P. 1
1. Primjena Kompjutera u Proizvod. Procesu Predavanje Tu 201

1. Primjena Kompjutera u Proizvod. Procesu Predavanje Tu 201

|Views: 229|Likes:
Published by Dobročinitelj

More info:

Published by: Dobročinitelj on Dec 19, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as RTF, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/03/2013

pdf

text

original

UVOD-osnovne pretpostavke kompjuterizacije proizvodnih sistema i procesa

1. PRIMJENA KOMPJUTERA U PROIZVODNOM PROCESU
CIM - Computer Integrated Manufacturing (proizvodnja integrirana računarom)

1.1 Sastavnice elemenata proizvodnih sistema 1.2. Kompjuter u središtu proizvodnje 1.3. Nivoi upravljanja u proizvodnim sistemima 1.4. Kompjuterizacija periferala 1.5. Decentralizirano upravljanje
Bez proizvodnje nema napretka. Svaka država mora proizvoditi, ali ne sve, već ono što najbolje zna i može. Država bez uspješne proizvodnje nema mogućnosti da preživi, već je osuđena na odumiranje i nestanak. M. Jurković, RIM-1999.

1

UVOD-osnovne pretpostavke kompjuterizacije proizvodnje
Trendovi u svijetu
‰ ‰ ‰ ‰ ‰ ‰ ‰ ‰ Višak roba i usluga (30%) Globalno usmjeravanje, nema izolacije Međunarodna proizvodnja i globalizacija Velika konkurencija Trendovi u organizaciji Kako smanjiti rizike i troškove? Kako nadmudriti konkurenciju? Organizacijska rješenja!

Tehnološki razvoj obuhvata:
1. 2. 3. 4. 5. 6. Inovativne procese Razvoj nauke i intenzitet IR Oslanja se na aktere i nacionalnom sistemu inovacija Rast produktivnosti Procese obrazovanja Razvoj procesa za stvaranje nove vrednosti, uslovljeni su promenama tehnologije

7. 8. 9.

Informacione i komunikacione tehnologije Povecanje kvaliteta zivota Ekoloska dimenzija
Pokazatelji

Nauk a

Tehnologija Praksa

Vrijeme

1. PRIMJENA KOMPJUTERA U PROIZVODNOM PROCESU - CIM Computer Integrated Manufacturing (proizvodnja
integrirana računarom)
Svaka velika promjena počinje određivanjem konačnog cilja.

Ostvarivanje cilja uzrokovat će brojne promjene u mnogim elementima organizacije - redizajniranje procesa, spajanje novih prilika i strategija, promjena organizacijske strukture i odnosa u i izvan poduzeća, izrada nove infrastrukture informacijske tehnologije, promjena menedžerskog posla...

Evolucija proizvodnje
Razvoj proizvodnje počiva na: ‰ razvoju proizvodnih i tehnoloških procesa, ‰ razvoju proizvodne opreme, ‰ razvoju metoda i organizacije proizvodnje, ‰ primjeni računara u proizvodnom i poslovnom sistemu, ‰ razvoju i primjeni inovacija i ‰ implementaciji znanja. Tokom vremena razvijale su se različite teorije i metode proizvodnje i organizacije od kojih su: 1. klasična teorija, 2. neoklasična teorija, 3. moderna teorija i 4. neomoderna teorija.

Vrijeme Inovacije umno?ene u?enjem Kvaliteta Vrijeme Cijena / produktivnost Kvaliteta proizvodnje.

Na slijedećoj slici 2.1. dat je prikaz razvoja

Cijena / produktivnost Inovativna

proizvodnja

Efikasnost

Brza proizvodnja Fleksibilna proizvodnja Kvalitetno orijentirana proizvodnja Ekonomska proizvodnja
Cijena / produktivnost Kvaliteta Cijena / produktivnost Proizvodni program – fleksibilnost Kvaliteta Cijena / produktivnost

Slika 2.1. Evolucija – razvoj proizvodnje kao posljedica promjene u potražnji
Vrijeme

Primjena i uloga računara u proizvodnji
Od samih početaka industrijalizacije proizvodnje osnovni cilj vođenja proizvodnje bio je pokušaj njene realizacije uz što veću proizvodnost, a što manje troškove. Za tu su se

svrhu u razdoblju industrijske revolucije, do pojave računara, koristili i različiti vidovi industrijalizacije proizvodnog procesa, ali su se svodili na ograničenu mehanizaciju u okviru procesa čime se uz usavršavanje i poboljšavanje procedure izvršenja smanjivalo učešće radnik-poslužilac pri rukovanju strojevima i ostalom proizvodnom opremom. • Klasična ''kruta'' automatizacija imala je određena ograničenja, kao nefleksibilnost i visoke cijene izrade, te je bila isplativa prevenstveno kod visokoserijske i masovne proizvodnje. • Novi pomak u tehnologiji nastaje inovacijama u području razvoja i primjene računara, i to već 50-tih godina prošlog stoljeća (digitalno računalo), te preko 70-tih godina (mikroprocesori), uvodeći novi termin informatička revolucija. Njezino su sredstvo bile inovativne kompjuterske tehnologije koje su kao rezultat omogućile neophodnu fleksibilnost automatizacije kroz integraciju i optimizaciju proizvodnih aktivnosti, što u strateškom razvoju vodi ka proizvodnji s bitno novim karakteristikama ''integriranoj proizvodnji (CIM) ''. • Takve karakteristike omogućuju ekonomsku uspješnost proizvodnje i pri manjim serijama, što ukazuje da informatička revolucija donosi snažne promjene, istog nivoa jakosti kao i industrijska revolucija. Na osnovu analiziranog stanja kao potreba nameće se pitanje uvođenja adekvatnih informacijskih sistema kao ''nervni'' sistem ukupnog proizvodnog sistema, posebno za vođenje kompleksnih proizvodnih procesa sa raznolikim, složenim i međusobno zavisnim fazama odvijanja procesa u okviru složenih proizvodnih sistema.

Problem je posebno izražen kod velikog broja varijanti vrlo složenih proizvoda gdje je kao rezultat cijelog niza međusobno zavisnih faza procesa javlja ogroman broj različitih (konstrukcijskih, tehnoloških, planskih, nabavnih, proizvodnih, prodajni, financijskih, operativni itd.) informacija, koje se u okviru informacijskog sistema primaju, obrađuju, te se upravlja njihovim tokom. S obzirom da su informacije različite po strukturi, obimu i brzini toka, za tako složene uvijete odvijanja proizvodnog procesa, a posebno u uvjetima pojedinačne i maloserijske proizvodnje dovoljno je efikasno upravljanje proizvodnim resursima moguće je ostvariti samo uz efikasnu automatsku obradu informacija putem računara. Bez primjene informatičke tehnologije u složenim proizvodnim sistemima to nije moguće. Računari kao temelj nove tehnološke revolucije predstavljaju tehnički vrlo razvijen sistemski alat koji omogućuje djelovanje proizvodnje kao sistema. Pri tome je razvoj računara u upravljanju proizvodnim procesima prošao kroz nekoliko osnovnih faza: 1. Primjena u okviru proizvodne opreme za njeno upravljanje – NC strojevi, roboti, uređaji za posluživanje, manipulaciju i transport. 2. Integracija pojedinačnih strojeva u sisteme – obradni moduli, ćelije, FPS + razni dodatni uređaji (uređaji za pranje, kontrolu, sušenje, termičku obradu, itd.), i sve to uz DNC upravljanje. 3. Pri tome se za rješavanje proizvodnih problema javljaju koncepti:

5. Osnova (computer aided desing) što podrazumijeva razvoj, kao ‰ CAD funkcioniranja CIM-a podrazumijeva: upotrebu ra?unara projektiranje, temeljnog organizaciju konstrukcije i slično, a podržano računarom, ‰ CAM (computer aided manufacturing) pri čemu se to odnosi na izvršenje elementa automatizacije, integracija zasnovana na zajedni?kim bazama sekundarnih proizvodnih aktivnosti kao: manipulaciju, skladištenje, transport podataka, podržan računarom, kao i zaokružene tehnološke grupe proizvodne opreme poznate pod FMS (flexibile manufacturing systems), odnosno FPS (fleksibilni primjena FPS-a u proizvodnji itd. proizvodni sistemi), te fleksibilne proizvodne ćelije kao zaokružene organizacijsko-proizvodne cjeline, ‰ CAP, CAQ, CAD/CAM u interakciji također djeluju u okviru proizvodnih sistema rješavajući određene proizvodne probleme. 4. CIM (computer intergrated manufacturing) što predstavlja fazu računarom integrirane proizvodnje koja je još u tijeku, a u okviru formiranja tvornica budućnosti koje uključuju CIM-podsisteme. Tome se u razvoju teži, ali kompletni CIM koncept nije nigdje u potpunosti primijenjen, i predstavlja ciljni koncept. Takvim se konceptom omogućuje integralna obrada informacija u cilju vođenja proizvodnje i rješavanje zadataka u okviru tehničkih i organizacijsko-gospodarskih funkcija modernog industrijskog poduzeća.

1.1. Kompjuterizacija proizvodnje

U novije vrijeme pojavljuju se dopune pojmu CIM, kao ICIM ili CIMS. U prvom slučaju dodato je prvo slovo riječi Inteligent, dok u drugom slučaju zadnje slovo znači Systems, tako da bi kompletnija oznaka mogla biti ICIMS (Inteligent Computer Integrated Manufakturing Systems) [14] . Sistem CIM jeste integracija: 1. kompjuterizovanih aktivnosti, 2. paket programa (programskih aplikacija: namjenski softver i hardver uključujući planiranje i kontrolu, vrijednosne sisteme, kompjuterski pomoćni dizajn, CAD/CAM i CAPP/CAE). 3. proizvodne i druge opreme opreme, 4. informacija i podataka menadžmenta, 5. resursa (materijalnih, energetskih, oprema,.), 6. organizacionih jedinica i 7. otoka automatizacije. Prema nekim autorima CIM predstavlja fundamentalnu strategiju integriranih proizvodnih vještina i sistema u poduzeću kroz primjenu računara i njegove periferije.

Gdje se u proizvodnji primjenjuje kompjuter?

Proizvodnja podržana računarom (Computer AidedManufacturing-CAM) uključuje računarsko nadgledanje, vođenje proizvodnje numerički upravljanim strojevima ili robotima, te optimizaciju cijelog procesa. Koncepti koji se primjenjuju kod CAM- (Computer Aided Manufacturing – primjena računara u proizvodnji): • upravljanje kvalitetom (QM-Quality Management) • primjena računara u planiranju i osiguranju kvalitete proizvoda (CAQComputer Aided Quality) • upravljanje zalihama, materijalima (MRP-Material Resources Planning) • pravovremena proizvodnja bez zaliha-proizvodnja u pravo vrijeme (Just In Time -JIT) • oblikovanje podržano računalom (Computer Aided Design–CAD) • planiranje (tehnoloških-obradnih) procesa podržano računarom (CAPP - Computer Aided Process Planning) • planiranje proizvodnje pomoću računara (CAP-Computer Aided Planning – često se koristi i PPS – Production Planning Systems CAP...)

• primjena računara u svim inženjerskim aktivnostima pri razvoju
proizvoda (CAE- Computr Aided Engineering) • ako su sve ove aktivnosti međusobno potpuno integrirane

→Computer Integrated Manufacturing-CIM
• • •
Primjena računara koristi se u svim djelatnostima i aktivnostima gdje se teži skraćivanju vremena odvijanja određenih aktivnosti, smanjenju troškova, humanizaciji rada, povećanju kvalitete rada i sl. Primjenom računara omogućeno je mijenjanje postojeće humanizacije rada u odvijanju poslovnih procesa u poduzećima. Poslovi i zadaci u svakodnevnom poslovanju pri kojima se koristi računar zahtjevaju relativno malo poznavanje računarske tehnike, međutim u

području tehničkih disciplina zahtijevi su puno veći, pa često se traže i visoka znanja. Tako u proces konstruiranja, projektovanja tehnologije tj. obradnih i proizvodnih procesa, gdje se obavlja određena transformacija ideje u odgovarajući projekat koji omogućuje izradu novog proizvoda znanje je glavna prednost u odnosu na konkurenciju. Onaj tko riješava određeni problem, sastavlja problemski prostor na osnovu informacija iz različiti izvora, gdje koristi:

• iskustva sa sličnom ili analognom problemskom okolinom, • programe za rješavanje koji su sadržani u dugoročnom pamćenju i koji se mogu uopćiti, • informacije koje se prikupljaju za vrijeme rješavanja problema i koje omogućuju promjenu prostora, • sličnih rješenja i iskustava. Konstruisanje novih tehničkih sistema, sklopova i dijelova u skladu s novim potrebama i dostignutim stepenom razvoja nauke, tehnike i tehnologije je stalan proces koji se odvija u konstrukcionim, tehnološkim irazvojnim odjelima tvornica i instituta. Tako npr.: • CAD označava primjenu računara u razvoju proizvoda. Razvojem grafičke računarske tehnologije termin CAD poprima današnje značenje, koje označava kreiranje, mijenjanje, analizu, sintezu, prikazivanje i simulaciju stanja konstrukcije računarom. • CAM označava primjenu računara u proizvodnji, a prije svega se odnosi na simulaciju izrade proizvoda na odgovarajućim obradnim sistemima i generiranje upravljačkih informacija za numerički upravljane alatne strojeve.

Tabela 1. Pregled značenja termina

S novim tehnologijama problem više neće biti kako pronaći i do čovjeka proslijediti informaciju već Termin CAD Značenje Computer Aided Design – primjena računara u svim fazama konstrukcijskog procesa Computer Aided Design and Documentation – izrada tehničke dokumentacije (crteža, CADD tehničkih opisa, lista materijala, sastavnica itd.) pomoću računara Computr Aided Engineering – primjena računara u svim inženjerskim aktivnostima pri CAE razvoju proizvoda Computer Aided Manufacturing – primjena računara u proizvodnji, NC programiranju, CAM upravljanje izradom, rukovanjem i skladištenje Computer Aided Planning – planiranje proizvodnje pomoću računara (često se koristi i PPS – CAP Production Planning Systems) CAPP Computer Aided Process Planning- planiranje procesa pomoću računara) CAQ Computer Aided Quality – primjena računara u planiranju i osiguranju kvalitete proizvoda Computer Integrated Manufacturing – planiranje, nadzor i upravljanje svih faza oblikovanja i CIM izrade proizvoda pomoću računara, odnosno integracija CAD, CAM, CAP, CAQ tehnologija DDL Data Definition Language – jezik za definiranje podataka DML Data Manipulation Language – jezik za manipulaciju podataka DBMS Database Management Systems – (SUBP) sistem za upravljanje bazom podataka Structured Query Language – jezik za pretraživanje, sortiranje, upisivanje i brisanje podataka SQL u bazi podataka Computer Aided Material Requirements planning – gospodarenje materijalom (sirovinama, CAMPR poluproizvodima, proizvodima) pomoću računara

kako da njegov mozak dovoljno brzo (i kvalitetno) procesira potrebnu informaciju Dakle, nije rješenje samo u tehnologiji, već je rješenje u nama.
Funkcijsko područje Planiranja i upravljanja Tržišno funkcijsko područje Opće i pomoćne funkcije
Proizvodna funkcija

CI B
CIM

Financijska funkcija

Kadrovska funkcija

Informacijska funkcija Slika 1.3. CIM kao pogled na CIB

Danas su proizvodna poduzeća organizirana u skladu sa radnim zadacima koje treba izvršiti. Tehnički i ekonomsko-komercijalni zadaci kao što su: projektiranje proizvodnog programa, razvoj i konstrukcija, kalkulacije i prodaja, nabava i skladištenje, priprema proizvodnje, projektiranje kapaciteta i upravljanje proizvodnjom, izrada i montaža, održavanje i servis, raspoređeni su po pojedinačnim odjeljenjima unutar poduzeća gdje radne zadatke čim kvalitetnije izvršavaju specijalisti za pojedina područja. Primjenom koncepta CIM-a, do danas je na toj ideji razvijen velik broj različitih sistema koji zbog obilježja koja im daju računari, komunikacije i programska podrška predstavljaju zapravo informacijske sisteme.

Građa im je pretežno otvorena što omogućuje primjenu opreme različitih proizvođača kao i nadogradnju sistema od strane korisnika. Klasični CIM
Prijem narudžbe Prijem narudžb e

Konstrukcija

CA D

CAPP

PPS

Priprem a rada

CAM

Obrada Montaža

CAQ

Slika 1.4. Utjecaj CIM-a na odvijanje aktivnosti (klasični i CIM sistem)

CIM koncept uvodi se postupno i modularno, pri čemu se očekivane prednosti primjene CIM koncepta ogledaju u: skraćenju proizvodnog ciklusa, rješavanju uskih grla, porastu raznolikosti varijanti pri razvoju, razvoju CAD-CAM sistema, poboljšanju komunikativnosti među organizacijskim cjelinama kao na slici 1.4., povećanju produktivnosti, boljem iskorištenju kapaciteta, integraciji aktivnosti, porastu kvalitete itd. Strateško usmjerenje poduzeća s obzirom na tržište, konkurenciju i unutrašnje odnose je preobrazba čiji je cilj računarom integriran i upravljan proizvodni sistem. Jedan model sistema CIM proizvodnje prikazan je na slici 1

TEHNIČKA BAZA PODATAKA

PROIZVODNA BAZA PODATAKA

POSLOVNA BAZA PODATAKA

BAZA PODATAKA za upravljanje sistema

TEHNIČKI SISTEMI

FLEKSIBILNI PROIZVODNI SISTEMI Stanična proizvodnja

PROIZVODNO PROJEKTNI I UPRAVLJAČKI SISTEM

JIT

CAD

GT

CAM CAPP

MRP II
Robotika

AVGS &

AS/RS

Model sistema CIM CAD – Computer Aided Design (računarom podržano projektiranje). CAM – Computer Aided Manufacturing (računarom podržana proizvodnja). CAPP – Computer Aided Process Planning (računarom podržano planiranje procesa). JIT – Just in time (proizvodnja u pravo vrijeme). MRP II – Manufacturing Resorces Planning (planiranje proizvodnih sredstava). GT – Grupna Tehnologija. U informacijskom smislu CIM je integralna obrada informacija i podataka za rješavanje tehničkih, organizacijskih i gospodarskih zadataka unutar industrijskih poduzeća, kako to prikazuje slika 3.4., na kojima su prikazane funkcije organiziranja CIM sistema.

1.2. Sastavnice elemenata proizvodnih sistema
U općem značenju izraz sastavnica predstavlja cjelokupan sklop strukturnih, tehnoloških i operativnih proizvodnih podataka (proizvodnog sistema), s kojima definiramo strukturu proizvoda i postupke izrade.
Projektovanje proizvoda Upravljanje proizvodnjom Proizvodn i sistem Projektovanje proizvodnih i tehn. procesa

Proizvodnja

Sastavnice elemenata proizvodnog sistema Proizvodni sistemi služe za ostvarivanje ciljeva proizvodnje i stvaranje nove vrijednostiproizvoda. To je skup različitih elemenata uvezanih tako da kao cjelina mogu dati bolji rezultat proizvodnje nego što bi ih dali njegovi dijelovi samostalno.

Teško je napraviti granicu bilo kojeg proizvodnog sistema jer je, u principu, svaki sistem sastavljen od podsistema ali je istovremeno i dio nekog većeg sistema. Proizvodni sistem obuhvata skup tehnoloških sistema i drugih tehničkih, informacionih i energetskih struktura koji na određen način obezbjeđuju izvršavanje postavljenih ciljeva proizvodnog procesa Unutar proizvodnog sistema vrši se transformacija ulaznih veličina u nizu postupaka promjene stanja u izlazne veličine projektovanog kvaliteta i vrijednosti. Elementi koji direktno utječu na razvoj proizvodnih sistema su:
• • • • • • • •

sposobnost predviđanja događaja brzina usvajanja novih tehnoloških rješenja implementacija novih tehnologija i procesa kvalitet postupaka promjene stanja elemenata sistema kvalitet organizacije sistema kvalitet upravljanja postupcima promjene stanja efikasnost i kvalitet funkcija sistemske podrške (logistike) kvalitet i pravovremenost implementacije reinženjeringa sistema

Klasifikacija proizvodnih sistema Obzirom na različite kriterije klasifikacije postoje i različite vrste proizvodnih sistema:

1. Statički - dinamički proizvodni sistemi. Statički sistem podrazumijeva stalnost (konstantnost) vrijednosti svih njegovih elemenata i veza unutar sistema i tokom vremena, dok dinamički podrazumijeva određene promjene u elementima i vezama u funkciji vremena, a promjenom stanja transformira i prenosi energiju, materiju i informacije između elemenata sistema. 2. Deterministički - stohastički prizvodni sistemi. Deterministički (unaprijed zadan) sistem je takav sistem koji se može proračunati, unaprijed definirati svi elementi i relacije unutar sistena i vremena kao i njegovo ponašanje u budućnosti, dok se stohastički ili nedeterministički sistemi ponašaju različito tokom vremena i realizacije, te se ne mogu proračunati nego samo prognozirati. Na osnovu teorije slučajnih procesa, npr. kao vremenska prognoza. 3. Otvoreni - zatvoreni proizvodni sistemi. Ova podjela se uspostavlja prema postojanju veza sistema sa okolinom i da li se vrši razmjena materijala, informacija i energije. 4. Složenost proizvodnog sistema podrazumijeva broj elemenata njihove veze i interakciju između elemenata sistema pa se u ovoj klasifikaciji sistemi dijele na: jednostavne, složene i vrlo složene proizvodne sisteme. U principu, najveći broj (gotovo svi) proizvodnih sistema je u općem smislu dinamičan, orijentiran prema cilju, stohastičan, otvoren i kompleksan.

Proizvodno poduzeće kao sistem Proizvodni proces predstavlja ukupan proces rada proizvodnog sistema što znači da podrazumijeva sve aktivnosti tokom pretvorbe ulaznih vrijednosti (inputa) u projektovane izlazne veličine (outpute) proizvodnog sistema na putu stvaranja nove vrijednosti. Proizvodni proces vrši se na tehnološkim i obradnim sistemima. Mogu se podijeliti na:
• •

proizvodnju sirovina proizvodnju dijelova i

montažu.

Proizvodni i tehnološki sistemi Svaka proizvodnja, svaki organizovan ljudski rad predstavlja složen sistem. Tehnološki sistem se po pravilu javlja kao dio sireg sistema i rezultat je integralnog djelovanja ljudi u radnim procesima. Struktura proizvodnog i tehnoloskog sistema odredjuju tri faktora; 1. složenost tehnologije, 2. složenost proizvoda 3. količina proizvoda i 4. sistem upravljanja. Tehnološki sistemi po svojoj prirodi ubrajaju se u vještacke, otvorene, dinamičke i stohastičke sisteme. Tehnološki sistemi se izučavaju kako u sferi proizvodnje tako i van nje, pa je njihova osnovna podjela na; 1. proizvodne i 2. neproizvodne. 1. Proizvodni tehnoloski sistemi mogu se definirati kao skup objekata (alata, materijala, sredstava za rad, projektovane tehnologije, ljudskog rada i gotovih proizvoda) sa

relacijama koje postoje izmedju ulaznih elemenata (alata, materijala, sredstava za rad, projektovane tehnologije, ljudksog rada) sa jedne strane i izlaznih elemenata (gotovi proizvodi) sa druge strane, posmatranih preko njihovog atributa (cene, kolicine i kvaliteta). 2. Neproizvodni tehnoloski sistemi javljaju se u svim vanproizvodnim delatnostima ljudi (obrazovanje, zdravstvo, kultura…) U okviru proizvodnog tehnoloskog sistema izdvaja se proizvodni i tehnoloski proces u kome se obavlja transformacija ulaza sistema u željeni izlaz. Tehnološki proces predstavlja povezivanje tehnoloških operacija radi pretvaranja nizih u više upotrebne vrednosti uz svrsishodno djelovanje čovjeka. Operacije sireg, proizvodnog procesa mogu biti: 1. tehnološke (operacije kojima se neposredno menjaju karakteristike predmeta rada, da bi se na osnovu tih promena dobili proizvodi sa novim upotrebnim vrednositima); 2. ostale netehnološke operacije (operacije kojima se ne mijenjaju karakteristike predmeta rada, ali su neophodne u procesu proizvodnje da bi se tehnološki proces mogao obaviti); Suština proizvodnog tehnoloskog sistema je medjusobna uslovljenost i medjuzavisnost svih elemenata (objekata sistema) pri obavljanju funkcije transformacije materijala iz jednog oblika u drugi korisniji oblik, pri cemu je njegova upotrebna vrijednost na izlazu veća pod dejstvom svrsishodnog, organizovanog korisnog ljudskog rada.

Veze izmedu tehnoloških sistema Sagledavanje veza i uticaja dva ili vise tehnoloskih sistema u kojima dijeluje jedna ili vise tehnologija kojima preduzece raspolaze znacajan je pocetni korak analize s krajnjim ciljem da se operativno upravljenje u preduzecu učini sto kvalitetnijim.
Slučaj 1. Ulaz Tehnoloski proces Izlaz Slučaj 2.
TP1

obradni proces Xi
TP1 TP4 TP2 TP3

TP2

TPn

Tehnoloski sistemi mogu biti: 1. 2. medjusobno uslovljeni – tehnoloski sistemi kod kojih izlaz iz jednog sistema predstavlja ulaz u drugi sistem (slučaj 1.) povezani ulaznim elementima – tehnološki sistemi povezani sa jednim ili vise ulaznih elemenata

3. 4.

nezavisni – tehnoloski sistemi koji nemaju niti jedan zajednički element (slučaj 2.)

1.2.1. Uvod u proizvodne sisteme
1.2.1.1. Osnovni koncept sistema Sistem – ono što je sastavljeno, sastav, sistem, cjelina; prema izvjesnom gledištu uređena i od raznovrsnih stvari ili saznanja sastavljena cjelina, skup uređenih dijelova (npr. u matematici po logičkim načelima uređena raznovrsnost matematičkih tvorevina kao jednačina, tačaka, krivih, površina), oblik uređenja ili upravljanja državom, načinu rada, cjelishodno sastavljena cjelina.[1] Sistem je grupa stvari ili dijelova koji su međusobno povezani u radnu cjelinu po određenoj zakonitosti. 1.2.1.2. Definicija sistema Sistem je skup većeg broja aktivno sposobnih jedinica (elemenata, komponenti, faktora, ....) koje mogu biti fizičke ili apstraktne, prirodne ili vještačke. Zavisno od uvjeta u kojima se sistem posmatra daju se slijedeće parcijalne preciznije definicije:

1. Teorijska (osnovna) definicija: Sistem je skup međusobno povezanih aktivnih jedinica. 2. Strukturna (statička) definicija: Sistem je skup međusobno povezanih aktivnih jedinica koje se nalaze u određenom okruženju. 3. Funkcionalna (transformaciona) definicija: U sistemu se vrši transformacija ulaza, koji se dobije iz okruženja, u izlaz, kojise predaje okruženju i pri tome se traži određeno maksimiranje procesa transformacije. Transformacioni proces SISTEM Slika.1. Funkcionalna definicija sistema [1] 4. Proceduralna (dinamička) definicija: Sistem sadrži niz proceduralnih, logičkih aktivnosti koje izvršavaju postavljenu funkciju sistema. 1.2.1.3. Vrste sistema

Postoji više vrsta sistema, iako je prihvatljiva podjela na tri osnovne grupe: ¾ Prirodni. ¾ Tehnički. ¾ Organizacioni sistemi. Pod prirodnim sistemima podrazumijevaju se oni sistemi koji egzistiraju čovjeka, na primjer, biološki, geološki, kosmički itd. Tehnički sistemi su u osnovi prirodni sistemi koji funkcioniraju naprimjer obradni sistemi, energetski sistemi itd. bez utjecaja

pod kontrolom čovjeka,

Organizacioni sistemi predstavljaju kombinaciju tehničkog sistema i čovjeka. Pored navedene podjele sistemi mogu biti: ¾ ¾ ¾ ¾ Prosti i složeni. Statički i dinamički. Deterministički i stohastički. Otvoreni i zatvoreni.

Složenost sistema je određena veličinom protoka informacija i njihovom strukturom.

Da li će sistem biti otvoren ili zatvoren zavisi od toga, da li postoji veza između ulaznih i izlaznih veličina. U koliko veza postoji radi se o zatvorenim, a u suprotnom radi se o otvorenim sistemima. Sistem modela Apstraktne prezentacije realnog sistema ili ponašanje određenog sistema čine sistem modela. Zavisno od simbolike opisa sistema postoje slijedeći modeli sistema: 1. Fizički model U ovom slučaju sistem je predstavljen odgovarajućim fizičkim modelom, na osnovu rezultata ispitivanja, fizičkog modela predviđa se ili se proračunava (npr. dimenziona analiza) ponašanje realnog sistema. 2. Shematski (grafički) model. Opis sistema pomoću blok dijagrama, grafika, crteža i slično predstavlja grafički ili šematski model sistema. 3. Matematički (analitički) model. To je najviši nivo apstraktne transformacije modela.

1.2.2. Sistemi i procesi u proizvodnom inženjerstvu

1.2.2.1. Međusobni odnosi sistema u proizvodnom mašinstvu Proizvodno mašinstvo predstavlja zajednički sadržilac cjelokupnog mašinstva u fizičkoj realizaciji različitih dobara a odnosi se na sredstva i metode proizvodnje prvenstveno metalnoj industriji. U okviru proizvodnog mašinstva mogu se definisati slijedeći sistemi: Poslovni sistem. Proizvodni sistem. Tehnološki sistem. Sistem za oblikovanje. ¾ Obradni sistem. ¾ ¾ ¾ ¾

SISTEM PRIPREME

SISTEM ODRŽAVANJ A

INFORMACIONI SISTEM

SISTEMI OBEZBJEĐENJA USLOVA RADA

PROIZVODN I SISTEM

TEHNOLOŠKI SISTEMI

SISTEMI TRANSPORTA

SISTEM SKLADIŠTA

SISTEMI KONTROLE

Slika 1.2. Struktura proizvodnog sistema Zk PROIZVODNI
Xi

Yi PROIZVODNI PROCES
PROIZVOD

‰ ‰

‰ ‰

SISTEM

Slika 1.5. Model proizvodnog sistema

Okosnicu proizvodnog sistema predstavlja proizvodni proces u kojem se vrši transformacija materijala, energije i informacija u gotov proizvod. Tehnološki sistem je obuhvaćen proizvodnim sistemom, sadrži kompleks ili skup činilaca u kojima se od polufabrikata ili drugih sirovina dobiju gotovi dijelovi ili sklopovi. To je npr. linija ili grupa mašina gdje se izvode određene aktivnosti i operacije, tako da se od polufabrikata dobije gotov dio. Obradni sistem u okviru tehnološkog sistema je mašina alatka ili grupa mašina alatki koja izvodi skup određenih operacija ili drugim riječima mašina alatka ili grupa mašina sa radnikom koji vrši upravljanje predstavlja obradni sistem, naravno i automatska mašina sa automatskim upravljanjem predstavlja jedan obradni sistem.

Elementi obradnog sistema su: ¾ Alatni stroj. ¾ Proces koji se izvodi na stroju. ¾ Sistem upravljanja (ručno ili automatski). Obradni sistemi na bazi numeričkog i kompjuterskog upravljanja su složeniji, jer, pored standardnih podsistema, sadrže podsisteme za NC ili CNC upravljanje, automatsku izmjenu alata i obradaka, mjerenje itd. Mašinski sistem se sastoji od više podsistema i to: podsistem mašina, podsistem alata, podsistem pribora I podsistem obradka. Podsistem mašina se sastoji od jedne ili više mašina alatki sa potrebnom instalacijama i pratećim agregatima. Pored jednog ili više alata za proces obrade i kontrole, podsistem alata obuhvata elemente potrebne za stezanje, regulažu i promjenu alata. Podsistem pribora obuhvata sve standardne, univerzalne kao i pomoćne pribore potrebne za stezanje i pozicioniranje alata i obradka. Obradni proces se sastoji od procesa obrade i pomoćnog procesa. Procesi obrade su: procesi rezanja (struganje, glodanje, bušenje i dr.), procesi plastičnog deformisanja (sabijanje, istiskivanje, izvlačenje i dr.) i drugi procesi koji direktno uslovljavaju transformaciju obradka u smislu projene fizičko-hemijskih osobina, oblika, mjera i dr. Mašinski sistem se sastoji od više podsistema: ¾ Podsistem mašina.

31

¾ Podsistem alata. ¾ Podsistem pribora. ¾ Podsistem obratka. Podsistem mašina se sastoji od jedne ili više mašina alatki sa potrebnom instalacijama i pratećim agregatima. Pored jednog ili više alata za proces obrade i kontrole, podsistem alata obuhvata elemente potrebne za stezanje, regulažu i promjenu alata. Podsistem pribora obuhvata sve standardne, univerzalne kao i pomoćne pribore potrebne za stezanje i pozicioniranje alata i obradka. Procesi obrade su: procesi rezanja (struganje, glodanje, bušenje i dr.), procesi plastičnog deformisanja (sabijanje, istiskivanje, izvlačenje i dr.) i drugi procesi koji direktno uslovljavaju transformaciju obradka u smislu projene fizičko-hemijskih osobina, oblika, mjera i dr. Ulazne informacije se odnose na više skupova informacija i to: ¾ Skup informacija o tehničkim i drugim karakteristikama mašine (raspon brojeva okretaja, posmaka, snaga pogonskog motora, gubitak radnog prostora mašine, najveća deformaciona sila kod procesa čekića). ¾ Skup informacija o priborima (podaci o veličini sile stezanja, brzini stezanja, tačnosti i dr.). ¾ Skup informacija o pripremku (materijal, polazne mjere, tačnost). ¾ Skup informacija o režimima obrade (dubina rezanja, posmak, broj obrtaja ili brzina i stepen deformacije).

32

¾ Skup informacija o upravljanu obradnim procesima kao i ostale informacije koje su date tehničko-tehnološkom dokumentacijom. Ulazna energija služi za savladavanje otpora u obradnom sistemu i obezbjeđenje potrebnog kretanja elemenata obradnog sistema u ostvarivanju obradnog procesa. Ulazni materijal se sastoji od pripremka i pomoćnog materijala. U pomoćni materijal spadaju sredstva za hlađenje i podmazivanje. Izlaz iz obradnog sistema sastoji se od: ¾ Informacije. ¾ Energije. ¾ Materijala. Izlazne informacije predstavljaju transformisane ulazne informacije a odnose se na skup informacija koje definišu: ¾ Kvalitet obrade u smislu tačnosti ostvarenih mjera položaja i oblika površina i kvaliteta obradnih mašina. ¾ Proizvodnost. ¾ Ekonomičnost obradnog sistema.

Značaj proizvodnih sistema

33

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Jedan od glavnih temelja razvoja moderne proizvodnje Moderni proizvodni procesi Porast produktivnosti procesa Porast tačnosti. kvaliteta i pouzdanosti procesa Skraćenje ciklusa proizvodnje (rad sa koncentriranim alatima) Bolje iskorištenje energije i vremena rada Proizvodnja složenih proizvoda Bolje iskorištenje materijala Veći stepen automatizacije-tvornice bez ljudi Veća profitabilniost Viši nivo ugrađenih znanja Mogućnost optimizacije procesa rada Širi asortiman proizvoda u proizvodnji Veća konkurentnost proizvodnje Veća zaštita radne sredine

1.2.3. Klasifikacija i vrste proizvodnih sistema
Postoje različite klasifikacije obradnih sustava, a jedna je od njih nastala evolucijom u određenom razdoblju:

srednji BROJ ISTIH veliki DIJELOV

1. konvencionalni obradni i proizvodni sustavi s ručnim upravljanjem, 2. konvencionalni obradni sustavi s krutom automatizacijom, 3. obradni sustavi s numeričkim (NC) i računalnim upravljanjem (CNC), 4. obradni sustavi s adaptivnim upravljanjem (ACC), 5. fleksibilni obradni i proizvodni sustavi, 6. visokobrzinski obradni sustavi s kinematikom štapnog mehanizma, 7. obradni sustavi brze izrade (RP), 8. inteligentni obradni i proizvodni sustavi i 9. rekonfigurabilni sistemi 10. holonski proizvodni sistemi 11. bionički sistemi 12. Fraktalni sistemi 13. Distribuirani proizvodni sistemi 14. Virtualni proizvodni sistemi

Transfer linije

FTS FTĆ
Obradni centri

Rekonfigurabil -ni fleksibilni sistemi

Porast fleksibilnosti Porast produktivnosti

NC mašine

Konvencionalne alatne mašine

mali

velika

srednja

mala SERIJA

35

Slika 6.1. Prikaz konmvencionalnih, modernih i rekonfigurabilnog proizvodnog sistema

1.2.4. Evolucija proizvodnih sistema
EVOLUCIJA: Razvojne epohe obradnih i proizvodnih sustava Stara epoha u proizvodnji ‰ 1700-1870 epoha ručno upravljanih obradnih strojeva: - obradni strojevi (1717) do pojave prvih automatskih strojeva (1873) ‰ 1870-1900 epoha mehaničke automatizacije obradnih sustava: - jednovreteni i viševreteni automati Nove epohe u proizvodnji ‰ 1900-1955 epoha predračunalnoga numeričkog upravljanja: - kruta automatizacija - automati s mehaničkim upravljanjem ‰ 1955-1990 epoha računalnog numeričkog upravljanja - alatni NC i CNC strojevi, obradni centri CNC, DNC i ACC upravljani - fleksibilni obradni i proizvodni sustavi ‰ 1990-2000 epoha znanja - paralelni kinematički mehanizam: - alatni strojevi s paralelnom kinematikom - visokobrzinski obradni strojevi ‰ 2001-2010 epoha inteligentnih i integriranih tehnoloških i proizvodnih sustava: - obradni sustavi brze izrade prototipova (Rapid Prototyping) Bliža budućnost u proizvodnji

ri

Proizvodnost

Tro?kovi

ƒ do 2020.

epoha rekonfigurabilnih sustava i inteligentnog upravljanja: - rekonfigurabilni obradni i proizvodni sustavi - inteligentna proizvodnja i inteligentne tvornice

Moderni obradni i proizvodni sustavi
Moderni obradni i proizvodni sustavi jedan su od važnijih temelja suvremene i profitabilne proizvodnje. Dakako, to nije dovoljno za značajniji iskorak na svjetsko tržište, ali je uvjet bez kojega se ne može organizirati moderna proizvodnja. U modernoj proizvodnji sve više se prelazi na računalno, adaptivno i inteligentno upravljane fleksibilne sustave. Danas proizvođači proizvodne opreme u tehnološki razvijenim zemljama demonstriraju nove inteligentne obradne sustave te preuzmaju novu marketinšku strategiju s ciljem da ponude industriji sofisticiranu proizvodnu opremu. Već je stvarnost da se prelazi s proizvodnje pojedinačnih strojeva na proizvodnju cjelovitih rješenja automatskih proizvodnih sustava i tvornica. To pokazuje da se u prvi plan stavlja proizvodni zadatak, odnosno tehnologija i tehnološki proces. Novi razvojni pravci proizvodne opreme počivaju na iznalaženju nedostataka kod fleksibilnih proizvodnih sustava (FPS) i transfernih linija (TL), dvaju graničnih tehnoloških rješenja sa suprotnim tehnološkim i ekonomskim obilježjima (slika 7.127.).
Veliki Visoka Posebni strojevi Linij e Strojevi za pojedinačnu izradu Obradni cent NCstrojevi Univerzaln i strojevi Niska Ćelij e Otoci Specijalni sistemi Transfern e linije

Asortiman

Mali Niski

Fleksibilni obradni

sistemi
Visoki

Mala

Veličina serije

Velika

Slika 7.127. Prikaz konvencionalnih i modernih obradnih sustava Dok TL imaju krutu automatizaciju i služe za proizvodnju uglavnom jednog proizvoda u velikoj količini, dotle FPS proizvode širok asortiman proizvoda u manjim količinama. FPS su sastavljeni od CNC strojeva, obradnih centara, robota i drugih jedinica. Međutim, visoka cijena tih sustava navela je istraživače da potraže izlaz u popunjavanju slobodnog prostora koji postoji između tih sustava, uzimajući pri tome dobre osobine jednog i drugog sustava i odbacujući njihove nedostatke (slika 7.129.). Tako su predloženi rekonfigurabilni proizvodni sustavi (RPS) koji čine sintezu dobrih osobina FPS i TL, gdje su kapacitet, modularnost, cijena izrađenog proizvoda i funkcionalnost temelji novoga proizvodnog sustava. Osnovna osobina RPS počiva na brzoj izmjeni vlastite strukture, hardvera i softvera s ciljem prilagođavanja proizvodnoga kapaciteta u okviru formirane skupine dijelova prema zahtjevima tržišta. Drugi trend razvoja nakon 30 godina nastanka Stewartova mehanizma je primjena štapnog mehanizma za gradnju obradnih centara. Istraživanja se izvode i vezana su za gradnju alatnih strojeva i industrijskih robota. Taj mehanizam ima šest stupnjeva slobode s više varijacija i logičnija je primjena za gradnju industrijskih robota, nego alatnih strojeva. Obradni centri utemeljeni na tome mehanizmu imaju do 10 puta veće brzine u odnosu na konvencionalne (15 000 - 40 -1 000 min ), slika 7.130. 1.2.4.1. Kriteriji izbora sistema Tehničko-tehnološki kriteriji - Usklađenost obradnog sistema i proizvoda.

- Tehničke karakteristike sistema (tačnost obrade-greške sistema, brzine obrade, gabaritidimenzije, pogonska energija, broj alata, sistem stezanja obratka, automatizacija, sistem uptravljanja,...). - Tehnološke karakteristike (hrapavost obrađene površine, koncentracija operacija i alata, režimi obrade, vrijeme obrade, ciklus obrade, mogućnost optimizacije ciklusa obrade, greške obrade u procesu rada,...). - Sistem kontrole obrade i proizvoda i postojanost alata i njegova zamjena. Troškovni kriteriji Ciklus obrade je vremenski duži kod FPS nego kod TL te je i proizvod skuplji. U sadašnjim uvjetima na turbulentnom tržištu rijetko se može očekivati da kapacitet TL bude potpuno iskorišten, što pokazuje i podatak da u proizvodnji automobila iskoristivost kapaciteta iznosi od 50-60%. Očekivanja su bila da će FPS eliminirati nedostatke TL što je donekle i ostvareno, ali još uvijek nedovoljno, posebno kod velikh serija. Prelaskom s jedovretenih CNC strojeva na više radnih vretena povećane su prednosti FPS.

NC alatni strojevi

Fleksibilne ćelije FPS Fleksibiln e transferne linije

Transferne linije

Relativni proizvodni troškovi u odnosu na porast količine proizvodnje za različite proizvodne sustave

1.2.4.2. Fleksibilni proizvodni sistemi-sastavni elementi
Težnje da se sve aktivnosti u okviru proizvodnog procesa obuhvate automatizacijom dovela je do razvoja proizvodnog sistema sa visokim stepenom integracije automatskog upravljanja proizvodnim procesima, koji se nazivaju fleksibilnim proizvodnim sistemima (FPS).[1] Pod fleksibilnim proizvodnim sistemom podrazumjeva se sistemska i interakcijska povezanost osnovnih dijelova proizvodnje, počev od opreme, toka materijala i upravljanja, pa do organizacionih i tehničkih procedura i programa, koji su, također, dio sistema.[1]. Fleksibilni proizvodni sistemi su sistemi koji sadrže više automatizovanih radnih ćelija koje su tako povezane, preko automatizovanog sistema transporta, da je moguća istovremena obrada predmeta različitih oblika.

Pro iz o dni v zahtj evi Simu acija l

F S O s ecifikacije p

P a iranje l n

D toteka a p dataka o

A ti la

S ovi ir d lo vi ije Pa l n lan i ra ja s n

FLEKSIBIL I OBR D I N A N S S T V U A
Izvršno ra čunal o S n ic ta e (u z/i zlaz) la Tra s o npr ter

G to i o v dij elovi

MIS izvješta j

Sustavo e rato p r

Po ons i g k o e rato p ri

O rž avan d je

Uprava

Slika 5.2. Struktura fleksibilnog sistema [7]

1.2.4.3. Upravljanje fleksibilnim proizvodnim sistemom
Ako se upravljanje definiše kao regulisanje ulaza da bi se dobio traženi izlaz, a pri tome je izlaz definisan planom, onda je jasno zašto je planiranje (CAP) osnova upravljanja i zašto su te dvije funkcije povezane. Zadatak upravljanja je da sprovede definisani plan, a to znači da se upravljanjem integrišu materijalni i informacioni tokovi i njihovi elementi.U opštem smislu upravljanjem se u određeno vrijeme i u određeni oblik organizacije dovode određeni materijal, alat, energija, konstrukcioni (CAD), projektni (CAM) i kvalitetno-upravljački (CAQ) podaci. Ovi podaci generišu izvršne naredbe i izvršne zahvate za NU (numeričko upravljanje) mašine i robote, a preko povratnih podataka se prati tok izvršavanja i preduzimaju akcije ako dođe do nekog odstupanja od planiranog. Da bi se uskladili svi ovi procesi potrebno je donijet velik broj odluka koje se moraju realizovati po nekom redu. Suština upravljanja je dakle donošenje odluka, izvršavanje aktivnosti koje proizilaze iz odluka i praćenje-kontrola izvršavanja tih aktivnosti u fleksibilnoj proizvodnji. Svaka jedinica sistema može imati posebno upravljanje računarom ili automatiku. Kada se takvi „otoci automatike“ skupe zajedno, upravljanje računarom svake jedinice ne može više biti nezavisno i baviti se nazavisnom informacijom, već treba biti proslijeđeno iz jednog računara u drugi, stvarajući most unutar jednog fleksibilnog obradnog sistema. Upravljanjem se usklađuje rad svih procesa i funkcioniranje fleksibilne proizvodnje kao što je prikazano na slici 5.4.

PLANIRANJE

ENERGIJOM

UPRAVLJANJE

ODRŽAVANJEM

PRIPREMOM SKLADIŠTEM TRANSPORTOM IZRADOM MONTAŽOM KONTROLOM

Slika 5.3. Povezanost planiranja, upravljanja, procesa i funkcija fleksibilne proizvodnje [1] Centralni računar mora koordinirati rad svih ostalih pojedinih računara unutar sistema, zbog toga što ni jedan jedinični računar nema dovoljno široku kontrolu da bi mogao odlučivati za cijeli integralni sistem. Donošenje odluka, izvršavanje i kontrola aktivnosti podržani su glavnim kompjuterom, procesnim kompjuterom koji pokriva područje pojedinih procesa i mikroprocesorima koji su ugrađeni u numerički upravljane mašine i robote. Hijerarhija ovih računara je prema sljedećem redosljedu:

¾ Glavni (host) računar. ¾ Procesni računar. ¾ Mikroprocesori. Naravno svaka nova tehnološka dostignića u razvoju računara će unaprijedit i razvoj sistema upravljanja koji zajedno čine jednu cjelinu.

1.2.4.4. Vrste fleksibilnih proizvodnih sistema
U fleksibilne proizvodne sisteme se ubrajaju: ¾ Fleksibilne obradne ćelije. ¾ Fleksibilni obradni centri, NC i CNC sistemi. ¾ Fleksibilne transfer linije. s automatskim transportom između ćelija, bez međuskladišta. Transport izvršavaju obično određena vrsta robota koja može zadovoljit efikasnost transporta.

SERIJA

VELIKI

Transf linije FMS

SREDNJI

MALI sistemu [1] MALI

NC i CNC sistemi
SREDNJI VELIKI

Slika 5.4. Asortiman – serija izradaka ovisno o obradnom

ASORTIMAN PROIZVODA

Na slici 5.6. prikazan je fleksibilni obradni sistem sastavljen od obradnih centara i kompleksom paletnog sistema
Obradni centar CNC upravljanje Obradni centri

CNC upravljanje

Centralni računar Obradci

Transportni sistem

Slika 5.5. Fleksibilni obradni sistem s transportom paleta za obradke [15]

Na slici 5.6. prikazana su tri stupnja gradnje fleksibilne automatizacije, od numerički upravljane alatne mašine do fleksibilnog obradnog sistema. Lijeva strana opisuje osnovna svojstva pojedinog stupnja, a desna moguće dodatke koji čine slijedeći stupanj gradnje.

Samostojeći stoj Pojedinačna ili serijska proizvodnja Ručna izmjena obradaka Intenzivno posluživanje Pogon pomoću bušene vrpce Male do srednje serije Višestruko ponavljanje serije na godinu Često mijenjanje asortimana Organiziranje pogona

NC ALATNA MAŠINA AIA (automatska izmjena alata) AIO(automatska izmjena obradaka) Višestanična obrada Spremnik programa (CNC) OBRADNI CENTAR

Ograničeni asortiman Srednje serije Raznolika obrada Taktni protok Rad u tri smjene Sigurnost Izmjena naloga bez zastoja

Spremnik obradaka ili paleta Proširenje spremnika alata Uređaj za ulaganje i odlaganje obradaka Povezivanje svih funkcija računarom Sistem za nadzor Uređaj za pranje, sušenje i hlađenje Integrirani mjerni sistem

FLEKSIBILNA OBRADNA ĆELIJA 47

Beztaktna obrada Neovisnost o veličini serije Samozapošljavanje sistema Samoorganiziranje sistema Fleksibilna automatizacija

Višestrojni koncept Transportni sistem obradaka Logistika alata Automatska obrada vođena vodećim računarom i DNC-om FLEKSIBILN I OBRADNI SISTEM

Slika 5.6. Tri stepena gradnje fleksibilne automatizacije od NC mašina do fleksibilnog obradnog sistema [5]

1.2.4.5. Fleksibilne ćelije Fleksibilna ćelija ili stanica se definira kao skup obradnih mašina koje mogu automatizirano obrađivati različiti prizmatični ili rotacijski obradci u pojedinačnoj ili maloserijskoj proizvodnji. S obzirom na vrstu obradaka i obradu, dijele se na: Fleksibilne obradne stanice, Fleksibilne tokarske stanice i Fleksibilne brusne stanice. Međutim, fleksibilna stanica može sadržavati više osnovnih modula istovjetnih ili raznovrsnih. Fleksibilna obradna ćelija može biti sasvim jednostavno izvedena. ili složena s više komponenti kao na slici 5.7. Fleksibilne proizvodne ćelije, koje predstavljaju kombinaciju računarom numerički upravljanih mašina, robota i perifernih uređaja, pogodne su za fleksibilnu proizvodnju bez prisustva radnika – poslužioca.

U tom smislu, fleksibilne ćelije imaju slijedeće karakteristike: ¾ ¾ ¾ ¾ Sistem radi bez prisustva radnika. Ćelija je fleksibilna za izradu različitih tipova proizvoda u malim serjama. Jednostavno je podešavanje i lako izvođenje procesa obrade. Lako se prati tekući proces itd.

Obradne centri Robot - manipulator

Slika 5.7. Fleksibilna obradna ćelija [15]

Fleksibilna ćelija u cjelini se sastoji od niza mašina razlučitog tipa, obično bar: • jedan obradni centar ili tokarski centar, • uz dodatak skladišta paleta, uređaja za pranje, sušenje i hlađenje, • te mjernog uređaja. Sve mašine u ćeliji, kao i procesi, upravljani su direktnim numeričkim upravljanjem. Osnovne komponente fleksibilne ćelije su: • obradnoi modul, koji je obično obradni centar, tokarski ili brusni centar, • sistem za posluživanje, skladište alata, pribora, obradaka i mjernog alata, • mjerni uređaji, uređaji za numeričko upravljanje te • uređaji za pranje, sušenje i hlađenje.[4]

Fleksibilna ćelija je samostalni obradni sistem, koja, ovisno o tehnološkom zadatku, može raditi autonomno ili u sastavu fleksibilnog obradnog sistema. Fleksibilna obradna ćelija je osnovna konfiguracija fleksibilnog obradnog sistema,a sastoji se od numeričkih upravljane obradne mašine ili obradnog centra, tokarskog ili brusnog centra dopunjena uređajima za vremenski ograničen automatski program za kompletnu obradu izradaka. 1.2.4.6. Obradni centri
Obradni centar je potpuno autonoman i visokoautomatiziran stroj jer ima automatsku izmijenu alata, pribora i obradaka. Kompletan se tehnološki proces obradka programira, program se unese u memoriju računarunara koje potom vode čitav proces obrade (CNC). Danas su obradni centri dostigli visok stepen razvitka, i po konstukciji, i po namijeni,i po stupnju automatizacijeU tom razvoju razlikujemo više podjela obradnih centara,uglavnom izvršenih prema osnovnoj ili dominantnoj obradi koja se izvodi na tom obradnom centru pa tako imamo:

¾ ¾ ¾ ¾

Obradni centri za tokarenje ( horizontalni i vertikalni ). Obradni centri za glodanje ( vertikalni,horizontalni i portalni ). Obradni centri za bušenje. Obradni centri za brušenje, itd.

Proces obrade se vodi na CNC mašinama.
Orijentacije radi navodimo potrebna automatska pomoćna vremena koja se troše na obradnim centrima: ¾ Promijena pojedinog alata 2-15 sekundi. ¾ Promijena pribora ili glave s više alata 20-60 sekundi. ¾ Promijena palete s obracima 15-45 sekundi. Možemo zaključiti da obradni centri imaju vrlo kratka automatska vremena centriranja i stezanja alata i izradaka, uz velike pomoćne brzine i to za sve osi upravljanja X,Y,Z,…te rotaciske osi A,B,C, upravljane servomotorima. Obradni centri postižu visoke tačnosti pozicioniranja i obrade uz pomoć vodilica stroja, koje su obložene specijalnim (teflonskim) vrpcama i vretenima vođenim recirkulaciskim matricama (ležajima). Obradni centri služe za obradu najsloženijih izradaka uz upotrebu konturnog upravljanja i cirkularne intrpolacije. Namjenjeni su za potpunu obradu krupnih dijelova, naročito kućišta, sa što manje stazanja i bez dodatnog pribora za kontrolu i stezanje. Na slici 5.8. prikazan je osnovni model jednog obradnog centra.

Slika 5.8. Osnovni model obradnog centra [15]

Obradni centar je osnovni modul fleksibilne obradne ćelije ili sistema, koji može raditi samostalno ili u proizvodnom sistemu i izvršiti transformaciju obradka u gotov proizvod .

1.2.4.7. Podjela fleksibilnih proizvodnih sistema
Prema vrsti upravljačkih jedinica

Fleksibilne proizvodne ćelije se prema upravljačkim jedinicama mogu podijeliti na ćelije na: • centraliziranii i • decentralizirani sistem upravljanja. Ako se svakom ćelijom FPS upravlja iz centralnog računara onda se ovakvo upravljanje zove centralizirano upravljanje.
VODEĆI RAČUNAR

Neobrađeni komad

Obrađeni komad

M

M

M

M

M

Slika .5.9. Centralizirano upravljanje [1]

Decentralizirano upravljanje ima za svaku ćeliju poseban sistem upravljanja a veza između ćelija se ostvaruje pomoću posebnih senzora koji omogućuju kontrolu redosljeda aktiviranja pojedinih ćelija.Svaka mašina mora imati programsku memoriju odgovarajućeg kapaciteta da bi mogla preuzeti sve programe.

VODEĆI RAČUNAR

Neobrađeni komad

Obrađeni komad

M1

M2

M3

M4

M5

Slika 5.10. Decentralizirano upravljanje[1]

Upravljanje može biti i kombinacija ova dva što je i čest slučaj a ono omogućuje veću fleksibilnost i sigurniju kontrolu proizvodnje.

sljede?oj slici 5.14

Na
Skladište naprava

Skladi?te dijelo

. prikazan je područje zadataka DNC računara za automatizaciju izrade.

1 2 3 4 5 - - -

DNC - računar

Mjesto opremanj a

Terminal

Strg Stezno mjesto
Transport

Strg

Strg
Mašina za pranje Mjerne mašin e

CNC alatna mašin

Stanica za pražnjenje

Slika 5.14. Područje zadataka DNC računara za automatizaciju izrade [1] Slika 5.16. Portalni robot kao transportni sistem za srednje težine [1]

Da bi se postigla veća fleksibilnost sistema i visok nivo integracije u arhitekturi upravljanja potrebno je pri projektovanju FPS pripremiti: ¾ Modularno upravljanje. ¾ Koncept sa bazama podataka. Modularni upravljački sistem FPS sa bazama podataka u FPS fizički je smješten između CNC mašina, mjernih uređaja, sistema za rukovanje materijalom i skladištem. Upravljački sistem FPS je veoma složen sistem. Funkcionisanje ovako složenog sistema omogućeno je primjenom računara.Imajući u vidu složenost FPS, kao i složenost upravljačkog sistema, upravljačke aktivnosti FPS mogu se sistematizovati u tri osnovne cijeline (slika 5.22.) [18]: ¾ Upravljanje proizvodnjom FPS. ¾ Adaptivno upravljanje procesima obrade. ¾ Upravljanje održavajem.
MODEL UPRAVLJANJA FPS

1
UPRAVLJANJE PROIZVODNJOM

2

ADAPTIVNO UPRAVLJANJE PROCESIMA

3

UPRAVLJANJE ODRŽAVANJEM

Slika 5.23. Model upravljanja FPS [1]

1.2.4.8. Upravljanje proizvodnjom FPS
Upravljanje fleksibilnom proizvodnjom ima osnovni cilj da obezbjedi pravilno odvijanje projektovanog redoslijeda rada sistema. Priroda ovog upravljačkog sistema je takva da sistem upravlja simultanim aktivnostima u toku rada i donosi potrebne upravljačke odluke kod nekih novih pojava u sistemu.. Taj cilj se postiže programskim sistemom za upravljanje (sofware) svim resursima FPS pomoću upravljačkog hardvera. Programski sistem za upravljanje proizvodnjom, odnosno, za upravljanje, koordinaciju i sinhronizaciju proizvodnje sastoji se od slijedećih funkcionalnih podsistema ili modula (slika 9.2.): ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ Ažuriranje baze podataka. Planiranje i priprema. Upravljanje. Izvještavanje. Definiranje veza za komunikacioni sistem. rada fleksibilne

Ažuriranje baze podataka, kao funkcionalna cjelina i jedan od modula programskog paketa upravljanja proizvodnjom FPS, podrazumjeva i obuhvata unos i ažuriranje dvije vrste podataka i to: ‰ osnovnih (baznih) podataka i : ¾ podaci o sistemu, ¾ podaci o alatima, ¾ podaci o steznim priborima, ¾ podaci o predmetima rada, ¾ strukturni podaci. ‰ upravljačkih ¾ radni nalozi, podataka: ¾ tehnološka dokumentacija, ¾ NC- programi, ¾ podaci o alatima, ¾ podaci o paletama.

Planiranje i priprema ima funkciju da prema radnim nalozima i planovima obrade, omogući planiranje svih potrebnih resursa. Funkcija modula "planiranja i pripreme" proizvodnje prethodi samoj proizvodnji, jer treba da se pripremi proizvodnja, a na osnovu ove funkcije formira slijedeća upravljačka dokumentacija neophodna za samo odvijanje procesa fleksibilne proizvodnje: ƒ lista potrebnih NC – programa, ‰ lista potrebnih alata sa sastavnim elementima, ‰ lista potrebnih paleta sa sastavnim elementima. Upravljanje fleksibilnom proizvodnjom, preko upravljanja bazom podataka i osnovnim funkcijama planiranja i pripreme proizvodnje, vrši se preko centralnog računara u FPS. Centralni računar povezuje i koordinira rad cijelog FPS i predstavlja, po hijerarhiji, najviši, III nivo upravljačkog sistema FPS. Osnovna koncepcija upravljanja fleksibilnom proizvodnjom razvijena je na nivou ćelije, a radom ćelije upravlja ćelijski računar ( ćelijski kontrolor). Ovo predstavlja drugi nivo upravljačkog sistema FPS. Poznato je da se svaki FPS sastoji od jedne ili više fleksibillnih proizvodnih ćelija ( FPĆ) [18].
UPRAVLJANJE PROIZVODNJOM FPS

1.

Ažuriranje baze podataka

2.

Planiranje i priprema

3.

Upravljanje

4.

Izvještavanje

Slika 5.24. Upravljanje proizvodnjom FPS
5.

Definisanje veza

Upravljanje i sinhronizacija svih resursa u proizvodnoj ćeliji vrši se pomoću upravljačkog programa koji je ugrađen u algoritam upravljanja. Upravljačkim programom koordiniraju procesi koji upravljaju pojedinim cijelinama lokalne automatizacije

II Upravljački nivo

I Upravljački nivo
PRIPREMA ALATA CRC PLC CNC PLC PLC CNC

ALAT

MANIPULATOR

OBRADA

TRANSPORT

SKLADIŠTE KONTROLA

Slika 5.26. Upravljački sistem FPS [1]

Izvještavanje ima kibernetski zadatak da uspostavi povratni tok informacija u sistemu. Ustvari, ovaj modul predstavlja skup svih programa koji omogućavaju dobijanje raznih izvještaja o resursima u proizvodnji i izvještaja o tome kako teče proces proizvodnje. Definisanje veza sa komunikacionim sistemom predstavlja određivanje odgovarajućih interfejsa sa procesnim programima koji komuniciraju sa segmentima lokalne automatizacije. S obzirom na velik broj komunikacionih veza taj problem se prevazilazi ugradnjom lokalnih računarskih mreža (Lokal Area Networks-LAN) sa fiber optičkim prenosnim sistemima velikog kapaciteta, slika 9.3.

1.2.4.9. Upravljanje na nivou sistema FPS – DNC sistem
U razvoju fleksibilnih proizvodnih sistema u poslijednje vrijeme sve se više pridaje značaj razvoju viših formi sistema, kao što je npr. sam nivo sistema . Po tom osnovu posebno se radi i na razvoju specifičnih modela upravljanja na nivou sistema FPS. Osnovu sistema upravljanja na višem nivou FPS (sistem, mreža) čini koncept tzv. direktnog numeričkog upravljanja – DNU ( Direct Numerical Control – DNC ). Koncept upravljanja DNC ima pored osnovnih funkcija i neke dodatne koje znatno proširuju primjenu i mogućnosti DNC sistema u upravljanju fleksibilnom proizvodnjom. Znači pored osnovnih funkcija DNC sistema kao što su upravljanje programima i distribucija NU podataka i podataka za mašine, DNC sistem ima i funkcije proširenja ,kao što su: ¾ Korekcija NU podataka. ¾ Sastavljanje NU programa. ¾ Centralno izvođenje NU funkcija. ¾ Upravljačke informacije za tokove materijala i sl. Na slici 5.27. prikazana je koncepcija povezivanja i upravljanja FPS na višem nivou.

CENTRALNI RAČUNARSKI SISTEM

Upravljački računarski modul (procesni računar)

PC

PC

PC

TRANSPORTNO

SKLADIŠNI

SISTEM

NC Manipulator MEĐUFAZN O SKLADIŠTE

NC Manipulator MEĐUFAZN O SKLADIŠTE

NC

MEĐUFAZNO SKLADIŠTE

NC Obradni sistem Obradni sistem

CNC

Slika 5.27. Sistem upravljanja FPS – na višem nivou [1]

Konkretna realizacija strukture upravljanja FPS se znatno razlikuje od sistema do sistema, odnosno kod različitih firmi. To možemo primjetiti analizirajući slijedeće blok sheme upravljanja firmi « Sharmann » i « Verner und Kolb » , slika 5.28. i slika 5.29.[6].

UPRAVLJANJE FPS

Upravljanje u realnom

Resor informacionih

Formiranje izvještaja

Upravljanje stanicom

Status instrumenata

Izvještaj proizvodnog

Upravljanje sistemom

Status upravljačkog

Izvještaj za instrumente

Upravljanje opterećenjem

Status pripreme

Upravljanje transportom

Status paleta

Upravljanje u situaciji havarije

Status uređaja

Odgovori na pitanja

Slika 5.28. Upravljanje FPS firme « Sharmann » [1]

UPRAVLJANJE FPS

Upravljanje u realnom vremenu

Organizaciono upravljanje

Upravljanje svim uređajima i prijem

Sumiranje i statistička obrada

Organizacija dijaloga sa operatorom

Resor BP i upravljanja

BP paleta

BP instrumenat a

BP pripreme

BP upravljačkih podataka

Slika 5.29. Upravljanje FPS firme « Verner und Kolb » [1]

1.3. Kompjuter u središtu proizvodnje
Razvijeni sistemi za automatizovano projektiranje tehnoloških procesa polaze od geometrijskog modela proizvoda koji služi kao osnova za prepoznavanje dijelova i kasnije za tehnološko modeliranje procesa izrade. Zbog toga kod savremenih sistema sve je veća težnja da se proces projektiranja proizvoda (CAD) što više približi procesu projektiranja tehnologije (CAPP) i programiranju za proizvodnju (CAM), što vodi integraciji ovih sistema. Cilj je modernih CAPP sistema da se utjecaj tehnologa na projektiranje tehnoloških procesa svede na minimum, te tako isključi subjektivizam tehnologa, a uključe standardne metode i postupci koji trebaju osigurati kvalitet proizvoda.
500 400
CAD/CAM

Pove?anje produktivnosti

CIM

CAD / CAPP/CAM

300 200
CA D

Slika 5.21. Povećanje produktivnosti primjenom CA tehnologija [
Konvencionalni

0

1

2

3 Godina

4

5

1.3.1. CAD/CAM SISTEMI U sadašnje vrijeme, CAD/CAM integrirani sistemi obuhvataju sve postupke računarom podržane izrade proizvodne dokumentacije, kao što je crtanje radioničkih nacrta te obrade informacija za numeričko upravljanje mašina. CAD/CAM sistem daje podršku inženjerima u svim tehničkim područjima kao što su: • razrada i oblikovanje dijelova • proračuni elemenata i konstrukcija • izrada crteža • dokumentacija • testiranje • proizvodna dokumentacija • proizvodnja Cilj povezivanja CAD i CAM sistema je racionalizacija protoka informacija od konstruisanja proizvoda pa sve do njegove izrade. Time se postiže približavanje procesa konstruisanja (CAD) i proizvodnje (CAM). CAD/CAM sistem se može podijeliti u tri nivoa. • Prvi dio obuhvata oblikovanje, konstruisanje i analizu sastavnih elemenata proizvoda ( slika2.4), • Drugi pripremu informacija za proizvodnju.

• Treći nivo predstavlja izvršavanje samog procesa proizvodnje.

CAD

MKE analiza

Simulacije dijelovanj a

Povezivanj e sa CAM

Izlazi:

crteži,datoteke

Analiza CAD geometrije, redukcija, pripreme

Povratna veza radi korekcije geometrije

Slika 2.4. Konstruisanje i analiza proizvoda (1. nivo)] 1.3.1.1. Uvođenje CAD sistema

Za uvođenje CAD sistema postoji više razloga: • Povećanje produktivnosti konstruktora, što snižava troškove i skraćuje vrijeme projektovanja. • Poboljšanje kvalitete konstruiranja. • CAD sistem vrši temeljnu analizu, provjeru većeg broja mogućih rješenja i mogućnosti pojave grešaka pri konstruisanju, što dovodi do poboljšanja procesa konstruisanja. • Komuniciranje pomoću CAD sistema omogućava bolje inženjerske nacrte, uvođenje standardizacije kod prateće dokumentacije. Kreiranje baza podataka: u procesu izrade konstrukcione dokumentacije proizvoda (geometrija, specifikacija materijala, potrošnja materijala) kreiramo veliki dio potrebne baze podataka [1].

Pri uvođenju CAD tehnika potrebno je uzeti u obzir sljedeće činjenice: • Potrebna je promjena organizacije proizvodnje. • Nemoguće je očekivati velike rezultate primjene visokih tehnologija u proizvodnji, ako ne postoji adekvatna organizacija. • Pri uvođenju novih tehnologija mora aktivno sudjelovati vodstvo preduzeća.

• Mora se uspostaviti sistemsko održavanje opreme. • Servisna i služba održavanja mora biti efikasna. • Stručan i educiran kadar predstavlja osnovu za efikasno io kvalitetno iskorištavanje opreme i dr. [1]

1.3.1.2. Funkcije CAD sistema CAD sistemi obuhvataju nekoliko važnih funkcija, koje su podijeljene u četiri osnovna funkcionalna područja (slika 2.1): • geometrijsko modeliranje • inženjerska analiza • ispitivanje i evaluacija konstrukcije • automatsko crtanje.

GM EOMETRIJSKO ODELIRANJE

UTVRĐIVANJE UVJETA

DEFINIRANJE PROBLEMA

SINTEZA

ANALIZA I OPTIMIZACIJ A

INŽENJERSKA ANALIZA

EVALUACIJA

PROVJERA I EVALUACIJA

PREZENTACIJA

AUTOMATSKO CRTANJE

Slika 2.1. Upotreba računara pri konstruisanju

1.3.1.3. Geometrijsko modeliranje Tokom geometrijskog modeliranja projektant zadaje komande i unosi podatke na temelju kojih se formira geometrijski model objekta projektiranja. Osnovni ciljevi geometrijskog modeliranja su vizualiziranje i dokumentiranje. S obzirom na mogući broj prikazanih dimenzija objekta, geometrijske modele dijelimo na: • 2D (dvodimenzionalne) modele, • 2 ½ D modele, • 3D (trodimenzionalne) modele. Dvodimenzionalni ili ravninski modeli omogućavaju modeliranje objekata u ravnini i to osnovnih te izvedenih objekata. Osnovni objekti, odnosno konstrukcijski primitivni, jesu: tačka, dužina, elipsa, kružnica, paralelogram i trokut. Neki izvedeni objekti, ali ne svi, mogu se analitički opisati. Za analitičko opisivanje objekata koriste se matematičke formule ili povezivanje osnovnih objekata Boolovim operatorima. Izvedeni objekti što se mogu analitički opisati su, na primjer: luk kružnice, kružni isječak, unija trokuta i kruga. Geometrijsko modeliranje, korištenje osnovnih konstrukcijski primitiva, je primjena analitički metoda, jer se ovi primitivi mogu uvijek opisati analitičkim formulama. Linijsko prostorno modeliranje vrlo je slično dvodimenzionalnom modeliranju. Linijski modeli, odnosno modeli rubnih linija, omogućavaju geometrijsko modeliranje jednostavnijih objekata što su ograničeni ravnim plohama. Osnovni elementi linijskog modeliranja su rubne linije koje ograničavaju plohe modeliranja. Tačke spajanja dvije ili više linija zovu se tjemena. Modelima rubnih linija mogu se prikazati i prostorni objekti koji su ograničeni zakrivljenim plohama, ali tada su na modelu vidljivi samo bridovi tijela. Zbog toga se takvi modeli često

nazivaju i žičani modeli. Konstrukcijski primitivi linijski prostornih modela su kao i kod dvodimenzionalnih modela tačke, linije, elipse i paralelogrami. Modeli rubnih linija imaju ograničene mogućnosti predstavljanja prostornih objekata jer su na njima vidljivi i oni bridovi koji su na objektima u realnom svijetu sakriveni. Opravdanost i nužnost primjene 3D modeliranja ovisi o više čimbenika, npr. o utjecaju treće dimenzije na produktivnost i kvalitetu projektiranja te ekonomičnost. U nekim područjima primjene 3D sistema, na primjer u urbanizmu i vizualnom oblikovanju industrijskih proizvoda, primjena 3D modeliranja je dominantna. Modeliranje trodimenzionalnih objekata temelji se na dvije metode: • analitičkoj metodi misaonog raščlanjivanja objekta projektiranja na jednostavnije dijelove i izrade modela objekta što se sastoji od standardnih prostornih elemenata, • metodi aproksimacije oblika objekta, interpoliranjem segmenata ploha i prostornih objekata. Izbor metode ovisi o obliku objekta, ali i načinu obrade ili izrade objekta. Analitička metoda primjenjuje se kod modeliranja objekata koji se izrađuju tokarenjem, brušenjem i drugim postupcima kod kojih je predmet obrade učvršćen. Rezultat modeliranja trodimenzionalnih objekata su volumenski modeli (engl. Solid models). Osnovni prostorni primitivi u volumenskim modelima jesu kugle, stošci, valjci, elipsoidi i paralelopipedi. Kod ovih se modela koristi analitički postupak povezivanja prostornih primitiva pomoću Boolovih operatora [5]. 1.3.1.4. Inženjerska analiza Pri inženjerskom projektiranju i konstruiranju upotrebljava se više tipova inženjerskih analiza:

• izračunavanje deformacija i napona • analiza toplotnih pojava i prenosa toplote • rješavanje diferencijalnih jednadžbi, koje opisuju dinamičko ponašanje sistema. Za ove analize upotrebljavaju se neka standardna ali i specijalna programska rješenja i metode. Neka od standardnih rješenja su: • • • • analiza djelovanja masa metoda konačnih elemenata (MKE) analiza sastavljanja ili montaže proizvoda analiza izrade.

Specijalna programska rješenja su prilagođena korisniku i omogućavaju rješavanje njegovih specifičnih problema ( npr. proračun voznih karakteristika vozila, ispitivanje sigurnosti vozila itd.) [1], [4]. 1.3.2. CAPP sistem CAPP sistemi imaju jednu od ključnih uloga u okviru CIM integracije i predstavljaju most između CAD sistema namenjenih projektovanju proizvoda i CAM sistema, odnosno obrade zasnovane na NC tehnologiji i primeni robota. Ipak, područje CAPP sistema još uvijek nije tako razvijeno kao područje CAD i CAM sistema.

Slika 4.2. Nivo CAPP računske podrške Zavisno od metodologije projektiranja tehnologije postoje tri osnovne vrste (CAPP) sistema: 1. varijantna metoda projektiranja, 2. generativna metoda projektiranja i 3. hibridna (kombinovana) metoda projektiranja, koja koristi tipske tehnološke forme (funkcionalno povezane elementarne površine loje se grupišu u tipove).

GENERATIVNA METODA ‰ Crtež, automatski

VARIJANTNA METODA ‰ Crtež , kodiranje površina za obradu, grube obrade i tehnološke informacije o dijelu ‰ CAD informacije, automatsko generiranje klasifikacionog broja

HIBRIDNA METODA ‰ Crtež, kodiranje površina za obradu dijela, ‰ CAD informacije, automatsko prepoznavanje tehnoloških karakteristika

prenos geometrijskih i tehnoloških informacija, ‰ CAD informacije, automatski prenos informacija iz CAD

1. Logika za određivanje vrste i slijeda obrade i mašina na osnovu geometrijskih informacija 2. Logika i znanje za određivanje vrste i slijeda obrade

Logika za odlučivanje opisuje odnos između klasifikacionog broja i vrste reoslijeda obrade i mašina

1. Logika za određivanje slijeda i vrste obrade i mašina na osnovu tehnoloških informacija, 2. Logika i znanje za određivanje vrste i slijeda obrade i mašina na osnovu tehnoloških informacija

Slika 4.13. Vrste CAPP sistema

TEHNOLOŠKI

POSTUPAK

Generativni CAPP sistem su bazirani na nezavisnom projektovanju tehnološkog procesa za svaki proizvod ili dio, bez razvrstavanja u određene grupe ili modifikovanje postojećih standardnih tehnoloških procesa, uz minimalno učešće tehnologa . Sistem generiše tehnološki proces na osnovu ugrađenog logičkog algoritma, koji u sebi sadrži odgovarajuću bazu znanja (knowledge base) o projektovanju tehnoloških procesa i bazu podataka raspoloživih proizvodnih resursa. Za razvoj generativnog CAPP sistema je neophodno: • Identifikovanje i prikupljanje znanja potrebnih za projektovanje tehnoloških procesa, • Jasno i tačno opisati dio za koji se projektuje tehnološki proces u formatu prihvatljivom za računar, • Prikupljeno znanje za projektovanje i podaci o proizvodu moraju biti ugrađeni u jedinstvenu tehnološku bazu podataka.
Baza znanja Baza podataka

CAD sustavi

Analiza podataka

Tehnol. prepoznavanje

CAP P

Tehnol. postupci

Postprocesor

Planiranje i terminiranje proizvodnje

Pravila projektiranja

CAM/CN C

Slika 4.6. Koncept generativnog CAPP sistema

Osnovni koncept generativnog CAPP sitema sadrži tri osnovne cjeline i to: • Modul za opis djela i prepoznavanje oblika, • Modul tehnološke baze podataka i baze znanja, • Logiku za odlučivanje zasnovanu na odgovarajućem algoritmu. CAPP sistemi koriste različite načine za opis djelova: • Klasifikacioni brojevi (Codes), • Specijalni jezici za lingvističko opisivanje (Specijal Descriptive Languages), • CAD modeli (CAD models). Logika donošenja odluka kod CAPP sistema: • Stabla za odlučivanje, • Tabele za odlučivanje, • Metode veštačke inteligencije (ekspertni sistemi, neuronske mreže, genetički algoritmi, fuzzy logika). Osnovne prednosti generativnih CAPP sistema u odnosu na varijantne su: • Brže generisanje tehnoloških procesa, • Svaki dio je ulaz sam za sebe, • Brzo prilagođavanje promjeni asortimana proizvodnog programa, • Relativno lako se povezuje sa drugim djelovima CIM sistema, • Laka akvizicija podataka. Potrebna znanja za razvoj CAPP sistema se mogu klasifikovati u slijedeće kategorije: • Znanje o tehnologijama obrade,

• • • • • • • • •

Znanje o obradnim procesima – geometrijske i tehnološke mogućnosti pojedinih obradnih procesa, Znanja potrebna za izbor odgovarajućih pripremaka, Znanja o dodacima za obradu, Znanje o mašinama alatkama (geometrijske, kinematske i tehnološke osobine), Znanje o alatima i elementima FSA (geometrija, postojanost, materijali, vrste obrada, itd.), Znanje o priborima (gabariti, tačnost, sile stezanja, itd.), Znanje o mernim sistemima (tačnost, dimenzije, itd.), Znanje o režimima i drugim parametrima obrade, Znanje za određivanje redosleda obrada, itd.

Osnovni elementi CAPP sistema su: • Baze podataka i Baze znanja o elementima tehnološkog procesa, • Logika za odlučivanje. • Određeni mehanizmi pomoću kojih se primenjuje i upravlja odgovarajuća baza znanja. Osnovne integracije aktivnosti u savremenoj proizvodnji: • CAD/CAM sistemi, • CAD/CAPP sistemi, • CAD/CAE sistemi, • CAM/CNC sistemi, • CAD/CAPP/CAM sistemi, • CAPP/PPC sistemi, itd.

Prosje?ni broj sli?n dijelova u grupi
Slika 4.10. Primjena Ca tehnologija u proizvodnji

Varijantni CAPP sustav

Generativni CAPP sustav

Klasično projektiranje tehnoloških postupaka

Broj grupa dijelova

Tablica 7.13. Smanjenje troškova primjenom sustava CAPP Poslovi implementacije CAPP Smanjenje napora pri planiranju procesa Smanjenje poslova izravnog rada Smanjenje utroška materijala Smanjenje potrošnje papira Smanjenje troškova u postupku obrade Smanjenje troškova u procesu rada Smanjeni troškovi (ušteda) % 58-65 10-15 5-10 10-16 12-17 6-10

1.3.3. Račiunarski podržana proizvodnja – CAM sistem Pod terminom CAM podrazumjevamo upravljanje pomoću računara s postupcima proizvodnje i montaže. Računarom podržana proizvodnja lako definišemo kao upotrebu računarskih sistema pri planiranju, upravljanju i kontroli operacija proizvodnog procesa.
Veza računara sa procesom proizvodnje može biti: • direktna (računar je direktno, on-line povezan s procesom) • indirektna (računar je izmješten i povezan je s procesom planiranja i kontrolisanja proizvodnje) [16]. RA?UNAR
PROCES PODACI ZA UPRAVLJA?KI

PROIZVODNE OPERACIJE
SIGNALI

Slika 2.3. Upravljanje proizvodnim operacijama Standardni podsistemi koji se nalaze u sastavu CAM sistema su: • NC programiranje • Računarom podržano planiranje • Kontrola kvaliteta • Fleksibilni proizvodni sistemi • Industrijski roboti i transportna sredstva • Kontrola proizvodnje • Prikupljanje podataka Kontrolisanje podržano računarom uključuje aktivnosti: • nadgledanja i prikupljanja podataka vezanih za proizvodni proces u cjelini dok • kontrola obradnog procesa se obavlja lokalno na CNC mašinama ili ručno na osnovu prikupljenih i analiziranih podataka. • CAM sistemi obuhvataju i druge operacije koje su indirektno povezane proizvodnim procesom kao što su utvrđivanje redoslijeda operacija, upustva za izradu, priprema mašine itd.

1.3.4. Kompponente CIM strategije Koncept kompjuterom integrirane proizvodnje (CIM) predstavlja najviši stepen razvoja i integracije hardverskih, softverskih (univerzalnih CA) i telekomunikacijskih komponenti proizvodnog sistema. Unutar ovih komponenti CIM preduzeće ima slijedeće razvojne komponente: • automatizacija proizvodnog procesa (alata, pribora, rada strojeva, transporta materijala), • razvoj i ugradnja visokoautomatizirane proizvodne opreme integrirane s robotima, senzorima i automatiziranim transportom u integrirani hardverski dio proizvodnog sistema (CIM u užem smislu), • integracija gotovih CA sistema (CAD, CAM, CAP, CAPP, CAE, CAQ, CAMI) s proizvodnom opremom u zajednički proizvodni sistem za koji se koristi naziv CIM u širem smislu, • uvođenje komunikacije putem digitalnih zapisa u cilju brze i tačne razmjene podataka i informacija: uputa, poslovne dokumentacije, propisa, poziva, crteža, shema prijdloga uz dvosmjernost u komuniciranju (pošiljatelj šalje i evidentira, a primatelj daje informacije: primio, proučio, ima primjedbe, prihvatio) i pregleda stanja, ovaj dio se najčešće rješava u konceptu ERP sistema, • razvoj ERP sistema s visokom integracijom informacijskih procesa u svim funkcijama, razmjena podataka iz procesa digitalnim putem te mogućnost pravovremenog informiranja zaduženih za reagiranje prema informacijama iz procesa kao i upravljanje poslovnom, tehničkom i proizvodnom dokumentacijom, • uvođenje e-poslovanja s kupcima, dobavljačima, kooperantima, privrednim komorama i bankama, • digitalizacija poslovne i tehničke dokumenacije. Automatizacija proizvodnih procesa obavlja se najčešće na slijedeće načine:

• automatizacija prilagođavanjem stroja posebnim zahtjevima procesa i mogućnostima automatizacije obradnih i pomoćnih zahvata u procesu izrade, • automatizacija povezivanjem pojedinih operacija na izradi proizvoda (transport, mjerenje, pozicioniranje, namještanje, skidanje radnih predmeta), • spajanje više operacija inventivnom konstrukcijom alata u jednu operaciju, • brojanje napravljenih količina, • automatsko dijagnosticiranje promjene radnih karakteristika, • automatizacija mjerenja zahtjevanih kvaliteta mjera i oblika. CIM koncept omogućuje zajedničko informacijsko-tehničko djelovanje svih sudionika u proizvodnji u visokoautomatiziranom sistemu proizvodnog preduzeća. Iz prethodnog lako se da zaključiti da CIM predstavlja dugoročno postavljenu dinamičku strategiju razvoja koja u više faza vodi preko logičke i fizičke organizacije i integracije pojedinačnih funkcija inženjerstva, proizvodnje i marketinga i preko procesa informatičke pripreme do automatiziranih proizvodnih pogona i automatiziranih kompleksa za proizvodnju. CIM prestavlja integraciju svih kompjuterom podržanih aktivnosti preduzeća i njegovog poslovnog okruženja. U ovoj strategiji proizvodnja je shvaćena dosta

široko i obuhvata ne samo proizvodne procese izrade i montaže, već i druge procese koji se odvijaju u poslovnim sistemima. Sada u svijetu postoji dosta referentnih modela CIM sistema koji se i dalje razvijaju u raznim institucijama kao i od strane korisnika i ponuđača računarske i programske opreme. Neki od uspješno razvijenih referentnih CIM modela su: • model CIM OSA (Open System Architecture) kojeg je Europska zajednica razvila u okviru projekta ESPIRIT (European Strategic Programme of Research and Development in Information Tehnology), • model razvijen u Institutu za proizvodne tehnologije u Ahenu, Njemačka, • model razvijen na Tehničkom Univerzitetu u Berlinu, Njemačka, • model predložen od Udruženja za kompjutere i automatizaciju CASE, (Computer and Automated Systems Association) Društva za proizvodno inženjerstvo SME (Society of Manufacturing Engineers-USA) • model razvijen na Tehničkom Univerzitetu u Sarbrikenu, Njemačka. Da bi CIM model bio cjelovit, interdisciplinaran i sveobuhvatan i da bi se mogao prilagoditi zahtjevima preduzeća, potrebno je da posjeduje slijedeće osobine [4] : • CIM model treba da može predstaviti nezavisno od branše, veličine preduzeća i vrste proizvodnje,

• CIM model je mnogo više od korištenja kompjutera. U prvom planu se postavlja integracija čovjek - organizacija - tehnika, • CIM model treba da uzme u obzir unutrašnje i spoljašnje uticaje kao što treba da pokriva i cjeli ciklus nastanka proizvoda, marketing kao i prikupljanje povratnih informacija, • u CIM modelu različite funkcije i komponente preduzeća trebaju se ravnopravno predstaviti, a izostavljenje pojedinih elemenata koji nisu relevantni za određeno preduzeće ne smije se izvršiti na račun smanjenja funkcija ostalih elemenata. Uvođenje i realizacija CIM strategije uvijek zavisi od preduzeća, CIM modeli ne daju strategiju, već preduzeće treba iz CIM modela da izvede vlastitu strategiju, koja bi bila za njega prihvatljiva. Pri tome treba da se može početi sa realizacijom CIM na proizvoljnom mjestu. Ovo je važno za ona preduzeća koja imaju riješenja za pojedina područja i koja treba da posluže kao jezgro integracije. Da bi se predstavili osnovni elementi (podsistemi) kompjuterom integrirane proizvodnje na slici 2.1. prikazan referentni model CIM strategije u obliku Ydijagrama kojeg je razvio prof. W. Scheer-a Na Tehničkom Univerzitetu u Sarbrikenu [5]. Na ovom dijagramu je vidljivo da se struktura CIM stretegije može u grubo podijeliti na organizacione i tehničke funkcije, a po nivoima na nivo planiranja i nivo realizacije.

Slika 2.1. Sistem CIM

85

Vidimo da, što se više proces planiranja približava fazi realizacije utoliko se ekonomske i tehničke funkcije sve više približavaju. Isto tako vidi se da svaki od podsistema CIM strategije ima pristup integriranoj bazi podataka. Pored predstavljenih područja CIM sistema na prethodnoj slici koja čine „unutrašnji svijet“ svakog preduzeća CIM se može proširiti i sa administrativnim područjima i aktivnostima. Vidimo da, što se više proces planiranja približava fazi realizacije utoliko se ekonomske i tehničke funkcije sve više približavaju. Isto tako vidi se da svaki od podsistema CIM strategije ima pristup integriranoj bazi podataka. Pored predstavljenih područja CIM sistema na prethodnoj slici koja čine „unutrašnji svijet“ svakog preduzeća CIM se može proširiti i sa administrativnim područjima i aktivnostima. Pri tome se u prvom redu misli na dva područja: • CIB (Computer Integrated Business) Podrazumijeva informaciono-tehničku integraciju različitih preduzeća preko WAN (Wide Area Network) mreže, • CIE (Computer Integrated Enterprise).

Naglašava integraciju svih računara koji se nalaze u primjeni i koji pokrivaju cijeli tok izvođenja određenog naloga. Na slici 2.2. Predstavljen je CIM koncept na primjeru poslovanja alatima. Ovdje se uočava raspored pojedinih funkcija sistema poslovanja alatima na podsisteme CIM-a. Najveći značaj ovdje predstavlja uspostavljanje međuveza između pojedinih podsistema kao i organizacija baze podataka [6].

Slika 2.2. Raspored funkcija sistema kod poslovanja alatima

Na slici 2.3. vidljivo je da nisu svi podsistemi CIM strategije podjednako zastupljeni u praksi. Na ovoj slici predstavljen je rezultat istraživanja do kojih je došao Centar za proizvodnu tehniku iz Kaizeslauterna u saradnji sa Njemačkim udruženjem inženjera [7]. Vidljivo je da se dosadašnja primjena pojedinih podsistema CIM strategije koncentrirala uglavnom na konstrukciju i proizvodnju. Dok se podsistemi CAD, PPC (Process Planinng and Control), NC (Numerical Control), DNC, CAE (Computer Aided Engineering) primjenjuju u više od polovine preduzeća. Sistemi za podršku odlučivanja DSS (Decision Support System) jedva da se nalaze u upotrebi. Na osnovu prevedenog istraživanja došlo se do podataka da se od svih podsistema najveća komunikacija (čak do 75%) odvija između konstrukcije i proizvodnje.

100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 CAD PPC NC DNC CAQ CAE 100 93 82 76 60 42 33 10 CAP DSS

Slika 2.3. Zastupljenost CIM komponenti u praksi [7]

Realizacija CIM strategije sa njenim administrativnim pdsistemom CIB do sada nije realiziran ni u jednom preduzeću u Njemačkoj a 42% preduzeća smatra da će to biti ostvareno u narednim godinama.

Problemi se pojavljuju u komunikaciji između uređaja različitih proizvođača. Čine se veliki napori da bi se došlo do standarda za komunikaciju osvorenih sistema. U projektu koji od 1980. godine vodi General Motors (USA) utvrđena je arhitektura i specificiran protokol za komunikaciju u proizvodnom sistemu MAP (Manufacturing Automation Protocol) koji se bazira na OSI (Open System Interconnection) modelu. MAP definira nekoliko servisa kao što je servis za obradu datoteka i njihov prenos između kompjutera i upravljačkih uređaja, servis za upravljenje mrežom, te servis za upravljanje adresama različitih uređaja u mrežu [7].

1.4. Nivoi upravljanja u proizvodnim sistemima
1.4.1. Pojam i načini upravljanja tehnoloskim sistemima
Upravljanje je ciljem odredjeni informacioni uticaj jednog sistema na drugi, koji tezi da izmeni ponasanje ovog sistema u odredjenom pravcu i treba da obezbedi pravilno funkcionisanje sistema, reprodukciju, razvoj i promene u skladu sa kriterijumima cilja (efiasnisti i efektivnosti). Postoje dva sistema upravljanja: 1. Otvoreni – izlazne informacije se ne mjere i te informacije se ne vraćaju nazad upravljaču

Ulaz

Sistem upravljanja

Izlaz

2.

Zatvoreni – izlazne informacije se mjere i te informacije se vraćaju nazad upravljaču
Ulaz Izlaz

Sistem upravljanja

Mjerni uredjaj

Načini upravljanja proizvodnim tehnološkim procesom razlikuju se prema: 1. 2. 3. 4. načinu proizvodnje veličini serija karakteru proizvodnje opremljenosti rada.

Prema načinu proizvodnje moguća je podjela načina upravljanja proizvodnim tehnoloskim procesom na: 1. upravljanje tehnoloskim procesom jedinčne proizvodnje

2. 3.

upravljanje mehanizovanim tahnooskim procesom upravljanje automatizovanim tehnolškim procesom

Ciljevi upravljanja proizvodnim tehnoloskim procesom su oduvek bili isti: 1. 2. 3. 4. povećati produktivnost u smislu efektivnosti i efikasnosti povecati rentabilnost procesa povećati ekonomičnost i efikasnost rada usmjeravati operacije u tehnološkom procesu ka što uspješnijem pretvaranju nizih u vise upotrebne vrednosti.

4. Sistemi upravljanja Sistemi upravljanja se mogu klasificirati na slijedeće sisteme: ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ Konvencionalni sistemi upravljanja. NC – sistemi upravljanja. CNC – sistemi upravljanja. DNC – sistemi upravljanja. Sistemi upravljanja FPS – m. Inteligentni sistemi upravljnja.

Konvencionalni sistemi upravljana – su takav vid upravljanja kod kojeg glavnu ulogu u sistemu upravljanja ima izvršioc odnosno radnik koji vrši upravljanje određenom alatnom mašinom. Sve pripremne radnje za odvijanje procesa obrade na alatnoj mašini vrše se manuelno tj. ručno bez ikakve automatizacije.

Naziv NC (Numerical Control) - potječe od toga što se upravljanje ostvaruje preko odgovarajućih programa sastavljenih od odgovarajućih naredbi definisanih preko numeričkih veličina (0 i 1). Programska naredba se sastoji iz simbola koji se registruju na bušenoj traci u vidu različitih kombinacija otvora. Svakom otvoru odgovara signal 0 ili 1 koji se registruje iza čitača bušene trake. Na taj način se ostvaruje numeričko upravljanje. Program za upravljanje NC alatnom mašinom se naziva NC izvorni program. NC alatna mašina predstavlja sistem koji se sastoji od podsistema: ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ Alatne mašine, noseća strukltura i prenosni mehanizam Mjernog sistema Pogonskog sistema Transportnog sistema Sistema alata Upravljačke jedinice-upravljački modul (računar) Pomoćnih sistema

Razvoj računara i nagli pad njihove cjene na tržištu omogućio je njihovu primenu u upravljanju alatnim mašinama. Pri tome računar preuzima jedan dio upravljačkih funkcija , koje su kod NC mašina bile rješene hardverskim putem. Kompjutersko numeričko upravljanje (Computer Numerical Control – CNC) najčešće se definiše kao numeričko upravljanje u koje je integrisan računar. U njegovoj memoriji su smješteni programi za realizaciju nekih ili svih funkcija upravljačke jedinice. Prema VDI uputstvu CNC se definiše kao: numeričko upravljanje koje sadrži programabilni računar za upravljanje radom alatnih mašina, mjernih mašina ili nekoliko jedinica iste vrste koje simultano izvode radne operacije.

Direktno numeričko upravljanje ( DNC – Direct Numerical Control) prema VDI uputstvu se definiše kao “sistem za direktno numeričko upravljanje većeg broja alatnih mašina preko dodatnog procesnog računara” . Na ovaj način je povećan nivo automatizacije uz evidentan visok nivo fleksibilnosti. U opštem slučaju DNC sistem čine dva računara, jedan nadređeni ili “veliki” računar 1 i jedan podređeni ili “mali” računar 2, koji preuzima odgovarajuće programe od računara 1 i memoriše ih u svojoj eksternoj memoriji. Računar 2 dostavlja odgovarajući program obrade odgovarajućoj NC alatnoj mašini. Adaptivno upravljanje (Adaptive Control) je vid upravljanja koji se zasniva na svojstvu adaptacije sistema, a adaptacija ili prilagođavanje sistema je proces mjenjanja osobina sistema radi postizanja najboljeg, ili u krajnjoj mjeri, prihvatljivog funkcionisanja u promenljivim uslovima okruženja. Kod AC mašina se režim rada mašine mjenja u zavisnosti od veličine poremećajnih dejstava za vrijeme procesa (što nije slučaj kod NC I CNC sistema). Adaptivno upravljanje karakteriše zatvorena povratna sprega koja se ostvaruje preko mehanizma za adaptaciju. Razlikuju se: ¾ Granično regulisanje (ACC –Adaptive Control Constraint) ¾ Optimizaciono regulisanje (ACO –Adaptive Control Optimisation). Inteligentni sistemi upravljanja - Sistemsko rukovođenje autonomno ili polu autonomno u nesigurnim okolinama sa minimalnim nadzorom i interakcijama sa ljudskim operaterom je općenito definisan kao Inteligentni Sistem.Takvi sistemi su važni za kontrole sa posebnim karakteristikama, koje je opisao pored tehnika i metoda nadaleko poznate kao inteligentne upravljačke tehnike. Inteligentne mašine su u osnovi definisane kao hijerarhijske strukture u zapovijedi inteligencije i izvedba naređene tačnosti. 1.4.2. Inteligentno upravljanje

Sistem inteligentnog upravljanja utemeljeni su na umjetnoj inteligenciji i računarskoj tehnici. 1.4.2.1. Inteligentni proizvodni sistemi Inteligentni sistemi su oni koji su u mogućnosti da potpuno autonomno u nepoznatom okolišu uz neznatno učešće čovijeka vrše povjerene im zadatke. Uređaji uključeni u inteligentne sisteme organizovani su na hijerarhijskom principu, te se od klasičnih sistema razlikuju po fenomenu pojave inteligencije. Značajne karakteristike inteligentnih sistema su paralelno prikupljanje i obrada informacija. Na osnovu prikupljanih informacija i analize podataka iz prethodno organiziranih i postavljenih baza znanja sistem donosi odluke o aktivnostima koje će poduzeti. Postoji više definicija za inteligentni sistem od kojih su neke [18]: ‰ Sistem je inteligentan ukoliko inteligentno vođenje obavlja svoju funkciju u nepoznatoj i nedovoljno strukturiranoj okolini, zašto sustav treba imati sposobnost razumijevanja, zaključivanja i učenja o sustavu koji vodi. Dakle, osnovni je cilj optimiranje ponašanja sustava. ‰ Sistem je inteligentan ako u dijelu spremanja informacija (uključujući i znanje) i u postupku odlučivanja primjenjuje metode adekvatne primjerima iz biološkog svijeta, za koje se može kazati da su inteligentne, ‰ Sistem je inteligentan ukoliko može djelovati u nestandardnim situacijama koje nisu u potpunosti unaprijed predviđene. Treća definicija je najrealnija s obzirom da prema prvoj definiciji danas još ne postoje adekvatni sustavi, dok je druga definicija previše ograničavajuća. Metode inteligentnog vođenja su razvijene u području umjetne inteligencije (Artificial Intelligence) i u području računarske inteligencije (Computational Intelligence). Danas se postupci računalne inteligencije smatraju manje inteligentnim jer su im znanja spremljena u simboličkom obliku [19].

Računarskla inteligencija je ovisna o numeričkim podacima koje je pripremio proizvođač, tako da se pri radu ne temelje na znanju. Znanje se koristi pri postavljanju algoritma te nije izravno prisutno pri radu sustava računalne inteligencije. Prema tomu, sustav jeste sustav umjetne inteligencije kad mu se implementira, odnosno doda znanje u simboličkom obliku kojim se on potpuno služi u svom daljem radu. Primjer sustava računalne inteligencije jesu umjetne živčeve mreže (Artificial Neura l Networks) koje treba u fazi učenja opskrbiti s dovoljno numeričkih podataka kako bi se formirala struktura mreže, nakon čega se rad mreže sastoji u jednostavnim numeričkim proračunima. Tipičan primjer sustava umjetne inteligencije jeste sustav ekspertnog upravljanja (Expert Control), gdje je znanje o upravljanju spremljeno u obliku semantičkih mreža, određenih pravila i procedura. Također, neizrazito upravljanje (Fuzzy Control) predstavlja sustav umjetne inteligencije. Ako bi inteligencije klasificirali prema nivou inteligencije tada bi: • na vrhu piramide bila prirodna, biološka ili organska inteligencija koja čini kombinaciju umovanja, pamćenja i djelovanja. • Na dnu piramide jeste računalna inteligencija koja sadrži algoritme koji donose zaključke na temelju matematičkih postupaka. • U sredini ove piramide je umjetna inteligencija koja nastaje integracijom računalne inteligencije i simboličkih znanja.

Ipak, sistemi računarske inteligencije nisu manje važni, iako su «manje inteligentni», jer je njihova praktična važnost i veća u odnosu na tzv. prave sisteme umjetne inteligencije. Inteligentno upravljanje ima sve veću primjenu kod sistema gdje postojeće metode klasičnog i naprednog-modernog upravljanja nisu dale očekivane i potrebne rezultate. Sistemi inteligentnog upravljanja utemeljeni na umjetnoj i računarskoj inteligenciji Inteligentno upravljanje pomoću umjetne inteligencije: - Upravljanje ekspertno ili bazama znanja (Expert or Knowledge-Based Control) ima praktična primjena pri inteligentnom upravljanju jer je primjena određenih zakona automatskog upravljanja nadopunjena heurističkom logikom [20,21]. - Upravljanje s kvalitativnim zaključivanjem (Qualitative Reasoning Control) je utemeljeno na teoriji kvalitativnog zaključivanja gdje se upravljani sustav opisuje postupkom kvalitativnog modeliranja [22]. - Neizrazito upravljanje (Fuzzy Control) je u području nelinearnih, složenih sustava nepoznate dinamike utemeljeno na postavljanju pravila upravljanja u obliku AKOONDA (AKO je pogreška pozitivno mala i brzina pogreške negativno velika, ONDA primjeni upravljanje negativno srednje) [23,24]. Inteligentno upravljanje pomoću računalne inteligencije: - Upravljanje neuronskom mrežom (Neural Network) se temelji na živčevnoj mreži strukture složene od čvorova slične neuronima koji su organizirani u grupama zvanim

-

-

-

slojevima, od kojih je najpopularniji algoritam unatražne propagacije (back propagation). Upravljanje pomoću evolucijskih algoritama se temelji na teoriji evolucijskih računalnih postupakakoji čine genetički algoritmi (genetic algorithms) i strukture podataka. Upravljanje metodom diskretnih intervala ima primjenu kod upravljanja procesa složene dinamike i varijabilnih vrijednosti parametara, pri čemu su matematički modeli vrlo složeni. Upravljanje s promjenljivom strukturom se često ubraja u prilagodljivo (adaptivno)upravljanje iako nema mogućnosti izravnog učenja o sustavu. Adaptivno upravljanje se često temelji na matematički opisanim modelu i matematičkom algoritmu adaptacije te mjerenju parametara realnog stanja procesa.

Kombinirani postupci upravljanja - Upravljanje neizrazito-neuronskim mrežama (Fuzzy-Neural Networks)se temelji na neizrazito-živčevnim mrežama sastavljenim od neizrazitog živca (fuzzy-neuron) [24]. - Upravljanje neuronsk-fuzi logike (Neural-Fuzzy Control) koristi umjetne neuronske mreže kod definiranja neizrazitih skupova kojima se definiraju pravci upravljanja [28]. Inteligentno upravljanje ima sve veću primjenu kod sistema gdje postojeće metode klasičnog i naprednog-modernog upravljanja nisu dale očekivane i potrebne rezultate.

1.4.3. Kompjuterski podržano upravljanje proizvodnje Tokom izgradnje istraživačke strategije u razvoju sistema za kompjuterom podržano upravljanje proizvodnjom u sklopu hipotetičkog, računarom integriranog proizvodnog sistema shvaćeno je da tradicionalni pristupi u izučavanju i postavljanju takvih sistema nisu održivi u svim svojim elementima i da postoji nužnost da se uobliči jedan nov prilaz u visokom stepenu saobražen primjeni drugih i sasvim novih tehnoloških sredstava. Na taj način je nastao koncept CAPM (Computer Aided Production Management) sistema [22] sa razvojnom strategijom i ciljevima kao što ilustrira naredna slika.

Slika 5.1. Elementi prestavljene razvojne strategije CAPM [22]

U strukturalnom smislu, koncept sistema za kompjuterom podržano upravljanje proizvodnjom prilagođen krajnjem cilju i potrebama kompjuterom integrirane proizvodnje u rezultatu istraživanja mnogih stručnjaka dobijen je profil predstavljen na slici. Ovdje je važno napomenuti da grupa procesa i aktivnosti vezanih za planiranje resursa za proizvodnju u istraživačkom i implementacijskom pogledu, zapravo, i ne predstavlja kritičnu oblast jer je stepen njene

izučenosti i u tradicionalnim pristupima upravljanja proizvodnjom [23] i u povišenju efikasnosti i efektivnosti proizvodnje u industrijskim proizvodnim sistemima relativno visok. Iz svega toga vidi se da se u datom kontekstu najviše pažnje mora posvetiti problemima iz CAPC klase.

Slika 5.2. Globalni pregled na ciljnu strukturu CAPM sistema [22] 1.4.1. Mjesto i značaj kontrole tokova u realizaciji CIM strategije
Na slijedećoj slici prikazana je struktura kompjuterom podržanog podsistema upravljanja procesima rada u proizvodnji i već sa te ilustracije se jasno vidi da informacioni modul CAMFC (Computer Aided Monitoring and Flow Control) predstavlja značajan čvor u zatvaranju upravljačkih krugova u proizvodnji (uspostavljanju mnoštva upravljačkih povratnih sprega).

Ovdje ostaje otvoreno pitanje kako razviti a potom i realizirati (uvesti u funkciju) i uspješno održavati u funkciji jedan takav informacioni modul, sa takvim značajem i takvim stepenom složenosti. Mogućih odgovora na to i takvo pitanje ima bar onoliko koliko ima poznatih ili mogućih metodoloških puteva u oblasti softverskog inženjeringa i reinženjeringa a jedan od mogućih je dat u ovoj analizi.

Slika 5.3. Struktura podsistema za podršku nadzora procesa rada kontrole proizvodnih tokova [22]

1.4.2. Principi i metode automatizacije procesa nadzora i kontrole tokova u proizvodnji

Osnovni princip automatizacije predmetnog procesa je princip razvoja i izgradnje sistema (i dijelova sistema) otvorene arhitekture sa najvišim stepenom uvažavanja PSI kriterijuma otvorenosti. Danas ovaj princip lagano prerasta u A2A (Application - to - Application) modifikaciju B2B pristupa elektronskom poslovanju, što je prirodna posljedica novih trendova u razvoju sredstava informacione tehnologije i njihovih primjena. U fundamentu pristupa, prirodno, i dalje ostaju riješenja iz kategorije otvorenih (PSI) sistema. Automatizacija kontrole tokova u industrijskoj proizvodnji je nesumnjivo i dalje jedan od najkompleksnijih i najdelikatnijih zadataka na putu ka automatiziranom upravljanju proizvodnjom u industrijskim proizvodnim sistemima i ka realizaciji CIM strategije. Zbog te činjenice je sasvim prirodna pojava da u toj oblasti globalno postoji najmanji broj realiziranih rješenja, a u našoj zemlji ih praktično ni nema. Uspostavljanje CIM strategije podrazumjeva definisanje planskih i upravljačkih funkcija pojedinih CIM podsistema a također i njihovu modularnu strukturu sa potrebnim informacionim resursima. Svaki CIM podsistem u okviru ukupnog koncepta okružen je drugim podsistemima na osnovu logističkih informacionih međuveza. Dio CIM sistema koji se odnosi na upravljanje proizvodnjom je svakako jedan od glavnih podsistema planskih i upravljačkih funkcija, i od strukture modela ovog podsistema zavisi efikasnost uvedene CIM strategije u proizodnji.

1.4.3. Efikasnost rješavanja planskih i upravljačkih funkcija u preduzeću uvođenjem CIM strategije

Polazne komponente CIM strategije odnose se na hardver, sistemski softver, komunikacione sisteme, realizaciju softver paketa prorgama kao i na mašine i robote. Ako se ovome dodaju različiti proizvodni programi, kao i tipovi proizvodnje, različite mogućnosti investiranja, različita raspoloživa znanja i druge specifičnosti, sasvim je jasno da će se CIM strategija međusobno razlikovati. Iz ovog proizilazi da svaka industrija treba da razvije svoju CIM strategiju i to za: • pojedinačnu i maloserijsku proizvodnju, • srednjeserijsku i velikoserijsku proizvodnju i • masovnu proizvodnju. Usvojeni modeli CIM - koncepta treba da integriraju tehnologije (proizvodne, informacione, komunikacione), informacione resurse i elemente poslovanja (organizacione jedinice, aktivnosti, funkcije). Respektirajući karakteristike hijerarhijskih više razinskih struktura potrebno je utvrditi pravo na intervenciju podsistema /modula/ višeg nivoa kao i zavisnost podsistema viših nivoa od stvarnih performansi podsistema na višim nivoima. Usvojeni modeli treba da omoguće široku primjenu naučnih metoda po modulima, razdvojenih na upravljanje proizvodnjom kako zajedničkih, tako i individualnih elemenata finalnog proizvoda. Prethodna činjenica je preduslov za funkcioniranje modula na najbolji način, koje treba tehnološki tako postaviti da od analize i informacija iz prethodnih modula zavisi kvalitet i obrada podataka u narednim modulima. Ovako koncipirana uzajamna, međuzavisnost između modula omogućava upravljanje proizvodnjom na najbolji način [24].

1.4.4. Struktura i funkcioniranje CIM-a i modula u podsistemu upravljanja proizvodnjom Da bi efikasno rješili planske i upravljačke zadatke u proizvodnji u metaloprerađivačkoj industriji model treba da je jednako primjenjiv u svim strukturama proizvodnje. Struktura predloženog modela za upravljanje proizvodnjom ima slijedeći izgled: • • • • • modul analiza prodaje, modul upravljanja asortimanima, modul za grubo i fino terminiranje, modul upravljanja troškovima i modul upravljanja zalihama.

Postojeći sistemi za upravljanje proizvodnjom (MRP II MOZAJKUS XXI, SISTEM SARA, PLANIS) uglavnom rješavaju probleme vezane za operativno upravljanje proizvodnjom. Sadržina tih poslova je takva da se njima obuhvataju razni procesi stanja sa vrlo malo optimizacije. Model koji se predlaže je tehnološki i sadržajno tako koncipiran da obuhvata kompletnu problematiku upravljanja proizvodnjom. Modul analiza prodaje daje polazne podatke modulu upravljanja asortimanom. Modul upravljanja asortimanom ima osnovni cilj da suženjem asortimana izvrši izbor financijskih najatraktivnijih proizvoda. Daljnjim suženjem asortimana na principima grupne tehnologije smanjuju se troškovi proizvodnje. Izbor zajedničkih elemenata određuje se matematički, a ovi elementi se sužavaju (grupišu) po principima grupne tehnologije, i za njih se obrazuje srednjeserijska i velikoserijska proizvodnja. Dalje, ovaj modul dostavlja polazne podatke modulu za grubo i

fino terminiranje. Podaci iz ovog modula neophodni su modulu za upravljanje troškovima, dok se podaci iz modula za grubo i fino terminiranje i modula za upravljanje troškovima koriste za funkcioniranje modula za upravljanje zalihama. U svim modulima je moguće primjenom poznatih naučnih metoda doći do optimalnog rješenja. Predloženi sistem rješava terminiranje kako zajedničkih tako i individualnih elemenata. Prvo se rezerviraju kapaciteti za pojedinačne proizvode, a nakon toga se ostali slobodni kapaciteti koriste za rezerviranje i fino terminiranje serijskih elemenata, tako da zadovolje potrebe svih proizvoda koji se planiraju sa istom ili skoro istom dinamikom. Modul upravljanja zalihama vodeći računa o statističkom karakteru određenih parametara daje rješenja za utvrđivanje momenata narudžbe kao i za količinu narudžbi. Modul prati aktualni trend potrošnje sa planskom potrošnjom materijala i utvrđuje kada će zaliha pasti na signalnu ili minimalnu zalihu. Signalna ili minimalna zaliha se utvrđuje na osnovu ciklusa nabavke i stvarne potrošnje materijala, koja može biti normalna, ubrzana ili usporena. Na slijedećoj slici prikazan je CIM koncept koji sadrži slijedeće CIM podsisteme: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. projektovanje proizvoda (CAD) projektovanje tehnologije (CAM) upravljanje kvalitetom (CAQ) upravljanje proizvodnjom (CUP) upravljanje dijagnostikom i održavanjem (UO) upravljanje knjigovodstvom (UK) upravljanje tehnološkom ćelijom (FTS)

CUP podsistem upravljanja proizvodnjom sastoji se iz slijedećih modula: • analize i prodaje,

• • • •

upravljanje asortimanima, grubo i fino terminiranje, upravljanje troškovima i upravljanje zalihama.

Slika 5.4. Struktura CIM-a u podsistemu upravljanja proizvodnjom Za projektovanje i realizaciju CIM-strategije, ne postoje nauke ili teorije koje bi se egzaktno primjenile. Teorija koja se koristi u tehnološkim sistemima još uvijek je više empirijska, opisna ili formalna i bez odgovarajućih teorijskih modela. Nauke kao što

su teorija informacija, nauka o kompjuterima, teorija sistema, kibernetika, teorija upravljanja, samo su dio baze nauka čijim bi se modificiranim oblastima mogli da definiraju dovoljno vjerni modeli da bi se koristili u projektovanju CIM-strategije. Prijedlozi mogućeg poboljšanja efikasnosti kao i otklanjanja problema u proizvodnji rješava se projektovanjem optimalne 1 strukture CUP podsistema upravljanja proizvodnjom u okviru CIM strategije. Pri strukturiranju odgovarajućeg CUP podsistema upravljanja proizvodnjom proizvodno preduzeće u metalskoj industriji potrebno je na odgovarajući način uzeti u obzir posebnosti preduzeća (tip proizvodnje, proizvodni program tehnologije, kao i utjecajne faktore iz okruženja), a sve da bi poboljšali kvalitet CIM strategije.

1.5. Kompjuterizacija periferala
Kompjuterizacija periferala u načelu može se postaviti u dva oblika: ‰ kompjuterizacija periferala proizvodnog sistema podrazumijeva kompjuterizaciju neproizvodnih funkcija, kao: podsistem računovodstva (PR), podsistem financiranja (FP), sistem nabave i praćenja zaliha materijala i rerzervnih dijelova, podsisitem planiranja proizvodnje, podsistem planiranja proizvodnje i praćenje proizvodnje, podsistem planiranja proizvodnje (PLAPE) i praćenje proizvodnje, (plan prodaje, plan pripreme, plan proizvodnje, planovi resursa).

.

• Kao glavni ''MAINFRAME'' računar (veliko računalo) s određenom periferijom koju sačinjavaju manji računari i terminali međusobno povezani u mrežu. Procesiranje se obavlja na velikom računaru, a svaki korisnik na priferiji ima s njim veze, npr: ‰ podsistem računovodstva (PR), ima manjih razlika te se može prilagoditi potrebama automatiziranog informacijskog sistema (AIS) za različite tipove poduzeća, ‰ podsistem financiranja (FP), uz potrebna prilagođavanja može se primijeniti za različite AIS, ‰ kod svih sistema AIS postoje zajedničke potrebe za sistemom održavanja (ODOPS) i Osiguranja kvalitetom (OSKVA), ‰ podsistem definicije proizvoda, tehnologije i materijala te nabave i praćenje zaliha materijala i rezervnih dijelova su različite za različite tipove AIS, podsistem planiranja proizvodnje (PLAPE) i praćenje proizvodnje (PRAPE), mogu se uz određena prilagođavanja upotrijebiti kod različitih vrsta poduzeća i poslova u poduzećima (plan prodaje, plan pripreme, plan proizvodnje, planovi resursa Najznačajniji doprinos razvoju proizvodnje pored proizvodne opreme proizvodnih tehnologija dali su računari. Razvoj računara u velikoj mjeri omogućio je ubrzani razvoj programskih sistema i programa (softvera) koji s računarskom opremom (hardver) predstavljaju računarsku podršku procesu proizvodnje. Na slici 5.6. dat je prikaz trendova razvoja informacijskih tehnologija.

Korisničk o sučelje

Ispis na štampa č

>

Linijski mod

>

Zaslonski rad (full screen) Obrada transakcija OLTP

>

GUI

>

Multimedija

>

Način obrade Baza podatak a

Slijedna (bstch) Sekvencijalna

>

On line

Kooperacijska obrada RDMMS realizacijske baze

>

Klijent-server heterogene mreže

>

>

>

ISAM

DBMS >

>

Objektivne baze

1960

1970

1980

1990

2000

Slika 5.6. Trendovi razvoja informacijski tehnologija Ovi trendovi su možda sada već zastarjeli, pošto je razvoj računarske opreme u stalnom i nezaustavljivom razvoju: ‰ glavni računari ili više povezanih računara za kontrolu i upravljanje radom kompletne mreže računarske upravljačke strukture CIM sistema, ‰ serveri za upravljanje radom pojedinih lokalnih mreža i posebne zadatke (komunikacija, memorisanje podataka, povezivanje grafičkih kartica, štampanje), ‰ radne stanice za rad programskih sistema i programa na radnim mjestima za razvoj, nadgledanje i rad korisnika informacijskih sistema,

ƒ računari (najčešće PC) za upravljanje radom pojedinih linija, mašina i transportne opreme, ‰ računari (mikroprocesori) za upravljanje radom proizvodne i transportne opreme. 1.5.1. Softverske komponente Softverske komponente sadrže programe koji su neophodni za efikasno obavljanje funkcija poduzeća. Mogu se podijeliti u skupine, i to [10] : ‰ informacijski sistem poduzeća, ‰ gotovi paket programi (C-softver), ‰ pomoćni programi, ‰ upravljački programi; potrebi za rad hardverske opreme, ‰ mrežni programi, ‰ programi za simulaciju i modeliranje.

Tipovi informacijskih sistema se dijele na osnovu tipa poduzeća u kojima se primjenjuju. Na osnovu toga informacijski sistemi nisu isti za sva poduzeća, ali se mogu naglasiti zajedničke karakteristike, kao što su: ‰zajednički podsistem Baza zajedničkih podataka (BAZAP), povezuje sve posisteme u poduzeću, ‰ podsistem računovodstva (RP), ima manjih razlika te se može prilagoditi potrebama Automatiziranog informacijskog sistema (AIS) za različite tipove poduzeća, ‰ podsistem financiranja (FP), uz potrebna prilagođavanja može se primijeniti za različite AIS,

‰ kod svih sistema AIS postoje zajedničke potrebe za sistemom održavanja (ODOPS) i Osiguranja kvalitetom (OSKVA), ‰podsistem definicije proizvoda, tehnologije i materijala te nabave i praćenje zaliha materijala i rezervnih dijelova su različite za različite tipove AIS, ‰podsistem planiranja proizvodnje (PLAPE) i praćenje proizvodnje (PRAPE), mogu se uz određena prilagođavanja upotrijebiti kod različitih vrsta poduzeća i poslova u poduzećima (plan prodaje, plan pripreme, plan proizvodnje, planovi resursa). Integracija softvera predstavlja jedan od značajnih zadataka koje treba riješiti kod razvoja softvera za CIM koncepciju. Zadaci integracije su: ‰ integracija programa i podataka na razini obrade, ‰ integracija programa i podataka na razini modula, ‰ integracija programa i podataka na razini podsistema, ‰ integracija programskih paketa i informacijskih sistema, ‰ integracija cjelokupnog softvera za CIM koncept. Integracija programa i podataka na razini obrade: postiže se organizacijom podataka i jedinstvenim sistemom označavanja. Na slici 5.10. dat je primjer integracije kod definiranja sastavnice proizvoda. Proizvodni elementi sa svojim karakteristikama definirani su u tablici '' Proizvodni elementi'', zadržavajući istu oznaku proizvodnog elementa i u tablici ''Sastavnica'' moguće su zajedničke obrade ovih dviju tablica (dobivanje raznih oblika sastavnica proizvoda).

PROIZVODNI ELEMENTI IB1 NAZIV NACRT DIM

SASTAVNICA IBP

IBn

IB1

IBn

Slika 5.10. Integracija na nivou obrade Integracija podataka i programa na nivou modula: predstavljaju složeniji problem, gdje se obično radi o modulima koji se razvijaju nezavisno (u slučaju parcijalne informatizacije poduzeća). Na slici 5.11. dat je primjer takve integracije modula zaliha materijala i materijalnog knjigovodstva.

MATERIJALNO KNJIGOVODSTVO (MK)

ZALIHE MATERIJALA (ZM)

BAZA PODATAKA (MK)

CIJENE MATERIJALA I REZERVNIH

BAZA PODATAKA (ZM)

DOKUMENTI PROMETA (PR, PO, IZ, OT)

BAZA PODATAKA (AISP)

Slika 5.11. Integracija modula zaliha materijala i materijalno knjigovodstvo Modul Materijalno knjigovodstvo (MK) vrši obradu dokumenata prometa iz skladišta (ulaz dokumentom primka – PR, povrat dokumentom povratnica – PO, izlaz u proizvodnju dokumentom izdatnica – IZ, otprema dokumentom otpremnica – OT), na količine dodaje vrijednosti i raspoređuje nastale troškove po nosiocima i mjestima troškova.

Modul Zalihe materijala (ZM) sadrže tehničke i upravljačke podatke o materijalima, stanju na skladištu i rezervacijama za proizvodne naloge. Prijenos podataka između baza podataka odvija se dokumentima ili prijenosom podataka u definisanom programskom jeziku. Na slici 5.12. dat je primjer integracije modula Zahtjevi za materijalom, Narudžbe materijala i Zalihe materijala:

ZAHTJEV ZA MATERIJALOM (MZ)

ZALIHE MATERIJALA (ZM)

BAZA PODATAKA (MZ,NM) NARUDŽBE MATERIJALA (NM)

BAZA PODATAKA (ZM)

BAZA PODATAKA (NAZAL)

Slika 5.12. Integracija u podsistemu Nabava i Zalihe (NAZAL)

Integracija pored zajedničke organizacije podataka predstavlja i racionalizaciju u načinu rada svake funkcije i postojeće dokumentacije.
MARKETING
• • • • PROIZVODI/OPERACIJE Interaktivni marketing Automatizacija prodaje Oglašavanje i promocija Istraživanje tržišta

UPRAVLJANE LJUDSKIM RESURSIMA • Kompenzacione analize • BP o znanjima uposlenih • Predviđanjekadrovskih potreba FINANCIJE Keš menadžment Kredit menadžment Investicioni menadžment Budžet Finansijsko planiranje i predviđanje

• Planiranje proizvodnih resursa • Upravljanje i funkcioniranje proizvodnim resursima • Procesna kontrola

POSLOVNI INFORMACIONI SISTEMI

RAČUNOVODSTVO

• Procesiranje narudžbi • Kontrola skladišta • Uplata/isplata • Plate • Glavna knjiga

Informacioni sistemi proizvodne firme

117

Integracija cjelokupnog softvera za CIM koncept ovisi o specifičnostima poduzeća. Kod primjera poduzeća procesne industrije integracija se obavlja po razinama. • Na prvoj razini obavlja se integracija pojedinačnih programa, razvijenih za korisnika i univerzalnih programa za mjerenje, crtanje i izradu rezervnih dijelova. • Na drugoj razini obavlja se integracija informacijskog sistema održavanja, informacijskog sistema poduzeća i analognih podataka kao rezultata kontinuiranih mjerenja u proizvodnom procesu. • Na trećoj razini obavlja se integracija s uredskim informacijskim sistemom i modulima optimizacije i simulacije, koji se ugrađuju u Informacijski sistem na taj način da ulazne podatke formiraju iz postojeće baze podataka. Na četvrtoj razini obavlja se integracija ekspertnih sistema, proizvodne opreme, transportne opreme te komunikacijskog sistema u CIM sistemu.

Planiranje materijalnih potreba Raspore?ivanje naloga u prozvodnim halama Planiranje kapaciteta Kontrola rada u proizvodnim halama Kontrola cijene proizvoda Kontrola ma?ina Kontrola robota Kontrola kvaliteta Kontrola procesa

Proizvodni IS podržava CIM
Sistemi za izvođenje/ funkcionisanje proizvodnje Inženjerski sistemi
Kompjuterski pomognuti dizajn (CAD)

Sistemi za planiranje proizvodnih resursa
Predviđanje proizvodnje Raspoređivanje naloga za proizvodnju

Kompjuterski pomognuti inžinjering Kompjuterski pomognuti proces planiranja

Simulacija proizvoda i pravljenje prototipova

Kompjuterski integrisana proizvodnja (CIM)

Strateško, taktičko i operativno korištenje ljudskih resursa organizacije
Staffing Trening i razvoj Administracija

Strateški sistemi

• Planiranje po trebnih
radnika

Plan i r a nje Pla “ n a s ljed n i ka” lje

• Cijena u g ovora • Predviđanje Predvi anje
plata pla

Predviđanje radne snage u o kruženju

Taktički sistemi

Anal i za c i j ene Ana r a dne snage i snage budžeta

Uparivanje Upa riva potreba i m ogućnosti oguć nost

Efektivnost Efektivnost kompenzac ioni kom penza h p a keta

Operativni sistemi

• Uprav l j a n j e Upra

• Evaluacija r a da Eva luacija

• Kontrola p l a te Kont

Primjer IS finansijskog menadžmenta
Finansijski IS

Keš menadžme nt

Investicion i menadžme nt

Kapitalne investicije/ budžet

Fianasijsko planiranje

Predviđanje i upravljanje kešom

Upravljanje kratkoročni m i drugim vrijednosnim papirima

Evaluacija rizika i povrata kapitalnih investicija

Predviđanje i finansijskih performansi i finansijske potrebe

1.5.2. Struktura integriranog informacionog sistema Računari imaju sposobnost da pojedine odsječke proizvodnih aktivnosti integriraju, a također i fleksibilno automatizuraju, što omogućuje prijelaz upravljačkog procesa u jedno više

stanje optimiranosti. Stoga je za složene proizvodne sisteme nužna primjena računara koja formiraju adekvatan informacijski sistem koji prima informacije iz proizvodnog procesa, obrađuje ih i upravlja njihovim tijekom kako bi se uspješno riješili proizvodni problemi, posebno prevledavajućih tipova proizvodnje (maloserijska proizvodnja). Suvremeni integralni informacijski sistem sastoji se u osnovi od slijedećih strukturnih elemenata kako bi mogli normalno funkcionirati: ‰ ‰ ‰ ‰ ‰ Hardware (oprema), Softwere (programi), Dataware (baza podataka), Lifeware (kadrovi – radno osoblje), Orgware (organizacija rada).

1.5.2.1. Hardware (oprema) Hardware predstavlja materijalni dio računara (sklopovska oprema). Odnosi se na računare kao opremu, pri čemu je ta oprema prošla razvojni put u okviru 5. osnovnih generacija: 1. 2. 3. 4. Generacija Generacija Generacije Generacija – – – – 46-56 elektronske cijevi, 57-63 tranzistori, 64-81 integrirani sklopovi – čipovi, 82-90-te mikroprocesori i programski jezici 4. generacije,

5. Generacija – 2000-te CAD/CAM, AI; baze znanja, ekspertni sistemi, mreže, Internet. Mogući oblici korištenja hardverske opreme jesu: 1. Glavno ''MAINFRAME'' računalo (veliko računalo) s određenom periferijom koju sačinjavaju manja računala i terminali međusobno povezani u mrežu. Procesiranje se obavlja na velikom računaru, a svaki korisnik na priferiji ima s njim veze. 2. Mini računalo 3. ''Mikro'' računalo (PC-personal computer) koje se za potrebe informacijskog sistema sa ostalim računarima povezuje u mrežu LAN (local area network). Zajednička im je baza podataka koja se ažurira od strane korisnika, i na raspolaganju je svima u istom trenutku (rad u realnom vremenu). Oprema (hardware) se kod svih tipova računara temelji na četiri osnovne funkcionalne jedinice: ‰ ulazno/izlaznu – omogućuje transfer informacija, ‰ upravljačku – upravlja radom računala, ‰ memorijsku – omogućuje skladištenje informacija, ‰ aritmetičko/logičku – omogućuje procesiranje informacija. Osnovno što hardver kao sklopovska oprema treba omogućiti jeste: ‰ povezanost korisničkih terminala u mrežne sisteme, ‰ distribuiranu obradu informacija uz rad u realnom vremenu,

‰ centraliziranu bazu podataka , ‰ mogućnost aplikacije snažnih operativnih sistema i primjenu modernih programskih jezika (baze podataka, metode pretraživanja, organizacija aplikativnog softvera). 1.5.2.2. Software (sistem programa) Softver predstavlja nematerijalni dio računara, tj. Program bez kojeg hardver ne funkcionira. Pri tome razlikujemo dvije osnovne grupe softvera: ‰ operacijski softver – koji se nabavlja zajedno sa hardverom i koji sinhronizira rad četiri osnovne funkcionalne jedinice računara, ‰ aplikacijski softver – koji služi za rješenje određene praktične aplikacije. Operacijski softver namjenjen je racionalnom korištenje elektroničkih računala kroz povezivanje upravljačkih, kontrolnih i standardnih programa na način da rade samostalno gotovo bez intervencije čovjeka. U uskoj svezi sa stupnjem razvoja operativnog sistema izražen je i tip organizacije elektroničkog računala, pa razlikujemo: ‰ batch processing (postupnu obradu) kada se svaki slijedeći aplikacijski softver obrađuje nakon završetka ili prekida predhodnog programa (batch – određena količina koja se obrađuje odjednom), ‰ time sharing (obrada na principu podjele vremena) kada jedno računalo poslužuje više korisnika pa vrijeme raspoređuje na njih, iako se svakom čini da radi samo za njega,

‰ real time processing (obrada u realnom vremenu) kada se neki događaj u pravilu obrađuje u trenutku njegovog nastajanja kako bi se rezultati odmah iskoristili u procesu upravljanja. Program je stalno aktiviran i za obradu informacija i za upravljanje, ‰ multiprogramming (multiprogramiranje) obrada kod koje se na jednom procesoru istovremeno izvodi dva ili više poslova, a primjenjuje se kod većih računala, ‰ multiprocessing (simulatna obrada) sistem posjeduje više procesora tako da stvarno a ne samo prividno paralelno izvršava više programa. Za korisnike su posebno zanimljivi aplikacijski softveri. Naime, s jedne je strane vrlo teško i skupo kreiranje vlastite programske pakete jer su u tom slučaju u ovisnosti o složenosti proizvodnog sistema neophodna: velika sredstva, visokokreativni kadrovi, dugi vremenski period, te složeni problemi i poteškoće koje se manifestuju u primjeni. S druge strane problemstično je nabaviti skupi gotovo aplikacijski softver za složene, specifične i promjenama podložne aplikacije kao npr. Planiranje i upravljanje proizvodnjom, jer takav softver treba biti po mjeri korisnika i zadovoljiti njegove specifične potrebe. 1.5.2.3. Banke podataka Složena struktura proizvodnih procesa rezultira postojanjem većeg broja organizacijskih jedinica-funkcija kojima se obavlja cijeli niz različitih poslova. Automatizacija rada u okviru pojedinih funkcija postiže se izradom različitih programskih rješenja koja mora zadovoljiti i uvjet integralnosti odnosno povezanost u radu.

Stoga se projekt automatizacije zasniva na detaljno razrađenoj i racionalno organiziranoj skupini podataka koja pokazuje sve relevantne činioce poslovanja i / ili proizvode, i kojima se zajednički koriste svi programi, a neziva se bankom ili bazom podataka. Fizički nosilac ovakve baze podataka može biti magnetska traka, bubanja, disk ili centralni procesor, pri čemu su memorirani podaci logički pohranjeni i u ažurnom stanju budući se postupak njihove izmjene provodi samo na jednom mjestu, a mogući je direktan pristup svakom podatku. Baze podataka predstavljaju određeno skladište informacija. Nakon definiranja organizacijske banke podataka definiraju se i memoriraju značajke svih dijelova proizvoda kako sa stanovišta njihovih opisnih značajki – matični podaci, tako i sa stajališta strukture građe proizvoda – strukturni podaci. Značajke vezane za banke podataka su slijedeće: ‰ Osnovno pravilo projektiranja baze podataka je da za svaku aplikaciju (primjenjeni softverski modul) ne treba formirati zasebni modul podataka već jednu, jedinstvenu, zajedničku cjelinu – banku podataka. U protivnom će redundanca (ponavljanje) vremenom postati nesavladiva, dovodeći do kaosa na informacijskom nivou. ‰ Obrada i korištenje podataka iz baze podataka može i mora decentralizirana i omogućena svim korisnicima preko adekvatnih terminalskih mreža, ‰ Na kvalitetu baze podataka značajno utječe kvaliteta sistema šifriranja.

Kod jednog prosječnog poslovnog sistema iz područja mašinogradnje moguće je razlikovati slijedeće datoteke: ‰ MATIČNE DATOTEKE: standardi,repromaterijali, gotovi dijelovi i sklopovi, sastavnice, radno osoblje, tehnološki procesi, proizvodna oprema, alati i pribori, skladišta, troškovi, ‰ PROMETNE DATOTEKE: - promet radnih naloga, promet materijala, promet kupaca i dobavljača, glavna knjiga, upravljanje kvalitetom, ‰ RADNE DATOTEKE: - najrazličitija ukrštavanja matičnih i prometnih datoteka prilikom izvođenja aplikacija. Neograničenog su asortimana, ali se nakon obrade podataka poništavaju. 1.5.2.4. Lifware (kadrovi) Ova komponenta integralnog informacijskog sistema predstavlja osoblje za rad sa informacijskim sistemom. Ovaj termin obuhvaća sve sudionike koji sa informacijskim sistemom rade, dakle:

‰ stručno osoblje koje posebnu funkciju ima prilikom projektiranja i održavanja informacijskog sistema prevenstveno kroz timski rad, ali i kod korištenja informacijskog sistema, ‰ obučeni korisnici bez obzira na različitost njihovih profesija (zanimanja). 1.5.2.5. Orgware (organizacija is-a) Ova komponenta predstavlja onaj elemenat informacijskog sistema koji sve ostale elemente povezuje u jednu zajedničku cjelinu. Organizacija IS-a obuhvaća više aspekata i pristupa: ‰ organizacija poslovnog sistema –koji ipak mora biti prilagođen zakonitostima funkcioniranja IS-a. To podrazumijeva odgovornost svake funkcije, preciznu definiciju protoka informacija, eliminiranje dvojnog informacijskog sistema, povezivanje razdvojenih funkcija u funkcionalnu cjelinu, ‰ organizaciju informacijskog sistema – u jednu zajedničku cjelinu, ‰ organizacija suradnje s korisnicima – pri čemu distribuirana obrada podataka zahtjeva: banke podataka, školovanje kadrova, korištenje sklopova opreme i softvera, ‰ organizacija suradnje s okruženjem – što podrazumijeva potrebu organiziranosti suradnje s kupcima, dobavljačima, statističkim zavodima, bankama, poslovnim partnerima,

‰ organizacija zaštite informacijske funkcije – (poslovna tajna) kroz različite načine: fizički, lozinkama, spašavanjem podataka. 1.5.2.3. Podaci informacije za menadžera Što informaciona tehnologija može učiniti za upravljanje poslovnim sistemom? Osigurava informaciju

1.6. Decentralizirano upravljanje
Standard Oznaka QMS EMS OHSMS Menadžment sistem Naziv Quality Management System Menadžment sistem kvaliteta Environmental Management System Menadžment sistem životne sredine Occupational Health and Safety Management System Menadžment sistem zdravlja i bezbednosti zaposlenih Corporate Responsibility Social Management System Korporacijski menadžment sistem socijalne odgovornosti Financial Management System Finansijski menadžment sistem Food Safety Management System Menadžment sistem bezbednosti hrane Security Management Systems Menadžment sistem bezbednosti Information Security Management Systems Menadžment sistem bezbednosti informacija Competence of the Testing and Oznaka ISO 9001:2000 ISO 14001:2004 OHSAS 18001:1999 Korisnik Zinteresovana strana Kupac Zajednica Community Zaposleni

CSRMS

SA 8000

Društvo - Society

FMS FSMS SMS ISMS CTCL

Sarbanes – Oxley Act Akcionari HACCP / Kupac ISO 22000:2005 ISO/PAS 28000:2005 Akcionari Zajednica Community ISO/IEC 27001:2005 Akcionari ISO / IEC Kupac

130

DMS

Integralni informacioni sistem
Marketing Fi na ns ije

Calibration Laboratories Kompetentnost ispitnih i metroloških laboratorija Dependability Management System Menadžment sistem pouzdanosti

17025:1999 IEC 60300 Kupac

R az Informacioni vo sistem j

Proizvodnja

„Nevolja je kad se posao dobro obavi iz prvog pokušaja, jer niko ne cijeni kako je to bilo teško“.

Menadžerska priroda IS-a
Viši menadžment Srednji menadžment
Direktor marketing a

DIREKTOR

Direktor proizvodnje

Direktor razvoja

Direktor financija

Niži menadžment

Visoko-sintetizovani podaci, orjentisani na budućnost i podršku strateškom planiranju

Viši menadžment
Sumarni, sintetički podaci, ali sa ipak dovoljno detalja koji omogućavaju efektivnu kontrolu Operativni, svakodnevni podaci, sa visokim nivoom detaljnosti

Srednji menadžment

Niži menadžment

Promjene u prodručju tehnologije i tehnoloških procesa, proizvodnih i poslovnih sistema odvijaju se veoma brzo, što rezultira pojavom uvođenja novih proizvoda na tržištu, odnosno rastom konkurencije. Cilj je ostati konkurentan i imati svoje mjesto i uspjeh na tržištu. Da bi smo to postigli potrebno je izvršiti poboljšanje proizvodnih procesa, redizajn postojećih procesa ili sveukupni reinženjering.

Reinženjering proizvodnih sistema je postupak neprekidnog i radikalnog redizajniranja ili redefiniranja proizvodnje s ciljem postizanja konkurentske prednosti. Uvođenje CIM-a ima različite razloge, tako npr. preduzeća koja uspješno posluju odlučuju se za unapređenje proizvodnje s ciljem da još više učvrste postojeću vodeću poziciju, prošire poslovnu moć i povećaju opseg poslovanja, dok druga preduzeća to rade u želji da dostignu svoju konkurenciju. Svrha procesa je da stvori novu vrijednost za kupca i sav rad usmjeri na zadovoljavanje potreba kupca. Neosporna je činjenica da je u sadašnjem turbulentom vremenu promjena i izazova informatičkih tehnologija i kompjuterskih tehnika postala jedan od najdjelotvornijih načina stjecanja konkurentske prednosti. Nove IT(Informacijska tehnologija) stvaraju nove prilike onim kompanijama koja običavaju stalno iznova osmišljavati svoje strategije. Sve navedeno upućuje na nezaobilazan značaj IT u kreiranju i održavanju lanca vrijednosti, počevši od preuzimanja narudžbi, pravovremenog naručivanja, skladištenje i distribucije sirovina i materijala do mjesta proizvodnje, razvoja proizvoda, preko troškovno superiorne proizvodnje uključujući kontrole kvalitete, pakiranje i skladištenje, pa završno sa izlaznom logistikom i profitnom prodajom. Informacioni sistem dizajniran da pomogne preduzeću da dostigne svoj cilj, treba biti baziran na procesu u pet koraka: 1. Identificiranje stanja i ograničenja; 2. Eksploatacija ograničenja;

3. Subordinacija ostalim resursima; 4. Unapređenje ograničenja; 5. Ponavljanje procesa.
U vremenu drastičnih promjena, budućnost nasljeđuju oni koji uče. Oni koji misle da su sve naučili osposobljeni su da žive u svijetu koji više ne postoji. Eric Hoffer

Poslovni sistemi CIM šireg integracije CIM-koncept je, kao i sve drugo, u stalnom kretanju, razvoju i dopunjavanju. Što više stručnjaka bude zadiralo u stvarnu problematiku CIM-a, to će biti više izmjena i dopuna. Standardiziranje pojmova i određena poopćavanja CAE pridonijet će sređivanju ovog sve kompliciranijeg područja. Kako se vidi iz slike 9.1., pojavljuju se kratice i nazivi za novo obuhvaćena područja, a povećava se širenje utjecaja CAQ na cijeli CAE. Prema nekim mišljenjima, CAQ bi trebao obuhvatiti sve funkcije u CAI. Nije lako prognozirati vrijeme uvođenja pojedinih faza CIM-a, a još teže ocijeniti CAQ dubinu zahvata [14] .
CAD

CAMS

CAP CIM CAO Finansije CAM Nabava Prodaja Kadrovi Opća uprava CAT Skladišta

PPC

+
+

=

Slika 9.1. Shematski prikaz integriranog informacijskog proizvodnog sistema [3]
CAMA

CIM – računarom podržana proizvodnja (Computer Integrated Manufacturing) CAE – računarom podržano mašinstvo (Computer Integrated Engineering) CAQ – računarom podržano upravljanje kvaliteto (Computer Aided Quality) CAD – računarom podržano projektiranje (Computer Aided Design)

CAI

CAMS – izbor materijala pomoću računara (Computer Aided Material Selection) CAP – računarom podržano planiranje (Computer Aided Planing)
CAM – računarom podržana proizvodnja (Computer Aided Manufacturing) CAT – računarom podržano ispitivanje (Computer Aided Tasting) CAMA – računarom podržano održavanje (Compter Aided Maintance) PPC – planiranje i upravljanje proizvodnjom (Production Planning and Control) CAO – računarom podržano organiziranje (Computer Aided Organizing) CAI – računarom podržana industrija (Computer Aided Industry)

LITERATURA
[1] Jurković, M., Tufekčić, Dž.: Tehnološki procesi, projektiranje i modeliranje, Mašinski fakultet, Tuzla, 2000. [2] Tufekčić, Dž. Jurković, M.: Fleksibilni proizvodni sistemi, Mašinski fakultet, Tuzla, 1999. [3] Jurković, M. i dr.: Reinženjering proizvodnih poduzeća-razvoj i modernizcija proizvodnje, Univerzitet u Bihaću, 2011. [4] Tufekčić, Dž. Jurković, M. Šelo R. Osmanović: Programiranje NC alatnih mašina, Mašinski fakultet, Tuzla, 2002. [5] Jurković, M.: Matematičko modeliranje i optimizacija obradnih procesa, Tehnički fakultet, Rijeka, 1999. [6] Mečanin, V., Jurković, M., Višekruna, V.: Tehnološki procesi automatske proizvodnje, Svjetlost, Sarajevo, 1988. [7] Jurković, M.: Matematičko modeliranje inženjerskih procesa i sistema, Mašinski fakultet, Bihać, 1999.

[8] Jurković M.: Tehnološki i proizvodni sistemi, magistarski studij, Mašinski fakultetet, Tuzla, 2007. [9] Jurković M.: Fleksibilni proizvodni sistemi, Tehnički fakultet, Bihać, 2010.

[10] Jurković M. i dr.: Reinženjering proizvodnje-razvoj i modernizacija proizvodnje, Mašinski fakultet, Bihać, 2007. [11] Jurković M., Karabegović I.: Revitalizacija i modernizacija metalne ndustrije u Bosni i Hercegovini, RIM 97, Mašinski fakultet, Bihać, 1997.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->