Geografija Bosne i Hercegovine I

Ime, veličina i geografski položaj BiH
Ime BiH
Naziv „Bosna“ se po prvi put spominje u djelu „De administrando imperium“ („O upravljanju carstvom“) vizantijskog cara Konstantina Porfirogeneta u 10 stoljedu. Tu se ona pod nazivom „Bosona“ spominje zajedno sa naseljenim mjestima u poriječju gornje Bosne ( ?Desrela i Kodena-naselja oko Kaknja). Južni dio naše države zvani Hercegovina po prvi put se spominje 1448. godine. Tada je označavala posjed Herceg Stjepana, vladara humske zemlje. Znači, dobila je naziv po njegovoj tituli Hercoga, pa je narod preimenovao to u Herceg. Smatra se da je naziv Bosna nastao od indoevropske riječi bok, bos, bosana što znači voda.

Veličina BiH
Prema podacima statističkog zavoda BiH iz 1991. godine površina naše države iznosi 51 129 km2. Dakle, po svojim površinskim dimenzijama BiH spada u red manjih država Evrope i svijeta. Od nje su po površini manje Danska, Albanija, Švajcarska, Makedonija, Slovenija i td.

Geografski položaj BiH
BiH se nalazi u umjereno toplom pojasu sjeverne hemisfere. U regionalnom smislu sa političko-ekonomskog aspekta regionalizacije pripada zapadnom Balkanu, odnosno nalazi se u zapadnom dijelu regije Jugoistočne Evrope. o Geologija i geomorfologija: BiH se nalazi u subdukcijskoj zoni; sistem Dinarida (alpsko-himalajski pojas); o Hidrografija: BiH je zemlja dva sliva (Jadranski-oko 30% i Crnomorski-oko 70%); o Klima: Umjereno-kontinentalna, ali i planinska i izmijenjena sredozemna; o Flora i fauna: Holarktička oblast. Najsjevernija tačka u BiH je Donja Gradina nedaleko od ušda Une u Savu; ϕ 45 16 SGŠ. Najjužnija tačka u BiH nalazi se u opdini Trebinje, a naziva se Podštirovnik; ϕ 42 33 SGŠ. Najistočnija tačka je lijebac u opdini Bratunac; 19 07 IGD. Najzapadnija tačka je Bugar u opdini Bihad; 15 47' IGD. Dakle, udaljenosti između navedenih tačaka iznose preko 300 km (I-Z).

1

Geografski položaj BiH sa fizičko-geografskog aspekta generalno se može okarakterisati kao konkretni položaj između Panonske zavale na sjeveru i Jadranskog mora na jugu, koji defakto predstavlja duboki zaliv Sredozemnog mora. Sa saobradajno-geografskog aspekta naša država je tranzitna zemlja, jer povezuje srednjoevropski hinterland (misli se na unutrašnjost kontinenta) sa Jadranskim, odnosno Sredozemnim forelandom na jugu. Također, preko teritorija naše zemlje alpske zemlje na sjeverozapadu su povezane sa zemljama centralnog Balkana i zemljama Bliskog istoka na jugoistoku. Upravo zbog ovakvog kontaktnog položaja BiH je bila često u sferi interesa velikih svjetskih sila u zadnjih 1000 godina. Prethodno navedeno bilo je uzrokom preplitanja različitih kulturnih i civilizacijskih utjecaja sa istoka i zapada.

Granice BiH
Dužina granica BiH ukupno iznosi 1539 km. Granica naše zemlje je mahom kopnena granica koja se može okarakterisati kao: o Suhozemna; o Riječna; i o Jezerska. Manjim dijelom svoga pružanja granica naše države je morska na dužini od svega 12 km?. Na sjeveru, zapadu i jugu na dužini od 931 km naša država graniči sa republikom Hrvatskom. Na istoku granična linija prema susjednoj Srbiji iznosi 357 km. Na jugoistoku naša zemlja graniči sa Crnom Gorom na dužini od 249 km.

Fizičko-geografski opis granica BiH
Sjevernu granicu u potpunosti predstavlja meandrirajude riječno korito rijeke Save na dužini 331 km. Vedi dio spomenute riječne granice predstavlja riječnu granicu s Hrvatskom, a manji od Jamene do ušda Drine u Savu izražava granicu sa Vojvodinom, odnosno susjednom Srbijom. Sjeveroistočnu granicu BiH u potpunosti izražava riječni tok Drine od njenog ušda kod Bos. Rače do Zvornika, nakon čega sektor istočne granice predstavljaju vještačke akumulacije hidroelektrane Bajina Bašta, odnosno HE Perudac. Od mjesta Zemljice naša istočna granica poprima izrazito suhozemni karakter. Pruža se najvišim hrbatom planine Zvijezde (1676 m). Zatim siječe srednjeplaninska uzvišenja u poriječjima doline Lima i Uvca. Potom presijeca planinu Kovač (1537 m) kod Čajniča gdje se nedaleko od graničnog prijelaza Metaljka nalazi tromeđa između BiH, Srbije i Crne Gore. Južno od spomenute planine granica se pruža terenima Bukovice, potom presijeca dolinu Dehotine nakon čega poprima izrazito planinski karakter, jer se pruža vrhuncima Ljubišnje (2238 m), Maglida (2386 m) i Volujaka (2297 m). Na tom potezu granica je mjestimično riječna, jer je na dužini od oko 30-ak km predstavlja rijeka Tara. Zatim nešto južnije granica poprima meridijanski karakter na potezu od Lebršnika do jugoistočnog ruba Gatačkog polja. Dalje prema jugu pruža se kraškim terenima Rudina.
2

Tek u XIV stoljedu pod vladavinom dinastije Kotromanida srednjovjekovna Bosna doživljava svoj politički. Generalno je usmjerena pravcem sjeverozapad-jugoistok. Pruža se najvišim hrbatima Kamešnice (1856 m)-Dinara (1913 m)-Ilica (1654 m). Zatim se proteže preko niskog Rastačkog polja i okršenih humova sve do ulegnuda Imotsko-Bekijskog polja. zatim povija u pravcu sjevera preko niske unsko-koranske zaravni i pobrđa prekounske Krajine (u opdini Velika Kladuša i Bužim). Na istoku njezine granice dopiru do Drine.Nedaleko od Bilede presijeca duboku akvatoriju Biledkog jezera. Krajine. odnosno do ušda Une u Savu. Za vrijeme bana Tvrtka Kotromanida II srednjovjekovna Bosna se nalazi na vrhuncu svoje modi. Na jugozapadu je obuhvatala vedi dio Dalmacije sa izuzetkom utvrđenih gradova Zadra. predstavljena riječnim koritom Une (uzvodno od Martin Broda i kod Štrabačkog buka). zatim se pruža preko visokog masiva Orijena do vrha Vučji zub (1803 m) odakle se spušta do najjužnije tačke Podštirovnik koja se nalazi na tromeđi Crne Gore. Nakon Tvrtkove vladavine teritorij Bosne je izložen čestim vojnim upadima Ugarske vojske sa sjevera i Osmanlija sa istoka. Tada su Bosni pripojeni široki prostori Hercegovine i Završja na jugozapadu sadašnje Bosne (Livno. Na krajnjem sjeverozapadu granica siječe najviši hrbat planine Plješevice. Duvno. Omiša i Dubrovnika koji su pripadali Mletačkoj Dalmaciji. Mlini) udaljena oko kilometar od Jadranskog mora. Južnu granicu BiH izražava granična linija sa uskim dubrovačkim primorjem koja je na određenim dionicama (Dubrovačka rijeka. Okršenim terenima nastavlja se pružati u smjeru sjeverozapada gdje nakon graničnog prijelaza Kamensko poprima planinski karakter. 3 . Novog) kojom se pruža sve do Jasenovca. Zatim granica poprima kopneni karakter. Tada se njezin teritorij širi na sjeveroistoku do područja župe Soli. Tako tokom XV stoljeda Osmanska vojska postepeno preuzima kontrolu nad istočnim dijelovima srednjovjekovne Bosne. Na jugoistoku je obuhvatala zapadnu Crnu Goru i jugozapadnu Srbiju odnosno teritorij Sandžaka. Tadašnja Tvrtkova Bosna prostorno je obuhvatala teritorij vedi od 65 000 km2. vojni i teritorijalni prosperitet koji je ostvaren vojnim pobjedama. Zatim ponovo izbija na rijeku Unu (uzvodno od Bos. Historijsko-geografski razvoj BiH Prema historijskim izvorima BiH je u srednjem vijeku negdje u X stoljedu predstavljala jednu labavu teritorijalnu cjelinu sastavljenu od nekoliko srednjovjekovnih župa u područjima gornjeg poriječja Bosne i Vrbasa. Kod zaliva Neum-Klek nalaze se vrlo značajne morske granice gdje je BH obala duga 24 km. Nakon vojne pobjede nad ugarskim kraljem Ludovikom II Tvrtko se okrunio za kralja „Srbljem i Bosni“. Na tom potezu granica je mjestimično i riječna. pruža se preko Čapljinsko-Hutovske zavale gdje presijeca riječni tok Neretve. Nakon toga granica se pruža gornjim pounjem. Jugoistočna granica naše zemlje. Tek krajem XII vijeka Bosna za vrijeme bana Kulina stiče oblike samostalnosti i državnosti. te odjeljuje Liku od Bos. Splita. a na jugu do rijeke Neretve. Dodatnu poteškodu opstanka srednjovjekovne Bosne predstavljala je nesloga domade vlastele. BiH i Hrvatske. Glamoč).

Tako je ved u XVI stoljedu formiran Bosanski pašaluk. Tada je BiH odmah poslije završetka Drugog svjetskog rata imala dva izlaza na more. Prvo je to tzv. Zatim dijelovi Boka-Kotorskoga zaljeva. Godine 1606. Upravo tada na mirovnom Berlinskom kongresu određene su granice savremene BiH koje su tada utvrđene vojno-političkim dogovorom između Austro-Ugarske. Na krajnjem sjeveroistoku u sastav Bosanskoga pašaluka ulazila su područja Mačve i Pocerine u susjednoj Srbiji. linea grimani koja je dobila naziv po mletačkom opunomodeniku Đovaniju Grimaniju. Lika. Godine 1878. Osmanske imperije. Rusije. Pružala se na liniji od Međidije glavice kod Knina preko toka gornje Cetine do Imotskog i Gabele na jugoistoku. godine kada su granice BiH priznate kao republičke. Tada se formira sadašnja sjeverna i zapadna granica. 4 . zapadu i jugozapadu granica pašaluka postepeno se pomjera ka teritoriju sadašnje Bosne.Osvajanje bosanskog teritorija traje sve do 1591. Sjeverna granica je predstavljena rijekom Savom koja je u tim vremenima predstavljala značajnu vojno-geografsku prepreku. Poslije Karlovačkog mira tokom XVII i XVIII stoljeda dolazi do vojnih poraza Osmanske vojske što je rezultiralo serijom mirovnih sporazuma. Francuske i Velike Britanske imperije. te vedi dio Dalmacije bez utvrđenih gradova). te veliki dio Crne Gore. godine. krajišta koja označavaju vojno-administratine jedinice. aprila 1992. godine kada padom Bihada Bosna cjelovito potpada pod vlast Osmanske imperije. vedu od 100 000 km2 kojeg su pored sadašnjeg teritorija BiH predstavljali vedi dijelovi susjedne Hrvatske (Slavonija. Tada je Bosanski pašaluk obuhvatao veliku površinu. Pored onog kod Neum-Kleka drugi je bio izlaz kod Herceg Novog povezan dolinom Sutorine sa područjem današnje opdine Trebinje. Mirom na ušdu itve određena je granica Osmanske imperije na sjeverozapadu prema tadašnjim evropskim silama. te Sandžak na jugoistoku. Na sjeverozapadu. tzv. Geološke karakteristike BiH Područje naše zemlje imalo je burnu geološku historiju obilježenu ciklusima sedimentacije koji su se smjenjivali sa tektonskim orogenetskim fazama obilježenim boranjem. Tadašnja granica potvrđena je na Drugom zasjedanju AVNOJ-a 1943. Prilikom svojih osvajanja bosanskog teritorija u XV i XVI vijeku Osmanlije su uspostavljale tzv. BiH defakto ulazi u sastav Austro-Ugarske monarhije. Treba naglasiti da je BiH priznata kao samostalna država sa međunarodno priznatim granicama 06. Naknadno spomenuta krajišta su proširivana u veda vojno-administrativna i politička područja zvana sandžak. Osamostaljenjem Srbije i Crne Gore početkom XIX vijeka formira se istočna i jugoistočna granica BiH. Banija. navlačenjem i rasjedanjem uz pratede pojave seizmizma i magmatizma.

5 . U BiH se izdvaja više paleozojskih obasti: 1. 3. Područje sansko-unskog paleozoika. Kruščica i Komar). Lopata. Paleozojsko područje Jezero i Sinjakovo. Bitovnja. Paleozoik Jezera i Sinjakova mikro lokacijskog je obilježja. Paleozoik Ključa i okoline predstavljaju uglavnom mikro lokaliteti sa stijenama paleozojske starosti. Uglavnom ovo područje litološki grade škriljci silursko-devonske starosti. Na tom području litološki preovladavaju pješčari. Unsko-sanski paleozoik obuhvata područja zapadno od srednjeg toka Sane u kome su otkrivena bogata ležišta željezne rude (rudnik Ljubija). Radovan. Uglavnom preovladavaju karbonatni klastiti i metamorfiti. Vranički paleozoik nalazi se na području između ilidžansko-busovačkog rasjeda na sjeveroistoku. Paleozoik Vraničkog gorja (Vraničko škriljavo gorje). Paleozoik istočne Bosne. Nalazi se u slivu središnjeg toka rijeke Plive u zapadnoj Bosni. Paleozoik jugoistočne Bosne. Silurske su starosti što je utvrđeno paleontološkom analizom nađenih fosila konodonata. Vranica. 2. dok najviše planinske terene grade permski dolomiti i krečnjaci. Uglavnom stijene paleozojske starosti otočnog su rasprostiranja i različitog litološkog sastava na području BiH. paleozojski škriljci i permski pješčari. Na površini od oko 1300 km 2 zastupljeni su pješčari. 6.Paleozoik u BiH Najstarije stijene su otkrivene u jugoistočnoj Bosni kod naselja Prača i Ustikolina. Reljefno je predstavljeno planinskim morfostrukturama vraničkog antiklinorijuma (Ivan planina. Osata i Ludmera. škriljci i krečnjaci paleozojske starosti. škriljci i krečnjaci karbonske starosti. Paleozojske naslage okoline Ključa. vrbaskog rasjeda na jugozapadu. Zec. U istočnoj Bosni paleozojske naslage zahvataju površinu od oko 1200 km 2 na područjima Birča. 5. Pogorelica. doline Lašve i Rike? na sjeveru i dolina Neretve. te rioliti (kisele efuzivne stijene). Na tom području uglavnom preovladavaju devonske naslage krečnjaka. Paleozoik jugoistočne Bosne geografski izražava padine istočne Jahorine i zapadne dijelove planine Vučevice istočno od Goražda. Uglavnom su zastupljeni litološki članovi koji pripadaju karbonu i permotrijasu sa nalazištima magnetita i pirita. 4. Trešanice i Zujevine na krajnjem jugoistoku.

Prelazna dinarska zona). a to je: o Savska zona sa pojasom horstova i rovova sjeverne Bosne. Njegova izrazito složena tektogeneza vezuje se za nekadašnju jursku subdukcijsku zonu. Unutrašnji Dinaridi Unutrašnji Dinaridi na području BiH u cjelosti obuhvataju područja sjeverne. i o Centralni dinarski ofiolitni pojas koji zahvata područja od Kozare na sjeverozapadu do planine Varde nedaleko od Rudog na jugoistoku. 6 . dok su južni još bili spojeni u Gondvanu. Tada je u zapadnom dijelu preovladavala plitkovodna marinska sedimentacija čijim su dugotrajnim procesom formirane debele naslage mezozojskih krečnjaka i dolomita bududeg dinarskoga kopna. i o Vanjske (Spoljašnje) Dinaride. Novijom tektonskom regionalizacijom područja BiH Dinaridi su podijeljeni na: o Unutrašnje Dinaride. Njihovu jugozapadnu granicu prema susjednoj prelaznoj dinarskoj zoni (Središnji Dinaridi) izražava zamišljena linija na potezu Foča-Romanija-Vareš-Vranduk-dolina Vrbanje-Banja Luka-Bos. Kozare. U tektonskom smislu ovo je područje izražavalo složenu subdukcijsku zonu obilježenu konvergencijom afričke kontinentalne megaploče sa juga. Motajice vezuju se za intenzivno rasjednu tektoniku krajem neogena i u kvartaru. sjeveroistočne i istočne Bosne.Mezozoik u BiH Krajem paleozoika sjeverni kontinentalni blokovi ujedinili su se u kontinent Lauroaziju. Dakle ovo je područje subdukcijska zona kolizijskog tipa. U okviru Unutrašnjih Dinarida BiH mogu se izdvojiti dvije glavne strukturno-facijalne jedinice. Oceanski zaliv Pantalasa procesom spreadinga počeo je da se širi čime je došlo do razvitka Tetis oceana kojim su zapravo bila razdvojana dva spomenuta super kontinenta. odnosno evroazijske megaploče sa sjevera. Novi. Horstovi Majevice. Pojas horstova i rovova na krajnjem sjeveru predstavljen je bazenskim ulegnudima koja su formirana u rov-sinklinalnim udubljenjima tokom novije etape alpske orogeneze. Tokom jure odvojeni dio afričke megaploče zvani jadranska mikrotektonska ploča krenuo je u pravcu sjevera što je rezultiralo potiscima kojim su kasnije tokom kasnijeg mezozoika i tercijara formirani planinski masivi i hrbati Dinarida. Složenim procesima subdukcije na sjeveroistočnom rubu Dinarida formirani su blokovi ofiolita i heterogene stijene tzv. o Središnje Dinaride (tzv. zatim tvorevine donje trijaskih klastita. Nastanak Dinarida vezujemo za pokrete alpske orogeneze koja je počela u trijasu i traje do danas. Pored dominantnih karbonatnih naslaga krečnjaka i dolomita dinarsko područje izražavaju izdužene zone jursko-krednog fliša. vulkanogeno-sedimentne formacije zvane ofiolitski melanž. Daleko složenije litologije je centralni dinarski-ofiolitski pojas.

serpentiti. Spomenuti tektonski procesi prodora dubinskih intruzivnih stijena bili su obilježeni pratedim metamorfizmom. kao što su jurski klastiti. Strukturno-facijalna jedinica durmitorskog fliša na krajnjem jugoistoku i bosanska flišna zona na sjeveroistoku Središnjih Dinarida markiraju područja nekadašnjeg dubokomorskog troga ili rova tokom jure i krede. Antiklinalna uzvišenja najčešde grade stariji mezozojski krečnjaci i dolomiti koji su navučeni preko mlađih tercijarnih klastita (breče. željezne rude i td. Na tom području litološki dominiraju mezozojski krečnjaci i krečnjaci sa ulošcima dolomita debljine i preko 4 000 m. što je slučaj i sa područjima oko Srebrenice u Unutrašnjim Dinaridima. To je područje širokih navlačnih pojaseva. Rubove blokova ultramofita litološki obilježavaju stijene izrazito heterogenog sastava. ofiolitnog melanža ili stijenama tzv. Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi Vanjski ili Spoljašnji Dinaridi uglavnom geotektonski predstavljaju najvedi dio Hercegovine. 7 . U strukturnom smislu preovladavaju kompresijske. bakra. navlačne i rasjedne strukture. unsko-sanskog paleozoika na sjeverozapadu markantno strukturno-facijalnu jedinicu predstavlja Vranički paleozoik. te navlačenja ofiolitskih blokova tokom laramijske i pirinejske orogenetske epohe. jugozapadne i zapadne Bosne. konglomerati. Pored paleozojskih područja jugoistočne Bosne. pješčenjaci). mangana. te su česti amfioboliti. Središnji Dinaridi ili prelazna dinarska zona Središnji Dinaridi se često u geološkoj literaturi nazivaju zona paleozojskih škriljaca i mezozojskih krečnjaka. Nastali su dugotrajnom sedimentacijom koja je trajala od gornjeg trijasa do eocena u zapadnom podmorju nekadašnjeg Tetis oceana. lerzoliti koji imaju manji udio SiO2. Spomenute „mekše“ klastične naslage glavnom ispunjavaju dna? sinklinalnim ulegnudima. krečnjaci. rožnaci. U literaturi se nazivaju stijenama tzv. U geografskom smislu to je područje izrazito složene geološke strukture i stijenskog sastava. borane. gline. Predstavlja kontaktnu zonu između Unutrašnjih i Vanjskih Dinarida. U ovom području formirane su i magmatske stijene koje su odraz paleozojskog i mezozojskog dubinskog magmatizma i efuzivnog vulkanizma. Mezozojski krečnjaci trijaske starosti uglavnom dominiraju u jugoistočnom dijelu Prelazne dinarske zone.. cinka.Prema naučnim hipotezama pretpostavlja se da je na tom području došlo do prvobitnog razlamanja oceanske kore. U ofiolite spadaju ultrabazične i bazične magmatske stijene. kao što su peridotiti. dijabaz-rožnjačke formacije. Upravo ta područja obilježavaju ležišta olova. Rasjedni kontakt starijih krečnjaka i mlađih fliševa često je obilježen pojavama boksitne rude (Hercegovina i zapadna Bosna).

Termalni. Spomenute pojave najčešde su pratioci aktivnih rasjednih zona. Uzrokovan je aktivnošdu regionalnog rasjeda. Najnovije holoceno razdoblje litološki predstavljaju aluvijalni. Seizmo-tektonske karakteristike područja BiH Teritorij BiH predstavlja jedno od aktivnijih seizmo-tektonskih područja Evrope. godine jedan od najsnažnijih zemljotresa magnitude 6. godine nedaleko od naselja Tihaljina u zapadnoj Hercegovini. Aktivnost spomenutih rasjednih struktura uzrokovala je 1969. U neotektonskom razdoblju intenzivira se rasjedna tektonika kojom su formirani strukturni blokovi Dinarida. mineralni i termo-mineralni izvori i vode U našoj zemlji do sada je registrovano oko 260 lokacija sa hidrotermalnim i mineralnim izvorima. Njegov katastrofalni učinak rezultirao je pogibijom 15 ljudi i destrukcijom starijeg dijela urbane zone Banja Luke. Prema raspoloživim podacima na ovom se području dogodilo tokom novije historije nekoliko razornih zemljotresa. Spomenute termo-minetralne pojave svakako mogu imati primjenu u medicini. U Unutrašnjim Dinaridima tokom tercijara aktivni su procesi dubinskog magmatizma (Prosara. deluvijalni i koluvijalni nanosi. planine Treskavica. Pored trusnih područja južne Hercegovine u Vanjskim Dinaridima seizmo-tektonski je aktivna zona livanjskog rasjeda za koga se vezuje nedavni zemljotres sa epicentrom na planini Goliji. Seizmolozi pretpostavljaju da se u sljededih 50-ak godina na području naše države mogu očekivati zemljotresi srednje visokog intenziteta koji uzrokuju oštedenje objekata. U narednih 100 godina prognozira se da bi područje oko Banja Luke. magnitude 6. termoenergetici. To su uglavnom bili zemljotresi srednje jačine po Richterovoj skali.5 po Richteru. Južna i zapadna Hercegovina bile su najugroženije zemljotresima kao što je onaj iz 1921.Kenozoik u BiH Kenozojsku eru obilježava nastavak alpske orogeneze koju izražava više tektonskih orogenetskih epoha. zbog toga što ta područja tektonski obilježavaju aktivni rasjedi. Tokom neogena aktiviranjem horizontalnih smičudih rasjeda nastaju prostrani neogeni bazeni. proluvijalni.6 po Richteru. 8 . te ona oko Trebinja i Neuma mogla biti zahvadena razornim zemljotresima. Motajica) i vulkanizma (okolina Srebrenice). Prijelaz iz paleogena u neogen obilježen je nabiranjem i navlačenjem što je rezultiralo formiranjem dinarskoga kopna. industriji. ali također mogu poslužiti i u rekreativne svrhe. Prema podacima seizmografa u BiH se tokom godine bilježi čak oko 1100 zemljotresa koji su mahom vrlo slabog intenziteta. Dolazi do neotektonskog izdizanja i formiranja visokih dinarskih planina koje su tokom pleistocena bile izložene djelovanju ledenjačke egzaracije na što su upuduju morenski nanosi. Sa ovoga stanovišta pripada Sredozemnom seizmičkom pojasu kojega defakto izražavaju subdukcijske zone koje zapravo obilježavaju nekadašnje rubove Tetis oceana. U Unutrašnjim Dinaridima BiH bitno je spomenuti banjalučko trusno područje koje je obilježeno dubinskim rasjedima.

Poznata je još iz vremena rimske vladavine. nemetala. Slana banja Tuzla koristi ljekovite slane vode temperature 27.3 C). Dakle nadmorska visina u BiH generalno postepeno opada od glavne orografske vododjelnice prema sjeveru (erozijski bazis korita Save) odnosno ka Jadranskom moru na jugu. U BiH ukupno postoji 16 banja koje na osnovu temperature termalne vode dijelimo na: o Hiperterme (temperatura vede od 38 C). 9 . visoravansko-zaravanskim i obalskim reljefom. Njena topla mineralna voda (36 C) ljekovitih je svojstava. istočne i jugoistočne Bosne. Najzastupljeniji su na području sjeverne Hercegovine. Banja Gata kod Bihda koristi zemnoalkalno-sulfatnu vodu temperature 36 C. Opća morfološka obilježja reljefa BiH Relatvno mali teritorij naše države sa površinom od 51 129 km2 morfografski je predstavljen planinskim. središnje. Nešto sjeverozapadnije nalazi se čuvena Gradačačka banja koja je počela funkcionisati krajem prošlog stoljeda. brdskim. planinske površi i niske zaravni. Nedaleko od spomenutih nalazi se Fojnička banja čuvena po svojoj radioaktivnoj homotermalnoj vodi temperature 36 C. Nešto južnije kod Višegrada nalazi se banja Vilina vlas sa hipertermalnom vodom temperature 41 C.Dakle svojom pojavom ukazuju na tektonski aktivne rasjedne zone.7 C. Složenu reljefnu strukturu BiH predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. zavale i doline. te zapadne. Najzastupljeniji su niži gorski (oko 36%) i planinski (oko 22%) hipsometrijski pojas. Banja Dvorovi nedaleko od Bijeljine aktivirana je nakon dubinskih bušenja u cilju istraživanja nafte. Tada je na dubinama vedim od 1100 m otkrivena vruda hipertermalna voda temperature 74 C. U istočnoj Bosni kod Srebrenice nalazi se banja Crni Guber sa jedinstvenom arseno-gvožđevitom ljekovitom vodom. te su geomorfološka značajka sjeverne Bosne i niske Hercegovine na jugu. Najniži nizijski (0 m do 200 m) i predgorski (200 m do 500 m) procentualno sudjeluju sa oko 39%. Procentualno je najmanje zastupljen visokoplaninski hipsometrijski pojas reljefno predstavljen višim dijelovima planinskih masiva i hrbata Središnjih i Vanjskih Dinarida. zemnog plina i td. Banja Ilidža koristi hipertermalnu sumpornu vodu (57. rubne pojave metala. BiH je pretežno planinsko-brdska zemlja zato što se više od 60% njenog teritorija nalazi na visinama od 500 m do 2386 m apsolutne visine. i o Hipoterme (temperatura niže od 34 C). pobrđa. Banja Kulaši nalazi se u dolini Ukrine. o Homoterme (temperatura od 34 C do 38 C). Nastala je uz ilidžansko-busovački rasjed uz koji je nešto sjeverozapadnije formirana banja Kiseljak koja koristi ljekovite mineralne vode odnosno izvore temperature od oko 12 C. Krajini jugoistočno od Sanskog Mosta nalazi se banja Ilidža sa mineralnom ljekovitom vodom. Sjeverno od Sarajeva nalazi se Olovska banja koja se tek počela koristiti krajem prošlog stoljeda. Također su poznate gorke i tople sumporne vode banje Vrudice kod Teslida. ležišta nafte. U Bos. nizijskim.

Noviji razvoj kompresijskih i ekstenzijskih Dinarskih struktura obilježen je nastankom novijih i oživljavanjem starijih rasjednih struktura. U okviru kojih de se kasnije u neogenu na sjevernom i jugozapadnom rubu Dinarida oblikovati panonski i jadranski međugorski bazeni. navlačenjem i rasjedanjem Dinarskih struktura.Najmanje vrijednosti vertikalne raščlanjenosti i nagiba dominantno obilježavaju terene naplavnih ravnica i terasnih nizina na sjeveru (Bosanska Posavina. Intenzivnim neotektonskim izdizanjem bili su zahvadeni središnji Dinaridi i dio vanjskih Dinarida u zoni navlake visokog krša što je rezultiralo nadmorskim visinama koje premašuju 2000 m. Lijevčanske. pokreti jadranske mikroploče generalno usmjereni ka sjeveru rezultirali su boranjem. pirinejske. Morfotektonski razvoj savremenog reljefa BiH Dinarski planinski morfosistem pripada zapadnom dijelu alpsko-himalajskog pojasa. Djelovanjem neotektonskih rasjednih pokreta izdignuti su borano-navlačni i borano-blokovski planinski masivi i hrbati Dinarida. Područja odnosno zone zahvadene neotektonskim tonjenjem su daleko manjih prostornih dimenzija. Sarajevska. štajerske. Njegova morfoevolucija vezana je za kenozojsku fazu zatvaranja Tetis oceana. savske. Uzrokovani su subdukcijom kolizijskog tipa između afričke i evroazijske megaploče. Glavni promotor subdukcije u ovome dijelu sredozemne subdukcijske zone je Jadranska mikrotektonska ploča. Zone neotektonskog tonjenja u Središnjim Dinaridima vezane su za tercijarne paleodepresije od kojih je prostorno najveda Sarajevska zavala na krajnjem jugoistoku sarajevsko-zeničkog bazena. 10 . te novijih orogenih epoha. asimetrično boranje i rotacija Dinarskih blokova. Savremeno tektonsko tonjenje obilježava Čapljinsko-hutovsku zavalu. To su zavalsko-potolinske strukture Savske. kao i istovremena subsidencija (tonjenje) terena. Mostarska i ostale. Predstavlja dio afričke megaploče koji je odvojen u juri. lokalno izdizanje. Gornjo-sprečke zavale. Lijevče polje). kao i brojna kotlinska udubljenja u Unutrašnjim Dinaridima. U Vanjskim Dinaridima područja neotektonskog tonjenja uglavnom predstavljaju zavale polja u kršu („velika kraška polja“). Prijedorske. Dakle. Također morfološka su značajka subhorizontalnih ploha polja u kršu (kraških polja). Na formiranje Dinarida utjecali su kompleksni tektogenetski procesi tokom novije faze alpske orogeneze. Prijedorska. te međugorskih zavala kao što su Gornjo-sprečanska zavala. Najnoviji razvoj Dinarida izražava aktivnost horizontalnih dekstralnih rasjeda. Semberija. Morfotektonski razvoj reljefne strukture Dinarida vezan je za pokrete laramijske. što je reljefno izraženo kriptodepresijom Hutovog blata i preko 90 m debelim nanosima kvartarne starosti koji čine dno donje doline Neretve nizvodno od Čapljine. Subdukscijsko sužavanje prostora obilježeno kompresijskim režimima odrazilo se diferenciranim izdizanjem Dinarskog orogena čija je kontinentalna kora mjestičino debela i preko 40 km. Krajem paleogena Tetis se razdvaja u Paratetis i Mediteran.

Dakle na ovom području najzastupljeniji je gorski reljef. Stanara. Spomenuta uzvišenja oblikovana su na pretežno vodonepropustljivijoj litološkoj podlozi (paleogeni fliš. doline Turjanice. Na ovom području predstavljene su horst-antiklinalnim odnosno borano-blokovskim masivima i hrbatima Kozare (978 m). i Niska Hercegovina. Također u padinama sjeverno bosanskih gora i nižih pobrđa zapažaju se i mikro oblici hrđave zemlje ili badlandsa koji je nastao spiranjem i proluvijalno-bujičnim procesom. Reljef makroregije gore. Sa sjevera. privremeno aktivnih i fosilnih klizišta. zatim dolinom Spreče preko Doboja. Južna granica uglavnom slijedi regionalne rasjedne strukture tzv. Gore. pješčenjaci. Trebovca (620 m) i Majevice (915 m). a nešto manje viši gorski. Pri tome su izdvojene sljedede geomorfološke makroregije: 1. Novog. i doline. pobrđa i zavale sjeverne Bosne Spomenuto makroregionalno područje sa površinom od oko 10 000 km 2 nalazi se u sjevernoj Bosni. puženja. litološkoj. orografskoj i morfogenetskoj homogenosti reljefnih cjelina. Motajice (652 m).Geomorfološke makroregije BiH Kompleksno provedena makrogeomorfološka regionalizacija teritorija BiH temeljila se na strukturno-genetskoj. Glacisi su akumulacijski oblici predstavljeni blagim kosinama nagiba od 5 do 11 . jarugama i visedim potočnim dolinama. Položenije padinske terene sjeverno bosanskih gora reljefno predstavljaju glacisi i pedimenti. Gorska uzvišenja sa geomorfološkog aspekta spadaju u više i zrelije reljefne forme. Reljefnu strukturu sjeverne Bosne obilježavaju gore. Makroregija Bosansko sredogorje. 11 . Drine i Une. 4. zatim nizijski. pobrđa i zavale sjeverne Bosne. južnog ruba Gornjo-sprečke zavale. Spomenuta uzvišenja predstavljala su otoke i poluotoke na južnom rubu Panonskog mora u bitno drugačijim paleogeografskim prilikama starijeg neogena. niža pobrđa. Česte su i pojave valovitih uzdužnih profila što upuduje na pojave aktivnih. pijesci i konglomerati) što je utjecalo na razvoj guste dolinske mreže manjih vodotokova (rječice i potoci). Pedimenti su stariji nivoi zaravnjeni u padinama čija geneza i morfoevolucija ni do danas nije precizno razjašnjena. Banjalučke kotline. te Prijedorske zavale i donje doline Sane do Bos. sprečko-kozaračke dislokacije koja se pruža na potezu od Zvornika. Makroregija visoki Središnji Dinaridi. 2. 3. Dakle orografski najistaknutija uzvišenja su Majevica i Kozara čiji se najviši hrbati pružaju pravcem sjeverozapad-jugoistok na dužinama od preko 40 km. lapori. spiranja. Uglavnom padine sjeverno bosanskih uzvišenja orogenetski su preoblikovane u kvartaru intenzivnim fluvio-denudacijskim procesima bujičenja (jaruženja). istoka i zapada ograničeno je tokovima Save. klizanja. To je utjecalo da su padine gorskog i nižeg predgorskog pojasa gusto disecirane vododerinama. zavale. Okršena uzvišenja sa zavalama velikih polja u kršu Vanjskih Dinarida. 5.

Pobrđa su genetski mlađa niska uzvišenja koja su poligenetski oblikovana u nižem predgorskom visinskom pojasu (200 m do 500 m). Prijedorska zavala na jugozapadu (230 km2) i Gornjo-sprečka zavala (212 km2). bujičenjem. Bosne i Vrbasa predstavljaju slični fluvijalni oblici. Samo na području opdine Tuzla do sada je evidentirano više od 1000 kliznih ploha. Dubravsko i nisko Poljičko pobrđe iznad akumulacije Modrac. Najprostranije terasne ravnice sredemo na potezu južno od Brčkog i Bos. Upravo na prvoj riječnoj terasi razvila su se gradska naselja kao što je to Brčko. Pored genetski najzastupljenijeg fluvio-denudacijskog reljefa geomorfološki je zastupljen i magmatogeni reljef denudacijski preoblikovan na erozijski otpornijim stijenama Motajice i Prosare (na krajnjem sjeveru BiH). Na savremene procese kliženja tla upuduju valoviti padinski profili. Tako drinsko korito obilježavaju dinamične fluvijalne mikro forme podova. jaruženjem i kliženjem. ada i rukavaca. Novog) koji su denudacijski oblikovani na ultramafitima centralnog Dinarskog ofiolitnog pojasa. Modračkog pobrđa i Pastireva (produžetak Kozare sjeveroistočno od Bos. Na njima su se razvila brojna sela i prigradska naselja Banja Luke. te Modračko. ali oštrije forme reljefa. Najveda zavalska ulegnuda u sjevernoj Bosni su Savska zavala. Morfološki su predstavljeni izmjenom strmih padina na blaže položenim glacisima i erozijskim terasama. zatim Južno motajičko pobrđe i brojna ostala predgorska pobrđa koja se izdižu na rubovima niskih sjeverno bosanskih zavala. Šamca. Otpornija krečnjačka uzvišenja koja su otočnog rasprostranjena imaju blaže nagibe. Šamac i td. Također donje tokove Une. To su Južno majevičko i Sjeverno majevičko pobrđe. U orografskom smislu ulaze u sastav spomenutih sjeverno bosanskih gorskih masiva. potom pobrđa Kozare. 12 . Za razliku od spomenutih predgorskih pobrđa samostalna pobrđa su rasjedno orografski izdvojena brdska uzvišenja kao što su pobrđa Piskavice sjeverozapadno od Banja Luke. Njihov nastanak vezuje se za pleistocen.Nastali su akumulacijom proluvijalno-deluvijalnih nanosa. Na nešto višim visinama od oko 5 m iznad ovlaženih profila vodotokova oblikovane su ravni prve riječne terase. pobrđe Vučjaka sjeverno od Doboja. Bos. Drugi po širini je riječni tok Drine (od 170 m do 300 m širine) obilježen pojavama slobodnog meandriranja. te Ljubiča (kod Prnjavora). Skatavice (kod Čelinca). U zavalama dominira fluvijalni reljef predstavljen naplavnim ravnima i nešto višim terasnim nizinama koje su prosječene meandrirajudim koritima sjeverno bosanskih tokova. Lijevče polje (450 km 2). Rubovi zavalskih udubljenja na kontaktu sa padinama brdskih i gorskih uzvišenja zasuti su proluvijalno-deluvijalnim nanosima koji su reljefno najčešde predstavljeni glacisima i fluvio-denudacijskim plavinama. sprudova. Razlog tome je naglašeno neotektonsko tonjenje područja Semberije i susjedne Mačve. Reljefno predstavljaju dijelove nekadašnjih neogenih bazena koji su neotektonski izdignuti. Ši Selo). Tuzle (npr. Uglavnom su rasjedno vezana za okolne starije gorske morfostrukture. Iznad spomenutih tokova na visinama 2 m do 3 m pružaju se periodične plavljene naplavne ravnice. Najšire je korito plovnog toka Save (između 250 m i 450 m). greda. Srbac. Uglavnom dominira fluvio-denudacijski reljef sa padinama koje su oblikovane spiranjem. Također sjeverno bosanska pobrđa obilježavaju složeni uzdužni profili.

te fluvio-denudacijske plavine akumulacijski oblikovane na njihovim rubovima.. 13 . u morfogenetskom smislu u kotlinama spomenutog područja dominiraju fluvijalni oblici naplavnih ravni i riječnih terasa. a postoji i akumulacija Snježnica. neogeni sedimenti i kvartarni nanosi. Reljef makroregije Bosansko sredogorje Ova makroregija prostorno obuhvata središnju. te ostale manje rječice i potoci. Dolinska suženja kao što su klisure. rjeđa su pojava. Bardača (močvara) kod Lijevče polja. zavale i doline. Predstavljen je urbanim centrima kao što su Banja Luka. stambenih i privrednih objekata. te dijelove zapadne i sjeverozapadne Bosne. kao što su npr. zatim Sokolska klisura i td. Tuzla. Brojni su i rudnici na ovim područjima. magmatske i metamorfne stijene centralne dinarske ofiolitne zone. sedimenti. Doline ove geomorfološke makroregije defakto obilježavaju najniže visinske položaje. Dobojska kotlina u dolini Bosne. Orografsku strukturu Bosanskog sredogorja predstavljaju planinski masivi i hrbati sa predgorskim stepenicama. Tinje. Spreče. Sličan slučaj je i sa Gornjo-sprečkom zavalom. pobrđa. U tehnogeni reljef ovdje spadaju vede vještačke hidroakumulacije od kojih je najvede Modračko jezero (17. mezozojski karbonati i klastiti. Upravo zbog toga morfološki razvoj savremenog reljefa tretiranog područja obilježen je intenzivnim geomorfološkim procesima na litološki izrazito heterogenoj stjenovitoj podlozi. Srebrenička kotlina u dolini Tinje. gorska uzvišenja. Na jugoistoku. Prijedor. Sa geotektonskog stanovišta ovo područje se nalazi vedim dijelom u Prelaznoj dinarskoj zoni. Banjalučka kotlina u dolini Vrbasa i td. U strukturno-genetskom pogledu prevladavaju borano-navlačni planinski masivi i hrbati prosječnih visina od 1000 m do 1500 m.1 km2). pa zatim jezera Vidara i Hazna kod Gradačca. To su paleozojski škriljci i pješčari. planinske površi. dok njegovi sjeveroistočni dijelovi ulaze u okvir Unutrašnjih Dinarida. Pored širokih dolinskih proširenja koje zapravo predstavljaju opisane zavale tu se nalaze i manja kotlinska proširenja kao što su Tuzlanska kotlina u dolini rječice Jale. klisure Tinje. To je prostorno najveda geomorfološka makro cjelina površine 18 991 km2 koja se pruža od Velike Kladuše na krajnjem sjeverozapadu do Rudog na jugoistoku. istočnu. piroklastiti i tercijarni eruptivi. jursko-kredni fliš. jugu i jugozapadu njezinu granicu čini zamišljena linija koja se pruža na potezu dolina Dehotine-dolina Bistrice-dolina eljeznice-Ilidža-Busovača-dolina Lašve-Jajce-Šipovogornja dolina Sane-Sanski Most-Otoka na Uni-Velika Kladuša. Antropogeno-tehnogeni reljef uglavnom je koncentrisan u zavalsko-kotlinskim udubljenjima gdje je dominantno zastupljen na terasnim površima. Brčko i td. Njima otiču pored spomenutih velikih bosanskih rijeka tokovi Sane. sa pratedom saobradajnom i ostalom pratedom infrastrukturom industrijskih. Donjo-sprečka klisura. Najviši su neotektonski izdignuti borano-navlačni masivi Vlašid (1943 m) i Jahorina (1910 m) koji su orografski istaknuti u reljefnoj plastici terena. Bijeljina. Prema opisanoj makro cjelini ograničena je ved spomenutom granicom.Prostorno su najvedi plavinski zastori južne Kozare kojima je na dužini preko 30 km prekriven sjeverni rub Prijedorske zavale. Ukrine. Zatim ribnjak Sanjičani nedaleko od Prijedora.

Vrbanje. Tisovca. Budoželjska planina.Njihove najviše visoko gorske terene na visinama iznad 1800 m predstavljaju blago zaobljeni vršni hrbati koji su oblikovani uglavnom nivalnim i periglacijalnim procesima. Sušica (južno od Srebrenice). kao što su npr. Romanija. Bosne. te Varda na krajnjem jugoistoku (sjeverno od Rudog). Također na području spomenutih planina vrlo su šeste pojave jama i pedina. Obilježena su čestim pojavama vrtača i uvala. U prosjeku su visoke između 1200 m i 1500 m. Borja. u kanjonu Prače). Mislovo i Sjemeč. To su šumovita uzvišenja koja su uglavnom gusto disecirana dolinskom mrežom manjih vodotokova u poriječjima Krivaje. Također česte su i pojave ponorničkih tokova (Ponikva kod Vareša. Perun. Krajine na sjeverozapadu kao što je Majdanska planina jugozapadno od Prijedora. Nešto jugozapadnije od spomenutih planina pruža se planinski pojas predstavljen borano-navlačnim planinskim morfostrukturama koje su fluvio-denudacijski oblikovane na jursko-krednom flišu. Čemernice i Nolučke planine (kod Jajca) u poriječju Vrbasa. Spomenuta planinska uzvišenja su područja pokrivenog ili subkutanog karsta (krša). uvala Džimrije. Prostorno najveda je Glasinačka površ (površine preko 100 km2) koja se nalazi između Sokolca i Rogatice u istočnoj Bosni. kao što su npr. Smolin (Karaula). Radovan-jelika. Također na ovim okršenim terenima istočne i zapadne Bosne česte su reljefne pojave visoravanskih formi zvanih površi. potom planina Zvijezda (istočno od Vareša). Bijambarske pedine. Konjuh. zatim pedina Dugovještica (prema najnovijim istraživanjima jedan od najdužih pedinskih sistema u BiH. ili Mačkida stijene u masivu Manjače relativne visine preko 200 m. Tajan. gorsko uzvišenje Ozrena. Hranča ili Ranča. Birča i Ludmera. kao što su npr. Djeva). pedina Vrelo Mokranjske Miljacke. Lisac. vrelo Štedrič kod Vlasenice. Novakova pedina i td. vrelo Orlje kod Olova i td. To su Uzlomac. Bokšanica. 14 . te istočno od planine Devetak. To su Vučja planina. Javor. U okviru navedenih vrlo su česte reljefne pojave subvertikalnih reljefnih litica koje su rasjedno predisponirane. Sa strukturno-genetskog stanovišta to su borano-navlačni masivi i hrbati Manjače. Planinska i gorska uzvišenja središnjeg dinarskog ofiolitnog pojasa orografski izražavaju sjeverni i sjeveroistočni rub makroregije. zatim Galica (zapadni dio masiva Vlašida). gornje Ukrine i Usore. litice Romanije (Crvene stijene. Nešto niža gorska uzvišenja uglavnom dominiraju na krajnjem sjeveroistoku i sjeverozapadu. Velika Mahnjača zapadno od epča. Ponor kod Mrkonjič Grada) i snažnih kraških vrela koja nerijetko ističu iz pedinskih otvora (vrelo Krupe na Vrbasu. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef koji je preoblikovan na ultramafitima. pedina Ledenjača. Čemerska planina. te Ozren. dug oko 8 km. U sjeveroistočnom dijelu ove makroregije predstavljena su gorskim uzvišenjima Osata. Javorak (sjeverni dio Vlašida). Rzava i Lima na krajnjem jugoistoku. Trebevid i Ravna planina (kod Pala) nedaleko od Sarajeva. zatim Sljemenska planina.). Gorska uzvišenja Bos. Devetak. Velež kod Zavidovida. Najvedi uvalski sistemi ove makroregije oblikovani su u centralnom dijelu masiva Manjače. vrelo Miljacke (Poljanske i Mokranjske). Gole planine. Na ovom području dominira fluvio-denudacijski reljef. Planinska uzvišenja ove makroregije krečnjačko-dolomitnog sastava prevladavaju u istočnoj i zapadnoj Bosni. Ravan planina.

Prostorno je najveda zavala Sarajevskog polja površine oko 50 km2. Lašve i Fojničke rijeke. Lima. Zenička kotlina. denudirane vulkanske kupe Kvarca. Dolinski reljef uglavnom reljefno predstavlja najniže terene makroregije Bosanskog sredogorja. Lašvanska. Jelaška i Teslidka zavala prostorno su nešto manje. odnosno Baštre pritoke Une. Drinjače. Najveda dolinska proširenja Bosanskog sredogorja predstavljaju zavale. Jugozapadnu granicu prema zoni visokog krša Vanjskih Dinarida predstavlja zamišljena linija na potezu Gacko-Konjic-Jablanica-Gornji Vakuf-Kupreška vrata-Šipovo. Vrbasa i Une poprečno presijecaju starije borane strukture okolnih planinskih uzvišenja. Sporedne doline njihovih pritoka pod pravim uglovima najčešde su usmjerene ka spomenutim glavnim dolinama zbog utjecaja rasjedne tektonike. Uglavnom su razvijena na vodonepropusnijim „mekšim“ stijenama-jezerskim sedimentima i bosanskom flišu (zona Sarajevo-Banja Luka).Niža pobrđa uglavnom su predstavljena fluvio-denudacijski oblikovanim rebrastim reljefom gusto ispresjecanim potočnim dolinama. Nastala su najčešde na rubovima bosanskih neogenih bazena kao što su Srednje bosansko pobrđe koje se pruža od Zenice do Sarajeva. U tektonskom smislu izražava Prelaznu dinarsku zonu odnosno Središnje Dinaride. Krivaje. Brojne su u ovoj makroregiji (Sarajevska kotlina. Maglajska). Također forme kanjona su razvijene u dolinama Prače i Lima. Denudacijski preoblikovan vulkanski reljef obilježava okolinu Srebrenice. Na sjeveroistoku prema susjednoj regiji Bosanskog sredogorja ograničava je prethodno opisana geomorfološka granica. Bosne. Banja Luke. Čauša i td. Travnička kotlina. To su npr. To je zona paleozojskih škriljaca sa mezozojskim krečnjacima i durmitorskim flišem. Visočka. Zanika. Za razliku od dolinskih proširenja kanjoni i klisure oblikovani su dubinskom fluvijalnom erozijom u otpornijim i čvršdim stijenama. Jajačka kotlina. 15 . To su doline Prače. Glavne doline Drine. U geografskom pogledu pruža se od doline Plive i doline Lašve na sjeverozapadu do Gatačkog polja i najviših planina na granici sa Crnom Gorom. Spomenuto područje geološki je građeno od stijena različite starosti i postanka. Nešto manja dolinska proširenja su kotline. Kotor-Varoška. Olovska kotlina i td. Rzava. Reljef makroregije visoki Središnji Dinaridi Spomenuta makroregionalna jedinica sa površinom od oko 6000 km 2 morfološki predstavlja područja središnje i jugoistočne BiH.). zatim kanjon rijeke Ugra u zapadnoj Bosni. Bratunca i Zvornika. zatim Plive i Ugra. Najdublja kanjonska suženja duboka preko 500 m obilježavaju dolinu Drine nizvodno od Višegrada. Usore. kao i mnogih drugih vodotokova koji protiču kroz okršena područja zapadne i istočne Bosne. Spomenuta reljefna udubljenja uglavnom su oblikovana u mekšim tercijarnim naslagama (Šeherska (Maglaj-Zavidovidi). vedi dio područja prekounske Krajine na krajnjem sjeverozapadu predstavljen je valovitim reljefom samostalnih pobrđa prosječnih visina od 250 m do 450 m. Dakle to su mlađe probojničke doline nastale u neotektonskom periodu. Dominiraju doline kompozitnog ili složenog tipa. zatim pobrđe okoline Jajca. okoline Šipova u zapadnoj Bosni.

Ljubišnja. Zec (izvor Vrbasa). Vranica (najviši vrh 2112 m). Zato su najviši tereni ovih planina uglavnom zaobljenijih vršnih reljefnih formi. Lelija. Zubovi. drimci se nalaze jugoistočno od Gornjeg Vakufa. Najviše terene grade kiseli eruptivi-rioliti. Treskavica. Od egzaracijskih oblika brojni su i fosilni cirkovi često prekriveni urušenim koluvijalnim materijalom ili predstavljeni manjim planinskim jezerima na vododrživoj podlozi (Veliko Crno i Bijelo jezero na Treskavici. nagiba u prosjeku vedih od 35 . U jugoistočnom dijelu visokih Središnjih Dinarida neotektonski se izdižu najviši planinski masivi BiH. Inač i Lopata (Kreševo). Treskač vrh na Treskavici.Na sjeverozapadu ovog područja nalaze se planine Ravna gora. Njihove prisojne jugozapadne planine uglavnom su blažih nagiba u odnosu na nasuprotne sjeveroistočne koje su strmije. Lašve. Bitovnja. te mlađi paleozojski krečnjaci i dolomiti. Maglid i Volujak. Najviše planinske terene sa visinama iznad 1700 m genetski obilježava periglacijalni i paleoglacijalni reljef koji se pojavljuje u tragovima. vrh Maglida. jezera. To su Bjelašnica. Radovan. Voljišnica. Štirinsko. vrijedno je spomenuti destruirani paleotonacijski? nivo podova u sjeveroistočnom dijelu Raduše i Stožera koji se pruža na visinama od oko 900 m. Pri tome demo spomenuti egzaracijske oblike oštrih hrbata-areta sa stjenovitim vrhovima kao što su npr. Za razliku od najviših terena visoko gorskog pojasa koji su obrasli niskom pašnjačkom vegetacijom niže strme padinske fasade obrasle su gustim bukovo-smrčevim šumama. Disecirane su gusto razvijenom površinskom riječnom mrežom pritoka Fojničke rijeke. Reprezentativne primjere paleoglacijalnog reljefa predstavljaju terminalni bazen Prokoškog jezera na Vranici. Kruščica. Zelengora. Stolovaš. Na terenima visokogorskog pojasa preovladava periglacijalni i paleoglacijalni reljef. Vedi dio visokih Središnjih Dinarida. Parje. dok su niže padine oblikovane na škriljcima konveksno. To su Komar. Orlovačko. Prsti u Volujaku. tačnije njihov centralni i sjeverni dio predstavljaju planine Vraničkog paleozoika. te drimačka jezera pregrađena završnim ili čeonim morenama na jugozapadu ovog masiva. Prostorno najvedi pediment predstavlja Grbavičko polje u jugozapadnom dijelu Ravne planine (južno od Jajca). te ostala Zelengorska jezera). Kalin (Bugojno). Plazenica i Stožer (kod Kupresa) i Raduša.). Visočica. Vršni hrbati spomenutih borano-navlačnih morfostruktura različitih su orjentacija pravaca pružanja što je odraz izmjene stresa uzrokovanog pokretima Jadranske mikrotektonske ploče u neotektonskom razdoblju. a Prokoško jezero se nalazi u centralnom dijelu Vranice na visinama od 2110 m. To su uglavnom planinske morfostrukture borano-navlačnog tipa. npr. Oblik. brojni oblici morena ukazuju na pleistocenu aktivnost glacijalnog procesa na ovim planinama. Pijavičko i dr. Semešnica. Također. Bunta i dr. Kotlaničko. Sve one su uglavnom građene od silursko-devonskih stijena predstavljenih uglavnom škriljcima. Uglavnom preovladava fluvio-denudacijski reljef. Također. Vrbasa i srednjeg toka Neretve. Nešto južnije pružaju se srednje visoke planinske morfostrukture Badinske planine i Bokševice u okolini Jablanice. Ardov u Zelengori i td. Pogorelica. Sjeveroistočne padine usljed vodonepropusnijeg sastava gusto su disecirane dubokim dolinama kojima otiču lijeve pritoke Vrbasa (Duboka. 16 .

Mikrotektonska razlomljenost karbonatne podloge značajno se odrazila na morfoevoluciju kraških reljefnih oblika. Zajedno sa istočnom Visočicom. Ramska zavala zapadno od Prozora) brojne su i manje kotline (Borčanska kotlina (Ulog). U hidrogeografskom smislu to su poriječja gornjeg toka Sutjeske. Kompozitne doline gornjih tokova neretve. Pored manjih zavala (Ostrožačka zavala (prekrivena akvatorijom Jablaničkog jezera).).No. Na tom planinskom području pored fosilnog glacijalnog reljefa morfogenetski preovladava fluvio-denudacijski reljef obilježen preovladavajudim procesima bujičenja. U planinskom reljefu posebno su istaknute planinske uvale koje morfološki odvajaju planinske grebene i hrbate. Kalinovačkog zagorja. Reljef makroregije Bosansko-hercegovački dinarski krš To su područja zapadne. Nešto jugozapadnije pružaju se uzvišenja Lebršnika. zatim današnje brojne visoke vrtače u podnožju visoko-gorskih grebena imale su funkciju cirkova. Ispresijecane su brojnim okršenim derazijskim dolinama. Glavatičevska župa. Kreševska kotlina. Najvede je Gvozno polje površine svega 1. jugozapadne Bosne i sjeverne planinske Hercegovine. Tovarnice u Zelengori i Treskavice predstavljali tada egzaracijske glacijalne oblike. Položenije terene uglavnom izražavaju visoke planinske površi od kojih su prostorno najvede Zagorska površ kod Kalinovika i površ Vučeva sjeverno od Maglida. spiranja. Oblici kraških polja nisu razvijeni na ovom području. Kolijevka na Visočici. Tu su i brojni nekadašnji valovi ili ledničke doline kojima su se kretali planinski glečeri. kao što su npr. Oštri i stjenoviti vrhovi Maglida. te česte pojave pedina i jama. Bugojanska kotlina. Vučeva. prostrani uvalski sistemi. jaruženja. Niže planinske padine najvedim dijelom su ustrmljene. Akumulacijski oblici morena koji su nastali procesom ablacije otkriveni su širom ovog najvišeg dijela makroregije. suha Jezerina pod Maglidem. Drine. Spomenuto makroregionalno područje pruža se od unsko-koranske zaravni i planinskog hrbata Plješevice na krajnjem sjeverozapadu do Leotara i površi Rudina na jugoistoku.8 km2. mnogi fosilni cirkovi prekriveni su manjim planinskim jezerima. Neretve i Zalomske rijeke. kliženja i puženja. Reljef ove makroregije poligenetski je oblikovan na mezozojskoj okršenoj karbonatnoj ploči Vanjskih Dinarida koju dominantno litološki predstavljaju mezozojski krečnjaci. Područje spomenutih visokih planina bilo je tokom pleistocenih glacijala zahvadeno oledbom na što upuduju brojni tragovi glacijalnog reljefe. Kraški reljef uglavnom dominira u položenijim terenima visokih planinskih površi Bjelašnice i Treskavice. jugoistočnom Bjelašnicom i jugozapadnim dijelom Zelengore neotektonski su izdignuta u zoni Durmitorskog fliša koga grade mahom vodonepropusnije stijene jursko-kredne starosti. kao što su jezera na Zelengori i Treskavici. Ravna vala i Studeno polje na Bjelašnici i td. te niske Bjelašnice. 17 . vedi dio spomenutog područja može se geomorfološki klasificirati kao subnivalni karst koga obilježavaju česte reljefne pojave naglašene gustode vrtača. Fočanska kotlina i td. Vučevice i sjeveroistočnog Crvnja. Vrbasa i njihovih pritoka teritorijalno pripadaju makroregiji Visokih središnjih Dinarida.

Ovdje su formirana prostorno najveda kraška polja u Evropi i svijetu. kamenicama. te u istočnoj Hercegovini. Čvrsnice na kojoj se nalazi najveda stijena u BiH-Veliki kuk relativne visine oko 1000 m. Česte su pojave tektonski predisponiranih velikih stjenovitih odsjeka visina i preko 400 m što je značajka Veleža. Dinare. Nešto jugoistočnije pružaju se hercegovačka planinska uzvišenja prosječnih visina između 1000 m i 1450 m. tačnije u njenom bosanskom dijelu pružaju se planinske morfostrukture Grmeča. Cincar. Periglacijalna i glacio-krška morfoskulptura uglavnom je vezana za viša planinska područja. Klekovače. Leotar i Trusina. Veleža. To su Snježnica. To su Čvrsnica i Prenj. Golija. Glacio krš. Tušnica. Tokom zime i proljeda redovno su plavljena vodama ponorničkih tokova (Plovuče. Lunjevače. Viduša (iznad Popovog polja). zatim zatim Duvanjsko polje. Glamočko polje i Kupreško polje. Najviše terene na visinama iznad 1800 m predstavlja subnivalni krš sa pojavama tragova pleistocenog glacio-krškog reljefa koje je obilježje planina Čvrsnice. Vitorog i td. Plješevice i Jadovnika. Tereni pokrivenog ili subkutanog karsta uglavnom su zastupljeni u zapadnoj i jugozapadnoj Bosni. Mušnice-Gatačko polje. Najviše planine ove makroregije nalaze se u sjevernoj Hercegovini. Šujice-Duvanjsko polje. Prenja. 18 . Zatim u jugozapadnoj Bosni to su Dinara. Slovinj (rug Gatačkog polja). Najvede kraško polje u Evropi je Livanjsko polje površine 405 km2. Vrana i Šatora. Padine planinskih uzvišenja uglavnom su stepenaste. Prenja. Gatačko polje.Usljed naglašenih visinskih razlika ovdje je zastupljeno više genetskih tipova karsta ili krša. Šator. i Subnivalni krš. zatim po veličini slijede Nevesinjsko polje (oko 180 km2). te Velež. Srnetice. Čabulje. Sturbe i Dumana-Livanjsko polje. Te najustrmljenije padinske terene pored stjenovitih odsjeka karakterišu brojna točila koja tokom zimskih mjeseci imaju funkciju lavinskih koridora. obilježene izmjenom strmih konveksnih padina sa položenijim pedimentima. kao što su: o o o o Pokriveni ili subkutani karst. zatim dugim uvalskim sistemima. Zalomske rijeke-Nevesinjsko polje. te brojnim pedinama i jamama. Čabulja i Crvanj. Uglanom u morfogenetskom smislu dominira kraški reljef i derazijski padinski oblici. Raduša. Između spomenutih planinskih uzvišenja pružaju se tektonski predisponirana reljefna udubljenja velikih kraških polja. Goli krš. Mrtvice i Milača-Kupreško polje). škrapama. Cijelo područje obiluje vrtačama. Viduša. U zapadnom dijelu makroregije. To su duboka tektonska ulegnuda ispunjena debelim naslagama tercijarnih i kvartarnih sedimenata debljina više stotina metara. uvala i suhih udolina.

te zavale i doline. a česte su i jame. To su vrlo strma kupolasta uzvišenja oblikovana na okršenim krednim krečnjacima. Geneza ovih prostranih planacijskih oblika nije do danas precizno geomorfološki razjašnjena. 19 . Ljubeč. Vedi dio Orijena teritorijalno pripada Crnoj Gori (glacio-krški i kraški reljef). te dijelove niskih Humina sa dolinama donje Neretve. Trebižata. Na krajnjem jugoistoku nalazi se visoko gorski masiv Orijen sa najvišom tačkom Vučji zub (1803 m) u bosansko-hercegovačkom dijelu. Južno od Popovog polja pružaju se gorska uzvišenja. Ozren. Od zavala polja u kršu najveda je Popovo polje (68 km2). Orografsku strukturu niske Hercegovine čine niske površi (zaravni oblikovane u kršu). U vede riječne tokove ovdje spadaju rijeka Una sa pritokom Uncem. Na površima uglavnom preovladava boginjavi krš vrtača. Niske površi na ovom području površina su i preko 100 km2. površ uz rijeku Bregavu i dr. zatim Imotsko-Bekijsko polje na granici sa Hrvatskom i Mostarsko blato. oblikovane su na visinama od 250 m do 300 m. te brojne kotline u dolini Neretve i Unca. Malič. Tu nalazimo tipične primjere humova po kojima je ovo područje i dobilo naziv Humine. Klisura Neretve između Jablanice i Mostara duboka je mjestimično i preko 1200 m. oblasti niske površi zauzimaju oko 40% niske Hercegovine. Neretva i rijeka Janj (desna pritoka Plive u zapadnoj Bosni). Spomenute rijeke otiču kroz kompozitne doline. Pored ovih postoje i niže površi. Dolinska proširenja predstavljaju Bihadka zavala.Površinska riječna mreža u ovom području je u mnogome nerazvijena. Njihovim uravnjenim dnom meandrirajudi otiču ponornički tokovi Trebišnjice. To su Trtla. Gorska uzvišenja su uglavnom borano-navlačne strukture poligenetski oblikovane na okršenim krednim krečnjacima. U južnom dijelu ovoga područja uzdiže se aba. Niska Hercegovina Prostorno najmanja geomorfološka makroregija je Niska Hercegovina površine od oko 3200 km2. Na ovom području mogu se razlikovati zavale velikih kraških polja i zavale koje čine sastavni dio kompozitnih riječnih dolina Neretve i Trebižata. potom abrazijska hipoteza i tektonska po kojoj su nske hercegovačke površi oblikovane navlačnom tektonikom. Kukovac i Gradina u zapadnoj Hercegovini. fluvijalno bočno proširivanje i zaravnjavanje. gorsko uzvišenje visoko 958 m. gorski i predgorski hrbati i grede. Na ovom području dominira kraški reljef. To su Dubravska (kod Stoca) i Brotnjanska površ (kod Čitluka). Spomenuta kraška polja tokom hladnijeg razdoblja godine redovito su plavljenja. Preciznije. Bregave i Trebišnjice. Spomenute prostrane planacijske oblike obilježava hipsometrijska korelacija tj. kao što su npr. kao što je površ Grabovine kod vodopada Kravice. Zapadno-hercegovačka površ i površ Trebinjske šume (115 km2). Vrljike i Lištice. Postoji više hipoteza o njihovome nastanku. Teritorijalno obilježava područja na krajnjem jugu i jugoistoku BiH. zahvata područja zapadne Hercegovine.

Ljubuško-Vitinska zavala (dolina Trebižata). Sniježni pokrivač se zadržava i do 3 mjeseca u godini. te izmijenjeno jadranska klima. te su najniže vrijednosti u Semberiji (između 600 mm i 700 mm godišnje). Ostali klimatski faktori od manjeg su uticaja i uglavnom su lokalnog karaktera. Dominantni vjetrovi su sjeverac i košava koja duva iz pravca sjeveroistoka. Sniježni pokrivač traje u prosjeku oko 2 mjeseca. Ovaj tip klime uglavnom obilježava niža dolinska područja sjeverne Bosne. 20 . Na izrazitu klimatsku diferenciranost relativno površinski malog državnog teritorija BiH uticali su sljededi klimatski modifikatori.U kompozitnim riječnim dolinama nalaze se zavale Bijelog i Mostarskog polja (dolina Neretve). predplaninski klimat. Pored njih. te su ova tri faktora najvažnija. treba spomenuti klimatske varijatete. Umjereno-kontinentalna klima Umjereno-kontinentalna klima obilježava područje sjeverne Bosne. Klima BiH Našu državu obilježžava čitav mozaik klimatskih tipova. Šamca. Najtopliji mjeseci su juli i august čija srednja mjesečna temperatura iznosi preko 25°C. planinski klimat. te čiji se uticaj osjeda do Bos. Također. Zatim svakako treba spomenuti regionalnu cirkulaciju vazdušnih masa različitih termodinamičkih osobina i vlažnosti. sibirski i azorski anticiklon. surova alpska klima. Količina padavina postepeno se snižava prema istoku. kao što su islandski ciklon. To su također područja gorskih uzvišenja sjeverne Bosne. te prostrana Hutovsko-Čapljinska zavala koja u svom jugoistočnom dijelu predstavlja kriptodepresiju koju obilježava fluviomočvarni reljef. Tu se prvenstveno misli na planinski reljef BiH koji je u mnogome uticao na sprečavanje prodora toplih vazdušnih masa sa juga i jugozapada. Predplaninski klimat Predplaninski klimat uglavnom vlada na područjima između 500 m i 800 m nadmorske visine. Prosječna godišnja količina padavina krede se u rasponu od 1000 mm do 1200 mm godišnje. Uglavnom u centralnoj i istočnoj Bosni. Drugi vrlo važan klimatski faktor je geografski položaj BiH između prostrane među planinske zavale Panonskog bazena ma sjeveru i akvatorije Jadranskog mora koja je duboko uvučena između Apenina i Dinarida. te područje đenovskog ciklona koji često bitno utiču na vrijeme u našoj zemlji. To su umjereno-kontinentalni klimat. Usljed naglašene kontinentalnosti područja za vrijeme utjecaja hladnog zimskog anticiklona minimalne temperature se mogu spustiti i preko -10°C. a to su župni klimat i klima kraških polja. Prosječna godišnja temperatura zraka krede se od 7°C do 10°C. Srednja godišnja količina padavina u sjeverozapadnom dijelu BiH iznosi oko 1000 mm godišnje. Prosječne srednje godišnje temperature su nešto iznad 10°C. spomonut demo i jadranski klimat koji obilježava usko bosansko-hercegovačko primorje. Tipičan predstavnik ovog klimata je Sarajevo čija srednja julska temperatura ne prelazi više od 22°C.

godine sagrađena prva meteorološka opservatorija na Balkanu. Klima kraških polja Klima kraških polja je zastupljena u kraškim poljima čije prosječne nadmorske visine iznose između 600 m i 900 m nadmorske visine. Planinski klimat Planinski klimat zahvata područja centralne. Najvede količine padavina izluče se od novembra do aprila što ukazuje na pojačane maritimne uticaje. Također. ova reljefna udubljenja karakterišu česte pojave radijacionih magli posebno tokom hladnijeg razdoblja godine. Zime su blage i kišovite. Ljetni temperaturni maksimumi nerijetko premašuju 40°C. Tako je u uvali Mrazište na planini Igman 1963. Dominantni vjetrovi su bura i jugo. vrtača i visokih udolina evidentne su pojave gustih radijacionih magli koje obilježava temperaturna inverzija. Predstavnik ovog tipa klime je Bjelašnica na čijem je vrhu 1882. Predstavnik ovog tipa klime je Mostar. Izmijenjeno jadranski klimat Izmijenjeno jadranski klimat predstavlja varijatet sredozemne klime u okviru kojeg se mogu izdvojiti izmijenjeno jadranska klima sa pojačanim maritimnim uticajem i ona sa izraženijim kontinentalnim uticajem. Spomenuto se odnosi na visoka krška polja Vanjskih Dinarida (osim Kupreškog polja). Njegova osnovna obilježja su prosječne godišnje temperature zraka niže od 7°C. te sjevernu planinsku Hercegovinu.Najniže temperature u kotlinama planinske Bosne uzrokovane su radijacijskim maglama u zimskim mjesecima u vremenu duže anticiklonalne stabilnosti. Srednje godišnje temperature zraka iznose između 14°C i 16°C. Godišnja količina padavina se krede u rasponu od 1200 mm do 1800 mm sniježno-kišnih padavina. bura i jugo. Alpski klimat Alpski klimat vlada na najvišim planinskim terenima Dinarida. a snijeg se održava oko 4 mjeseca tokom godine. mogu dostizati orkanske jačine (brzina i preko 100 km/h). zapadne i jugoistočne Bosne. Tokom zime u planinskim reljefnim udubljenjima uvala. te duge i sniježne zime sa sniježnim pokrivačem koji se održi i preko 6 mjeseci tokom godine. Dominantni vjetrovi.5°C. Obilježava ga uglavnom vrlo niska temperatura zraka (prosječna godišnja temperatura oko 0°C). Broj sunčanih sati tokom godine premašuje 2400. Maritimni uticaji osjedaju se sjeverno od Mostara. Ljeta su svježa i kratka. a ljeta vrela i sušna. 21 . Godišnja količina sniježnokišnih padavina premašuje i preko 2000 mm. Dakle. ovaj klimat preovladava u niskoj Hercegovini. Prosječne godišnje količine padavina kredu se u rasponu od 1300 mm do 1800 mm kišnih padavina. godine zabilježen rekordni minimum temperature zraka od 43.

Važnije desne pritoke su Dehotina. U gornjem toku prima brojna kraška vrela. Nastaje iz vrela Srba u Hrvatskoj nedaleko od granice sa BiH. nizvodno od Modriče. Njegov riječni tok je dug 256 km. na ušdu oko 230 m3/s. Bistrica. glavne rijeke crnomorskog sliva u ovome dijelu Evrope. jugozapadnu Srbiju. U gornjem toku karakterističan je nivalno-pluvijalni režim sa pojavama nivalne retenzije upravo zbog toga što njezine pritoke Lim. Drinjača. Krivaja i eljeznica. Sutjeska. Dehotina. prosječnog proticanja oko 90 km3/s. Njena najveda pritoka je Sana duga 146 km. Njegove najvede pritoke su Pliva. Ukupna površina sliva iznosi oko 19 000 km2.Hidrografska obilježja BiH Oko 70% teritorija Bosne i Hercegovine čini sliv Save. dok su ostale pritoke manje. Njena najveda pritoka u tom dijelu toka je rijeka Unac duga 64 km. Lim je ujedno i najveda pritoka Drine duga 197 km. Njene najvede pritoke u ovome dijelu toka (od Jasenovca do Bos. Bosna. Drina je po vodnoj količini sa 395 m3/s drugi najvedi vodotok u BiH po količini proticaja. Nastaje u Šdepan Polju s utokom Tare i Pive. centralne. Rijeka Una duga je 207 km. te sastavnice Tara i Piva dotiču iz najvišeg dijela planinskih područja jugoistočnih Dinarida. Bosna je duga 270 km sa prosječnim godišnjim proticajima oko 180 m3/s. u BiH slivu Drine pripadaju tereni sjeveroistočne. Dakle. istočne i sjeverne Bosne. Zato je Una četvrti tok po količini proticanja u BiH. Poriječje rijeke Vrbasa površinski obuhvata nešto preko 6000 km2. 22 . Rijeka Bosna drenira terene centralne Bosne. Vrbas izvire ispod Zec planine. Lašva i Usora. Značajnije lijeve pritoke Bosne su Fojnička rijeka. Njezino poriječje zahvata nešto preko 10 000 km 2. Crnomorski sliv Najvedi tok crnomorskog sliva u BiH je Sava (prosječnih godišnjih proticaja i preko 1000 m 3/s. te dijelove sjeverne Albanije (izvorišni dijelovi rijeke Lim). Rzav. Lim. Vrbanja i Ugar. Gornje poriječje Une geološki grade tektonski ispucali krečnjaci. Duga je 345 km. Drina drenira cijelu sjevernu Crnu Goru. Šamca). istočne i jugoistočne Bosne. Rače) su Drina. nizvodno od Bos. Uglavnom. te dijelove sjeverne i sjeveroistočne Bosne. Lijeve pritoke Drine su Sutjeska. Bistrica. Vrbas i Una. Područje Hercegovine i vedim dijelom jugozapadne Bosne pripada jadranskom slivu. Uglavnom to su područja zapadne. Odlikuju je dva maksimuma proticaja (proljetni i kasno jesenji) i dva minimuma proticaja (zimski i ljetni). Značajnije desne pritoke Bosne su Spreča. Prača. pa je površinska mreža tokova neravnomjerna?. njezino slivno područje obilježava gusto razvijena površinska mreža vodotokova zbog pretežno vodonepropusnih stijena.

Površinski najvede vještačko jezero je Buško jezero južno od Livna čija površina varira između 55 km2 u sušnom i 65 km2 u vlažnijem dijelu godine. Jezera BiH Najvede jezerske akvatorije naše zemlje su vještačkog. Nastalo je formiranjem sedrene barijere na rasjednom kontaktu. te dijelovi zapadne Bosne koje grade mezozojski krečnjaci. Tu je površinska mreža riječnih tokova dezorganizirana i prenešena u kraško podzemlje što je hidrografski izraženo pojavama manjih ponorničkih tokova i kraških vrela. Nekadašnja najduža evropska ponornica čiji je tok danas vedim dijelom regulisan na dužini od 65 km. te obilježavaju visoke planine Šator. Jadranskom slivu pripadaju velika kraška polja jugozapadne Bosne i istočne Hercegovine. kao što su vrelo Bosne. Ponirudi ispod Dinare i Kamešnice pojavljuju se kao snažna vrela u poriječju rijeke Cetine u susjednoj Hrvatskoj koja se kod Omiša uliva u Jadransko more. Prirodna jezera daleko su manja. Treskavicu. također pripadaju crnomorskom slivu. kao što je Zalomska rijeka. Vlaseničko polje u istočnoj Bosni. kao što su npr. Dabarskog i Fatničkog polja nestaju u kraškom podzemlju istočne Hercegovine. 23 . Brojna su vrela. U srednjem i gornjem toku pothranjuje se snažnim vrelima. vrelo Plive kod Šipova(46 m3/s). Zelengoru. Njihova geneza se vezuje za proces povlačenja ledenjaka i formiranja završnih morena kojima su pregrađena (Prokoško jezero na Vranici). te Buna. Drugi vodotok po značaju je Trebišnjica. Njene najvede pritoke su Rama i Trebižat s desne. te Modračko jezero u sjeveroistočnoj Bosni. S ovog aspekta. Mlješčak i Crno vrelo. Bunice. abljaka.Područja istočne Bosne. vrelo Krušnice (desna pritoka Une). Crvanj. Najvede je Plivsko jezero nedaleko od Jajca. Po zapremini vode najvede je Biledko jezero duboko oko 100 m. Bregava i Krupa sa lijeve strane. vrelo Klokot (kod Bihada). zatim Gatačkog polja (Mušnica). Bregave i Trebišnjice. odnosno Podrašničko polje u zapadnoj Bosni. Njihove vode na topografskoj površini terena pojavljuju se u obliku snažnih kraških vrela Bune. Po količini proticaja najveda je odmah posle Save i Drine. Neretvi i Vrbasu. vrelo Plave vode. antropogenog porijekla. Ostala prirodna jezera znatno su manja. Zatim treba pomenuti Ramsko jezero. Kroz Duvanjsko polje teče ponornica Šujica čije se vode pojavljuju u nešto nižem Livanjskom polju kojim također otiču tokovi Bistrice. Ponornice Nevesinjskog polja. vrelo rijeke Sane. Najčešde su nastale gradnjom hidroelektrana. Neretva je najvedi površinski tok dug 216 km. Jablaničko jezero. također su značajna vještačka jezera hidroelektrana na Drini. Sturbe i Plovuče. Londže. kao što su Krupac. Jadranski sliv To su prostori okršenih Vanjskih Dinarida u jugozapadnoj Bosni i u vedem dijelu Hercegovine.

te najviših planina jugoistočne Bosne. tako i po mehaničkom sastavu. Podtipovi podzolastih zemljišta uglavnom su vezani za umjereno-kontinentalna i planinska područja Bosne. Hidromorfna tla uglavnom su vezana za dolinska dna kojima otiču riječni tokovi. Uglavnom.Pedogeografska obilježja BiH Izrazita heterogenost stijenske podloge. Uglavnom su formirana uz naseljena mjesta. Dakako. litosoli i regosoli. Crvenica (terra rossa) je tlo koje nastaje na krečnjacima i dolomitima. te deluvijalno-aluvijalna koja su nastala akumulacijom proluvijalno-deluvijalnog nanosa u podnožju padina. valovita smeđa i kraška smeđa tla. Smonica ili vertisol je uglavnom rijetka. Kiselo-smeđa zemljišta ili distrični kambisoli uglavnom nastaju na kiselim stijenama. Antropogena tla su nastala pod uticajem raznih agrotehničkih i hidrotehničkih mjera i zahvata. To su aluvijalna tla ili fluvisoli koja su nastala nanošenjem materijala. Uglavnom su pogodne za uzgoj duhana. Tresetna tla uglavnom obilježavaju periodično plavljena kraška polja. manjeg prostornog rasprostranjenja su dolinska tla. mlada nerazvijena tla. Svakako treba pomenuti i žudkasta i žudkasto-siva tla kalcijsko-karbonatna tla koja su pogodna za razvoj vinograda. Mogu se izdvojiti dolinska smeđa. Rasprostanjena su u brdsko-planinskom području. U okolini Bihada i Cazina ova zemljišta nazivaju buhovačama. To su tzv. preovladavaju u vedem dijelu planinske Hercegovine. Veleža. te različiti klimatski tipovi uz naglašenu polimorfiju reljefa utjecali su na razvoj brojnih tipova zemljišta u BiH. Također. Jedna od najraširenijih zemljišta u planinsko-brdskom području su renzine koje se pojavljuju na rastresitom substratu. najzastupljenija su automorfna tla. Najčešde se pojavljaju u svezi sa kalkomelanosolima na krečnjacima i dolomitima. Spadaju u tzv. kamenjare čija dubina ne prelazi više od 20 cm. To su područja padina Prenja. Dakako. 24 . Smeđa tla ili smeđice u BiH čine veliku grupu tala ili zemljišta kako po njihovoj genezi. Rankeri su humusno-silikatna tla koja nastaju na kiselim silikatnim stijenama. Ova posljednje spomenuta (kraška smeđa tla) česta su na području zapadne Bosne. vinove loze i uzgoj povrda. Litosol ili kamenjar vezan je uglavnom za kompaktne stijene. Čvrsnice. jer su crna i tvrda. Nalaze se pod šumskom i travnom vegetacijom. u ovaj tip spadaju močvarno-glejna tla.

zapadne i istočne dijelove Bosne. Pored mediteranskih. također. Čvrsnici. dakle od maksimuma virmske glacijacije na ovamo. Na visinama iznad 1000 m one postepeno prelaze u mješovite šume bukve. u vedem dijelu naše zemlje dominiraju listopadne šume. Uglavnom. Tako po bogatstvu cvjetnica BiH može da se mjeri sa tropskim i subtropskim područjima. Vegetaciju čine sredozemna makija i grmoliki garizi. To su higrofilne šume na krajnjem jugu u zaleđu Neumskog primorja. veliki je broj endemskih vrsta insekata. zatim rijetkog tetrijeba ruževca i td. od gmizavaca endemični su prenjski daždevnjak. Uglavnom. drias octopetala). te podvrste divokoze i mrkog medvjeda. 25 . Drine. snježne i igmanske voluharice. Što se tiče vegetacije ona na području BiH pokazuje pokazuje znatnu horizontalnu i vertikalnu raščlanjenost. Centralne. U mezofilne šume hrastova spadaju šume graba. U centralnom planinskom dijelu zapažen je znatan broj endema. Endemične vrste crnog bora zastupljene su uglavnom na strmim padinama kanjona i klisura u poriječju srednjih tokova Neretve. te toka Krivaje.Biogeografske karakteristike BiH Flora BiH Prema katalozima herbara Zemaljskog muzeja u Sarajevu u BiH je evidentirano oko 3700 vrsta cvjetnica. 60 vrsta papratnjača. te preko 500 vrsta gljiva. bijelog graba) preovladavaju u niskoj Hercegovini. Fauna naše zemlje ima pretežno planinski karakter. kao što su razne podvrste slijepog kučeta. te planinsku Hercegovinu na terenima iznad 500 m nadmorske visine u biogeografkom pogledu karakterišu bukove šume. Močvarne i ravničarske životinjske vrste na krajnjem sjeveru pripadaju fauni Panonske nizije. Mješovite šume crnog i bijelog bora karakterišu planinske masive centralnog dinarskog ofiolitnog pojasa. Upravo zbog planinskog reljefa BiH. Najniže terene u dolinama rijeka uglavnom prekrivaju šume topole i vrbe. jele i smrče. Zatim treba spomenuti endemičnu muniku koja raste na Prenju. Najviše terene iznad 1700 m obilježava niska vegetacija planinskih pašnjaka. Posebnu karakteristiku flore naše zemlje predstavlja njena starost odnosno postojanje veoma starih vrsta koje nazivamo reliktima (npr. Životinjski svijet BiH ivotinjski svijet je formiran uglavnom u toku posljednjih 20 000 godina. 250 vrsta mahovina i lišajeva. kitnjaka i lužnjaka koji je najčešdi u sjevernoj Bosni na terasnim ravnicama. srednje evropskih i alpskih flornih elemenata na ovom području egzistiraju ilirsko-kraški i karpatsko-balkanski florni elementi. te crna šarka. Šume sladuna i cera su u donjem poriječju Drine. Termofilne šume hrastova (medunca. Također. Veležu i Čabulji na visinama iznad 1400 m. u vedem dijelu BiH prevladavaju srednje evropski florni elementi koji čine više od polovine vrsta.

Igman-Bjelašnica. te oko pedine Vjetrenice. zbog velikog prostranstva karsta na našem području česti su pripadnici faune ovih staništa. 26 . zatim specifične vrste riba gaovica koje nastanjuju ponorničke tokove u kraškim poljima. u jadranskom dijelu sliva veliki je broj endema. zmija poskok. Prokoškog jezera. Vodena fauna je uglavnom u Bosni u crnomorskom slivu predstavljena evropskim vrstama. gušteri i pauci. te brojne neotrovnice. Kozara i Una). No. S obzirom na površinu BiH trenutno je zaštideno tek nešto manje od 1% od ukupne površine naše zemlje. Područja vodopada Skakavca. Močvarni predio Hutovo blato također predstavlja park prirode. kao što je to mekousna pastrmka koja naseljava tok Neretve. Zaštićena područja u BiH BiH obilježavaju bogate prirodne datosti koje nisu dovoljno praktično zaštidene i ekonomski valorizirane prvenstveno sa aspekta turizma. U FBiH još se vode zakonske procedure oko uspostavljanja nacionalnih parkova Prenj-Čvrsnica-Čabulja.Također. vrela Bosne i Tajana predstavljaju spomenike prirode. lešinar crkavica. te razne vrste račida i pauka. U našoj državi trenutno postoje tri nacionalna parka (Sutjeska. kao što su kraški miš. Bijambarske pedine sa okolnim ponorima i udolinama praktično su evaluirane u formi zaštidenog pejzaža. Karakteristični predstavnici pedinske faune su čovječija ribica (proteus). U odnosu na susjedne zemlje to je izrazito malo.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful