Geografija Bosne i Hercegovine I

Ime, veličina i geografski položaj BiH
Ime BiH
Naziv „Bosna“ se po prvi put spominje u djelu „De administrando imperium“ („O upravljanju carstvom“) vizantijskog cara Konstantina Porfirogeneta u 10 stoljedu. Tu se ona pod nazivom „Bosona“ spominje zajedno sa naseljenim mjestima u poriječju gornje Bosne ( ?Desrela i Kodena-naselja oko Kaknja). Južni dio naše države zvani Hercegovina po prvi put se spominje 1448. godine. Tada je označavala posjed Herceg Stjepana, vladara humske zemlje. Znači, dobila je naziv po njegovoj tituli Hercoga, pa je narod preimenovao to u Herceg. Smatra se da je naziv Bosna nastao od indoevropske riječi bok, bos, bosana što znači voda.

Veličina BiH
Prema podacima statističkog zavoda BiH iz 1991. godine površina naše države iznosi 51 129 km2. Dakle, po svojim površinskim dimenzijama BiH spada u red manjih država Evrope i svijeta. Od nje su po površini manje Danska, Albanija, Švajcarska, Makedonija, Slovenija i td.

Geografski položaj BiH
BiH se nalazi u umjereno toplom pojasu sjeverne hemisfere. U regionalnom smislu sa političko-ekonomskog aspekta regionalizacije pripada zapadnom Balkanu, odnosno nalazi se u zapadnom dijelu regije Jugoistočne Evrope. o Geologija i geomorfologija: BiH se nalazi u subdukcijskoj zoni; sistem Dinarida (alpsko-himalajski pojas); o Hidrografija: BiH je zemlja dva sliva (Jadranski-oko 30% i Crnomorski-oko 70%); o Klima: Umjereno-kontinentalna, ali i planinska i izmijenjena sredozemna; o Flora i fauna: Holarktička oblast. Najsjevernija tačka u BiH je Donja Gradina nedaleko od ušda Une u Savu; ϕ 45 16 SGŠ. Najjužnija tačka u BiH nalazi se u opdini Trebinje, a naziva se Podštirovnik; ϕ 42 33 SGŠ. Najistočnija tačka je lijebac u opdini Bratunac; 19 07 IGD. Najzapadnija tačka je Bugar u opdini Bihad; 15 47' IGD. Dakle, udaljenosti između navedenih tačaka iznose preko 300 km (I-Z).

1

Geografski položaj BiH sa fizičko-geografskog aspekta generalno se može okarakterisati kao konkretni položaj između Panonske zavale na sjeveru i Jadranskog mora na jugu, koji defakto predstavlja duboki zaliv Sredozemnog mora. Sa saobradajno-geografskog aspekta naša država je tranzitna zemlja, jer povezuje srednjoevropski hinterland (misli se na unutrašnjost kontinenta) sa Jadranskim, odnosno Sredozemnim forelandom na jugu. Također, preko teritorija naše zemlje alpske zemlje na sjeverozapadu su povezane sa zemljama centralnog Balkana i zemljama Bliskog istoka na jugoistoku. Upravo zbog ovakvog kontaktnog položaja BiH je bila često u sferi interesa velikih svjetskih sila u zadnjih 1000 godina. Prethodno navedeno bilo je uzrokom preplitanja različitih kulturnih i civilizacijskih utjecaja sa istoka i zapada.

Granice BiH
Dužina granica BiH ukupno iznosi 1539 km. Granica naše zemlje je mahom kopnena granica koja se može okarakterisati kao: o Suhozemna; o Riječna; i o Jezerska. Manjim dijelom svoga pružanja granica naše države je morska na dužini od svega 12 km?. Na sjeveru, zapadu i jugu na dužini od 931 km naša država graniči sa republikom Hrvatskom. Na istoku granična linija prema susjednoj Srbiji iznosi 357 km. Na jugoistoku naša zemlja graniči sa Crnom Gorom na dužini od 249 km.

Fizičko-geografski opis granica BiH
Sjevernu granicu u potpunosti predstavlja meandrirajude riječno korito rijeke Save na dužini 331 km. Vedi dio spomenute riječne granice predstavlja riječnu granicu s Hrvatskom, a manji od Jamene do ušda Drine u Savu izražava granicu sa Vojvodinom, odnosno susjednom Srbijom. Sjeveroistočnu granicu BiH u potpunosti izražava riječni tok Drine od njenog ušda kod Bos. Rače do Zvornika, nakon čega sektor istočne granice predstavljaju vještačke akumulacije hidroelektrane Bajina Bašta, odnosno HE Perudac. Od mjesta Zemljice naša istočna granica poprima izrazito suhozemni karakter. Pruža se najvišim hrbatom planine Zvijezde (1676 m). Zatim siječe srednjeplaninska uzvišenja u poriječjima doline Lima i Uvca. Potom presijeca planinu Kovač (1537 m) kod Čajniča gdje se nedaleko od graničnog prijelaza Metaljka nalazi tromeđa između BiH, Srbije i Crne Gore. Južno od spomenute planine granica se pruža terenima Bukovice, potom presijeca dolinu Dehotine nakon čega poprima izrazito planinski karakter, jer se pruža vrhuncima Ljubišnje (2238 m), Maglida (2386 m) i Volujaka (2297 m). Na tom potezu granica je mjestimično riječna, jer je na dužini od oko 30-ak km predstavlja rijeka Tara. Zatim nešto južnije granica poprima meridijanski karakter na potezu od Lebršnika do jugoistočnog ruba Gatačkog polja. Dalje prema jugu pruža se kraškim terenima Rudina.
2

Tadašnja Tvrtkova Bosna prostorno je obuhvatala teritorij vedi od 65 000 km2. a na jugu do rijeke Neretve. Pruža se najvišim hrbatima Kamešnice (1856 m)-Dinara (1913 m)-Ilica (1654 m). Tek krajem XII vijeka Bosna za vrijeme bana Kulina stiče oblike samostalnosti i državnosti. vojni i teritorijalni prosperitet koji je ostvaren vojnim pobjedama. Krajine. zatim povija u pravcu sjevera preko niske unsko-koranske zaravni i pobrđa prekounske Krajine (u opdini Velika Kladuša i Bužim). pruža se preko Čapljinsko-Hutovske zavale gdje presijeca riječni tok Neretve. predstavljena riječnim koritom Une (uzvodno od Martin Broda i kod Štrabačkog buka). BiH i Hrvatske. Nakon vojne pobjede nad ugarskim kraljem Ludovikom II Tvrtko se okrunio za kralja „Srbljem i Bosni“. Nakon toga granica se pruža gornjim pounjem. Južnu granicu BiH izražava granična linija sa uskim dubrovačkim primorjem koja je na određenim dionicama (Dubrovačka rijeka. te odjeljuje Liku od Bos. Na istoku njezine granice dopiru do Drine. Splita. Na jugoistoku je obuhvatala zapadnu Crnu Goru i jugozapadnu Srbiju odnosno teritorij Sandžaka. Glamoč).Nedaleko od Bilede presijeca duboku akvatoriju Biledkog jezera. Zatim granica poprima kopneni karakter. Nakon Tvrtkove vladavine teritorij Bosne je izložen čestim vojnim upadima Ugarske vojske sa sjevera i Osmanlija sa istoka. Tada se njezin teritorij širi na sjeveroistoku do područja župe Soli. Generalno je usmjerena pravcem sjeverozapad-jugoistok. odnosno do ušda Une u Savu. Duvno. Za vrijeme bana Tvrtka Kotromanida II srednjovjekovna Bosna se nalazi na vrhuncu svoje modi. Zatim se proteže preko niskog Rastačkog polja i okršenih humova sve do ulegnuda Imotsko-Bekijskog polja. Tada su Bosni pripojeni široki prostori Hercegovine i Završja na jugozapadu sadašnje Bosne (Livno. Omiša i Dubrovnika koji su pripadali Mletačkoj Dalmaciji. zatim se pruža preko visokog masiva Orijena do vrha Vučji zub (1803 m) odakle se spušta do najjužnije tačke Podštirovnik koja se nalazi na tromeđi Crne Gore. Zatim ponovo izbija na rijeku Unu (uzvodno od Bos. Tako tokom XV stoljeda Osmanska vojska postepeno preuzima kontrolu nad istočnim dijelovima srednjovjekovne Bosne. Na jugozapadu je obuhvatala vedi dio Dalmacije sa izuzetkom utvrđenih gradova Zadra. Jugoistočna granica naše zemlje. Mlini) udaljena oko kilometar od Jadranskog mora. Tek u XIV stoljedu pod vladavinom dinastije Kotromanida srednjovjekovna Bosna doživljava svoj politički. Dodatnu poteškodu opstanka srednjovjekovne Bosne predstavljala je nesloga domade vlastele. Okršenim terenima nastavlja se pružati u smjeru sjeverozapada gdje nakon graničnog prijelaza Kamensko poprima planinski karakter. 3 . Na tom potezu granica je mjestimično i riječna. Kod zaliva Neum-Klek nalaze se vrlo značajne morske granice gdje je BH obala duga 24 km. Historijsko-geografski razvoj BiH Prema historijskim izvorima BiH je u srednjem vijeku negdje u X stoljedu predstavljala jednu labavu teritorijalnu cjelinu sastavljenu od nekoliko srednjovjekovnih župa u područjima gornjeg poriječja Bosne i Vrbasa. Na krajnjem sjeverozapadu granica siječe najviši hrbat planine Plješevice. Novog) kojom se pruža sve do Jasenovca.

godine kada su granice BiH priznate kao republičke. Lika. Rusije. tzv. Godine 1606. Upravo tada na mirovnom Berlinskom kongresu određene su granice savremene BiH koje su tada utvrđene vojno-političkim dogovorom između Austro-Ugarske. te vedi dio Dalmacije bez utvrđenih gradova). Tada je BiH odmah poslije završetka Drugog svjetskog rata imala dva izlaza na more. Osmanske imperije. Pored onog kod Neum-Kleka drugi je bio izlaz kod Herceg Novog povezan dolinom Sutorine sa područjem današnje opdine Trebinje. 4 . Na sjeverozapadu.Osvajanje bosanskog teritorija traje sve do 1591. Pružala se na liniji od Međidije glavice kod Knina preko toka gornje Cetine do Imotskog i Gabele na jugoistoku. Geološke karakteristike BiH Područje naše zemlje imalo je burnu geološku historiju obilježenu ciklusima sedimentacije koji su se smjenjivali sa tektonskim orogenetskim fazama obilježenim boranjem. BiH defakto ulazi u sastav Austro-Ugarske monarhije. Tada je Bosanski pašaluk obuhvatao veliku površinu. Tadašnja granica potvrđena je na Drugom zasjedanju AVNOJ-a 1943. krajišta koja označavaju vojno-administratine jedinice. godine. Prilikom svojih osvajanja bosanskog teritorija u XV i XVI vijeku Osmanlije su uspostavljale tzv. Prvo je to tzv. Naknadno spomenuta krajišta su proširivana u veda vojno-administrativna i politička područja zvana sandžak. te veliki dio Crne Gore. Banija. vedu od 100 000 km2 kojeg su pored sadašnjeg teritorija BiH predstavljali vedi dijelovi susjedne Hrvatske (Slavonija. Osamostaljenjem Srbije i Crne Gore početkom XIX vijeka formira se istočna i jugoistočna granica BiH. Sjeverna granica je predstavljena rijekom Savom koja je u tim vremenima predstavljala značajnu vojno-geografsku prepreku. Francuske i Velike Britanske imperije. Godine 1878. Tako je ved u XVI stoljedu formiran Bosanski pašaluk. godine kada padom Bihada Bosna cjelovito potpada pod vlast Osmanske imperije. zapadu i jugozapadu granica pašaluka postepeno se pomjera ka teritoriju sadašnje Bosne. te Sandžak na jugoistoku. Poslije Karlovačkog mira tokom XVII i XVIII stoljeda dolazi do vojnih poraza Osmanske vojske što je rezultiralo serijom mirovnih sporazuma. aprila 1992. Na krajnjem sjeveroistoku u sastav Bosanskoga pašaluka ulazila su područja Mačve i Pocerine u susjednoj Srbiji. Mirom na ušdu itve određena je granica Osmanske imperije na sjeverozapadu prema tadašnjim evropskim silama. Zatim dijelovi Boka-Kotorskoga zaljeva. linea grimani koja je dobila naziv po mletačkom opunomodeniku Đovaniju Grimaniju. navlačenjem i rasjedanjem uz pratede pojave seizmizma i magmatizma. Treba naglasiti da je BiH priznata kao samostalna država sa međunarodno priznatim granicama 06. Tada se formira sadašnja sjeverna i zapadna granica.

Paleozoik jugoistočne Bosne geografski izražava padine istočne Jahorine i zapadne dijelove planine Vučevice istočno od Goražda. Radovan. Trešanice i Zujevine na krajnjem jugoistoku. te rioliti (kisele efuzivne stijene). paleozojski škriljci i permski pješčari. 5. Pogorelica. Uglavnom stijene paleozojske starosti otočnog su rasprostiranja i različitog litološkog sastava na području BiH. Paleozoik Vraničkog gorja (Vraničko škriljavo gorje).Paleozoik u BiH Najstarije stijene su otkrivene u jugoistočnoj Bosni kod naselja Prača i Ustikolina. Vranica. Na tom području uglavnom preovladavaju devonske naslage krečnjaka. Bitovnja. Osata i Ludmera. 5 . Kruščica i Komar). Paleozoik jugoistočne Bosne. Lopata. Uglavnom preovladavaju karbonatni klastiti i metamorfiti. Paleozojske naslage okoline Ključa. 4. 2. Paleozoik Ključa i okoline predstavljaju uglavnom mikro lokaliteti sa stijenama paleozojske starosti. 3. dok najviše planinske terene grade permski dolomiti i krečnjaci. Uglavnom su zastupljeni litološki članovi koji pripadaju karbonu i permotrijasu sa nalazištima magnetita i pirita. 6. škriljci i krečnjaci karbonske starosti. Paleozojsko područje Jezero i Sinjakovo. doline Lašve i Rike? na sjeveru i dolina Neretve. Reljefno je predstavljeno planinskim morfostrukturama vraničkog antiklinorijuma (Ivan planina. Na površini od oko 1300 km 2 zastupljeni su pješčari. Silurske su starosti što je utvrđeno paleontološkom analizom nađenih fosila konodonata. Vranički paleozoik nalazi se na području između ilidžansko-busovačkog rasjeda na sjeveroistoku. U istočnoj Bosni paleozojske naslage zahvataju površinu od oko 1200 km 2 na područjima Birča. Paleozoik istočne Bosne. Paleozoik Jezera i Sinjakova mikro lokacijskog je obilježja. Uglavnom ovo područje litološki grade škriljci silursko-devonske starosti. Na tom području litološki preovladavaju pješčari. U BiH se izdvaja više paleozojskih obasti: 1. Unsko-sanski paleozoik obuhvata područja zapadno od srednjeg toka Sane u kome su otkrivena bogata ležišta željezne rude (rudnik Ljubija). Područje sansko-unskog paleozoika. Nalazi se u slivu središnjeg toka rijeke Plive u zapadnoj Bosni. vrbaskog rasjeda na jugozapadu. škriljci i krečnjaci paleozojske starosti. Zec.

Motajice vezuju se za intenzivno rasjednu tektoniku krajem neogena i u kvartaru. Novi. U tektonskom smislu ovo je područje izražavalo složenu subdukcijsku zonu obilježenu konvergencijom afričke kontinentalne megaploče sa juga. Njihovu jugozapadnu granicu prema susjednoj prelaznoj dinarskoj zoni (Središnji Dinaridi) izražava zamišljena linija na potezu Foča-Romanija-Vareš-Vranduk-dolina Vrbanje-Banja Luka-Bos. zatim tvorevine donje trijaskih klastita. Kozare. a to je: o Savska zona sa pojasom horstova i rovova sjeverne Bosne. Oceanski zaliv Pantalasa procesom spreadinga počeo je da se širi čime je došlo do razvitka Tetis oceana kojim su zapravo bila razdvojana dva spomenuta super kontinenta. odnosno evroazijske megaploče sa sjevera. Tada je u zapadnom dijelu preovladavala plitkovodna marinska sedimentacija čijim su dugotrajnim procesom formirane debele naslage mezozojskih krečnjaka i dolomita bududeg dinarskoga kopna. Dakle ovo je područje subdukcijska zona kolizijskog tipa. Pored dominantnih karbonatnih naslaga krečnjaka i dolomita dinarsko područje izražavaju izdužene zone jursko-krednog fliša. Pojas horstova i rovova na krajnjem sjeveru predstavljen je bazenskim ulegnudima koja su formirana u rov-sinklinalnim udubljenjima tokom novije etape alpske orogeneze. Horstovi Majevice. sjeveroistočne i istočne Bosne. Prelazna dinarska zona). Daleko složenije litologije je centralni dinarski-ofiolitski pojas. o Središnje Dinaride (tzv. Tokom jure odvojeni dio afričke megaploče zvani jadranska mikrotektonska ploča krenuo je u pravcu sjevera što je rezultiralo potiscima kojim su kasnije tokom kasnijeg mezozoika i tercijara formirani planinski masivi i hrbati Dinarida. 6 . i o Vanjske (Spoljašnje) Dinaride. i o Centralni dinarski ofiolitni pojas koji zahvata područja od Kozare na sjeverozapadu do planine Varde nedaleko od Rudog na jugoistoku. U okviru Unutrašnjih Dinarida BiH mogu se izdvojiti dvije glavne strukturno-facijalne jedinice. Nastanak Dinarida vezujemo za pokrete alpske orogeneze koja je počela u trijasu i traje do danas. Njegova izrazito složena tektogeneza vezuje se za nekadašnju jursku subdukcijsku zonu. vulkanogeno-sedimentne formacije zvane ofiolitski melanž. Složenim procesima subdukcije na sjeveroistočnom rubu Dinarida formirani su blokovi ofiolita i heterogene stijene tzv. dok su južni još bili spojeni u Gondvanu. Unutrašnji Dinaridi Unutrašnji Dinaridi na području BiH u cjelosti obuhvataju područja sjeverne. Novijom tektonskom regionalizacijom područja BiH Dinaridi su podijeljeni na: o Unutrašnje Dinaride.Mezozoik u BiH Krajem paleozoika sjeverni kontinentalni blokovi ujedinili su se u kontinent Lauroaziju.

Strukturno-facijalna jedinica durmitorskog fliša na krajnjem jugoistoku i bosanska flišna zona na sjeveroistoku Središnjih Dinarida markiraju područja nekadašnjeg dubokomorskog troga ili rova tokom jure i krede. cinka. Na tom području litološki dominiraju mezozojski krečnjaci i krečnjaci sa ulošcima dolomita debljine i preko 4 000 m. dijabaz-rožnjačke formacije. serpentiti. konglomerati. Središnji Dinaridi ili prelazna dinarska zona Središnji Dinaridi se često u geološkoj literaturi nazivaju zona paleozojskih škriljaca i mezozojskih krečnjaka. 7 . Spomenute „mekše“ klastične naslage glavnom ispunjavaju dna? sinklinalnim ulegnudima. rožnaci. U geografskom smislu to je područje izrazito složene geološke strukture i stijenskog sastava. te navlačenja ofiolitskih blokova tokom laramijske i pirinejske orogenetske epohe. kao što su jurski klastiti. U ovom području formirane su i magmatske stijene koje su odraz paleozojskog i mezozojskog dubinskog magmatizma i efuzivnog vulkanizma. U ofiolite spadaju ultrabazične i bazične magmatske stijene. borane. pješčenjaci). ofiolitnog melanža ili stijenama tzv. što je slučaj i sa područjima oko Srebrenice u Unutrašnjim Dinaridima. navlačne i rasjedne strukture. Pored paleozojskih područja jugoistočne Bosne. Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi uglavnom geotektonski predstavljaju najvedi dio Hercegovine. Rubove blokova ultramofita litološki obilježavaju stijene izrazito heterogenog sastava. bakra. Antiklinalna uzvišenja najčešde grade stariji mezozojski krečnjaci i dolomiti koji su navučeni preko mlađih tercijarnih klastita (breče. To je područje širokih navlačnih pojaseva. Rasjedni kontakt starijih krečnjaka i mlađih fliševa često je obilježen pojavama boksitne rude (Hercegovina i zapadna Bosna). lerzoliti koji imaju manji udio SiO2. krečnjaci. U strukturnom smislu preovladavaju kompresijske. jugozapadne i zapadne Bosne. Mezozojski krečnjaci trijaske starosti uglavnom dominiraju u jugoistočnom dijelu Prelazne dinarske zone. mangana. U literaturi se nazivaju stijenama tzv. Upravo ta područja obilježavaju ležišta olova. gline. Spomenuti tektonski procesi prodora dubinskih intruzivnih stijena bili su obilježeni pratedim metamorfizmom. kao što su peridotiti. Predstavlja kontaktnu zonu između Unutrašnjih i Vanjskih Dinarida.Prema naučnim hipotezama pretpostavlja se da je na tom području došlo do prvobitnog razlamanja oceanske kore. željezne rude i td. Nastali su dugotrajnom sedimentacijom koja je trajala od gornjeg trijasa do eocena u zapadnom podmorju nekadašnjeg Tetis oceana. te su česti amfioboliti.. unsko-sanskog paleozoika na sjeverozapadu markantno strukturno-facijalnu jedinicu predstavlja Vranički paleozoik.

mineralni i termo-mineralni izvori i vode U našoj zemlji do sada je registrovano oko 260 lokacija sa hidrotermalnim i mineralnim izvorima. planine Treskavica. te ona oko Trebinja i Neuma mogla biti zahvadena razornim zemljotresima. Spomenute termo-minetralne pojave svakako mogu imati primjenu u medicini. godine nedaleko od naselja Tihaljina u zapadnoj Hercegovini. Prijelaz iz paleogena u neogen obilježen je nabiranjem i navlačenjem što je rezultiralo formiranjem dinarskoga kopna. Dolazi do neotektonskog izdizanja i formiranja visokih dinarskih planina koje su tokom pleistocena bile izložene djelovanju ledenjačke egzaracije na što su upuduju morenski nanosi. ali također mogu poslužiti i u rekreativne svrhe. U neotektonskom razdoblju intenzivira se rasjedna tektonika kojom su formirani strukturni blokovi Dinarida. U Unutrašnjim Dinaridima BiH bitno je spomenuti banjalučko trusno područje koje je obilježeno dubinskim rasjedima.Kenozoik u BiH Kenozojsku eru obilježava nastavak alpske orogeneze koju izražava više tektonskih orogenetskih epoha. Tokom neogena aktiviranjem horizontalnih smičudih rasjeda nastaju prostrani neogeni bazeni. Seizmo-tektonske karakteristike područja BiH Teritorij BiH predstavlja jedno od aktivnijih seizmo-tektonskih područja Evrope. zbog toga što ta područja tektonski obilježavaju aktivni rasjedi.5 po Richteru. To su uglavnom bili zemljotresi srednje jačine po Richterovoj skali. industriji. deluvijalni i koluvijalni nanosi. Motajica) i vulkanizma (okolina Srebrenice). proluvijalni. Sa ovoga stanovišta pripada Sredozemnom seizmičkom pojasu kojega defakto izražavaju subdukcijske zone koje zapravo obilježavaju nekadašnje rubove Tetis oceana. U narednih 100 godina prognozira se da bi područje oko Banja Luke. Najnovije holoceno razdoblje litološki predstavljaju aluvijalni. Spomenute pojave najčešde su pratioci aktivnih rasjednih zona. Uzrokovan je aktivnošdu regionalnog rasjeda. Prema raspoloživim podacima na ovom se području dogodilo tokom novije historije nekoliko razornih zemljotresa. Seizmolozi pretpostavljaju da se u sljededih 50-ak godina na području naše države mogu očekivati zemljotresi srednje visokog intenziteta koji uzrokuju oštedenje objekata. Pored trusnih područja južne Hercegovine u Vanjskim Dinaridima seizmo-tektonski je aktivna zona livanjskog rasjeda za koga se vezuje nedavni zemljotres sa epicentrom na planini Goliji. magnitude 6. Južna i zapadna Hercegovina bile su najugroženije zemljotresima kao što je onaj iz 1921. godine jedan od najsnažnijih zemljotresa magnitude 6.6 po Richteru. termoenergetici. Njegov katastrofalni učinak rezultirao je pogibijom 15 ljudi i destrukcijom starijeg dijela urbane zone Banja Luke. Aktivnost spomenutih rasjednih struktura uzrokovala je 1969. Termalni. U Unutrašnjim Dinaridima tokom tercijara aktivni su procesi dubinskog magmatizma (Prosara. 8 . Prema podacima seizmografa u BiH se tokom godine bilježi čak oko 1100 zemljotresa koji su mahom vrlo slabog intenziteta.

U Bos. Banja Dvorovi nedaleko od Bijeljine aktivirana je nakon dubinskih bušenja u cilju istraživanja nafte. Dakle nadmorska visina u BiH generalno postepeno opada od glavne orografske vododjelnice prema sjeveru (erozijski bazis korita Save) odnosno ka Jadranskom moru na jugu. Slana banja Tuzla koristi ljekovite slane vode temperature 27. zavale i doline.3 C). Banja Ilidža koristi hipertermalnu sumpornu vodu (57. Najzastupljeniji su niži gorski (oko 36%) i planinski (oko 22%) hipsometrijski pojas. Opća morfološka obilježja reljefa BiH Relatvno mali teritorij naše države sa površinom od 51 129 km2 morfografski je predstavljen planinskim.Dakle svojom pojavom ukazuju na tektonski aktivne rasjedne zone. te zapadne. Nešto sjeverozapadnije nalazi se čuvena Gradačačka banja koja je počela funkcionisati krajem prošlog stoljeda. visoravansko-zaravanskim i obalskim reljefom. Sjeverno od Sarajeva nalazi se Olovska banja koja se tek počela koristiti krajem prošlog stoljeda. brdskim. BiH je pretežno planinsko-brdska zemlja zato što se više od 60% njenog teritorija nalazi na visinama od 500 m do 2386 m apsolutne visine. nizijskim. Nešto južnije kod Višegrada nalazi se banja Vilina vlas sa hipertermalnom vodom temperature 41 C. Najniži nizijski (0 m do 200 m) i predgorski (200 m do 500 m) procentualno sudjeluju sa oko 39%. ležišta nafte. Banja Gata kod Bihda koristi zemnoalkalno-sulfatnu vodu temperature 36 C. te su geomorfološka značajka sjeverne Bosne i niske Hercegovine na jugu. o Homoterme (temperatura od 34 C do 38 C). Najzastupljeniji su na području sjeverne Hercegovine.7 C. Nedaleko od spomenutih nalazi se Fojnička banja čuvena po svojoj radioaktivnoj homotermalnoj vodi temperature 36 C. rubne pojave metala. Poznata je još iz vremena rimske vladavine. Složenu reljefnu strukturu BiH predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. planinske površi i niske zaravni. istočne i jugoistočne Bosne. U istočnoj Bosni kod Srebrenice nalazi se banja Crni Guber sa jedinstvenom arseno-gvožđevitom ljekovitom vodom. Također su poznate gorke i tople sumporne vode banje Vrudice kod Teslida. pobrđa. Tada je na dubinama vedim od 1100 m otkrivena vruda hipertermalna voda temperature 74 C. zemnog plina i td. Krajini jugoistočno od Sanskog Mosta nalazi se banja Ilidža sa mineralnom ljekovitom vodom. nemetala. Njena topla mineralna voda (36 C) ljekovitih je svojstava. Procentualno je najmanje zastupljen visokoplaninski hipsometrijski pojas reljefno predstavljen višim dijelovima planinskih masiva i hrbata Središnjih i Vanjskih Dinarida. i o Hipoterme (temperatura niže od 34 C). Banja Kulaši nalazi se u dolini Ukrine. U BiH ukupno postoji 16 banja koje na osnovu temperature termalne vode dijelimo na: o Hiperterme (temperatura vede od 38 C). 9 . središnje. Nastala je uz ilidžansko-busovački rasjed uz koji je nešto sjeverozapadnije formirana banja Kiseljak koja koristi ljekovite mineralne vode odnosno izvore temperature od oko 12 C.

Morfotektonski razvoj reljefne strukture Dinarida vezan je za pokrete laramijske. lokalno izdizanje. asimetrično boranje i rotacija Dinarskih blokova. pokreti jadranske mikroploče generalno usmjereni ka sjeveru rezultirali su boranjem. Krajem paleogena Tetis se razdvaja u Paratetis i Mediteran. kao i istovremena subsidencija (tonjenje) terena. navlačenjem i rasjedanjem Dinarskih struktura. Semberija. Savremeno tektonsko tonjenje obilježava Čapljinsko-hutovsku zavalu. Dakle.Najmanje vrijednosti vertikalne raščlanjenosti i nagiba dominantno obilježavaju terene naplavnih ravnica i terasnih nizina na sjeveru (Bosanska Posavina. savske. Subdukscijsko sužavanje prostora obilježeno kompresijskim režimima odrazilo se diferenciranim izdizanjem Dinarskog orogena čija je kontinentalna kora mjestičino debela i preko 40 km. Sarajevska. Lijevčanske. To su zavalsko-potolinske strukture Savske. Uzrokovani su subdukcijom kolizijskog tipa između afričke i evroazijske megaploče. Djelovanjem neotektonskih rasjednih pokreta izdignuti su borano-navlačni i borano-blokovski planinski masivi i hrbati Dinarida. što je reljefno izraženo kriptodepresijom Hutovog blata i preko 90 m debelim nanosima kvartarne starosti koji čine dno donje doline Neretve nizvodno od Čapljine. Prijedorska. te novijih orogenih epoha. Intenzivnim neotektonskim izdizanjem bili su zahvadeni središnji Dinaridi i dio vanjskih Dinarida u zoni navlake visokog krša što je rezultiralo nadmorskim visinama koje premašuju 2000 m. Mostarska i ostale. Gornjo-sprečke zavale. Predstavlja dio afričke megaploče koji je odvojen u juri. Najnoviji razvoj Dinarida izražava aktivnost horizontalnih dekstralnih rasjeda. Prijedorske. U Vanjskim Dinaridima područja neotektonskog tonjenja uglavnom predstavljaju zavale polja u kršu („velika kraška polja“). Također morfološka su značajka subhorizontalnih ploha polja u kršu (kraških polja). Noviji razvoj kompresijskih i ekstenzijskih Dinarskih struktura obilježen je nastankom novijih i oživljavanjem starijih rasjednih struktura. te međugorskih zavala kao što su Gornjo-sprečanska zavala. Područja odnosno zone zahvadene neotektonskim tonjenjem su daleko manjih prostornih dimenzija. U okviru kojih de se kasnije u neogenu na sjevernom i jugozapadnom rubu Dinarida oblikovati panonski i jadranski međugorski bazeni. Morfotektonski razvoj savremenog reljefa BiH Dinarski planinski morfosistem pripada zapadnom dijelu alpsko-himalajskog pojasa. kao i brojna kotlinska udubljenja u Unutrašnjim Dinaridima. Lijevče polje). Glavni promotor subdukcije u ovome dijelu sredozemne subdukcijske zone je Jadranska mikrotektonska ploča. Zone neotektonskog tonjenja u Središnjim Dinaridima vezane su za tercijarne paleodepresije od kojih je prostorno najveda Sarajevska zavala na krajnjem jugoistoku sarajevsko-zeničkog bazena. 10 . pirinejske. Njegova morfoevolucija vezana je za kenozojsku fazu zatvaranja Tetis oceana. Na formiranje Dinarida utjecali su kompleksni tektogenetski procesi tokom novije faze alpske orogeneze. štajerske.

To je utjecalo da su padine gorskog i nižeg predgorskog pojasa gusto disecirane vododerinama. pobrđa i zavale sjeverne Bosne Spomenuto makroregionalno područje sa površinom od oko 10 000 km 2 nalazi se u sjevernoj Bosni. Makroregija visoki Središnji Dinaridi. Položenije padinske terene sjeverno bosanskih gora reljefno predstavljaju glacisi i pedimenti. sprečko-kozaračke dislokacije koja se pruža na potezu od Zvornika. zatim nizijski. Također u padinama sjeverno bosanskih gora i nižih pobrđa zapažaju se i mikro oblici hrđave zemlje ili badlandsa koji je nastao spiranjem i proluvijalno-bujičnim procesom. puženja. pješčenjaci. pobrđa i zavale sjeverne Bosne. i doline. Motajice (652 m). Glacisi su akumulacijski oblici predstavljeni blagim kosinama nagiba od 5 do 11 . Trebovca (620 m) i Majevice (915 m). privremeno aktivnih i fosilnih klizišta. orografskoj i morfogenetskoj homogenosti reljefnih cjelina.Geomorfološke makroregije BiH Kompleksno provedena makrogeomorfološka regionalizacija teritorija BiH temeljila se na strukturno-genetskoj. zatim dolinom Spreče preko Doboja. jarugama i visedim potočnim dolinama. Pedimenti su stariji nivoi zaravnjeni u padinama čija geneza i morfoevolucija ni do danas nije precizno razjašnjena. te Prijedorske zavale i donje doline Sane do Bos. klizanja. Stanara. Uglavnom padine sjeverno bosanskih uzvišenja orogenetski su preoblikovane u kvartaru intenzivnim fluvio-denudacijskim procesima bujičenja (jaruženja). i Niska Hercegovina. zavale. niža pobrđa. a nešto manje viši gorski. 5. Banjalučke kotline. Sa sjevera. Dakle orografski najistaknutija uzvišenja su Majevica i Kozara čiji se najviši hrbati pružaju pravcem sjeverozapad-jugoistok na dužinama od preko 40 km. 11 . Novog. Južna granica uglavnom slijedi regionalne rasjedne strukture tzv. Spomenuta uzvišenja oblikovana su na pretežno vodonepropustljivijoj litološkoj podlozi (paleogeni fliš. Gore. Reljefnu strukturu sjeverne Bosne obilježavaju gore. Gorska uzvišenja sa geomorfološkog aspekta spadaju u više i zrelije reljefne forme. doline Turjanice. Spomenuta uzvišenja predstavljala su otoke i poluotoke na južnom rubu Panonskog mora u bitno drugačijim paleogeografskim prilikama starijeg neogena. lapori. Drine i Une. pijesci i konglomerati) što je utjecalo na razvoj guste dolinske mreže manjih vodotokova (rječice i potoci). litološkoj. Dakle na ovom području najzastupljeniji je gorski reljef. 3. Reljef makroregije gore. Okršena uzvišenja sa zavalama velikih polja u kršu Vanjskih Dinarida. Česte su i pojave valovitih uzdužnih profila što upuduje na pojave aktivnih. Na ovom području predstavljene su horst-antiklinalnim odnosno borano-blokovskim masivima i hrbatima Kozare (978 m). spiranja. Makroregija Bosansko sredogorje. Pri tome su izdvojene sljedede geomorfološke makroregije: 1. istoka i zapada ograničeno je tokovima Save. 2. južnog ruba Gornjo-sprečke zavale. 4.

te Modračko.Nastali su akumulacijom proluvijalno-deluvijalnih nanosa. bujičenjem. Uglavnom su rasjedno vezana za okolne starije gorske morfostrukture. sprudova. potom pobrđa Kozare. Modračkog pobrđa i Pastireva (produžetak Kozare sjeveroistočno od Bos. Prijedorska zavala na jugozapadu (230 km2) i Gornjo-sprečka zavala (212 km2). jaruženjem i kliženjem. te Ljubiča (kod Prnjavora). Bos. Razlog tome je naglašeno neotektonsko tonjenje područja Semberije i susjedne Mačve. Šamca. Za razliku od spomenutih predgorskih pobrđa samostalna pobrđa su rasjedno orografski izdvojena brdska uzvišenja kao što su pobrđa Piskavice sjeverozapadno od Banja Luke. Tako drinsko korito obilježavaju dinamične fluvijalne mikro forme podova. Pobrđa su genetski mlađa niska uzvišenja koja su poligenetski oblikovana u nižem predgorskom visinskom pojasu (200 m do 500 m). Morfološki su predstavljeni izmjenom strmih padina na blaže položenim glacisima i erozijskim terasama. zatim Južno motajičko pobrđe i brojna ostala predgorska pobrđa koja se izdižu na rubovima niskih sjeverno bosanskih zavala. Bosne i Vrbasa predstavljaju slični fluvijalni oblici. Otpornija krečnjačka uzvišenja koja su otočnog rasprostranjena imaju blaže nagibe. Također donje tokove Une. Samo na području opdine Tuzla do sada je evidentirano više od 1000 kliznih ploha. Također sjeverno bosanska pobrđa obilježavaju složeni uzdužni profili. To su Južno majevičko i Sjeverno majevičko pobrđe. ali oštrije forme reljefa. Uglavnom dominira fluvio-denudacijski reljef sa padinama koje su oblikovane spiranjem. Njihov nastanak vezuje se za pleistocen. pobrđe Vučjaka sjeverno od Doboja. greda. Na njima su se razvila brojna sela i prigradska naselja Banja Luke. Drugi po širini je riječni tok Drine (od 170 m do 300 m širine) obilježen pojavama slobodnog meandriranja. Tuzle (npr. Ši Selo). Reljefno predstavljaju dijelove nekadašnjih neogenih bazena koji su neotektonski izdignuti. Najšire je korito plovnog toka Save (između 250 m i 450 m). Na nešto višim visinama od oko 5 m iznad ovlaženih profila vodotokova oblikovane su ravni prve riječne terase. Pored genetski najzastupljenijeg fluvio-denudacijskog reljefa geomorfološki je zastupljen i magmatogeni reljef denudacijski preoblikovan na erozijski otpornijim stijenama Motajice i Prosare (na krajnjem sjeveru BiH). Na savremene procese kliženja tla upuduju valoviti padinski profili. Najprostranije terasne ravnice sredemo na potezu južno od Brčkog i Bos. Šamac i td. U zavalama dominira fluvijalni reljef predstavljen naplavnim ravnima i nešto višim terasnim nizinama koje su prosječene meandrirajudim koritima sjeverno bosanskih tokova. Upravo na prvoj riječnoj terasi razvila su se gradska naselja kao što je to Brčko. Novog) koji su denudacijski oblikovani na ultramafitima centralnog Dinarskog ofiolitnog pojasa. Skatavice (kod Čelinca). Iznad spomenutih tokova na visinama 2 m do 3 m pružaju se periodične plavljene naplavne ravnice. U orografskom smislu ulaze u sastav spomenutih sjeverno bosanskih gorskih masiva. Srbac. 12 . Najveda zavalska ulegnuda u sjevernoj Bosni su Savska zavala. Lijevče polje (450 km 2). Dubravsko i nisko Poljičko pobrđe iznad akumulacije Modrac. ada i rukavaca. Rubovi zavalskih udubljenja na kontaktu sa padinama brdskih i gorskih uzvišenja zasuti su proluvijalno-deluvijalnim nanosima koji su reljefno najčešde predstavljeni glacisima i fluvio-denudacijskim plavinama.

Prijedor. Upravo zbog toga morfološki razvoj savremenog reljefa tretiranog područja obilježen je intenzivnim geomorfološkim procesima na litološki izrazito heterogenoj stjenovitoj podlozi. U tehnogeni reljef ovdje spadaju vede vještačke hidroakumulacije od kojih je najvede Modračko jezero (17. Bardača (močvara) kod Lijevče polja. pa zatim jezera Vidara i Hazna kod Gradačca. jugu i jugozapadu njezinu granicu čini zamišljena linija koja se pruža na potezu dolina Dehotine-dolina Bistrice-dolina eljeznice-Ilidža-Busovača-dolina Lašve-Jajce-Šipovogornja dolina Sane-Sanski Most-Otoka na Uni-Velika Kladuša. Dobojska kotlina u dolini Bosne. zavale i doline. rjeđa su pojava. Zatim ribnjak Sanjičani nedaleko od Prijedora. Ukrine. pobrđa.. a postoji i akumulacija Snježnica. Orografsku strukturu Bosanskog sredogorja predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. Doline ove geomorfološke makroregije defakto obilježavaju najniže visinske položaje.1 km2). 13 . sedimenti. stambenih i privrednih objekata. u morfogenetskom smislu u kotlinama spomenutog područja dominiraju fluvijalni oblici naplavnih ravni i riječnih terasa. zatim Sokolska klisura i td. sa pratedom saobradajnom i ostalom pratedom infrastrukturom industrijskih. Najviši su neotektonski izdignuti borano-navlačni masivi Vlašid (1943 m) i Jahorina (1910 m) koji su orografski istaknuti u reljefnoj plastici terena. To je prostorno najveda geomorfološka makro cjelina površine 18 991 km2 koja se pruža od Velike Kladuše na krajnjem sjeverozapadu do Rudog na jugoistoku. dok njegovi sjeveroistočni dijelovi ulaze u okvir Unutrašnjih Dinarida. jursko-kredni fliš. neogeni sedimenti i kvartarni nanosi. Na jugoistoku. mezozojski karbonati i klastiti. klisure Tinje. piroklastiti i tercijarni eruptivi. Brojni su i rudnici na ovim područjima. U strukturno-genetskom pogledu prevladavaju borano-navlačni planinski masivi i hrbati prosječnih visina od 1000 m do 1500 m.Prostorno su najvedi plavinski zastori južne Kozare kojima je na dužini preko 30 km prekriven sjeverni rub Prijedorske zavale. Pored širokih dolinskih proširenja koje zapravo predstavljaju opisane zavale tu se nalaze i manja kotlinska proširenja kao što su Tuzlanska kotlina u dolini rječice Jale. Antropogeno-tehnogeni reljef uglavnom je koncentrisan u zavalsko-kotlinskim udubljenjima gdje je dominantno zastupljen na terasnim površima. Bijeljina. Sa geotektonskog stanovišta ovo područje se nalazi vedim dijelom u Prelaznoj dinarskoj zoni. Spreče. te dijelove zapadne i sjeverozapadne Bosne. Banjalučka kotlina u dolini Vrbasa i td. To su paleozojski škriljci i pješčari. kao što su npr. Tinje. Tuzla. Sličan slučaj je i sa Gornjo-sprečkom zavalom. Prema opisanoj makro cjelini ograničena je ved spomenutom granicom. Njima otiču pored spomenutih velikih bosanskih rijeka tokovi Sane. Donjo-sprečka klisura. te ostale manje rječice i potoci. gorska uzvišenja. Reljef makroregije Bosansko sredogorje Ova makroregija prostorno obuhvata središnju. Srebrenička kotlina u dolini Tinje. Brčko i td. Dolinska suženja kao što su klisure. magmatske i metamorfne stijene centralne dinarske ofiolitne zone. te fluvio-denudacijske plavine akumulacijski oblikovane na njihovim rubovima. istočnu. Predstavljen je urbanim centrima kao što su Banja Luka. planinske površi.

Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef. To su šumovita uzvišenja koja su uglavnom gusto disecirana dolinskom mrežom manjih vodotokova u poriječjima Krivaje. ili Mačkida stijene u masivu Manjače relativne visine preko 200 m. Konjuh. To su Vučja planina. Hranča ili Ranča. dug oko 8 km. Također česte su i pojave ponorničkih tokova (Ponikva kod Vareša. Također na ovim okršenim terenima istočne i zapadne Bosne česte su reljefne pojave visoravanskih formi zvanih površi.). Gole planine. U prosjeku su visoke između 1200 m i 1500 m. Bosne. zatim Sljemenska planina. Čemerska planina. Bokšanica. Čemernice i Nolučke planine (kod Jajca) u poriječju Vrbasa. litice Romanije (Crvene stijene. Trebevid i Ravna planina (kod Pala) nedaleko od Sarajeva. 14 . Sa strukturno-genetskog stanovišta to su borano-navlačni masivi i hrbati Manjače. Velika Mahnjača zapadno od epča. vrelo Miljacke (Poljanske i Mokranjske). Tajan. Sušica (južno od Srebrenice). Nešto jugozapadnije od spomenutih planina pruža se planinski pojas predstavljen borano-navlačnim planinskim morfostrukturama koje su fluvio-denudacijski oblikovane na jursko-krednom flišu. kao što su npr. Prostorno najveda je Glasinačka površ (površine preko 100 km2) koja se nalazi između Sokolca i Rogatice u istočnoj Bosni. u kanjonu Prače). te Ozren. vrelo Orlje kod Olova i td. potom planina Zvijezda (istočno od Vareša). Birča i Ludmera. te istočno od planine Devetak. Radovan-jelika. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef koji je preoblikovan na ultramafitima. uvala Džimrije. Budoželjska planina. To su Uzlomac. gornje Ukrine i Usore. vrelo Štedrič kod Vlasenice. zatim Galica (zapadni dio masiva Vlašida). Ponor kod Mrkonjič Grada) i snažnih kraških vrela koja nerijetko ističu iz pedinskih otvora (vrelo Krupe na Vrbasu. Krajine na sjeverozapadu kao što je Majdanska planina jugozapadno od Prijedora. Obilježena su čestim pojavama vrtača i uvala. Romanija. Mislovo i Sjemeč. U okviru navedenih vrlo su česte reljefne pojave subvertikalnih reljefnih litica koje su rasjedno predisponirane. Novakova pedina i td. te Varda na krajnjem jugoistoku (sjeverno od Rudog). Djeva). Perun. Također na području spomenutih planina vrlo su šeste pojave jama i pedina. U sjeveroistočnom dijelu ove makroregije predstavljena su gorskim uzvišenjima Osata. Planinska uzvišenja ove makroregije krečnjačko-dolomitnog sastava prevladavaju u istočnoj i zapadnoj Bosni. Borja. Velež kod Zavidovida. Javor. gorsko uzvišenje Ozrena. Gorska uzvišenja Bos. Smolin (Karaula). Spomenuta planinska uzvišenja su područja pokrivenog ili subkutanog karsta (krša). Lisac. Ravan planina. pedina Vrelo Mokranjske Miljacke. Planinska i gorska uzvišenja središnjeg dinarskog ofiolitnog pojasa orografski izražavaju sjeverni i sjeveroistočni rub makroregije. kao što su npr. Tisovca. Nešto niža gorska uzvišenja uglavnom dominiraju na krajnjem sjeveroistoku i sjeverozapadu. Najvedi uvalski sistemi ove makroregije oblikovani su u centralnom dijelu masiva Manjače. Devetak. zatim pedina Dugovještica (prema najnovijim istraživanjima jedan od najdužih pedinskih sistema u BiH. Bijambarske pedine. Rzava i Lima na krajnjem jugoistoku. pedina Ledenjača. Javorak (sjeverni dio Vlašida). kao što su npr. Vrbanje.Njihove najviše visoko gorske terene na visinama iznad 1800 m predstavljaju blago zaobljeni vršni hrbati koji su oblikovani uglavnom nivalnim i periglacijalnim procesima.

Rzava. Bosne. U geografskom pogledu pruža se od doline Plive i doline Lašve na sjeverozapadu do Gatačkog polja i najviših planina na granici sa Crnom Gorom. Reljef makroregije visoki Središnji Dinaridi Spomenuta makroregionalna jedinica sa površinom od oko 6000 km 2 morfološki predstavlja područja središnje i jugoistočne BiH. odnosno Baštre pritoke Une. Usore. Dakle to su mlađe probojničke doline nastale u neotektonskom periodu. vedi dio područja prekounske Krajine na krajnjem sjeverozapadu predstavljen je valovitim reljefom samostalnih pobrđa prosječnih visina od 250 m do 450 m. zatim kanjon rijeke Ugra u zapadnoj Bosni. Nešto manja dolinska proširenja su kotline. Čauša i td. Spomenuta reljefna udubljenja uglavnom su oblikovana u mekšim tercijarnim naslagama (Šeherska (Maglaj-Zavidovidi). Jugozapadnu granicu prema zoni visokog krša Vanjskih Dinarida predstavlja zamišljena linija na potezu Gacko-Konjic-Jablanica-Gornji Vakuf-Kupreška vrata-Šipovo. Denudacijski preoblikovan vulkanski reljef obilježava okolinu Srebrenice. Jelaška i Teslidka zavala prostorno su nešto manje. zatim pobrđe okoline Jajca. Bratunca i Zvornika. Olovska kotlina i td. Jajačka kotlina. Krivaje. Dominiraju doline kompozitnog ili složenog tipa. To su doline Prače. Sporedne doline njihovih pritoka pod pravim uglovima najčešde su usmjerene ka spomenutim glavnim dolinama zbog utjecaja rasjedne tektonike. Najveda dolinska proširenja Bosanskog sredogorja predstavljaju zavale. Vrbasa i Une poprečno presijecaju starije borane strukture okolnih planinskih uzvišenja. Drinjače. Glavne doline Drine. To su npr. Na sjeveroistoku prema susjednoj regiji Bosanskog sredogorja ograničava je prethodno opisana geomorfološka granica. Za razliku od dolinskih proširenja kanjoni i klisure oblikovani su dubinskom fluvijalnom erozijom u otpornijim i čvršdim stijenama. kao i mnogih drugih vodotokova koji protiču kroz okršena područja zapadne i istočne Bosne. Banja Luke. Prostorno je najveda zavala Sarajevskog polja površine oko 50 km2. Maglajska). Uglavnom su razvijena na vodonepropusnijim „mekšim“ stijenama-jezerskim sedimentima i bosanskom flišu (zona Sarajevo-Banja Luka). Lašvanska. Dolinski reljef uglavnom reljefno predstavlja najniže terene makroregije Bosanskog sredogorja. Lima. Spomenuto područje geološki je građeno od stijena različite starosti i postanka. Zanika. zatim Plive i Ugra. Najdublja kanjonska suženja duboka preko 500 m obilježavaju dolinu Drine nizvodno od Višegrada. Također forme kanjona su razvijene u dolinama Prače i Lima. Lašve i Fojničke rijeke.Niža pobrđa uglavnom su predstavljena fluvio-denudacijski oblikovanim rebrastim reljefom gusto ispresjecanim potočnim dolinama. 15 . Zenička kotlina. Travnička kotlina. Kotor-Varoška. U tektonskom smislu izražava Prelaznu dinarsku zonu odnosno Središnje Dinaride. To je zona paleozojskih škriljaca sa mezozojskim krečnjacima i durmitorskim flišem. okoline Šipova u zapadnoj Bosni. Brojne su u ovoj makroregiji (Sarajevska kotlina. Nastala su najčešde na rubovima bosanskih neogenih bazena kao što su Srednje bosansko pobrđe koje se pruža od Zenice do Sarajeva. denudirane vulkanske kupe Kvarca. Visočka.).

Zelengora. Zubovi. Najviše terene grade kiseli eruptivi-rioliti. Treskač vrh na Treskavici. Štirinsko. Pijavičko i dr. Vedi dio visokih Središnjih Dinarida. To su uglavnom planinske morfostrukture borano-navlačnog tipa. Od egzaracijskih oblika brojni su i fosilni cirkovi često prekriveni urušenim koluvijalnim materijalom ili predstavljeni manjim planinskim jezerima na vododrživoj podlozi (Veliko Crno i Bijelo jezero na Treskavici. Pogorelica. te mlađi paleozojski krečnjaci i dolomiti. Treskavica. dok su niže padine oblikovane na škriljcima konveksno. te drimačka jezera pregrađena završnim ili čeonim morenama na jugozapadu ovog masiva. nagiba u prosjeku vedih od 35 . Pri tome demo spomenuti egzaracijske oblike oštrih hrbata-areta sa stjenovitim vrhovima kao što su npr. Također. Kruščica. Njihove prisojne jugozapadne planine uglavnom su blažih nagiba u odnosu na nasuprotne sjeveroistočne koje su strmije. vrh Maglida. Voljišnica. Na terenima visokogorskog pojasa preovladava periglacijalni i paleoglacijalni reljef. Uglavnom preovladava fluvio-denudacijski reljef. Također. Ardov u Zelengori i td. Lelija. Radovan. Stolovaš. Reprezentativne primjere paleoglacijalnog reljefa predstavljaju terminalni bazen Prokoškog jezera na Vranici. Prsti u Volujaku. Ljubišnja. Zec (izvor Vrbasa). Vranica (najviši vrh 2112 m). npr. To su Bjelašnica. drimci se nalaze jugoistočno od Gornjeg Vakufa. tačnije njihov centralni i sjeverni dio predstavljaju planine Vraničkog paleozoika. Plazenica i Stožer (kod Kupresa) i Raduša. Semešnica. Najviše planinske terene sa visinama iznad 1700 m genetski obilježava periglacijalni i paleoglacijalni reljef koji se pojavljuje u tragovima. Bunta i dr. Orlovačko. Parje. Bitovnja.). Oblik. Zato su najviši tereni ovih planina uglavnom zaobljenijih vršnih reljefnih formi. Kalin (Bugojno).Na sjeverozapadu ovog područja nalaze se planine Ravna gora. Maglid i Volujak. To su Komar. U jugoistočnom dijelu visokih Središnjih Dinarida neotektonski se izdižu najviši planinski masivi BiH. Lašve. jezera. brojni oblici morena ukazuju na pleistocenu aktivnost glacijalnog procesa na ovim planinama. Prostorno najvedi pediment predstavlja Grbavičko polje u jugozapadnom dijelu Ravne planine (južno od Jajca). a Prokoško jezero se nalazi u centralnom dijelu Vranice na visinama od 2110 m. Sve one su uglavnom građene od silursko-devonskih stijena predstavljenih uglavnom škriljcima. Sjeveroistočne padine usljed vodonepropusnijeg sastava gusto su disecirane dubokim dolinama kojima otiču lijeve pritoke Vrbasa (Duboka. Kotlaničko. Za razliku od najviših terena visoko gorskog pojasa koji su obrasli niskom pašnjačkom vegetacijom niže strme padinske fasade obrasle su gustim bukovo-smrčevim šumama. te ostala Zelengorska jezera). Visočica. Inač i Lopata (Kreševo). Disecirane su gusto razvijenom površinskom riječnom mrežom pritoka Fojničke rijeke. Vršni hrbati spomenutih borano-navlačnih morfostruktura različitih su orjentacija pravaca pružanja što je odraz izmjene stresa uzrokovanog pokretima Jadranske mikrotektonske ploče u neotektonskom razdoblju. Vrbasa i srednjeg toka Neretve. 16 . vrijedno je spomenuti destruirani paleotonacijski? nivo podova u sjeveroistočnom dijelu Raduše i Stožera koji se pruža na visinama od oko 900 m. Nešto južnije pružaju se srednje visoke planinske morfostrukture Badinske planine i Bokševice u okolini Jablanice.

Niže planinske padine najvedim dijelom su ustrmljene. kao što su npr.8 km2. kliženja i puženja. U planinskom reljefu posebno su istaknute planinske uvale koje morfološki odvajaju planinske grebene i hrbate. te česte pojave pedina i jama. Oštri i stjenoviti vrhovi Maglida. Tu su i brojni nekadašnji valovi ili ledničke doline kojima su se kretali planinski glečeri. Zajedno sa istočnom Visočicom. Spomenuto makroregionalno područje pruža se od unsko-koranske zaravni i planinskog hrbata Plješevice na krajnjem sjeverozapadu do Leotara i površi Rudina na jugoistoku. Ispresijecane su brojnim okršenim derazijskim dolinama. zatim današnje brojne visoke vrtače u podnožju visoko-gorskih grebena imale su funkciju cirkova. Tovarnice u Zelengori i Treskavice predstavljali tada egzaracijske glacijalne oblike. jugoistočnom Bjelašnicom i jugozapadnim dijelom Zelengore neotektonski su izdignuta u zoni Durmitorskog fliša koga grade mahom vodonepropusnije stijene jursko-kredne starosti. Bugojanska kotlina. Najvede je Gvozno polje površine svega 1. Kompozitne doline gornjih tokova neretve. Kreševska kotlina. prostrani uvalski sistemi. Mikrotektonska razlomljenost karbonatne podloge značajno se odrazila na morfoevoluciju kraških reljefnih oblika. Reljef makroregije Bosansko-hercegovački dinarski krš To su područja zapadne. Akumulacijski oblici morena koji su nastali procesom ablacije otkriveni su širom ovog najvišeg dijela makroregije. Područje spomenutih visokih planina bilo je tokom pleistocenih glacijala zahvadeno oledbom na što upuduju brojni tragovi glacijalnog reljefe. Kraški reljef uglavnom dominira u položenijim terenima visokih planinskih površi Bjelašnice i Treskavice. Glavatičevska župa. mnogi fosilni cirkovi prekriveni su manjim planinskim jezerima. Vrbasa i njihovih pritoka teritorijalno pripadaju makroregiji Visokih središnjih Dinarida. Vučeva. Kolijevka na Visočici. kao što su jezera na Zelengori i Treskavici.). Drine. spiranja. Na tom planinskom području pored fosilnog glacijalnog reljefa morfogenetski preovladava fluvio-denudacijski reljef obilježen preovladavajudim procesima bujičenja. suha Jezerina pod Maglidem. Fočanska kotlina i td. Ramska zavala zapadno od Prozora) brojne su i manje kotline (Borčanska kotlina (Ulog). Neretve i Zalomske rijeke. Nešto jugozapadnije pružaju se uzvišenja Lebršnika. Reljef ove makroregije poligenetski je oblikovan na mezozojskoj okršenoj karbonatnoj ploči Vanjskih Dinarida koju dominantno litološki predstavljaju mezozojski krečnjaci. U hidrogeografskom smislu to su poriječja gornjeg toka Sutjeske. Položenije terene uglavnom izražavaju visoke planinske površi od kojih su prostorno najvede Zagorska površ kod Kalinovika i površ Vučeva sjeverno od Maglida. 17 . Pored manjih zavala (Ostrožačka zavala (prekrivena akvatorijom Jablaničkog jezera). te niske Bjelašnice. jaruženja. Oblici kraških polja nisu razvijeni na ovom području. jugozapadne Bosne i sjeverne planinske Hercegovine. vedi dio spomenutog područja može se geomorfološki klasificirati kao subnivalni karst koga obilježavaju česte reljefne pojave naglašene gustode vrtača. Kalinovačkog zagorja. Vučevice i sjeveroistočnog Crvnja. Ravna vala i Studeno polje na Bjelašnici i td.No.

Sturbe i Dumana-Livanjsko polje. Najviše terene na visinama iznad 1800 m predstavlja subnivalni krš sa pojavama tragova pleistocenog glacio-krškog reljefa koje je obilježje planina Čvrsnice. Vitorog i td. To su Čvrsnica i Prenj. zatim dugim uvalskim sistemima. obilježene izmjenom strmih konveksnih padina sa položenijim pedimentima. Viduša. Raduša. Najvede kraško polje u Evropi je Livanjsko polje površine 405 km2. škrapama. To su Snježnica. zatim zatim Duvanjsko polje.Usljed naglašenih visinskih razlika ovdje je zastupljeno više genetskih tipova karsta ili krša. Uglanom u morfogenetskom smislu dominira kraški reljef i derazijski padinski oblici. 18 . Lunjevače. Čabulje. kamenicama. Ovdje su formirana prostorno najveda kraška polja u Evropi i svijetu. U zapadnom dijelu makroregije. Nešto jugoistočnije pružaju se hercegovačka planinska uzvišenja prosječnih visina između 1000 m i 1450 m. Dinare. Glamočko polje i Kupreško polje. zatim po veličini slijede Nevesinjsko polje (oko 180 km2). Padine planinskih uzvišenja uglavnom su stepenaste. Srnetice. i Subnivalni krš. Goli krš. Mušnice-Gatačko polje. Najviše planine ove makroregije nalaze se u sjevernoj Hercegovini. Tušnica. Slovinj (rug Gatačkog polja). te Velež. Klekovače. Leotar i Trusina. Šujice-Duvanjsko polje. Te najustrmljenije padinske terene pored stjenovitih odsjeka karakterišu brojna točila koja tokom zimskih mjeseci imaju funkciju lavinskih koridora. Cijelo područje obiluje vrtačama. uvala i suhih udolina. Golija. Šator. Tereni pokrivenog ili subkutanog karsta uglavnom su zastupljeni u zapadnoj i jugozapadnoj Bosni. tačnije u njenom bosanskom dijelu pružaju se planinske morfostrukture Grmeča. Veleža. Glacio krš. Mrtvice i Milača-Kupreško polje). To su duboka tektonska ulegnuda ispunjena debelim naslagama tercijarnih i kvartarnih sedimenata debljina više stotina metara. Između spomenutih planinskih uzvišenja pružaju se tektonski predisponirana reljefna udubljenja velikih kraških polja. te brojnim pedinama i jamama. Vrana i Šatora. Zalomske rijeke-Nevesinjsko polje. Viduša (iznad Popovog polja). Gatačko polje. Tokom zime i proljeda redovno su plavljena vodama ponorničkih tokova (Plovuče. Čabulja i Crvanj. kao što su: o o o o Pokriveni ili subkutani karst. Zatim u jugozapadnoj Bosni to su Dinara. Plješevice i Jadovnika. Česte su pojave tektonski predisponiranih velikih stjenovitih odsjeka visina i preko 400 m što je značajka Veleža. Periglacijalna i glacio-krška morfoskulptura uglavnom je vezana za viša planinska područja. Prenja. Prenja. Čvrsnice na kojoj se nalazi najveda stijena u BiH-Veliki kuk relativne visine oko 1000 m. te u istočnoj Hercegovini. Cincar.

Pored ovih postoje i niže površi. U južnom dijelu ovoga područja uzdiže se aba. Teritorijalno obilježava područja na krajnjem jugu i jugoistoku BiH. Orografsku strukturu niske Hercegovine čine niske površi (zaravni oblikovane u kršu). Klisura Neretve između Jablanice i Mostara duboka je mjestimično i preko 1200 m. Trebižata. fluvijalno bočno proširivanje i zaravnjavanje. Od zavala polja u kršu najveda je Popovo polje (68 km2).Površinska riječna mreža u ovom području je u mnogome nerazvijena. zahvata područja zapadne Hercegovine. Ljubeč. Južno od Popovog polja pružaju se gorska uzvišenja. Malič. Postoji više hipoteza o njihovome nastanku. Preciznije. površ uz rijeku Bregavu i dr. Bregave i Trebišnjice. Niska Hercegovina Prostorno najmanja geomorfološka makroregija je Niska Hercegovina površine od oko 3200 km2. Tu nalazimo tipične primjere humova po kojima je ovo područje i dobilo naziv Humine. U vede riječne tokove ovdje spadaju rijeka Una sa pritokom Uncem. Vrljike i Lištice. Kukovac i Gradina u zapadnoj Hercegovini. Na ovom području dominira kraški reljef. oblikovane su na visinama od 250 m do 300 m. Niske površi na ovom području površina su i preko 100 km2. a česte su i jame. te brojne kotline u dolini Neretve i Unca. gorski i predgorski hrbati i grede. Na površima uglavnom preovladava boginjavi krš vrtača. oblasti niske površi zauzimaju oko 40% niske Hercegovine. Spomenute prostrane planacijske oblike obilježava hipsometrijska korelacija tj. To su Dubravska (kod Stoca) i Brotnjanska površ (kod Čitluka). kao što je površ Grabovine kod vodopada Kravice. 19 . Vedi dio Orijena teritorijalno pripada Crnoj Gori (glacio-krški i kraški reljef). Geneza ovih prostranih planacijskih oblika nije do danas precizno geomorfološki razjašnjena. gorsko uzvišenje visoko 958 m. kao što su npr. Njihovim uravnjenim dnom meandrirajudi otiču ponornički tokovi Trebišnjice. To su Trtla. Spomenuta kraška polja tokom hladnijeg razdoblja godine redovito su plavljenja. Spomenute rijeke otiču kroz kompozitne doline. Ozren. potom abrazijska hipoteza i tektonska po kojoj su nske hercegovačke površi oblikovane navlačnom tektonikom. Na ovom području mogu se razlikovati zavale velikih kraških polja i zavale koje čine sastavni dio kompozitnih riječnih dolina Neretve i Trebižata. Na krajnjem jugoistoku nalazi se visoko gorski masiv Orijen sa najvišom tačkom Vučji zub (1803 m) u bosansko-hercegovačkom dijelu. Gorska uzvišenja su uglavnom borano-navlačne strukture poligenetski oblikovane na okršenim krednim krečnjacima. Dolinska proširenja predstavljaju Bihadka zavala. Zapadno-hercegovačka površ i površ Trebinjske šume (115 km2). To su vrlo strma kupolasta uzvišenja oblikovana na okršenim krednim krečnjacima. zatim Imotsko-Bekijsko polje na granici sa Hrvatskom i Mostarsko blato. Neretva i rijeka Janj (desna pritoka Plive u zapadnoj Bosni). te dijelove niskih Humina sa dolinama donje Neretve. te zavale i doline.

Također. sibirski i azorski anticiklon. Srednja godišnja količina padavina u sjeverozapadnom dijelu BiH iznosi oko 1000 mm godišnje.U kompozitnim riječnim dolinama nalaze se zavale Bijelog i Mostarskog polja (dolina Neretve). surova alpska klima. To su umjereno-kontinentalni klimat. te područje đenovskog ciklona koji često bitno utiču na vrijeme u našoj zemlji. Pored njih. Na izrazitu klimatsku diferenciranost relativno površinski malog državnog teritorija BiH uticali su sljededi klimatski modifikatori. Ovaj tip klime uglavnom obilježava niža dolinska područja sjeverne Bosne. Dominantni vjetrovi su sjeverac i košava koja duva iz pravca sjeveroistoka. Usljed naglašene kontinentalnosti područja za vrijeme utjecaja hladnog zimskog anticiklona minimalne temperature se mogu spustiti i preko -10°C. Umjereno-kontinentalna klima Umjereno-kontinentalna klima obilježava područje sjeverne Bosne. Šamca. te čiji se uticaj osjeda do Bos. Ostali klimatski faktori od manjeg su uticaja i uglavnom su lokalnog karaktera. Predplaninski klimat Predplaninski klimat uglavnom vlada na područjima između 500 m i 800 m nadmorske visine. Zatim svakako treba spomenuti regionalnu cirkulaciju vazdušnih masa različitih termodinamičkih osobina i vlažnosti. kao što su islandski ciklon. Drugi vrlo važan klimatski faktor je geografski položaj BiH između prostrane među planinske zavale Panonskog bazena ma sjeveru i akvatorije Jadranskog mora koja je duboko uvučena između Apenina i Dinarida. predplaninski klimat. Prosječne srednje godišnje temperature su nešto iznad 10°C. a to su župni klimat i klima kraških polja. Količina padavina postepeno se snižava prema istoku. Uglavnom u centralnoj i istočnoj Bosni. te izmijenjeno jadranska klima. Klima BiH Našu državu obilježžava čitav mozaik klimatskih tipova. Prosječna godišnja temperatura zraka krede se od 7°C do 10°C. treba spomenuti klimatske varijatete. Najtopliji mjeseci su juli i august čija srednja mjesečna temperatura iznosi preko 25°C. Prosječna godišnja količina padavina krede se u rasponu od 1000 mm do 1200 mm godišnje. te su najniže vrijednosti u Semberiji (između 600 mm i 700 mm godišnje). Sniježni pokrivač se zadržava i do 3 mjeseca u godini. Ljubuško-Vitinska zavala (dolina Trebižata). Tu se prvenstveno misli na planinski reljef BiH koji je u mnogome uticao na sprečavanje prodora toplih vazdušnih masa sa juga i jugozapada. To su također područja gorskih uzvišenja sjeverne Bosne. te prostrana Hutovsko-Čapljinska zavala koja u svom jugoistočnom dijelu predstavlja kriptodepresiju koju obilježava fluviomočvarni reljef. planinski klimat. te su ova tri faktora najvažnija. spomonut demo i jadranski klimat koji obilježava usko bosansko-hercegovačko primorje. Sniježni pokrivač traje u prosjeku oko 2 mjeseca. Tipičan predstavnik ovog klimata je Sarajevo čija srednja julska temperatura ne prelazi više od 22°C. 20 .

Spomenuto se odnosi na visoka krška polja Vanjskih Dinarida (osim Kupreškog polja). bura i jugo. Broj sunčanih sati tokom godine premašuje 2400. godine zabilježen rekordni minimum temperature zraka od 43. Najvede količine padavina izluče se od novembra do aprila što ukazuje na pojačane maritimne uticaje. ova reljefna udubljenja karakterišu česte pojave radijacionih magli posebno tokom hladnijeg razdoblja godine. te duge i sniježne zime sa sniježnim pokrivačem koji se održi i preko 6 mjeseci tokom godine. Također. mogu dostizati orkanske jačine (brzina i preko 100 km/h). te sjevernu planinsku Hercegovinu. Zime su blage i kišovite. Planinski klimat Planinski klimat zahvata područja centralne. ovaj klimat preovladava u niskoj Hercegovini.5°C. Alpski klimat Alpski klimat vlada na najvišim planinskim terenima Dinarida. a snijeg se održava oko 4 mjeseca tokom godine. Dominantni vjetrovi. Predstavnik ovog tipa klime je Mostar. godine sagrađena prva meteorološka opservatorija na Balkanu. Njegova osnovna obilježja su prosječne godišnje temperature zraka niže od 7°C. Klima kraških polja Klima kraških polja je zastupljena u kraškim poljima čije prosječne nadmorske visine iznose između 600 m i 900 m nadmorske visine. Ljetni temperaturni maksimumi nerijetko premašuju 40°C. Godišnja količina padavina se krede u rasponu od 1200 mm do 1800 mm sniježno-kišnih padavina. Tokom zime u planinskim reljefnim udubljenjima uvala. Tako je u uvali Mrazište na planini Igman 1963. a ljeta vrela i sušna. Obilježava ga uglavnom vrlo niska temperatura zraka (prosječna godišnja temperatura oko 0°C). Predstavnik ovog tipa klime je Bjelašnica na čijem je vrhu 1882. 21 . Srednje godišnje temperature zraka iznose između 14°C i 16°C. Izmijenjeno jadranski klimat Izmijenjeno jadranski klimat predstavlja varijatet sredozemne klime u okviru kojeg se mogu izdvojiti izmijenjeno jadranska klima sa pojačanim maritimnim uticajem i ona sa izraženijim kontinentalnim uticajem. Maritimni uticaji osjedaju se sjeverno od Mostara. Ljeta su svježa i kratka. Godišnja količina sniježnokišnih padavina premašuje i preko 2000 mm.Najniže temperature u kotlinama planinske Bosne uzrokovane su radijacijskim maglama u zimskim mjesecima u vremenu duže anticiklonalne stabilnosti. Dominantni vjetrovi su bura i jugo. zapadne i jugoistočne Bosne. vrtača i visokih udolina evidentne su pojave gustih radijacionih magli koje obilježava temperaturna inverzija. Prosječne godišnje količine padavina kredu se u rasponu od 1300 mm do 1800 mm kišnih padavina. Dakle.

u BiH slivu Drine pripadaju tereni sjeveroistočne. Uglavnom to su područja zapadne. nizvodno od Modriče. istočne i jugoistočne Bosne. Njene najvede pritoke u ovome dijelu toka (od Jasenovca do Bos. te dijelove sjeverne Albanije (izvorišni dijelovi rijeke Lim). U gornjem toku karakterističan je nivalno-pluvijalni režim sa pojavama nivalne retenzije upravo zbog toga što njezine pritoke Lim. Važnije desne pritoke su Dehotina. Rijeka Bosna drenira terene centralne Bosne. nizvodno od Bos. Bosna je duga 270 km sa prosječnim godišnjim proticajima oko 180 m3/s. Duga je 345 km. Značajnije desne pritoke Bosne su Spreča. Gornje poriječje Une geološki grade tektonski ispucali krečnjaci. istočne i sjeverne Bosne. 22 . te dijelove sjeverne i sjeveroistočne Bosne. Njezino poriječje zahvata nešto preko 10 000 km 2. Drina je po vodnoj količini sa 395 m3/s drugi najvedi vodotok u BiH po količini proticaja. Drinjača. Lašva i Usora. Lim. centralne. jugozapadnu Srbiju. Rače) su Drina. Rijeka Una duga je 207 km. Područje Hercegovine i vedim dijelom jugozapadne Bosne pripada jadranskom slivu. Uglavnom. te sastavnice Tara i Piva dotiču iz najvišeg dijela planinskih područja jugoistočnih Dinarida. Ukupna površina sliva iznosi oko 19 000 km2. Njena najveda pritoka je Sana duga 146 km.Hidrografska obilježja BiH Oko 70% teritorija Bosne i Hercegovine čini sliv Save. glavne rijeke crnomorskog sliva u ovome dijelu Evrope. Vrbas izvire ispod Zec planine. Bistrica. Zato je Una četvrti tok po količini proticanja u BiH. Bosna. prosječnog proticanja oko 90 km3/s. Prača. dok su ostale pritoke manje. Njegove najvede pritoke su Pliva. Bistrica. Njegov riječni tok je dug 256 km. Značajnije lijeve pritoke Bosne su Fojnička rijeka. Sutjeska. Krivaja i eljeznica. Šamca). Vrbanja i Ugar. Dehotina. Poriječje rijeke Vrbasa površinski obuhvata nešto preko 6000 km2. Nastaje iz vrela Srba u Hrvatskoj nedaleko od granice sa BiH. Vrbas i Una. Nastaje u Šdepan Polju s utokom Tare i Pive. Lim je ujedno i najveda pritoka Drine duga 197 km. U gornjem toku prima brojna kraška vrela. Crnomorski sliv Najvedi tok crnomorskog sliva u BiH je Sava (prosječnih godišnjih proticaja i preko 1000 m 3/s. pa je površinska mreža tokova neravnomjerna?. Rzav. Odlikuju je dva maksimuma proticaja (proljetni i kasno jesenji) i dva minimuma proticaja (zimski i ljetni). njezino slivno područje obilježava gusto razvijena površinska mreža vodotokova zbog pretežno vodonepropusnih stijena. Drina drenira cijelu sjevernu Crnu Goru. na ušdu oko 230 m3/s. Njena najveda pritoka u tom dijelu toka je rijeka Unac duga 64 km. Lijeve pritoke Drine su Sutjeska. Dakle.

kao što je Zalomska rijeka. kao što su Krupac. Jablaničko jezero. vrelo Plave vode. te Modračko jezero u sjeveroistočnoj Bosni. Jadranskom slivu pripadaju velika kraška polja jugozapadne Bosne i istočne Hercegovine. Bunice. vrelo Klokot (kod Bihada). Zatim treba pomenuti Ramsko jezero. vrelo rijeke Sane. Neretvi i Vrbasu. Jadranski sliv To su prostori okršenih Vanjskih Dinarida u jugozapadnoj Bosni i u vedem dijelu Hercegovine. Tu je površinska mreža riječnih tokova dezorganizirana i prenešena u kraško podzemlje što je hidrografski izraženo pojavama manjih ponorničkih tokova i kraških vrela. Ostala prirodna jezera znatno su manja. Površinski najvede vještačko jezero je Buško jezero južno od Livna čija površina varira između 55 km2 u sušnom i 65 km2 u vlažnijem dijelu godine. Mlješčak i Crno vrelo.Područja istočne Bosne. U srednjem i gornjem toku pothranjuje se snažnim vrelima. Kroz Duvanjsko polje teče ponornica Šujica čije se vode pojavljuju u nešto nižem Livanjskom polju kojim također otiču tokovi Bistrice. također pripadaju crnomorskom slivu. Nekadašnja najduža evropska ponornica čiji je tok danas vedim dijelom regulisan na dužini od 65 km. te dijelovi zapadne Bosne koje grade mezozojski krečnjaci. Prirodna jezera daleko su manja. Sturbe i Plovuče. Vlaseničko polje u istočnoj Bosni. Nastalo je formiranjem sedrene barijere na rasjednom kontaktu. Najvede je Plivsko jezero nedaleko od Jajca. antropogenog porijekla. odnosno Podrašničko polje u zapadnoj Bosni. kao što su vrelo Bosne. Bregave i Trebišnjice. S ovog aspekta. Treskavicu. Dabarskog i Fatničkog polja nestaju u kraškom podzemlju istočne Hercegovine. Njihova geneza se vezuje za proces povlačenja ledenjaka i formiranja završnih morena kojima su pregrađena (Prokoško jezero na Vranici). te Buna. kao što su npr. zatim Gatačkog polja (Mušnica). Najčešde su nastale gradnjom hidroelektrana. te obilježavaju visoke planine Šator. također su značajna vještačka jezera hidroelektrana na Drini. Zelengoru. Londže. 23 . Crvanj. abljaka. Jezera BiH Najvede jezerske akvatorije naše zemlje su vještačkog. Njene najvede pritoke su Rama i Trebižat s desne. Po zapremini vode najvede je Biledko jezero duboko oko 100 m. vrelo Krušnice (desna pritoka Une). Ponirudi ispod Dinare i Kamešnice pojavljuju se kao snažna vrela u poriječju rijeke Cetine u susjednoj Hrvatskoj koja se kod Omiša uliva u Jadransko more. Po količini proticaja najveda je odmah posle Save i Drine. Njihove vode na topografskoj površini terena pojavljuju se u obliku snažnih kraških vrela Bune. vrelo Plive kod Šipova(46 m3/s). Brojna su vrela. Drugi vodotok po značaju je Trebišnjica. Neretva je najvedi površinski tok dug 216 km. Ponornice Nevesinjskog polja. Bregava i Krupa sa lijeve strane.

Dakako. Rankeri su humusno-silikatna tla koja nastaju na kiselim silikatnim stijenama. Veleža. Ova posljednje spomenuta (kraška smeđa tla) česta su na području zapadne Bosne. Jedna od najraširenijih zemljišta u planinsko-brdskom području su renzine koje se pojavljuju na rastresitom substratu. Uglavnom. Također. te različiti klimatski tipovi uz naglašenu polimorfiju reljefa utjecali su na razvoj brojnih tipova zemljišta u BiH. te deluvijalno-aluvijalna koja su nastala akumulacijom proluvijalno-deluvijalnog nanosa u podnožju padina. mlada nerazvijena tla. Rasprostanjena su u brdsko-planinskom području. Kiselo-smeđa zemljišta ili distrični kambisoli uglavnom nastaju na kiselim stijenama. U okolini Bihada i Cazina ova zemljišta nazivaju buhovačama. Tresetna tla uglavnom obilježavaju periodično plavljena kraška polja. 24 . Dakako. Smeđa tla ili smeđice u BiH čine veliku grupu tala ili zemljišta kako po njihovoj genezi. Spadaju u tzv. Čvrsnice. Podtipovi podzolastih zemljišta uglavnom su vezani za umjereno-kontinentalna i planinska područja Bosne. Najčešde se pojavljaju u svezi sa kalkomelanosolima na krečnjacima i dolomitima. Uglavnom su pogodne za uzgoj duhana. Uglavnom su formirana uz naseljena mjesta. jer su crna i tvrda. To su područja padina Prenja. najzastupljenija su automorfna tla. u ovaj tip spadaju močvarno-glejna tla. litosoli i regosoli. Mogu se izdvojiti dolinska smeđa.Pedogeografska obilježja BiH Izrazita heterogenost stijenske podloge. Nalaze se pod šumskom i travnom vegetacijom. preovladavaju u vedem dijelu planinske Hercegovine. Crvenica (terra rossa) je tlo koje nastaje na krečnjacima i dolomitima. To su aluvijalna tla ili fluvisoli koja su nastala nanošenjem materijala. manjeg prostornog rasprostranjenja su dolinska tla. Antropogena tla su nastala pod uticajem raznih agrotehničkih i hidrotehničkih mjera i zahvata. te najviših planina jugoistočne Bosne. Smonica ili vertisol je uglavnom rijetka. To su tzv. tako i po mehaničkom sastavu. Litosol ili kamenjar vezan je uglavnom za kompaktne stijene. kamenjare čija dubina ne prelazi više od 20 cm. Hidromorfna tla uglavnom su vezana za dolinska dna kojima otiču riječni tokovi. Svakako treba pomenuti i žudkasta i žudkasto-siva tla kalcijsko-karbonatna tla koja su pogodna za razvoj vinograda. vinove loze i uzgoj povrda. valovita smeđa i kraška smeđa tla.

zapadne i istočne dijelove Bosne. U mezofilne šume hrastova spadaju šume graba. Uglavnom. zatim rijetkog tetrijeba ruževca i td. Termofilne šume hrastova (medunca. Drine. drias octopetala). te planinsku Hercegovinu na terenima iznad 500 m nadmorske visine u biogeografkom pogledu karakterišu bukove šume. 25 . te toka Krivaje. Životinjski svijet BiH ivotinjski svijet je formiran uglavnom u toku posljednjih 20 000 godina. dakle od maksimuma virmske glacijacije na ovamo. kitnjaka i lužnjaka koji je najčešdi u sjevernoj Bosni na terasnim ravnicama. te podvrste divokoze i mrkog medvjeda. Također. također.Biogeografske karakteristike BiH Flora BiH Prema katalozima herbara Zemaljskog muzeja u Sarajevu u BiH je evidentirano oko 3700 vrsta cvjetnica. Zatim treba spomenuti endemičnu muniku koja raste na Prenju. To su higrofilne šume na krajnjem jugu u zaleđu Neumskog primorja. Na visinama iznad 1000 m one postepeno prelaze u mješovite šume bukve. te preko 500 vrsta gljiva. Najviše terene iznad 1700 m obilježava niska vegetacija planinskih pašnjaka. srednje evropskih i alpskih flornih elemenata na ovom području egzistiraju ilirsko-kraški i karpatsko-balkanski florni elementi. Šume sladuna i cera su u donjem poriječju Drine. te crna šarka. 250 vrsta mahovina i lišajeva. kao što su razne podvrste slijepog kučeta. veliki je broj endemskih vrsta insekata. Endemične vrste crnog bora zastupljene su uglavnom na strmim padinama kanjona i klisura u poriječju srednjih tokova Neretve. od gmizavaca endemični su prenjski daždevnjak. Pored mediteranskih. jele i smrče. snježne i igmanske voluharice. bijelog graba) preovladavaju u niskoj Hercegovini. U centralnom planinskom dijelu zapažen je znatan broj endema. Veležu i Čabulji na visinama iznad 1400 m. u vedem dijelu BiH prevladavaju srednje evropski florni elementi koji čine više od polovine vrsta. Močvarne i ravničarske životinjske vrste na krajnjem sjeveru pripadaju fauni Panonske nizije. Tako po bogatstvu cvjetnica BiH može da se mjeri sa tropskim i subtropskim područjima. Mješovite šume crnog i bijelog bora karakterišu planinske masive centralnog dinarskog ofiolitnog pojasa. Najniže terene u dolinama rijeka uglavnom prekrivaju šume topole i vrbe. Upravo zbog planinskog reljefa BiH. Čvrsnici. 60 vrsta papratnjača. Uglavnom. Što se tiče vegetacije ona na području BiH pokazuje pokazuje znatnu horizontalnu i vertikalnu raščlanjenost. Centralne. Vegetaciju čine sredozemna makija i grmoliki garizi. Posebnu karakteristiku flore naše zemlje predstavlja njena starost odnosno postojanje veoma starih vrsta koje nazivamo reliktima (npr. u vedem dijelu naše zemlje dominiraju listopadne šume. Fauna naše zemlje ima pretežno planinski karakter.

te razne vrste račida i pauka. Vodena fauna je uglavnom u Bosni u crnomorskom slivu predstavljena evropskim vrstama. zmija poskok. te oko pedine Vjetrenice. Karakteristični predstavnici pedinske faune su čovječija ribica (proteus). Prokoškog jezera. U FBiH još se vode zakonske procedure oko uspostavljanja nacionalnih parkova Prenj-Čvrsnica-Čabulja. u jadranskom dijelu sliva veliki je broj endema. zatim specifične vrste riba gaovica koje nastanjuju ponorničke tokove u kraškim poljima. gušteri i pauci. Igman-Bjelašnica. lešinar crkavica. S obzirom na površinu BiH trenutno je zaštideno tek nešto manje od 1% od ukupne površine naše zemlje. Močvarni predio Hutovo blato također predstavlja park prirode. U našoj državi trenutno postoje tri nacionalna parka (Sutjeska. zbog velikog prostranstva karsta na našem području česti su pripadnici faune ovih staništa. Kozara i Una).Također. Bijambarske pedine sa okolnim ponorima i udolinama praktično su evaluirane u formi zaštidenog pejzaža. kao što su kraški miš. 26 . Zaštićena područja u BiH BiH obilježavaju bogate prirodne datosti koje nisu dovoljno praktično zaštidene i ekonomski valorizirane prvenstveno sa aspekta turizma. Područja vodopada Skakavca. kao što je to mekousna pastrmka koja naseljava tok Neretve. U odnosu na susjedne zemlje to je izrazito malo. No. te brojne neotrovnice. vrela Bosne i Tajana predstavljaju spomenike prirode.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful