem vijeku negdje u X stoljedu predstavljala jednu labavu teritorijalnu cjelinu sastavljenu od nekoliko srednjovjekovnih župa u područjima gornjeg poriječja Bosne i Vrbasa. Dodatnu poteškodu opstanka srednjovjekovne Bosne predstavljala je nesloga domade vlastele. Mlini) udaljena oko kilometar od Jadranskog mora. Zatim ponovo izbija na rijeku Unu (uzvodno od Bos. Omiša i Dubrovnika koji su pripadali Mletačkoj Dalmaciji. Kod zaliva Neum-Klek nalaze se vrlo značajne morske granice gdje je BH obala duga 24 km. Nakon toga granica se pruža gornjim pounjem. vojni i teritorijalni prosperitet koji je ostvaren vojnim pobjedama. zatim povija u pravcu sjevera preko niske unsko-koranske zaravni i pobrđa prekounske Krajine (u opdini Velika Kladuša i Bužim). Duvno. zatim se pruža preko visokog masiva Orijena do vrha Vučji zub (1803 m) odakle se spušta do najjužnije tačke Podštirovnik koja se nalazi na tromeđi Crne Gore. pruža se preko Čapljinsko-Hutovske zavale gdje presijeca riječni tok Neretve. Nakon Tvrtkove vladavine teritorij Bosne je izložen čestim vojnim upadima Ugarske vojske sa sjevera i Osmanlija sa istoka. Novog) kojom se pruža sve do Jasenovca. Nakon vojne pobjede nad ugarskim kraljem Ludovikom II Tvrtko se okrunio za kralja „Srbljem i Bosni“. Okršenim terenima nastavlja se pružati u smjeru sjeverozapada gdje nakon graničnog prijelaza Kamensko poprima planinski karakter. Tada su Bosni pripojeni široki prostori Hercegovine i Završja na jugozapadu sadašnje Bosne (Livno. Za vrijeme bana Tvrtka Kotromanida II srednjovjekovna Bosna se nalazi na vrhuncu svoje modi. Tek krajem XII vijeka Bosna za vrijeme bana Kulina stiče oblike samostalnosti i državnosti. Tako tokom XV stoljeda Osmanska vojska postepeno preuzima kontrolu nad istočnim dijelovima srednjovjekovne Bosne. Južnu granicu BiH izražava granična linija sa uskim dubrovačkim primorjem koja je na određenim dionicama (Dubrovačka rijeka. Glamoč). Zatim granica poprima kopneni karakter.

Sjeverna granica je predstavljena rijekom Savom koja je u tim vremenima predstavljala značajnu vojno-geografsku prepreku. te Sandžak na jugoistoku. Tako je ved u XVI stoljedu formiran Bosanski pašaluk. Tadašnja granica potvrđena je na Drugom zasjedanju AVNOJ-a 1943. Naknadno spomenuta krajišta su proširivana u veda vojno-administrativna i politička područja zvana sandžak. 4 . Treba naglasiti da je BiH priznata kao samostalna država sa međunarodno priznatim granicama 06. godine kada su granice BiH priznate kao republičke. Geološke karakteristike BiH Područje naše zemlje imalo je burnu geološku historiju obilježenu ciklusima sedimentacije koji su se smjenjivali sa tektonskim orogenetskim fazama obilježenim boranjem. Lika. godine kada padom Bihada Bosna cjelovito potpada pod vlast Osmanske imperije. Upravo tada na mirovnom Berlinskom kongresu određene su granice savremene BiH koje su tada utvrđene vojno-političkim dogovorom između Austro-Ugarske. te veliki dio Crne Gore. Rusije. Na sjeverozapadu. aprila 1992. Osmanske imperije. BiH defakto ulazi u sastav Austro-Ugarske monarhije. Tada je Bosanski pašaluk obuhvatao veliku površinu. Tada je BiH odmah poslije završetka Drugog svjetskog rata imala dva izlaza na more. Zatim dijelovi Boka-Kotorskoga zaljeva. godine. Mirom na ušdu itve određena je granica Osmanske imperije na sjeverozapadu prema tadašnjim evropskim silama. krajišta koja označavaju vojno-administratine jedinice. Na krajnjem sjeveroistoku u sastav Bosanskoga pašaluka ulazila su područja Mačve i Pocerine u susjednoj Srbiji. Prilikom svojih osvajanja bosanskog teritorija u XV i XVI vijeku Osmanlije su uspostavljale tzv. linea grimani koja je dobila naziv po mletačkom opunomodeniku Đovaniju Grimaniju. tzv. Osamostaljenjem Srbije i Crne Gore početkom XIX vijeka formira se istočna i jugoistočna granica BiH. vedu od 100 000 km2 kojeg su pored sadašnjeg teritorija BiH predstavljali vedi dijelovi susjedne Hrvatske (Slavonija. Poslije Karlovačkog mira tokom XVII i XVIII stoljeda dolazi do vojnih poraza Osmanske vojske što je rezultiralo serijom mirovnih sporazuma. Godine 1878. Tada se formira sadašnja sjeverna i zapadna granica. Pružala se na liniji od Međidije glavice kod Knina preko toka gornje Cetine do Imotskog i Gabele na jugoistoku. Francuske i Velike Britanske imperije. Banija. Pored onog kod Neum-Kleka drugi je bio izlaz kod Herceg Novog povezan dolinom Sutorine sa područjem današnje opdine Trebinje. Prvo je to tzv. Godine 1606. te vedi dio Dalmacije bez utvrđenih gradova).Osvajanje bosanskog teritorija traje sve do 1591. zapadu i jugozapadu granica pašaluka postepeno se pomjera ka teritoriju sadašnje Bosne. navlačenjem i rasjedanjem uz pratede pojave seizmizma i magmatizma.

Zec. Paleozoik Vraničkog gorja (Vraničko škriljavo gorje). Pogorelica. Paleozoik jugoistočne Bosne. Na tom području litološki preovladavaju pješčari.Paleozoik u BiH Najstarije stijene su otkrivene u jugoistočnoj Bosni kod naselja Prača i Ustikolina. 2. škriljci i krečnjaci paleozojske starosti. Bitovnja. Vranički paleozoik nalazi se na području između ilidžansko-busovačkog rasjeda na sjeveroistoku. Reljefno je predstavljeno planinskim morfostrukturama vraničkog antiklinorijuma (Ivan planina. Uglavnom stijene paleozojske starosti otočnog su rasprostiranja i različitog litološkog sastava na području BiH. doline Lašve i Rike? na sjeveru i dolina Neretve. Paleozoik istočne Bosne. Uglavnom su zastupljeni litološki članovi koji pripadaju karbonu i permotrijasu sa nalazištima magnetita i pirita. Trešanice i Zujevine na krajnjem jugoistoku. dok najviše planinske terene grade permski dolomiti i krečnjaci. vrbaskog rasjeda na jugozapadu. 4. škriljci i krečnjaci karbonske starosti. Paleozojske naslage okoline Ključa. te rioliti (kisele efuzivne stijene). Uglavnom ovo područje litološki grade škriljci silursko-devonske starosti. Na površini od oko 1300 km 2 zastupljeni su pješčari. U BiH se izdvaja više paleozojskih obasti: 1. Paleozojsko područje Jezero i Sinjakovo. 5. Lopata. Paleozoik Jezera i Sinjakova mikro lokacijskog je obilježja. Vranica. Osata i Ludmera. Kruščica i Komar). Silurske su starosti što je utvrđeno paleontološkom analizom nađenih fosila konodonata. Nalazi se u slivu središnjeg toka rijeke Plive u zapadnoj Bosni. Paleozoik jugoistočne Bosne geografski izražava padine istočne Jahorine i zapadne dijelove planine Vučevice istočno od Goražda. 5 . paleozojski škriljci i permski pješčari. Radovan. Uglavnom preovladavaju karbonatni klastiti i metamorfiti. Područje sansko-unskog paleozoika. Unsko-sanski paleozoik obuhvata područja zapadno od srednjeg toka Sane u kome su otkrivena bogata ležišta željezne rude (rudnik Ljubija). Paleozoik Ključa i okoline predstavljaju uglavnom mikro lokaliteti sa stijenama paleozojske starosti. 6. U istočnoj Bosni paleozojske naslage zahvataju površinu od oko 1200 km 2 na područjima Birča. Na tom području uglavnom preovladavaju devonske naslage krečnjaka. 3.

Motajice vezuju se za intenzivno rasjednu tektoniku krajem neogena i u kvartaru. Horstovi Majevice. o Središnje Dinaride (tzv. Tokom jure odvojeni dio afričke megaploče zvani jadranska mikrotektonska ploča krenuo je u pravcu sjevera što je rezultiralo potiscima kojim su kasnije tokom kasnijeg mezozoika i tercijara formirani planinski masivi i hrbati Dinarida. Tada je u zapadnom dijelu preovladavala plitkovodna marinska sedimentacija čijim su dugotrajnim procesom formirane debele naslage mezozojskih krečnjaka i dolomita bududeg dinarskoga kopna. i o Centralni dinarski ofiolitni pojas koji zahvata područja od Kozare na sjeverozapadu do planine Varde nedaleko od Rudog na jugoistoku. Složenim procesima subdukcije na sjeveroistočnom rubu Dinarida formirani su blokovi ofiolita i heterogene stijene tzv. zatim tvorevine donje trijaskih klastita. a to je: o Savska zona sa pojasom horstova i rovova sjeverne Bosne. Dakle ovo je područje subdukcijska zona kolizijskog tipa. Njegova izrazito složena tektogeneza vezuje se za nekadašnju jursku subdukcijsku zonu. Nastanak Dinarida vezujemo za pokrete alpske orogeneze koja je počela u trijasu i traje do danas. odnosno evroazijske megaploče sa sjevera. dok su južni još bili spojeni u Gondvanu. Pored dominantnih karbonatnih naslaga krečnjaka i dolomita dinarsko područje izražavaju izdužene zone jursko-krednog fliša. 6 . Kozare. U tektonskom smislu ovo je područje izražavalo složenu subdukcijsku zonu obilježenu konvergencijom afričke kontinentalne megaploče sa juga. Pojas horstova i rovova na krajnjem sjeveru predstavljen je bazenskim ulegnudima koja su formirana u rov-sinklinalnim udubljenjima tokom novije etape alpske orogeneze. i o Vanjske (Spoljašnje) Dinaride. Novijom tektonskom regionalizacijom područja BiH Dinaridi su podijeljeni na: o Unutrašnje Dinaride. Njihovu jugozapadnu granicu prema susjednoj prelaznoj dinarskoj zoni (Središnji Dinaridi) izražava zamišljena linija na potezu Foča-Romanija-Vareš-Vranduk-dolina Vrbanje-Banja Luka-Bos. Daleko složenije litologije je centralni dinarski-ofiolitski pojas. Unutrašnji Dinaridi Unutrašnji Dinaridi na području BiH u cjelosti obuhvataju područja sjeverne.Mezozoik u BiH Krajem paleozoika sjeverni kontinentalni blokovi ujedinili su se u kontinent Lauroaziju. Oceanski zaliv Pantalasa procesom spreadinga počeo je da se širi čime je došlo do razvitka Tetis oceana kojim su zapravo bila razdvojana dva spomenuta super kontinenta. Prelazna dinarska zona). sjeveroistočne i istočne Bosne. vulkanogeno-sedimentne formacije zvane ofiolitski melanž. Novi. U okviru Unutrašnjih Dinarida BiH mogu se izdvojiti dvije glavne strukturno-facijalne jedinice.

Antiklinalna uzvišenja najčešde grade stariji mezozojski krečnjaci i dolomiti koji su navučeni preko mlađih tercijarnih klastita (breče. mangana. Strukturno-facijalna jedinica durmitorskog fliša na krajnjem jugoistoku i bosanska flišna zona na sjeveroistoku Središnjih Dinarida markiraju područja nekadašnjeg dubokomorskog troga ili rova tokom jure i krede. Rasjedni kontakt starijih krečnjaka i mlađih fliševa često je obilježen pojavama boksitne rude (Hercegovina i zapadna Bosna). Rubove blokova ultramofita litološki obilježavaju stijene izrazito heterogenog sastava. željezne rude i td. serpentiti. dijabaz-rožnjačke formacije. krečnjaci. što je slučaj i sa područjima oko Srebrenice u Unutrašnjim Dinaridima. kao što su jurski klastiti. gline. U strukturnom smislu preovladavaju kompresijske. bakra. U geografskom smislu to je područje izrazito složene geološke strukture i stijenskog sastava. Predstavlja kontaktnu zonu između Unutrašnjih i Vanjskih Dinarida.. te navlačenja ofiolitskih blokova tokom laramijske i pirinejske orogenetske epohe. U ofiolite spadaju ultrabazične i bazične magmatske stijene. ofiolitnog melanža ili stijenama tzv. unsko-sanskog paleozoika na sjeverozapadu markantno strukturno-facijalnu jedinicu predstavlja Vranički paleozoik. U ovom području formirane su i magmatske stijene koje su odraz paleozojskog i mezozojskog dubinskog magmatizma i efuzivnog vulkanizma. 7 . rožnaci. te su česti amfioboliti.Prema naučnim hipotezama pretpostavlja se da je na tom području došlo do prvobitnog razlamanja oceanske kore. Na tom području litološki dominiraju mezozojski krečnjaci i krečnjaci sa ulošcima dolomita debljine i preko 4 000 m. Spomenuti tektonski procesi prodora dubinskih intruzivnih stijena bili su obilježeni pratedim metamorfizmom. Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi uglavnom geotektonski predstavljaju najvedi dio Hercegovine. Spomenute „mekše“ klastične naslage glavnom ispunjavaju dna? sinklinalnim ulegnudima. Mezozojski krečnjaci trijaske starosti uglavnom dominiraju u jugoistočnom dijelu Prelazne dinarske zone. navlačne i rasjedne strukture. To je područje širokih navlačnih pojaseva. jugozapadne i zapadne Bosne. cinka. Središnji Dinaridi ili prelazna dinarska zona Središnji Dinaridi se često u geološkoj literaturi nazivaju zona paleozojskih škriljaca i mezozojskih krečnjaka. Upravo ta područja obilježavaju ležišta olova. kao što su peridotiti. pješčenjaci). lerzoliti koji imaju manji udio SiO2. Nastali su dugotrajnom sedimentacijom koja je trajala od gornjeg trijasa do eocena u zapadnom podmorju nekadašnjeg Tetis oceana. borane. konglomerati. Pored paleozojskih područja jugoistočne Bosne. U literaturi se nazivaju stijenama tzv.

Aktivnost spomenutih rasjednih struktura uzrokovala je 1969. proluvijalni. Termalni. Pored trusnih područja južne Hercegovine u Vanjskim Dinaridima seizmo-tektonski je aktivna zona livanjskog rasjeda za koga se vezuje nedavni zemljotres sa epicentrom na planini Goliji. Južna i zapadna Hercegovina bile su najugroženije zemljotresima kao što je onaj iz 1921. U Unutrašnjim Dinaridima tokom tercijara aktivni su procesi dubinskog magmatizma (Prosara. industriji.Kenozoik u BiH Kenozojsku eru obilježava nastavak alpske orogeneze koju izražava više tektonskih orogenetskih epoha. Njegov katastrofalni učinak rezultirao je pogibijom 15 ljudi i destrukcijom starijeg dijela urbane zone Banja Luke.6 po Richteru. Prema podacima seizmografa u BiH se tokom godine bilježi čak oko 1100 zemljotresa koji su mahom vrlo slabog intenziteta. godine jedan od najsnažnijih zemljotresa magnitude 6. Najnovije holoceno razdoblje litološki predstavljaju aluvijalni. Spomenute pojave najčešde su pratioci aktivnih rasjednih zona. Tokom neogena aktiviranjem horizontalnih smičudih rasjeda nastaju prostrani neogeni bazeni. ali također mogu poslužiti i u rekreativne svrhe. Prijelaz iz paleogena u neogen obilježen je nabiranjem i navlačenjem što je rezultiralo formiranjem dinarskoga kopna. te ona oko Trebinja i Neuma mogla biti zahvadena razornim zemljotresima. Sa ovoga stanovišta pripada Sredozemnom seizmičkom pojasu kojega defakto izražavaju subdukcijske zone koje zapravo obilježavaju nekadašnje rubove Tetis oceana. Motajica) i vulkanizma (okolina Srebrenice). Dolazi do neotektonskog izdizanja i formiranja visokih dinarskih planina koje su tokom pleistocena bile izložene djelovanju ledenjačke egzaracije na što su upuduju morenski nanosi. U Unutrašnjim Dinaridima BiH bitno je spomenuti banjalučko trusno područje koje je obilježeno dubinskim rasjedima. To su uglavnom bili zemljotresi srednje jačine po Richterovoj skali. deluvijalni i koluvijalni nanosi.5 po Richteru. Prema raspoloživim podacima na ovom se području dogodilo tokom novije historije nekoliko razornih zemljotresa. magnitude 6. 8 . mineralni i termo-mineralni izvori i vode U našoj zemlji do sada je registrovano oko 260 lokacija sa hidrotermalnim i mineralnim izvorima. U neotektonskom razdoblju intenzivira se rasjedna tektonika kojom su formirani strukturni blokovi Dinarida. U narednih 100 godina prognozira se da bi područje oko Banja Luke. zbog toga što ta područja tektonski obilježavaju aktivni rasjedi. Uzrokovan je aktivnošdu regionalnog rasjeda. planine Treskavica. godine nedaleko od naselja Tihaljina u zapadnoj Hercegovini. termoenergetici. Spomenute termo-minetralne pojave svakako mogu imati primjenu u medicini. Seizmo-tektonske karakteristike područja BiH Teritorij BiH predstavlja jedno od aktivnijih seizmo-tektonskih područja Evrope. Seizmolozi pretpostavljaju da se u sljededih 50-ak godina na području naše države mogu očekivati zemljotresi srednje visokog intenziteta koji uzrokuju oštedenje objekata.

Tada je na dubinama vedim od 1100 m otkrivena vruda hipertermalna voda temperature 74 C.Dakle svojom pojavom ukazuju na tektonski aktivne rasjedne zone. BiH je pretežno planinsko-brdska zemlja zato što se više od 60% njenog teritorija nalazi na visinama od 500 m do 2386 m apsolutne visine. Banja Dvorovi nedaleko od Bijeljine aktivirana je nakon dubinskih bušenja u cilju istraživanja nafte. U istočnoj Bosni kod Srebrenice nalazi se banja Crni Guber sa jedinstvenom arseno-gvožđevitom ljekovitom vodom. te zapadne. 9 . Banja Kulaši nalazi se u dolini Ukrine. o Homoterme (temperatura od 34 C do 38 C). Banja Ilidža koristi hipertermalnu sumpornu vodu (57. Banja Gata kod Bihda koristi zemnoalkalno-sulfatnu vodu temperature 36 C.3 C). Najzastupljeniji su na području sjeverne Hercegovine. Poznata je još iz vremena rimske vladavine. Nešto sjeverozapadnije nalazi se čuvena Gradačačka banja koja je počela funkcionisati krajem prošlog stoljeda. brdskim. Nastala je uz ilidžansko-busovački rasjed uz koji je nešto sjeverozapadnije formirana banja Kiseljak koja koristi ljekovite mineralne vode odnosno izvore temperature od oko 12 C. Njena topla mineralna voda (36 C) ljekovitih je svojstava. pobrđa. Složenu reljefnu strukturu BiH predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. Nešto južnije kod Višegrada nalazi se banja Vilina vlas sa hipertermalnom vodom temperature 41 C. Najniži nizijski (0 m do 200 m) i predgorski (200 m do 500 m) procentualno sudjeluju sa oko 39%. Procentualno je najmanje zastupljen visokoplaninski hipsometrijski pojas reljefno predstavljen višim dijelovima planinskih masiva i hrbata Središnjih i Vanjskih Dinarida. nizijskim. središnje. Dakle nadmorska visina u BiH generalno postepeno opada od glavne orografske vododjelnice prema sjeveru (erozijski bazis korita Save) odnosno ka Jadranskom moru na jugu. U Bos. zavale i doline. zemnog plina i td. Sjeverno od Sarajeva nalazi se Olovska banja koja se tek počela koristiti krajem prošlog stoljeda.7 C. rubne pojave metala. Nedaleko od spomenutih nalazi se Fojnička banja čuvena po svojoj radioaktivnoj homotermalnoj vodi temperature 36 C. Najzastupljeniji su niži gorski (oko 36%) i planinski (oko 22%) hipsometrijski pojas. planinske površi i niske zaravni. istočne i jugoistočne Bosne. Opća morfološka obilježja reljefa BiH Relatvno mali teritorij naše države sa površinom od 51 129 km2 morfografski je predstavljen planinskim. U BiH ukupno postoji 16 banja koje na osnovu temperature termalne vode dijelimo na: o Hiperterme (temperatura vede od 38 C). Slana banja Tuzla koristi ljekovite slane vode temperature 27. Krajini jugoistočno od Sanskog Mosta nalazi se banja Ilidža sa mineralnom ljekovitom vodom. i o Hipoterme (temperatura niže od 34 C). ležišta nafte. visoravansko-zaravanskim i obalskim reljefom. nemetala. Također su poznate gorke i tople sumporne vode banje Vrudice kod Teslida. te su geomorfološka značajka sjeverne Bosne i niske Hercegovine na jugu.

Glavni promotor subdukcije u ovome dijelu sredozemne subdukcijske zone je Jadranska mikrotektonska ploča. navlačenjem i rasjedanjem Dinarskih struktura. te međugorskih zavala kao što su Gornjo-sprečanska zavala. Lijevče polje). U Vanjskim Dinaridima područja neotektonskog tonjenja uglavnom predstavljaju zavale polja u kršu („velika kraška polja“). Mostarska i ostale. U okviru kojih de se kasnije u neogenu na sjevernom i jugozapadnom rubu Dinarida oblikovati panonski i jadranski međugorski bazeni. Lijevčanske. Područja odnosno zone zahvadene neotektonskim tonjenjem su daleko manjih prostornih dimenzija. Najnoviji razvoj Dinarida izražava aktivnost horizontalnih dekstralnih rasjeda. Morfotektonski razvoj savremenog reljefa BiH Dinarski planinski morfosistem pripada zapadnom dijelu alpsko-himalajskog pojasa. Gornjo-sprečke zavale. asimetrično boranje i rotacija Dinarskih blokova. 10 . Predstavlja dio afričke megaploče koji je odvojen u juri. Dakle. lokalno izdizanje. Noviji razvoj kompresijskih i ekstenzijskih Dinarskih struktura obilježen je nastankom novijih i oživljavanjem starijih rasjednih struktura. Sarajevska. Semberija. Na formiranje Dinarida utjecali su kompleksni tektogenetski procesi tokom novije faze alpske orogeneze. kao i brojna kotlinska udubljenja u Unutrašnjim Dinaridima. Djelovanjem neotektonskih rasjednih pokreta izdignuti su borano-navlačni i borano-blokovski planinski masivi i hrbati Dinarida. što je reljefno izraženo kriptodepresijom Hutovog blata i preko 90 m debelim nanosima kvartarne starosti koji čine dno donje doline Neretve nizvodno od Čapljine. Također morfološka su značajka subhorizontalnih ploha polja u kršu (kraških polja). Uzrokovani su subdukcijom kolizijskog tipa između afričke i evroazijske megaploče. štajerske. savske. To su zavalsko-potolinske strukture Savske. kao i istovremena subsidencija (tonjenje) terena. pirinejske. Njegova morfoevolucija vezana je za kenozojsku fazu zatvaranja Tetis oceana. pokreti jadranske mikroploče generalno usmjereni ka sjeveru rezultirali su boranjem. Intenzivnim neotektonskim izdizanjem bili su zahvadeni središnji Dinaridi i dio vanjskih Dinarida u zoni navlake visokog krša što je rezultiralo nadmorskim visinama koje premašuju 2000 m. Krajem paleogena Tetis se razdvaja u Paratetis i Mediteran. Morfotektonski razvoj reljefne strukture Dinarida vezan je za pokrete laramijske. Prijedorske. te novijih orogenih epoha. Zone neotektonskog tonjenja u Središnjim Dinaridima vezane su za tercijarne paleodepresije od kojih je prostorno najveda Sarajevska zavala na krajnjem jugoistoku sarajevsko-zeničkog bazena. Subdukscijsko sužavanje prostora obilježeno kompresijskim režimima odrazilo se diferenciranim izdizanjem Dinarskog orogena čija je kontinentalna kora mjestičino debela i preko 40 km.Najmanje vrijednosti vertikalne raščlanjenosti i nagiba dominantno obilježavaju terene naplavnih ravnica i terasnih nizina na sjeveru (Bosanska Posavina. Savremeno tektonsko tonjenje obilježava Čapljinsko-hutovsku zavalu. Prijedorska.

Trebovca (620 m) i Majevice (915 m). To je utjecalo da su padine gorskog i nižeg predgorskog pojasa gusto disecirane vododerinama.Geomorfološke makroregije BiH Kompleksno provedena makrogeomorfološka regionalizacija teritorija BiH temeljila se na strukturno-genetskoj. Sa sjevera. i Niska Hercegovina. te Prijedorske zavale i donje doline Sane do Bos. Položenije padinske terene sjeverno bosanskih gora reljefno predstavljaju glacisi i pedimenti. Na ovom području predstavljene su horst-antiklinalnim odnosno borano-blokovskim masivima i hrbatima Kozare (978 m). 3. 11 . Reljefnu strukturu sjeverne Bosne obilježavaju gore. Pri tome su izdvojene sljedede geomorfološke makroregije: 1. Gorska uzvišenja sa geomorfološkog aspekta spadaju u više i zrelije reljefne forme. Dakle na ovom području najzastupljeniji je gorski reljef. Spomenuta uzvišenja predstavljala su otoke i poluotoke na južnom rubu Panonskog mora u bitno drugačijim paleogeografskim prilikama starijeg neogena. pobrđa i zavale sjeverne Bosne. Motajice (652 m). Stanara. klizanja. Uglavnom padine sjeverno bosanskih uzvišenja orogenetski su preoblikovane u kvartaru intenzivnim fluvio-denudacijskim procesima bujičenja (jaruženja). Reljef makroregije gore. 5. Spomenuta uzvišenja oblikovana su na pretežno vodonepropustljivijoj litološkoj podlozi (paleogeni fliš. 2. južnog ruba Gornjo-sprečke zavale. doline Turjanice. privremeno aktivnih i fosilnih klizišta. Glacisi su akumulacijski oblici predstavljeni blagim kosinama nagiba od 5 do 11 . niža pobrđa. istoka i zapada ograničeno je tokovima Save. jarugama i visedim potočnim dolinama. Banjalučke kotline. pobrđa i zavale sjeverne Bosne Spomenuto makroregionalno područje sa površinom od oko 10 000 km 2 nalazi se u sjevernoj Bosni. i doline. Dakle orografski najistaknutija uzvišenja su Majevica i Kozara čiji se najviši hrbati pružaju pravcem sjeverozapad-jugoistok na dužinama od preko 40 km. sprečko-kozaračke dislokacije koja se pruža na potezu od Zvornika. puženja. spiranja. Novog. Česte su i pojave valovitih uzdužnih profila što upuduje na pojave aktivnih. pijesci i konglomerati) što je utjecalo na razvoj guste dolinske mreže manjih vodotokova (rječice i potoci). Južna granica uglavnom slijedi regionalne rasjedne strukture tzv. pješčenjaci. Pedimenti su stariji nivoi zaravnjeni u padinama čija geneza i morfoevolucija ni do danas nije precizno razjašnjena. zavale. Drine i Une. a nešto manje viši gorski. Gore. Također u padinama sjeverno bosanskih gora i nižih pobrđa zapažaju se i mikro oblici hrđave zemlje ili badlandsa koji je nastao spiranjem i proluvijalno-bujičnim procesom. litološkoj. Makroregija Bosansko sredogorje. Okršena uzvišenja sa zavalama velikih polja u kršu Vanjskih Dinarida. orografskoj i morfogenetskoj homogenosti reljefnih cjelina. zatim nizijski. zatim dolinom Spreče preko Doboja. lapori. Makroregija visoki Središnji Dinaridi. 4.

Nastali su akumulacijom proluvijalno-deluvijalnih nanosa. Pobrđa su genetski mlađa niska uzvišenja koja su poligenetski oblikovana u nižem predgorskom visinskom pojasu (200 m do 500 m). Drugi po širini je riječni tok Drine (od 170 m do 300 m širine) obilježen pojavama slobodnog meandriranja. zatim Južno motajičko pobrđe i brojna ostala predgorska pobrđa koja se izdižu na rubovima niskih sjeverno bosanskih zavala. Na njima su se razvila brojna sela i prigradska naselja Banja Luke. Uglavnom su rasjedno vezana za okolne starije gorske morfostrukture. te Modračko. Novog) koji su denudacijski oblikovani na ultramafitima centralnog Dinarskog ofiolitnog pojasa. Tuzle (npr. bujičenjem. Najšire je korito plovnog toka Save (između 250 m i 450 m). Na nešto višim visinama od oko 5 m iznad ovlaženih profila vodotokova oblikovane su ravni prve riječne terase. Modračkog pobrđa i Pastireva (produžetak Kozare sjeveroistočno od Bos. Reljefno predstavljaju dijelove nekadašnjih neogenih bazena koji su neotektonski izdignuti. To su Južno majevičko i Sjeverno majevičko pobrđe. Šamca. Samo na području opdine Tuzla do sada je evidentirano više od 1000 kliznih ploha. Ši Selo). Šamac i td. 12 . U zavalama dominira fluvijalni reljef predstavljen naplavnim ravnima i nešto višim terasnim nizinama koje su prosječene meandrirajudim koritima sjeverno bosanskih tokova. Uglavnom dominira fluvio-denudacijski reljef sa padinama koje su oblikovane spiranjem. potom pobrđa Kozare. greda. Rubovi zavalskih udubljenja na kontaktu sa padinama brdskih i gorskih uzvišenja zasuti su proluvijalno-deluvijalnim nanosima koji su reljefno najčešde predstavljeni glacisima i fluvio-denudacijskim plavinama. Na savremene procese kliženja tla upuduju valoviti padinski profili. Također donje tokove Une. Njihov nastanak vezuje se za pleistocen. Lijevče polje (450 km 2). ada i rukavaca. Upravo na prvoj riječnoj terasi razvila su se gradska naselja kao što je to Brčko. ali oštrije forme reljefa. te Ljubiča (kod Prnjavora). Iznad spomenutih tokova na visinama 2 m do 3 m pružaju se periodične plavljene naplavne ravnice. Bosne i Vrbasa predstavljaju slični fluvijalni oblici. Skatavice (kod Čelinca). Morfološki su predstavljeni izmjenom strmih padina na blaže položenim glacisima i erozijskim terasama. Srbac. Također sjeverno bosanska pobrđa obilježavaju složeni uzdužni profili. Za razliku od spomenutih predgorskih pobrđa samostalna pobrđa su rasjedno orografski izdvojena brdska uzvišenja kao što su pobrđa Piskavice sjeverozapadno od Banja Luke. Najprostranije terasne ravnice sredemo na potezu južno od Brčkog i Bos. Tako drinsko korito obilježavaju dinamične fluvijalne mikro forme podova. Dubravsko i nisko Poljičko pobrđe iznad akumulacije Modrac. Najveda zavalska ulegnuda u sjevernoj Bosni su Savska zavala. Pored genetski najzastupljenijeg fluvio-denudacijskog reljefa geomorfološki je zastupljen i magmatogeni reljef denudacijski preoblikovan na erozijski otpornijim stijenama Motajice i Prosare (na krajnjem sjeveru BiH). pobrđe Vučjaka sjeverno od Doboja. Otpornija krečnjačka uzvišenja koja su otočnog rasprostranjena imaju blaže nagibe. U orografskom smislu ulaze u sastav spomenutih sjeverno bosanskih gorskih masiva. sprudova. jaruženjem i kliženjem. Razlog tome je naglašeno neotektonsko tonjenje područja Semberije i susjedne Mačve. Bos. Prijedorska zavala na jugozapadu (230 km2) i Gornjo-sprečka zavala (212 km2).

jugu i jugozapadu njezinu granicu čini zamišljena linija koja se pruža na potezu dolina Dehotine-dolina Bistrice-dolina eljeznice-Ilidža-Busovača-dolina Lašve-Jajce-Šipovogornja dolina Sane-Sanski Most-Otoka na Uni-Velika Kladuša. Bijeljina. klisure Tinje. Brčko i td. zavale i doline. Orografsku strukturu Bosanskog sredogorja predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. neogeni sedimenti i kvartarni nanosi. mezozojski karbonati i klastiti. planinske površi. zatim Sokolska klisura i td. Sa geotektonskog stanovišta ovo područje se nalazi vedim dijelom u Prelaznoj dinarskoj zoni. istočnu. a postoji i akumulacija Snježnica. Reljef makroregije Bosansko sredogorje Ova makroregija prostorno obuhvata središnju. Prijedor. Njima otiču pored spomenutih velikih bosanskih rijeka tokovi Sane. To je prostorno najveda geomorfološka makro cjelina površine 18 991 km2 koja se pruža od Velike Kladuše na krajnjem sjeverozapadu do Rudog na jugoistoku. Srebrenička kotlina u dolini Tinje. Zatim ribnjak Sanjičani nedaleko od Prijedora. pobrđa. rjeđa su pojava. magmatske i metamorfne stijene centralne dinarske ofiolitne zone. 13 . sedimenti. Pored širokih dolinskih proširenja koje zapravo predstavljaju opisane zavale tu se nalaze i manja kotlinska proširenja kao što su Tuzlanska kotlina u dolini rječice Jale. sa pratedom saobradajnom i ostalom pratedom infrastrukturom industrijskih. kao što su npr. u morfogenetskom smislu u kotlinama spomenutog područja dominiraju fluvijalni oblici naplavnih ravni i riječnih terasa. Donjo-sprečka klisura. Na jugoistoku. Najviši su neotektonski izdignuti borano-navlačni masivi Vlašid (1943 m) i Jahorina (1910 m) koji su orografski istaknuti u reljefnoj plastici terena.1 km2). U tehnogeni reljef ovdje spadaju vede vještačke hidroakumulacije od kojih je najvede Modračko jezero (17. Prema opisanoj makro cjelini ograničena je ved spomenutom granicom. Sličan slučaj je i sa Gornjo-sprečkom zavalom. Bardača (močvara) kod Lijevče polja. dok njegovi sjeveroistočni dijelovi ulaze u okvir Unutrašnjih Dinarida. Ukrine. Brojni su i rudnici na ovim područjima. U strukturno-genetskom pogledu prevladavaju borano-navlačni planinski masivi i hrbati prosječnih visina od 1000 m do 1500 m. jursko-kredni fliš. te fluvio-denudacijske plavine akumulacijski oblikovane na njihovim rubovima. Doline ove geomorfološke makroregije defakto obilježavaju najniže visinske položaje. Dolinska suženja kao što su klisure. te dijelove zapadne i sjeverozapadne Bosne.. Antropogeno-tehnogeni reljef uglavnom je koncentrisan u zavalsko-kotlinskim udubljenjima gdje je dominantno zastupljen na terasnim površima. To su paleozojski škriljci i pješčari. Spreče. Dobojska kotlina u dolini Bosne. stambenih i privrednih objekata. Predstavljen je urbanim centrima kao što su Banja Luka. Tuzla. Upravo zbog toga morfološki razvoj savremenog reljefa tretiranog područja obilježen je intenzivnim geomorfološkim procesima na litološki izrazito heterogenoj stjenovitoj podlozi. piroklastiti i tercijarni eruptivi. Banjalučka kotlina u dolini Vrbasa i td. gorska uzvišenja. pa zatim jezera Vidara i Hazna kod Gradačca. Tinje. te ostale manje rječice i potoci.Prostorno su najvedi plavinski zastori južne Kozare kojima je na dužini preko 30 km prekriven sjeverni rub Prijedorske zavale.

Planinska i gorska uzvišenja središnjeg dinarskog ofiolitnog pojasa orografski izražavaju sjeverni i sjeveroistočni rub makroregije. Bosne. Krajine na sjeverozapadu kao što je Majdanska planina jugozapadno od Prijedora. te Varda na krajnjem jugoistoku (sjeverno od Rudog). Perun. Mislovo i Sjemeč. U sjeveroistočnom dijelu ove makroregije predstavljena su gorskim uzvišenjima Osata.). Spomenuta planinska uzvišenja su područja pokrivenog ili subkutanog karsta (krša). litice Romanije (Crvene stijene. U okviru navedenih vrlo su česte reljefne pojave subvertikalnih reljefnih litica koje su rasjedno predisponirane. Ravan planina. To su Vučja planina. Vrbanje. Nešto jugozapadnije od spomenutih planina pruža se planinski pojas predstavljen borano-navlačnim planinskim morfostrukturama koje su fluvio-denudacijski oblikovane na jursko-krednom flišu. Također česte su i pojave ponorničkih tokova (Ponikva kod Vareša. vrelo Miljacke (Poljanske i Mokranjske). Najvedi uvalski sistemi ove makroregije oblikovani su u centralnom dijelu masiva Manjače. Smolin (Karaula). ili Mačkida stijene u masivu Manjače relativne visine preko 200 m. To su šumovita uzvišenja koja su uglavnom gusto disecirana dolinskom mrežom manjih vodotokova u poriječjima Krivaje. uvala Džimrije. To su Uzlomac. u kanjonu Prače). Velež kod Zavidovida. kao što su npr. Konjuh. Čemernice i Nolučke planine (kod Jajca) u poriječju Vrbasa. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef koji je preoblikovan na ultramafitima. kao što su npr. Tajan. Također na ovim okršenim terenima istočne i zapadne Bosne česte su reljefne pojave visoravanskih formi zvanih površi. Sa strukturno-genetskog stanovišta to su borano-navlačni masivi i hrbati Manjače. Gorska uzvišenja Bos. Ponor kod Mrkonjič Grada) i snažnih kraških vrela koja nerijetko ističu iz pedinskih otvora (vrelo Krupe na Vrbasu. Trebevid i Ravna planina (kod Pala) nedaleko od Sarajeva. Rzava i Lima na krajnjem jugoistoku. Čemerska planina. vrelo Štedrič kod Vlasenice. vrelo Orlje kod Olova i td. Djeva). pedina Ledenjača. Sušica (južno od Srebrenice). Devetak. Velika Mahnjača zapadno od epča. Planinska uzvišenja ove makroregije krečnjačko-dolomitnog sastava prevladavaju u istočnoj i zapadnoj Bosni. Birča i Ludmera. Romanija. Budoželjska planina. Bijambarske pedine. 14 . U prosjeku su visoke između 1200 m i 1500 m. zatim Galica (zapadni dio masiva Vlašida). Borja. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef. Javor. kao što su npr. te istočno od planine Devetak. pedina Vrelo Mokranjske Miljacke. Prostorno najveda je Glasinačka površ (površine preko 100 km2) koja se nalazi između Sokolca i Rogatice u istočnoj Bosni. gorsko uzvišenje Ozrena. Tisovca. Javorak (sjeverni dio Vlašida). potom planina Zvijezda (istočno od Vareša). gornje Ukrine i Usore. zatim Sljemenska planina. Radovan-jelika. Gole planine. Hranča ili Ranča. Novakova pedina i td. dug oko 8 km. Nešto niža gorska uzvišenja uglavnom dominiraju na krajnjem sjeveroistoku i sjeverozapadu. Bokšanica. Obilježena su čestim pojavama vrtača i uvala.Njihove najviše visoko gorske terene na visinama iznad 1800 m predstavljaju blago zaobljeni vršni hrbati koji su oblikovani uglavnom nivalnim i periglacijalnim procesima. Također na području spomenutih planina vrlo su šeste pojave jama i pedina. zatim pedina Dugovještica (prema najnovijim istraživanjima jedan od najdužih pedinskih sistema u BiH. Lisac. te Ozren.

Bosne. Lašve i Fojničke rijeke. Prostorno je najveda zavala Sarajevskog polja površine oko 50 km2. Zanika. To su doline Prače. Spomenuta reljefna udubljenja uglavnom su oblikovana u mekšim tercijarnim naslagama (Šeherska (Maglaj-Zavidovidi). 15 . Kotor-Varoška. Lašvanska. Vrbasa i Une poprečno presijecaju starije borane strukture okolnih planinskih uzvišenja. Nastala su najčešde na rubovima bosanskih neogenih bazena kao što su Srednje bosansko pobrđe koje se pruža od Zenice do Sarajeva. Čauša i td. U tektonskom smislu izražava Prelaznu dinarsku zonu odnosno Središnje Dinaride.). Bratunca i Zvornika. zatim pobrđe okoline Jajca. Drinjače. okoline Šipova u zapadnoj Bosni. Visočka. Banja Luke. kao i mnogih drugih vodotokova koji protiču kroz okršena područja zapadne i istočne Bosne. Najdublja kanjonska suženja duboka preko 500 m obilježavaju dolinu Drine nizvodno od Višegrada. Glavne doline Drine. Maglajska). Uglavnom su razvijena na vodonepropusnijim „mekšim“ stijenama-jezerskim sedimentima i bosanskom flišu (zona Sarajevo-Banja Luka). Denudacijski preoblikovan vulkanski reljef obilježava okolinu Srebrenice.Niža pobrđa uglavnom su predstavljena fluvio-denudacijski oblikovanim rebrastim reljefom gusto ispresjecanim potočnim dolinama. Najveda dolinska proširenja Bosanskog sredogorja predstavljaju zavale. Krivaje. To je zona paleozojskih škriljaca sa mezozojskim krečnjacima i durmitorskim flišem. Lima. zatim Plive i Ugra. Brojne su u ovoj makroregiji (Sarajevska kotlina. Dominiraju doline kompozitnog ili složenog tipa. Reljef makroregije visoki Središnji Dinaridi Spomenuta makroregionalna jedinica sa površinom od oko 6000 km 2 morfološki predstavlja područja središnje i jugoistočne BiH. Dakle to su mlađe probojničke doline nastale u neotektonskom periodu. U geografskom pogledu pruža se od doline Plive i doline Lašve na sjeverozapadu do Gatačkog polja i najviših planina na granici sa Crnom Gorom. Jelaška i Teslidka zavala prostorno su nešto manje. odnosno Baštre pritoke Une. Nešto manja dolinska proširenja su kotline. denudirane vulkanske kupe Kvarca. Također forme kanjona su razvijene u dolinama Prače i Lima. zatim kanjon rijeke Ugra u zapadnoj Bosni. Dolinski reljef uglavnom reljefno predstavlja najniže terene makroregije Bosanskog sredogorja. Jajačka kotlina. Jugozapadnu granicu prema zoni visokog krša Vanjskih Dinarida predstavlja zamišljena linija na potezu Gacko-Konjic-Jablanica-Gornji Vakuf-Kupreška vrata-Šipovo. Zenička kotlina. Usore. Olovska kotlina i td. Na sjeveroistoku prema susjednoj regiji Bosanskog sredogorja ograničava je prethodno opisana geomorfološka granica. Spomenuto područje geološki je građeno od stijena različite starosti i postanka. Rzava. vedi dio područja prekounske Krajine na krajnjem sjeverozapadu predstavljen je valovitim reljefom samostalnih pobrđa prosječnih visina od 250 m do 450 m. Za razliku od dolinskih proširenja kanjoni i klisure oblikovani su dubinskom fluvijalnom erozijom u otpornijim i čvršdim stijenama. Travnička kotlina. To su npr. Sporedne doline njihovih pritoka pod pravim uglovima najčešde su usmjerene ka spomenutim glavnim dolinama zbog utjecaja rasjedne tektonike.

Prsti u Volujaku. Zubovi. Nešto južnije pružaju se srednje visoke planinske morfostrukture Badinske planine i Bokševice u okolini Jablanice. Zelengora. jezera. Disecirane su gusto razvijenom površinskom riječnom mrežom pritoka Fojničke rijeke. Od egzaracijskih oblika brojni su i fosilni cirkovi često prekriveni urušenim koluvijalnim materijalom ili predstavljeni manjim planinskim jezerima na vododrživoj podlozi (Veliko Crno i Bijelo jezero na Treskavici. Semešnica. Plazenica i Stožer (kod Kupresa) i Raduša. Vranica (najviši vrh 2112 m). Za razliku od najviših terena visoko gorskog pojasa koji su obrasli niskom pašnjačkom vegetacijom niže strme padinske fasade obrasle su gustim bukovo-smrčevim šumama. U jugoistočnom dijelu visokih Središnjih Dinarida neotektonski se izdižu najviši planinski masivi BiH. Pogorelica. drimci se nalaze jugoistočno od Gornjeg Vakufa. Vrbasa i srednjeg toka Neretve. dok su niže padine oblikovane na škriljcima konveksno. Na terenima visokogorskog pojasa preovladava periglacijalni i paleoglacijalni reljef. Treskač vrh na Treskavici. Maglid i Volujak. Zec (izvor Vrbasa). te drimačka jezera pregrađena završnim ili čeonim morenama na jugozapadu ovog masiva. Vršni hrbati spomenutih borano-navlačnih morfostruktura različitih su orjentacija pravaca pružanja što je odraz izmjene stresa uzrokovanog pokretima Jadranske mikrotektonske ploče u neotektonskom razdoblju. Lelija. Također. nagiba u prosjeku vedih od 35 .). Lašve. a Prokoško jezero se nalazi u centralnom dijelu Vranice na visinama od 2110 m. Također. Vedi dio visokih Središnjih Dinarida. Oblik. vrijedno je spomenuti destruirani paleotonacijski? nivo podova u sjeveroistočnom dijelu Raduše i Stožera koji se pruža na visinama od oko 900 m. Inač i Lopata (Kreševo). Ljubišnja. te ostala Zelengorska jezera). To su Bjelašnica. vrh Maglida. Bunta i dr. Najviše terene grade kiseli eruptivi-rioliti. Najviše planinske terene sa visinama iznad 1700 m genetski obilježava periglacijalni i paleoglacijalni reljef koji se pojavljuje u tragovima. Treskavica. brojni oblici morena ukazuju na pleistocenu aktivnost glacijalnog procesa na ovim planinama. Kotlaničko. Štirinsko. te mlađi paleozojski krečnjaci i dolomiti. tačnije njihov centralni i sjeverni dio predstavljaju planine Vraničkog paleozoika. Kalin (Bugojno). Reprezentativne primjere paleoglacijalnog reljefa predstavljaju terminalni bazen Prokoškog jezera na Vranici.Na sjeverozapadu ovog područja nalaze se planine Ravna gora. Voljišnica. Radovan. Sve one su uglavnom građene od silursko-devonskih stijena predstavljenih uglavnom škriljcima. Njihove prisojne jugozapadne planine uglavnom su blažih nagiba u odnosu na nasuprotne sjeveroistočne koje su strmije. Pijavičko i dr. Parje. To su uglavnom planinske morfostrukture borano-navlačnog tipa. 16 . Kruščica. Stolovaš. npr. Visočica. Ardov u Zelengori i td. Orlovačko. Pri tome demo spomenuti egzaracijske oblike oštrih hrbata-areta sa stjenovitim vrhovima kao što su npr. Uglavnom preovladava fluvio-denudacijski reljef. Bitovnja. To su Komar. Prostorno najvedi pediment predstavlja Grbavičko polje u jugozapadnom dijelu Ravne planine (južno od Jajca). Zato su najviši tereni ovih planina uglavnom zaobljenijih vršnih reljefnih formi. Sjeveroistočne padine usljed vodonepropusnijeg sastava gusto su disecirane dubokim dolinama kojima otiču lijeve pritoke Vrbasa (Duboka.

Vučevice i sjeveroistočnog Crvnja. te česte pojave pedina i jama. Pored manjih zavala (Ostrožačka zavala (prekrivena akvatorijom Jablaničkog jezera). te niske Bjelašnice. Neretve i Zalomske rijeke. Mikrotektonska razlomljenost karbonatne podloge značajno se odrazila na morfoevoluciju kraških reljefnih oblika. Vrbasa i njihovih pritoka teritorijalno pripadaju makroregiji Visokih središnjih Dinarida.No. Nešto jugozapadnije pružaju se uzvišenja Lebršnika. kliženja i puženja. 17 .8 km2. zatim današnje brojne visoke vrtače u podnožju visoko-gorskih grebena imale su funkciju cirkova. kao što su npr. Kalinovačkog zagorja. Bugojanska kotlina. Područje spomenutih visokih planina bilo je tokom pleistocenih glacijala zahvadeno oledbom na što upuduju brojni tragovi glacijalnog reljefe. spiranja. U planinskom reljefu posebno su istaknute planinske uvale koje morfološki odvajaju planinske grebene i hrbate. Drine. jugozapadne Bosne i sjeverne planinske Hercegovine. Akumulacijski oblici morena koji su nastali procesom ablacije otkriveni su širom ovog najvišeg dijela makroregije. Najvede je Gvozno polje površine svega 1. kao što su jezera na Zelengori i Treskavici. Ramska zavala zapadno od Prozora) brojne su i manje kotline (Borčanska kotlina (Ulog). Na tom planinskom području pored fosilnog glacijalnog reljefa morfogenetski preovladava fluvio-denudacijski reljef obilježen preovladavajudim procesima bujičenja. Fočanska kotlina i td. jugoistočnom Bjelašnicom i jugozapadnim dijelom Zelengore neotektonski su izdignuta u zoni Durmitorskog fliša koga grade mahom vodonepropusnije stijene jursko-kredne starosti. Vučeva. Kreševska kotlina. suha Jezerina pod Maglidem. Kompozitne doline gornjih tokova neretve. Oštri i stjenoviti vrhovi Maglida.). Reljef ove makroregije poligenetski je oblikovan na mezozojskoj okršenoj karbonatnoj ploči Vanjskih Dinarida koju dominantno litološki predstavljaju mezozojski krečnjaci. Niže planinske padine najvedim dijelom su ustrmljene. Kolijevka na Visočici. Zajedno sa istočnom Visočicom. Tovarnice u Zelengori i Treskavice predstavljali tada egzaracijske glacijalne oblike. Reljef makroregije Bosansko-hercegovački dinarski krš To su područja zapadne. Kraški reljef uglavnom dominira u položenijim terenima visokih planinskih površi Bjelašnice i Treskavice. U hidrogeografskom smislu to su poriječja gornjeg toka Sutjeske. mnogi fosilni cirkovi prekriveni su manjim planinskim jezerima. jaruženja. vedi dio spomenutog područja može se geomorfološki klasificirati kao subnivalni karst koga obilježavaju česte reljefne pojave naglašene gustode vrtača. Glavatičevska župa. Oblici kraških polja nisu razvijeni na ovom području. Ravna vala i Studeno polje na Bjelašnici i td. Položenije terene uglavnom izražavaju visoke planinske površi od kojih su prostorno najvede Zagorska površ kod Kalinovika i površ Vučeva sjeverno od Maglida. Tu su i brojni nekadašnji valovi ili ledničke doline kojima su se kretali planinski glečeri. prostrani uvalski sistemi. Spomenuto makroregionalno područje pruža se od unsko-koranske zaravni i planinskog hrbata Plješevice na krajnjem sjeverozapadu do Leotara i površi Rudina na jugoistoku. Ispresijecane su brojnim okršenim derazijskim dolinama.

Lunjevače. Tokom zime i proljeda redovno su plavljena vodama ponorničkih tokova (Plovuče. Veleža. Gatačko polje. Srnetice. te u istočnoj Hercegovini. Vitorog i td. Cijelo područje obiluje vrtačama. Najvede kraško polje u Evropi je Livanjsko polje površine 405 km2. To su duboka tektonska ulegnuda ispunjena debelim naslagama tercijarnih i kvartarnih sedimenata debljina više stotina metara. Padine planinskih uzvišenja uglavnom su stepenaste. Prenja.Usljed naglašenih visinskih razlika ovdje je zastupljeno više genetskih tipova karsta ili krša. Najviše terene na visinama iznad 1800 m predstavlja subnivalni krš sa pojavama tragova pleistocenog glacio-krškog reljefa koje je obilježje planina Čvrsnice. uvala i suhih udolina. zatim zatim Duvanjsko polje. Nešto jugoistočnije pružaju se hercegovačka planinska uzvišenja prosječnih visina između 1000 m i 1450 m. Periglacijalna i glacio-krška morfoskulptura uglavnom je vezana za viša planinska područja. Uglanom u morfogenetskom smislu dominira kraški reljef i derazijski padinski oblici. Tereni pokrivenog ili subkutanog karsta uglavnom su zastupljeni u zapadnoj i jugozapadnoj Bosni. Česte su pojave tektonski predisponiranih velikih stjenovitih odsjeka visina i preko 400 m što je značajka Veleža. Klekovače. Golija. i Subnivalni krš. Sturbe i Dumana-Livanjsko polje. Plješevice i Jadovnika. kao što su: o o o o Pokriveni ili subkutani karst. Čvrsnice na kojoj se nalazi najveda stijena u BiH-Veliki kuk relativne visine oko 1000 m. Vrana i Šatora. škrapama. Viduša. Slovinj (rug Gatačkog polja). tačnije u njenom bosanskom dijelu pružaju se planinske morfostrukture Grmeča. zatim po veličini slijede Nevesinjsko polje (oko 180 km2). U zapadnom dijelu makroregije. To su Snježnica. Glamočko polje i Kupreško polje. Ovdje su formirana prostorno najveda kraška polja u Evropi i svijetu. Dinare. Šator. Prenja. 18 . zatim dugim uvalskim sistemima. Najviše planine ove makroregije nalaze se u sjevernoj Hercegovini. Između spomenutih planinskih uzvišenja pružaju se tektonski predisponirana reljefna udubljenja velikih kraških polja. obilježene izmjenom strmih konveksnih padina sa položenijim pedimentima. Zalomske rijeke-Nevesinjsko polje. te Velež. Čabulje. Šujice-Duvanjsko polje. Mušnice-Gatačko polje. Goli krš. Viduša (iznad Popovog polja). To su Čvrsnica i Prenj. Leotar i Trusina. Glacio krš. kamenicama. Zatim u jugozapadnoj Bosni to su Dinara. Mrtvice i Milača-Kupreško polje). Te najustrmljenije padinske terene pored stjenovitih odsjeka karakterišu brojna točila koja tokom zimskih mjeseci imaju funkciju lavinskih koridora. Čabulja i Crvanj. Tušnica. te brojnim pedinama i jamama. Cincar. Raduša.

To su Dubravska (kod Stoca) i Brotnjanska površ (kod Čitluka). Na ovom području dominira kraški reljef. te zavale i doline. a česte su i jame. Kukovac i Gradina u zapadnoj Hercegovini. gorsko uzvišenje visoko 958 m. Od zavala polja u kršu najveda je Popovo polje (68 km2). potom abrazijska hipoteza i tektonska po kojoj su nske hercegovačke površi oblikovane navlačnom tektonikom. Spomenute prostrane planacijske oblike obilježava hipsometrijska korelacija tj. Trebižata. Niske površi na ovom području površina su i preko 100 km2. kao što su npr. te dijelove niskih Humina sa dolinama donje Neretve. Spomenute rijeke otiču kroz kompozitne doline. Na ovom području mogu se razlikovati zavale velikih kraških polja i zavale koje čine sastavni dio kompozitnih riječnih dolina Neretve i Trebižata. Ozren. te brojne kotline u dolini Neretve i Unca. Geneza ovih prostranih planacijskih oblika nije do danas precizno geomorfološki razjašnjena. Vedi dio Orijena teritorijalno pripada Crnoj Gori (glacio-krški i kraški reljef). U južnom dijelu ovoga područja uzdiže se aba. Tu nalazimo tipične primjere humova po kojima je ovo područje i dobilo naziv Humine. Malič. Južno od Popovog polja pružaju se gorska uzvišenja. zahvata područja zapadne Hercegovine. Klisura Neretve između Jablanice i Mostara duboka je mjestimično i preko 1200 m. Na krajnjem jugoistoku nalazi se visoko gorski masiv Orijen sa najvišom tačkom Vučji zub (1803 m) u bosansko-hercegovačkom dijelu. oblasti niske površi zauzimaju oko 40% niske Hercegovine. oblikovane su na visinama od 250 m do 300 m. fluvijalno bočno proširivanje i zaravnjavanje. gorski i predgorski hrbati i grede. Postoji više hipoteza o njihovome nastanku. Orografsku strukturu niske Hercegovine čine niske površi (zaravni oblikovane u kršu). Gorska uzvišenja su uglavnom borano-navlačne strukture poligenetski oblikovane na okršenim krednim krečnjacima. Preciznije. Bregave i Trebišnjice. Vrljike i Lištice. Niska Hercegovina Prostorno najmanja geomorfološka makroregija je Niska Hercegovina površine od oko 3200 km2. Spomenuta kraška polja tokom hladnijeg razdoblja godine redovito su plavljenja. Neretva i rijeka Janj (desna pritoka Plive u zapadnoj Bosni).Površinska riječna mreža u ovom području je u mnogome nerazvijena. Zapadno-hercegovačka površ i površ Trebinjske šume (115 km2). U vede riječne tokove ovdje spadaju rijeka Una sa pritokom Uncem. zatim Imotsko-Bekijsko polje na granici sa Hrvatskom i Mostarsko blato. površ uz rijeku Bregavu i dr. 19 . Njihovim uravnjenim dnom meandrirajudi otiču ponornički tokovi Trebišnjice. To su vrlo strma kupolasta uzvišenja oblikovana na okršenim krednim krečnjacima. Dolinska proširenja predstavljaju Bihadka zavala. Pored ovih postoje i niže površi. kao što je površ Grabovine kod vodopada Kravice. To su Trtla. Na površima uglavnom preovladava boginjavi krš vrtača. Teritorijalno obilježava područja na krajnjem jugu i jugoistoku BiH. Ljubeč.

te su najniže vrijednosti u Semberiji (između 600 mm i 700 mm godišnje). Ostali klimatski faktori od manjeg su uticaja i uglavnom su lokalnog karaktera. Prosječna godišnja količina padavina krede se u rasponu od 1000 mm do 1200 mm godišnje. Ljubuško-Vitinska zavala (dolina Trebižata). Najtopliji mjeseci su juli i august čija srednja mjesečna temperatura iznosi preko 25°C. planinski klimat. Dominantni vjetrovi su sjeverac i košava koja duva iz pravca sjeveroistoka. te područje đenovskog ciklona koji često bitno utiču na vrijeme u našoj zemlji. Umjereno-kontinentalna klima Umjereno-kontinentalna klima obilježava područje sjeverne Bosne. Predplaninski klimat Predplaninski klimat uglavnom vlada na područjima između 500 m i 800 m nadmorske visine. kao što su islandski ciklon. Ovaj tip klime uglavnom obilježava niža dolinska područja sjeverne Bosne. Zatim svakako treba spomenuti regionalnu cirkulaciju vazdušnih masa različitih termodinamičkih osobina i vlažnosti. Klima BiH Našu državu obilježžava čitav mozaik klimatskih tipova. Količina padavina postepeno se snižava prema istoku. Prosječne srednje godišnje temperature su nešto iznad 10°C.U kompozitnim riječnim dolinama nalaze se zavale Bijelog i Mostarskog polja (dolina Neretve). Pored njih. Prosječna godišnja temperatura zraka krede se od 7°C do 10°C. te prostrana Hutovsko-Čapljinska zavala koja u svom jugoistočnom dijelu predstavlja kriptodepresiju koju obilježava fluviomočvarni reljef. Drugi vrlo važan klimatski faktor je geografski položaj BiH između prostrane među planinske zavale Panonskog bazena ma sjeveru i akvatorije Jadranskog mora koja je duboko uvučena između Apenina i Dinarida. te čiji se uticaj osjeda do Bos. To su umjereno-kontinentalni klimat. te su ova tri faktora najvažnija. Također. sibirski i azorski anticiklon. a to su župni klimat i klima kraških polja. Srednja godišnja količina padavina u sjeverozapadnom dijelu BiH iznosi oko 1000 mm godišnje. Tu se prvenstveno misli na planinski reljef BiH koji je u mnogome uticao na sprečavanje prodora toplih vazdušnih masa sa juga i jugozapada. surova alpska klima. predplaninski klimat. Sniježni pokrivač se zadržava i do 3 mjeseca u godini. Uglavnom u centralnoj i istočnoj Bosni. Na izrazitu klimatsku diferenciranost relativno površinski malog državnog teritorija BiH uticali su sljededi klimatski modifikatori. 20 . te izmijenjeno jadranska klima. Sniježni pokrivač traje u prosjeku oko 2 mjeseca. To su također područja gorskih uzvišenja sjeverne Bosne. Usljed naglašene kontinentalnosti područja za vrijeme utjecaja hladnog zimskog anticiklona minimalne temperature se mogu spustiti i preko -10°C. spomonut demo i jadranski klimat koji obilježava usko bosansko-hercegovačko primorje. Šamca. treba spomenuti klimatske varijatete. Tipičan predstavnik ovog klimata je Sarajevo čija srednja julska temperatura ne prelazi više od 22°C.

a snijeg se održava oko 4 mjeseca tokom godine. Broj sunčanih sati tokom godine premašuje 2400. 21 . Dakle. Ljetni temperaturni maksimumi nerijetko premašuju 40°C. Obilježava ga uglavnom vrlo niska temperatura zraka (prosječna godišnja temperatura oko 0°C). Dominantni vjetrovi. godine zabilježen rekordni minimum temperature zraka od 43. mogu dostizati orkanske jačine (brzina i preko 100 km/h). Najvede količine padavina izluče se od novembra do aprila što ukazuje na pojačane maritimne uticaje. bura i jugo. Godišnja količina padavina se krede u rasponu od 1200 mm do 1800 mm sniježno-kišnih padavina. Maritimni uticaji osjedaju se sjeverno od Mostara. zapadne i jugoistočne Bosne. Godišnja količina sniježnokišnih padavina premašuje i preko 2000 mm.5°C. Planinski klimat Planinski klimat zahvata područja centralne. Predstavnik ovog tipa klime je Mostar.Najniže temperature u kotlinama planinske Bosne uzrokovane su radijacijskim maglama u zimskim mjesecima u vremenu duže anticiklonalne stabilnosti. Ljeta su svježa i kratka. Dominantni vjetrovi su bura i jugo. vrtača i visokih udolina evidentne su pojave gustih radijacionih magli koje obilježava temperaturna inverzija. Tako je u uvali Mrazište na planini Igman 1963. ovaj klimat preovladava u niskoj Hercegovini. te sjevernu planinsku Hercegovinu. te duge i sniježne zime sa sniježnim pokrivačem koji se održi i preko 6 mjeseci tokom godine. Izmijenjeno jadranski klimat Izmijenjeno jadranski klimat predstavlja varijatet sredozemne klime u okviru kojeg se mogu izdvojiti izmijenjeno jadranska klima sa pojačanim maritimnim uticajem i ona sa izraženijim kontinentalnim uticajem. Predstavnik ovog tipa klime je Bjelašnica na čijem je vrhu 1882. Prosječne godišnje količine padavina kredu se u rasponu od 1300 mm do 1800 mm kišnih padavina. Tokom zime u planinskim reljefnim udubljenjima uvala. Spomenuto se odnosi na visoka krška polja Vanjskih Dinarida (osim Kupreškog polja). a ljeta vrela i sušna. Klima kraških polja Klima kraških polja je zastupljena u kraškim poljima čije prosječne nadmorske visine iznose između 600 m i 900 m nadmorske visine. Njegova osnovna obilježja su prosječne godišnje temperature zraka niže od 7°C. Također. ova reljefna udubljenja karakterišu česte pojave radijacionih magli posebno tokom hladnijeg razdoblja godine. godine sagrađena prva meteorološka opservatorija na Balkanu. Srednje godišnje temperature zraka iznose između 14°C i 16°C. Alpski klimat Alpski klimat vlada na najvišim planinskim terenima Dinarida. Zime su blage i kišovite.

nizvodno od Bos. istočne i jugoistočne Bosne. Vrbas i Una. Njena najveda pritoka u tom dijelu toka je rijeka Unac duga 64 km. Duga je 345 km. Crnomorski sliv Najvedi tok crnomorskog sliva u BiH je Sava (prosječnih godišnjih proticaja i preko 1000 m 3/s. U gornjem toku karakterističan je nivalno-pluvijalni režim sa pojavama nivalne retenzije upravo zbog toga što njezine pritoke Lim. Bosna je duga 270 km sa prosječnim godišnjim proticajima oko 180 m3/s. Gornje poriječje Une geološki grade tektonski ispucali krečnjaci. Prača. Lijeve pritoke Drine su Sutjeska. Lim. istočne i sjeverne Bosne. Drina drenira cijelu sjevernu Crnu Goru. Drina je po vodnoj količini sa 395 m3/s drugi najvedi vodotok u BiH po količini proticaja. Bistrica. Značajnije desne pritoke Bosne su Spreča. dok su ostale pritoke manje. u BiH slivu Drine pripadaju tereni sjeveroistočne. te dijelove sjeverne i sjeveroistočne Bosne. Drinjača.Hidrografska obilježja BiH Oko 70% teritorija Bosne i Hercegovine čini sliv Save. Nastaje iz vrela Srba u Hrvatskoj nedaleko od granice sa BiH. na ušdu oko 230 m3/s. Šamca). U gornjem toku prima brojna kraška vrela. Rijeka Una duga je 207 km. Njezino poriječje zahvata nešto preko 10 000 km 2. te dijelove sjeverne Albanije (izvorišni dijelovi rijeke Lim). nizvodno od Modriče. pa je površinska mreža tokova neravnomjerna?. Vrbanja i Ugar. Ukupna površina sliva iznosi oko 19 000 km2. Njena najveda pritoka je Sana duga 146 km. jugozapadnu Srbiju. glavne rijeke crnomorskog sliva u ovome dijelu Evrope. Njegov riječni tok je dug 256 km. te sastavnice Tara i Piva dotiču iz najvišeg dijela planinskih područja jugoistočnih Dinarida. Zato je Una četvrti tok po količini proticanja u BiH. Krivaja i eljeznica. Dakle. Vrbas izvire ispod Zec planine. Rzav. Značajnije lijeve pritoke Bosne su Fojnička rijeka. Rijeka Bosna drenira terene centralne Bosne. Lašva i Usora. Odlikuju je dva maksimuma proticaja (proljetni i kasno jesenji) i dva minimuma proticaja (zimski i ljetni). Bistrica. Uglavnom to su područja zapadne. njezino slivno područje obilježava gusto razvijena površinska mreža vodotokova zbog pretežno vodonepropusnih stijena. Važnije desne pritoke su Dehotina. Dehotina. Sutjeska. Njegove najvede pritoke su Pliva. Nastaje u Šdepan Polju s utokom Tare i Pive. centralne. Područje Hercegovine i vedim dijelom jugozapadne Bosne pripada jadranskom slivu. Bosna. Lim je ujedno i najveda pritoka Drine duga 197 km. Rače) su Drina. prosječnog proticanja oko 90 km3/s. Uglavnom. Poriječje rijeke Vrbasa površinski obuhvata nešto preko 6000 km2. 22 . Njene najvede pritoke u ovome dijelu toka (od Jasenovca do Bos.

Londže. Neretvi i Vrbasu. Nastalo je formiranjem sedrene barijere na rasjednom kontaktu. Površinski najvede vještačko jezero je Buško jezero južno od Livna čija površina varira između 55 km2 u sušnom i 65 km2 u vlažnijem dijelu godine. Ostala prirodna jezera znatno su manja. Drugi vodotok po značaju je Trebišnjica. vrelo Krušnice (desna pritoka Une). kao što su Krupac. Jadranski sliv To su prostori okršenih Vanjskih Dinarida u jugozapadnoj Bosni i u vedem dijelu Hercegovine. Njihova geneza se vezuje za proces povlačenja ledenjaka i formiranja završnih morena kojima su pregrađena (Prokoško jezero na Vranici). Ponirudi ispod Dinare i Kamešnice pojavljuju se kao snažna vrela u poriječju rijeke Cetine u susjednoj Hrvatskoj koja se kod Omiša uliva u Jadransko more. antropogenog porijekla. vrelo Plive kod Šipova(46 m3/s). Jablaničko jezero. kao što su vrelo Bosne. kao što je Zalomska rijeka. Najvede je Plivsko jezero nedaleko od Jajca. Treskavicu. te obilježavaju visoke planine Šator. te Modračko jezero u sjeveroistočnoj Bosni. Kroz Duvanjsko polje teče ponornica Šujica čije se vode pojavljuju u nešto nižem Livanjskom polju kojim također otiču tokovi Bistrice. Po količini proticaja najveda je odmah posle Save i Drine. abljaka. vrelo Plave vode. odnosno Podrašničko polje u zapadnoj Bosni. Zatim treba pomenuti Ramsko jezero. Po zapremini vode najvede je Biledko jezero duboko oko 100 m. Jadranskom slivu pripadaju velika kraška polja jugozapadne Bosne i istočne Hercegovine. Sturbe i Plovuče. U srednjem i gornjem toku pothranjuje se snažnim vrelima. zatim Gatačkog polja (Mušnica). Tu je površinska mreža riječnih tokova dezorganizirana i prenešena u kraško podzemlje što je hidrografski izraženo pojavama manjih ponorničkih tokova i kraških vrela. također pripadaju crnomorskom slivu. Njihove vode na topografskoj površini terena pojavljuju se u obliku snažnih kraških vrela Bune. Najčešde su nastale gradnjom hidroelektrana. kao što su npr. Vlaseničko polje u istočnoj Bosni. Ponornice Nevesinjskog polja. Njene najvede pritoke su Rama i Trebižat s desne. te Buna. Bregave i Trebišnjice. te dijelovi zapadne Bosne koje grade mezozojski krečnjaci. također su značajna vještačka jezera hidroelektrana na Drini. Dabarskog i Fatničkog polja nestaju u kraškom podzemlju istočne Hercegovine.Područja istočne Bosne. Brojna su vrela. Nekadašnja najduža evropska ponornica čiji je tok danas vedim dijelom regulisan na dužini od 65 km. vrelo Klokot (kod Bihada). S ovog aspekta. Crvanj. 23 . vrelo rijeke Sane. Neretva je najvedi površinski tok dug 216 km. Bunice. Prirodna jezera daleko su manja. Jezera BiH Najvede jezerske akvatorije naše zemlje su vještačkog. Bregava i Krupa sa lijeve strane. Zelengoru. Mlješčak i Crno vrelo.

Crvenica (terra rossa) je tlo koje nastaje na krečnjacima i dolomitima. Rasprostanjena su u brdsko-planinskom području. Dakako. Smeđa tla ili smeđice u BiH čine veliku grupu tala ili zemljišta kako po njihovoj genezi. Spadaju u tzv. Također. manjeg prostornog rasprostranjenja su dolinska tla. Ova posljednje spomenuta (kraška smeđa tla) česta su na području zapadne Bosne. Antropogena tla su nastala pod uticajem raznih agrotehničkih i hidrotehničkih mjera i zahvata. Mogu se izdvojiti dolinska smeđa. Veleža. Čvrsnice. U okolini Bihada i Cazina ova zemljišta nazivaju buhovačama. To su aluvijalna tla ili fluvisoli koja su nastala nanošenjem materijala. valovita smeđa i kraška smeđa tla. u ovaj tip spadaju močvarno-glejna tla. Uglavnom su pogodne za uzgoj duhana. Uglavnom su formirana uz naseljena mjesta. 24 . te najviših planina jugoistočne Bosne. Tresetna tla uglavnom obilježavaju periodično plavljena kraška polja. Litosol ili kamenjar vezan je uglavnom za kompaktne stijene. najzastupljenija su automorfna tla. Jedna od najraširenijih zemljišta u planinsko-brdskom području su renzine koje se pojavljuju na rastresitom substratu. Nalaze se pod šumskom i travnom vegetacijom. Najčešde se pojavljaju u svezi sa kalkomelanosolima na krečnjacima i dolomitima. te različiti klimatski tipovi uz naglašenu polimorfiju reljefa utjecali su na razvoj brojnih tipova zemljišta u BiH. Kiselo-smeđa zemljišta ili distrični kambisoli uglavnom nastaju na kiselim stijenama. To su područja padina Prenja. Dakako. Podtipovi podzolastih zemljišta uglavnom su vezani za umjereno-kontinentalna i planinska područja Bosne. vinove loze i uzgoj povrda. mlada nerazvijena tla. To su tzv. Rankeri su humusno-silikatna tla koja nastaju na kiselim silikatnim stijenama. Smonica ili vertisol je uglavnom rijetka. litosoli i regosoli. kamenjare čija dubina ne prelazi više od 20 cm.Pedogeografska obilježja BiH Izrazita heterogenost stijenske podloge. Svakako treba pomenuti i žudkasta i žudkasto-siva tla kalcijsko-karbonatna tla koja su pogodna za razvoj vinograda. preovladavaju u vedem dijelu planinske Hercegovine. jer su crna i tvrda. Hidromorfna tla uglavnom su vezana za dolinska dna kojima otiču riječni tokovi. te deluvijalno-aluvijalna koja su nastala akumulacijom proluvijalno-deluvijalnog nanosa u podnožju padina. Uglavnom. tako i po mehaničkom sastavu.

kitnjaka i lužnjaka koji je najčešdi u sjevernoj Bosni na terasnim ravnicama. drias octopetala). Što se tiče vegetacije ona na području BiH pokazuje pokazuje znatnu horizontalnu i vertikalnu raščlanjenost. Uglavnom. veliki je broj endemskih vrsta insekata. Čvrsnici. Tako po bogatstvu cvjetnica BiH može da se mjeri sa tropskim i subtropskim područjima. u vedem dijelu BiH prevladavaju srednje evropski florni elementi koji čine više od polovine vrsta. 250 vrsta mahovina i lišajeva. od gmizavaca endemični su prenjski daždevnjak. također. Fauna naše zemlje ima pretežno planinski karakter. Šume sladuna i cera su u donjem poriječju Drine. u vedem dijelu naše zemlje dominiraju listopadne šume.Biogeografske karakteristike BiH Flora BiH Prema katalozima herbara Zemaljskog muzeja u Sarajevu u BiH je evidentirano oko 3700 vrsta cvjetnica. Također. zapadne i istočne dijelove Bosne. Termofilne šume hrastova (medunca. srednje evropskih i alpskih flornih elemenata na ovom području egzistiraju ilirsko-kraški i karpatsko-balkanski florni elementi. Najniže terene u dolinama rijeka uglavnom prekrivaju šume topole i vrbe. snježne i igmanske voluharice. te planinsku Hercegovinu na terenima iznad 500 m nadmorske visine u biogeografkom pogledu karakterišu bukove šume. 60 vrsta papratnjača. te podvrste divokoze i mrkog medvjeda. U centralnom planinskom dijelu zapažen je znatan broj endema. te preko 500 vrsta gljiva. Močvarne i ravničarske životinjske vrste na krajnjem sjeveru pripadaju fauni Panonske nizije. Životinjski svijet BiH ivotinjski svijet je formiran uglavnom u toku posljednjih 20 000 godina. te toka Krivaje. zatim rijetkog tetrijeba ruževca i td. bijelog graba) preovladavaju u niskoj Hercegovini. U mezofilne šume hrastova spadaju šume graba. Najviše terene iznad 1700 m obilježava niska vegetacija planinskih pašnjaka. dakle od maksimuma virmske glacijacije na ovamo. te crna šarka. Uglavnom. Centralne. jele i smrče. Endemične vrste crnog bora zastupljene su uglavnom na strmim padinama kanjona i klisura u poriječju srednjih tokova Neretve. Pored mediteranskih. 25 . Drine. To su higrofilne šume na krajnjem jugu u zaleđu Neumskog primorja. Veležu i Čabulji na visinama iznad 1400 m. Posebnu karakteristiku flore naše zemlje predstavlja njena starost odnosno postojanje veoma starih vrsta koje nazivamo reliktima (npr. Na visinama iznad 1000 m one postepeno prelaze u mješovite šume bukve. kao što su razne podvrste slijepog kučeta. Mješovite šume crnog i bijelog bora karakterišu planinske masive centralnog dinarskog ofiolitnog pojasa. Zatim treba spomenuti endemičnu muniku koja raste na Prenju. Upravo zbog planinskog reljefa BiH. Vegetaciju čine sredozemna makija i grmoliki garizi.

lešinar crkavica. S obzirom na površinu BiH trenutno je zaštideno tek nešto manje od 1% od ukupne površine naše zemlje. Karakteristični predstavnici pedinske faune su čovječija ribica (proteus). No. Močvarni predio Hutovo blato također predstavlja park prirode. U FBiH još se vode zakonske procedure oko uspostavljanja nacionalnih parkova Prenj-Čvrsnica-Čabulja. Bijambarske pedine sa okolnim ponorima i udolinama praktično su evaluirane u formi zaštidenog pejzaža. U našoj državi trenutno postoje tri nacionalna parka (Sutjeska. U odnosu na susjedne zemlje to je izrazito malo. gušteri i pauci. zatim specifične vrste riba gaovica koje nastanjuju ponorničke tokove u kraškim poljima. Prokoškog jezera. kao što su kraški miš. te brojne neotrovnice. te razne vrste račida i pauka. zmija poskok. zbog velikog prostranstva karsta na našem području česti su pripadnici faune ovih staništa. Vodena fauna je uglavnom u Bosni u crnomorskom slivu predstavljena evropskim vrstama. Kozara i Una). Igman-Bjelašnica. kao što je to mekousna pastrmka koja naseljava tok Neretve. Zaštićena područja u BiH BiH obilježavaju bogate prirodne datosti koje nisu dovoljno praktično zaštidene i ekonomski valorizirane prvenstveno sa aspekta turizma. 26 . u jadranskom dijelu sliva veliki je broj endema. te oko pedine Vjetrenice.Također. Područja vodopada Skakavca. vrela Bosne i Tajana predstavljaju spomenike prirode.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful