P. 1
Medici 21

Medici 21

|Views: 605|Likes:
Published by danevide

More info:

Published by: danevide on Sep 17, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/17/2013

pdf

text

original

P O Z I T I V N E

F R E K V E N C I J E

S

A

D

R

@

A

J

Jun - mjesec prava osiguranika

10

Rije urednika
Neka me posljednja doga anja u zdravstvu podstaknuše da razmišljam o kategoriji vremena. Koliko nekada samo sekunde mogu da presude, da ožive ili ugase jedan život. Vrijeme kojim upravlja ljekar, nije isto što i vrijeme trgovca, bankara, prosvjetnog radnika. To je jedno jako teško vrijeme, u kojem treba brzo reagovati, odlu ivati, procjenjivati. Sve u jednom smijeruozdravljenju, produženju života bolesnih. U sistemu zdravstvene zaštite, vrijeme je, opet po mom nekom razmišljanju, veliki riziko faktor, i u sprije avanju i lije enju bolesti. Poznato je upozorenje, da ako se neko oboljenje otkrije na vrijeme, ve e su šanse pozitivnog ishoda u toku lije enja. Ili, ako na vrijeme u slu aju saobra ajnih nezgoda, elementarnih nepogoda i ostalih vanrednih prilika, povrije ene osobe, što prije dovezete do prve zdravstvene ustanove, smanjujete rizik negativnih ishoda po njihovo zdravlje. Kategorija vremena u medicini se može ilustrovati brojnim primjerima iz prakse. Pomenimo nedavni, koji je u javnosti, ozna en vrlo humanim. Eksplantacija organa od donora kod koga je konstatovana moždana smrt i njihova transplantacija. Prva radnja se prvi put desila u Klini kom centru Banjaluka, a druga, ve rutinska, u Univerzitetsko-klini kom centru Tuzla. I sve to u toku 24 asa. etiri teško oboljele osobe, po ele su da žive novi - izvjesniji život. Ili, recimo, vrijeme kao odrednica zbrinjavanja bolesnika u Jedinici za moždani udar, intenzivne njege, beba u inkubatoru. Zaista, to vrijeme prati ovjekov život od po etka do kraja. Ali, opet naglašavam, u medicini ono ima posebno mjesto i u rezltatima i u posljedicama. Sve njegove nijanse oduvijek su prisutne u sadražaju našeg asopisa. Na Vama je, da odvojite, tek toliko potrebnog vremena, da biste ih prepoznali. Ostanimo na vezi, Vaš glavni urednik prim. dr Momir Pušac

U društvu akademika Nebojše Lali a Univerzitetski kampus Institut za transfuziologiju VMA Novosti o celijakiji Banja Vru ica U susret vrelom ljetu Agencija za lijekove RS NMK Info izbor

12

18

22

24

32

34

50

77

98

Glavni urednik: Prim. dr Momir Pušac Izvršna urednica: An a S. Ili Tehni ki urednik: Desimir Mir i Stru no nau ni konzilij redakcije: akademik prof. dr Miodrag Ostoji , akademik prof. dr Miodrag oli , prof. dr Zoran Popovi , prof. dr Miodrag Jevti , prof. dr Zoran Rako evi , doc. dr Ljiljana Vujoti , prof. dr Srboljub Golubovi , doc. dr Duško Vuli , prof. dr Duško Vasi , prof. dr Zdenka Krivoku a, prof. dr Senad Mehmedbaši , prof. dr Sandra Lazarevi , prof. dr Miroslav Petkovi , mr. sc. ph. Pero Rokvi , mr. ph. Nataša Grubiša Stru ni savjet redakcije: prim. dr Lela Popovi , prim. dr Slavko Dunji , prim. dr Mira Popovi , mr. ph. Dragana Relji , dr Rade Dubaji , dr Danica Mihajlovi , dr Mehmed Bošnjak, mr. sci. med. dr Branislav Loli i dr Dušan Bastaši , dr Slavko Pe anac, Amra Odobaši , Nataša Aleksi Redakcija: 78000 Banja Luka, Nikole Paši a 26, Tel: +387 (0)51 318 606, +387 (0) 65 603 346; e-mail: medici. com@blic.net; www.medicicom.com Izdava : “Medici.com” Banja Luka, Nikole Paši a 26 Direktorica: Vera Pušac Prodaja, marketing, promocija: Jovana i Jelena Pušac Distributer za Srbiju: Beoimpex AD Beograd tel. +381113809715 Štampa: ”Glas srpski - Grafika” AD, Banja Luka Za štampariju: Gordan Matrak 22. broj izlazi avgusta 2007. godine

Rješenjem Ministarstva prosvjete i kulture RS broj 6-09-3783/03 od 25.09.2003. upisano u Registar javnih glasila pod r. br. 430. Svako umnožavanje, reprodukovanje i kopiranje dijela ili cijelog materijala iz asopisa i www izdanja dozvoljeno je isklju ivo uz pismenu saglasnost izdava a.

7

K O M E N T A R I

Bosnalijek u Medici.com-u
Kompanija Bosnalijek je me u prvim farmaceutskim kompanijama prepoznala budu u poziciju stru nog asopisa Medici.com, koji je tada, u odnosu na poziciju koju danas ima, bio na samom po etku. Bez imalo pretjerivanja želim da istaknem tu našu sposobnost, da na vrijeme prepoznamo pravu instituciju, pravi asopis i pravog ovjeka koji to radi sa puno emocija, sa puno entuzijazma i da je u svemu tome jasno pozicionirao Bosnalijek, baš kao što je i urednik Medici.com-a Dr Umid Šalaka, direktor marketinga i u saradnji sa ovom kompanijom prodaje Bosnalijeka prepoznao korektnost, poslovnost i profesionalnu kulturu.To potvr uje naša saradnja na obostrano zadovoljstvo od prvoga dana pojavljivanja ovog asopisa. No, naša želja je da ta saradnja bude još dublja i kvalitetnija, te stoga smatramo da ovaj stru no-edukativni asopis treba da ima još ve u dozu prisutnosti u kompaniji Bosnalijek. asopis treba više da bude prisutan i u Federaciji i to ne samo u ve im centrima, ve posebno u manjim sredinama, gdje pozorišta, bioskopi i sportski spektakli ne oduzimaju gra anstvu puno vremena i gdje kolege i nisu baš na izvoru informacija. Svemu bih, sa ponosom dodao i našu ulogu „distributera“ ovog asopisa u kojem je, iz broja u broj, Bosnalijek sve prisutniji. Naime, svim našim kolegama i gostima koji nam dolaze iz Slovenije, Hrvatske, Srbije, Makedonije i Crne Gore, uz reklamni materijal upakujemo i po jedan primjerak ovog kvalitetnog i sveobuhvatnog asopisa.

Medici.com i kod lekara u Vojvodini
Kada sam prvi put otvorila asopis Medici.com, a to je bilo pre dve godine u Ohridu na Prvom kongresu opšte/porodi ne medicine Jugoisto ne Evrope, uverila sam se da naziv i sadržaj u potpunosti odgovaraju mojim o ekivanjima. Naime, mislim da nam je baš ovakva publikacija potrebna, jer nam je pre svega informacija u našoj oblasti nedostajala, i ako ve ina nas lekara prepozna šta nam se nudi u Prim. mr sci. dr Zlatka Markov, ovom asopisu ima emo svi koristi. predsednik Sekcije opšte medicine Naravno, asopis Medici.com e Društva lekara Vojvodine - Srpskog postojati, ali koliko e on biti i naš, lekarskog društva zavisi koliko emo se mi uklju iti, a to zna i da lekari iz Društva lekara Vojvodine trebaju objavljivati u Medici.com-u, kako stru no-edukativne tekstove, iskustva iz nauke i prakse, tako e informacije o stru nim skupovima i sl. Ako smo prisutni, ima emo više razloga da se i pretplatimo i redovno dobivamo Medici.com, a na taj na in ima emo komunikaciju ne samo sa kolegama iz Banjaluke, RS ve i sa svim prostorim bivše Jugoslavije. Sa zadovoljstvom prihvatamo saradnju sa Medici.commozaik medicinskih komunikacija i želimo ve i tiraž u Vojvodini.

Poštovani uredni e!
Pro itao sam Vaš asopis i u njemu pronašao zaista mnogo korisnih informacija, i došao do saznanja koja su preko potrebna nama, “obi nim” ljudima. Ta saznanja meni ulivaju poverenje jer dolaze od najuglednijih doktora svetskog glasa i renomea, tako da svaki njihov savet, nama, medicinski neupu enim ljudima, do e kao zapovest ljudskog življenja. Traže i put kojim bih nastavito kroz život, bio sam ube enja da je u životu najbolje biti lekar ili sveštenik.Tada sam mislio da lekari nikada ne mogu biti bolesni, a da sveštenici nikada ne umiru. Nošen de a kim maštanjima i ube enjima, opredelio sam se za svešteni ku službu. Rade i tako svoje svešteni ke delatnosti imao sam priliku, obilaze i bolesnike po bolnicama, (to je ovde u dijaspori esta pojava a i obaveza sveštenika), da sre em i bolesne doktore, a ni sveštenici naravno, nisu ve ni na ovoj zemlji. Mi sveštenici kažemo: ”ako slušaš doktora bolestan možes da ozdraviš, a ako slušaš sveštenika lakše eš zadobiti život ve ni”. Pored velikog broja korisnih i potrebnih informacija i odgovara na mnoga životna pitanja, Vaš asopis vidim kao retko kvalitetan, što po sadržaju, što po kvalitetu tekstova, i po ure iva kom stilu, na emu Vam iskreno estitam. Oduševljen spoznajom o postojanju ovakvog asopisa, u ini u sve da ga preporu im i našim lekarima ovde u Sidneju, pa bih Vam stoga predložio da desetak primeraka pošaljete na moju adresu, a ja u se potruditi da do e do pravih italaca. Poštovani uredni e, neka Vam Gospod podari uspeha u Vašem radu sa željom da Vaš trud bude zapažen i nagra en od nas, kojima je svaka medecinska informacija korisna.
Vaš dobroželatej, Protojerej-stavrofor \uro \ur evi , Paroh i starešina Sabornog hrama Svetog Velikomu enika Georgija u Sidneju - Australija

Vaš, odnosno moj asopis, redovno itam od prvog broja i inim to za sve ve im zadovoljstvom i sve ve im nestrpljenjem iš ekujem novi broj. Kroz ovih nekoliko godina izlaženja asopisa, uredništvo na elu sa glavnim urednikom, uspešno se izborilo sa “de ijim bolestima” od kojih boluju svi novi poduhvati i izrastao je u izazito kvalitetnu medicinsku publikaciju. Mislim da sa pravom nosi naziv mozaik medicinske komunikacije koji iz dana u dan postaje sve ve i Prim. dr Snežana Arlov-Krneta radiolog i lepši. Ako smo saglasni da je prava JZU Dom zdravlja Banja Luka informacija i kvalitetna komunikacija preduslov za vodjenje uspesnog privatnog i poslovnog života, onda ovaj asopis u mnogom doprinosi tome. U ovom moderno dizajniranom, vizuelno primamljivom i kvalitetno opremljenom asopisu, srž je stru no i selektivno izabran sadžaj kojeg iš itavaju kako medicinski radnici i stru njaci vezani za medicinsku nauku tako i širok sloj “obi nih ljudi”. Zahvaljuju i ovom asopisu, pokrenuti su mnogobrojni mostovi saradnje koji povezuju kolege izvan granica ovog entiteta sa nama u Republici Srpskoj, ali su ovim mostovima povezani i pacijenti sa zdravstvenim ku ama u okruženju u kojima mogu dobiti medicinske usluge koje im kod nas jos nažalost uvek nisu dostupne. Pružena je mogu nost eminentnim stru njacima iz oblasti zdravstva da u ovom asopisu daju doprinos edukaciji zdravstvenih radnika, ali i stanovništva. Na kraju želim da pohvalim neiscrpnu energiju glavnog urednika koji je prisutan na svim zna ajnijim manifestacijama vezanim za zdravstvo u našem bližem i daljem okruženju i da mu poželim dalji uspeh, a uredništvu uputim svoju podršku i estitke.

Mostovi saradnje

8

Z D R A V S T V O

Kampanja Fonda zdravstvenog osiguranja Republike Srpske

Informisan osiguranik je snažan podsticaj reformi. Najavljen kompleksan program kampanje prema stanovništvu sa ciljem stvaranja partnerskog odnosa. Zdravstvena knjižica vrijedi više ako znaš svoja prava, moto je kampanje koja se u organizaciji Fonda zdravstvenog osiguranja provodi u Republici Srpskoj u mjesecu junu. “Kampanja je po etak procesa edukacije osiguranika, što je bitna pretpostavka da se propisana prava iz zdravstvenog osiguranja koriste u punoj mjeri i snažan podsticaj reformi zdravstvenog sektora”, istakao je direktor Fonda Goran Kljaj in na konferenciji za novinare organizovanoj u povodu po etka kampanje. Isti u i zna aj uklju ivanja osiguranika u proces reforme, direktor Fonda je izjavio “ Aktivnosti Ministarstva i svih institucija u zdravstvu, poput Fonda, Instituta za zaštitu zdravlja i drugih institucija koje su zadužene da obezbijede adekvatnu zdravstvenu uslugu, usmjerene su u dva pravca. Jedan pravac je vra anje digniteta doktora i zdravstvenih radnika, a drugi je vra anje povjerenja stanovništva u zdravstveni sistem”, istakao je ministar zdravlja Ranko Škrbi . da e Fond podržati najavljenu inicijativu za formiranje udruženja osiguranika, nevladine organizacije koja e u fokusu svog interesovanja imati prava iz zdravstvenog osiguranja i kvalitet zdravstvene zaštite. Ministar zdravlja i socijalne zaštite Ranko Škrbi , daju i podršku aktivnostima Fonda, najavio je kompleksan program kampanje prema stanovništvu sa ciljem vra anja povjerenja u zdravstveni sistem i stvaranja partnerskog odnosa u kome bi pacijenti mogli da uti u i 10

“Jun - mjesec prava osiguranika”

Prof. dr Ranko [krbi}, Goran Kljaj~in, Biljana Rodi}Obradovi}, Zoran Karali}

sugerišu u kom pravcu bi trebalo da se razvija zdravstvo i kakvu uslugu žele da imaju. “Ovim što radimo sa Fondom ho emo da zdravstvenu uslugu podignemo na nivo koji imaju razvijeni zdravstveni sistemi u zemljama Evropske unije”, istakao je ministar Škrbi i dodao da su Ministarstvo zdravlja i institucije u okviru njega, me u kojima je i Fond zdravstvenog osiguranja, pokrenuli brojne aktivnosti kako bi zdravstveni sistem digli na viši operativni nivo i vratili dignitet doktora i drugih zdravstvenih radnika. Ministar zdravlja je istakao da su ve uložena zna ajna sredstva i da predstoje dalja ulaganja u rekonstrukciju zdravstvenih ustanova i njihovo opremanje, kao i u edukaciju zdravstvenih radnika.

Vodi i za osiguranike
Brojni problemi u zdravstvenom sektoru uticali su na krajnje negativan stav osiguranika o svrsishodnosti zdravstvenog osiguranja. Analize su pokazale da je na takav stav dobrim dijelom uticalo nepoznavanje prava iz zdravstvenog osiguranja. To, kao i donošenje novih opštih akata kojima

su regulisana prava iz zdravstvenog osiguranja, podstakli su Fond da uradi vodi e za osigurnike. Kroz osam vodi a osiguranici mogu da se informišu o svojim pravima u domu zdravlja, bolnicama i klinikama, pravu na lijek, pravu na lije enje izvan Republike Srpske, pravu na fizikalnu rehabilitaciju u banjama i drugim specijalizovanim ustanovama, pravu na ortopedska i druga pomagala, kao i obavezama i pravima u vezi sa li nim u eš em u troškovima zdravstvene zaštite. Uz osnovne informacije o pravima, osiguranici se u vodi ima mogu informisati i o primjerima kršenja njihovih prava i dobiti odgovore na naj eš a pitanja. Vodi i kroz prava iz zdravstvenog osiguranja dostupni su osiguranicima na šalterima Fonda prilikom ovjere zdravstvene knjižice, a na dan po etka kampanje vodi i su dijeljeni gra anima na trgovima gradova u kojima su sjedišta filijala Fonda. Za samo nekoliko sati, prvog dana kampanje, gra anima širom Republike Srpske podijeljeno je preko 50.000 vodi a. U toku kampanje vodi i su dostavljeni poslanicima u Narodnoj

Z D R A V S T V O

skupštini RS, odbornicima u opštinskim skupštinama, ministrima u Vladi RS, na elnicima opština, udruženjima gra ana, zdravstvenim ustanovma i drugima, sa preporukom da daju svoj doprinos kampanji i informisanju osiguranika o njihovim pravima.

Otklanjanje prepreka kod koriš enja prava
Po etak primjene novih propisa o pravima iz zdravstvenog osiguranja, kao i proces edukacije osiguranika, prate aktivnosti u vezi sa otklanjanjem administrativnih i drugih prepreka na koje nailaze osiguranici kod koriš enja propisanih prava. U okviru te aktivnosti održan je seminar sa rukovodiocima svih organizacionih dijelova Fonda, kao i sa direktorima zdravstvenih ustanova sa ciljem ujedna avanja prakse kod primjene propisa na cijelom prostoru Republike. Sa istim ciljem Fond je inicirao potpisivanje protokola o pružanju zdravstvene zaštite izme u zdravstvenih ustanova, kako bi osiguranici mogli da koriste zdravstvenu zaštitu bez nepotrebnih administrativnih prepreka. Ovu aktivnost prati i poja ana kontrola primjene ugovora sa zdravstvenim ustanovama, koju provodi Sektor kontrole pri Fondu. Ove, a i druge aktivnosti izazvale su veliko interesovanje graana, koji se svakodnevno javljaju na dežurne telefone u Fondu, postavljaju i pitanja u vezi sa novim pravima i ukazaju i na probleme kod koriš enja prava.

“Po prvi put imamo organizovan, sistemski i sinhronizovan na in djelovanja Ministarstva, Fonda i svih institucija zdravstvenog sistema Republike Srpske. Projekat edukacije osiguranika je rezultat takvog odnosa i uvjeren sam da emo, zajedno sa Ministarstvom, uspjeti da dokažemo da zdravstvena knjižica koju posjeduje osiguranik u Republici Srpskoj vrijedi i da e svakim danom vrijediti više”, poru io direktor Fonda Goran Kljaj in.

uvo enja jedinstvenog informacionog sistema u zdravstvu. Kvalitetu zdravstvene zaštite doprinije e i realizacija projekata ije je finansiranje nedavno odobrio Upravni odbor Fonda: neonatalni skrining za bolesti štitne žljezde i fenilketonurije; projekat kompjuterizacije gama kamere; projekat JUSAD (prepoznavanje faktora rizika koji u dje jem uzrastu mogu uticati na razvoj ateroskleroze); projekat sistema menadžmenta i sistema kvaliteta u bolni kom sektoru; finansiranje nabavke lijeka Actilyse za potrebe lije enja bolesnika sa akutnim moždanim udarom. Razvoju zdravstvenog sektora doprinije e i primjena modela javnog i privatnog partnerstva. Pored dijaliznih centara, primjera na kojem je ovaj model pokazao brojne prednosti, javno-privatno partnerstvo uskoro e se primijeniti i kod izgradnje bolnice za kardiohirurgiju u kojoj e biti angažovani vrhunski stru njaci iz ove oblasti.
Pripremila: Biljana Rodi}-Obradovi}, zamjenik izvr{nog direktora Sektora za razvoj zdravstvenog osiguranja u FZO RS

za zdravstvenu zaštitu, redovno pla anje obaveza itd. Briga o osiguraniku ne podrazumijeva samo više prava, ve i kvalitetniju uslugu i zato je Fond dao konkretnu podršku realizaciji strateških i drugih projekata, istakao je direktor ove institucije Goran Kljaj in. Upravni odbor Fonda je donio odluke o finansiranju strateških projekata: izgradnje dijaliznih centara u Laktašima, Doboju, Šamcu i Zvorniku; izgradnje centra za radioterapiju; izgradnje centra za invazivnu kardiologiju i

Podjela Vodi a za osiguranike, na trgu Krajine, Banja Luka

Investiranje u kvalitet zdravstvene zaštite
Poslovna politika Fonda za ovu godinu definisana je kroz petnaest strateških ciljeva i u eš e u realizaciji više projekata. Ve ina ciljeva se odnosi na razvoj zdravstvenog osiguranja i unapre enje položaja osiguranika, kao i na unapre enje partnerskih odnosa sa zdravstvenim ustanovama. Neki od efekata realizacije ovih ciljeva su ve a prava iz obaveznog osiguranja, ugovori sa zdravstvenim ustanovama koji su potpisani ve po etkom godine, pove anje ugovorenih sredstava 11

Z D R A V S T V O

U društvu akademika Nebojše Lali a, eksperta za še ernu bolest

U svijetu pa i kod nas vlada prava epidemija dijabetesa tipa 2. To se uglavnom objašnjava pogrešnim na inom života, to jest nepravilnom ishranom, gojaznoš u i nedovoljnom fizi kom aktivnoš u. Uopšte meritorno razgovarati o ovom zdravstvenom problemu, podrazumijeva ne samo stru ne, prakti ne, nego i nau ne reference, koje smo više nego prepoznali u biografiji akademika prof. dr Nebojše Lali a. Podsjeti emo samo na neke od njih: doktor medicinskih nauka-endokrinolog, profesor Medicinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, zamjenik direktora Instituta za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma Klini kog centra Srbije, prodekan Medicinskog fakulteta u Beogradu, dopisni lan SANU, predsjednik Republi ke stru ne komisije za še ernu bolest Srbije, predsjednik ekspertnih grupa za nacionalne vodi e klini ke prakse Srbije za dijabetes melitus, saradnik u programu razvoja dijabetološke zaštite u RS. Medici.com Profesore Lali u, vi esto pominjete zna aj populacione prevencije še erne bolesti? - Prevencija postaje zna ajan zadatak, koji mora da se prenese na populacioni nivo, zbog toga što še erna bolest prijeti pandemijom - vrlo velikim porastom obolelih, koji e prema nekim stru nim studijama u 2020. biti trostruko ve i u odnosu na sadašnji broj. To obavezuje sisteme zdravstvene zaštite da se tome suprotstave, jer še erna bolest s druge strane nosi veliki invaliditet. Neophodno je napraviti jednostavan sistem rane detekcije poreme aja metabolizma koji dovodi do še erne bolesti i primenu mera prevencije. U Srbiji je prevencija apsolvirana kao redovna aktivnost izabranog lekara - to je varijanta koja je dominantna u zdravstvenom sistemu Srbije. Ali u životu prevencija mora da bude organizovana i prevencija košta. Ove godine smo pokrenuli u Srbiji Program rane detekcije i prevencije diabetesa mellitus tip 2, kako bi zajedno sa nacionalnim vodi em, uradili preporuke lekarima kako e to da rade. Na taj na in želimo da se približimo ne emu što je evropska problematika. Trenutno se u Evropi uskla uju nacionalni vodi i za prevenciju še erne bolesti. Neke preporuke su ve izašle, a mi o ekujemo izradu evropskog projekta koji bi rezultirao evropskim vodi em u koji su uklju ene sve zemlje koje imaju nacionalne vodi e. Moram da podsetim da je osim Srbije tu i Republika Srpska-BiH. Nacionalni vodi i su

I znanje o bolesti je ljekovito
ima uspeha. Dosadašnji na ini le enja nisu bili dobri, zbog toga što nisu bili individualno prilago eni. Imamo poplavu novih lekova koji teže da budu individualno prilago eni. Lekari i ostali u dijabetološkoj zaštiti trebaju prvo da se upoznaju sa tim lekovima, kako bi onda imali i kriti ki odnos prema njima. Koji je individualni pristup najbolji u le enju še erne bolesti, to se može utvrditi samo kod odre enog pacijenta. I tu je velika odgovornost lekara koji ga le i. Zato se lekari moraju permanentno educirati i da budu u toku novih saznanja u vezi sa ovim oboljenjem, a koja se godišnje obnavljaju. Medici.com Profesore Lali u, zašto je hiperglikemija dominantni neprijatelj, kao što vi volite da kažete, u toku še erne bolesti, ali i u terapiji. - Brojne studije su pokazale da je nezadovoljavaju a metaboli ka kontrola povezana sa zna ajno veim rizikom za nastanak kasnih dijabetesnih komplikacija, u oba tipa dijabetesa. Dokazano je da se samo striktnom metaboli kom kontrolom, iji su osnovni parametri - glikemija našte, postprandijalna glikemija i glikozilirani hemoglobin može smanjiti rizik od razvoja kasnih dijabetesnih komplikacija. Zbog toga ostvarivanje striktne metaboli ke kontrole predstavlja jedan od najvažnijih postulata savremene terapije dijabetesa i posebno insulinske terapije. U nastanku i razvoju dijabetesa melitusa tipa 2 pojava i perzistiranje hiperglikemije imaju izuzetan zna aj za ispoljavanje i progresiju bolesti i pojavu hroni nih komplikacija. Pored velikog zna aja koji ima kao favorizuju i faktor progresije samog oboljenja hiperglikemija zna ajno podsti e i nastanak kasnih komplikacija ovog oblika bolesti. Najnovija saznanja su ukazala da veliku smetnju uspešnoj terapiji dijabetes mellitus tip 2, a naro ito uspešnom otklanjanju hiperglikemije predstavlja dugo primenjivanje jednog vida terapije koji ne odstranjuje hipeglikemiju. U tom smislu posebna internacionalna ekspertska radna grupa je donela preporuku da u dijabetes tip 2 u inak terapije treba evaluirati svaka 2-3

tek prvi korak kao tekovina jedne zemlje kada ona u e u fazu razvijenije zdravstvene zaštite u jednoj oblasti. Vodi je sistem preporuka koji treba da harmonizuje le enje še erne bolesti na svim nivoima. To je znak da sredina lekara i zdravstvenih profesionalaca koji se bave še ernom boleš u, ima snage da se okupi i uradi zajedni ki sistem preporuka za le enje še erne bolesti, koji su onda svima korisni. U Srbiji je napravljen organizacioni osnov za prevenciju, jer je uz pomo evropskog fonda ura en Projekat osnivanja preventivnih centara. Ovi centri su zapravo delovi grada, koji su s jedne strane okrenuti prevenciji komplikacija bolesti, a s druge strane stanovništvu koje pokriva tu teritoriju. Ti preventivni centri bi trebalo dalje da se razvijaju u okviru kojih i centar za dijabetološku zaštitu gde bi se vršila edukacija i ostali programi u vezi sa ovim zdravstevnim problemom. U RS je situacija druga ija jer kod vas postoji kompaktan osnov dijabetološke zaštite, gde e se onda lako mo i uspostavljati i mreža odgovaraju ih institucija. Medici.com Da se sada osvrnemo na novosti u terapji še erne bolesti... - U ovoj oblasti ima mnogo novih lekova koji su ušli ili ulaze u praksu. Sve to je po elo od injenice da pacijenti koji se le e od še erne bolesti u suštini se ne pridržavaju terapije. Istraživanja su pokazala da njih 60 odsto kojima je propisana terapija da se je pridržavaju, ili terapija kod njih

12

Z D R A V S T V O

meseca i da je to optimalni period za zaklju ivanje i promenu vida terapije u slu aju perzistiranja hiperglikemije. Ve ina autora je mišljenja, s ime se slažemo i mi u Srbiji, da ovaj interval za evaluaciju i eventualni prelazak na naredni vid terapije prema algoritmu ne treba da bude duži od 6 meseci. Navedene preporuke se posebno odnose na rano adekvatno uvo enje insulinske terapije u odnosu na druge vidove tretmana dijabetesa tipa 2. Me utim, s obzirom na pojavu i dostupnost poslednjih godina insulinskih analoga, kao sintetskih insulinskih preparata koji se upravo karakterišu preciznijim otklanjanjem hiperglikemije u odnosu na klasi ne preparate humanih insulina, isti pristup u pravovremenom podešavanju vida insulinske terapije treba primeniti i kada je u pitanju prelazak sa terapije humanim insulinima na tretman insulinskim analozima. Potrebno je tako e naglasiti da je adekvatno provo enje optimalne terapije poreme aja glikoregulacije u dijabetesa tipa 2 nezamislivo bez provo enja samokontrole, koja se sastoji u odre ivanju dnevnih profila glikemije najmanje jednom u dva meseca u pacijenata na nemedikamentnoj terapiji, najmanje jednom mese no u uslovima terapije oralnim agensima i najmanje jednom u 7-15 dana u uslovima insulinske terapije. U tom smislu provo enje samokontrole glikemije je odlu uju e za provo enje rane adekvatne primene insulinske terapije, kao i uopšte za implementaciju savremenog principa brzog i pravovremenog korigovanja vida terapije u cilju otklanjanja hiperglikemije. Medici.com Kakva je saradnja sa Klinikom za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma, KC Banja Luka? - Postoji višegodišnja trajna saradnja sa KC Banja Luka, te programom reforme i poboljšanja dijabetološke zdravstvene zaštite Republike Srpske u poslednjih 5-6 godina saradnje. Saradnja se o ituje kroz izradu Nacionalnog vodi a za diabetes mellitus u RS, kontinuirane medicinske edukacije, zajedni kih nau nih radova i dr. Naravno, saradnja je obostrana, i mi smo otvoreni kako za le enje naših pacijenata, tako za razmenu kadrova, u eš e u nastavnom planu i zajedni kom interesu da se saradnja u budu nosti još više intenzivira. Meni je li no zadovoljstvo boraviti, raditi i sara ivati sa lekarima u RS.
Medici.com

Unaprije enje dijabetološke zaštite u RS
Prof. dr Snježana Popovi -Peji i , na elnik Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma Nacionalni koordinator za dijabetes melitus u RS

1. Informatizacija dijabetološke službe u Republici Srpskoj RSDIAB.Net - Centralni registar za še ernu bolest RS u Centru za dijabetes Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka
Važan sastavni dio opšte zdravstvene aktivnosti u borbi sa še ernom boleš u u RS je osnivanje Nacionalnog registra za še ernu bolest (Populacionog i Klini kog registra). Prijava bolesnika u Populacioni i Klini ki registar je zakonska obaveza za doktore na svim nivoima zdravstvene zaštite. Svrha i cilj Populacionog registra je pra enje še erne bolesti na primarnom nivou zdravstvene zaštite, odnosno kontinuirano i sistematsko prikupljanje podataka o svim oboljelim i novootkrivenim slu ajevima še erne bolesti u RS. Svrha i cilj Klini kog registra za še ernu bolest je procjena i pra enje kvaliteta zdravstvene zaštite na sekundarnom i tercijarnom nivou.

Sve~ana primopredaja ra~unarske opreme Klinici za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka

Da bi Populacioni i Klini ki registar zaživjeli u praksi bila je neophodna informatizacija dijabetološke službe u RS. U okviru realizacije Razvojnog nacionalnog projekta «Diabetes mellitus u RS» uz finansijsku, tehni ku i stru nu podršku višegodišnjeg strateškog partnera farmaceutske kompanije Novo Nordisk A/S planirana je aktivnost tehni kog opremanja zdravstvenih ustanova u RS (klinika i bolnica), a koje se bave problematikom še erne bolesti, u cilju informati kog povezivanja. Do ove realizacije je i došlo 1.6.2007. godine kada je u Centru za dijabetes Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka izvršena sve ana primopredaja ra unarske opreme nabavljane u okviru realizacije Razvojnog nacionalnog projekta «Diabetes mellitus u RS». Ra unarsku opremu sve ano je uru io ministar zdravlja i socijalne zaštite RS prof. dr Ranko Škrbi , a namjenjena je Centru za dijabetes, Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka i regionalnim centrima RS. (Prijedor, 13

Z D R A V S T V O

Gradiška, Doboj, Bijeljina, Zvornik, Trebinje, Fo a, Isto no Sarajevo). Ra unarska oprema je nabavljena za potrebe realizacije ra unarskog programa - software RSDIAB.Net. Sve aktivnosti oko pokretanja Centralnog registra za še ernu bolest RS izvršene su uz punu podršku i pokroviteljstvo ministra zdravlja i socijalne zaštite prof. dr Ranka Škrbi a. Nakon završene ceremonije primopredaje ra unarske opreme organizovana je obuka za sve endokrinologe RS u trajanju od 4 sata za korištenje instaliranog softvera RSDIAB.Net na navedenoj ra unarskoj opremi. Ra unarska oprema, softverski program RSDiab.net i obuka endokrinologa je omogu ena uz finansijsku, tehni ku i stru nu podršku danske farmaceutske kompanije Novo Nordisk A/S. RSDIAB.Net je softverski program napravljen na osnovu obrasca Klini kog registra za še ernu bolest, a sa ciljem povezivanja svih regionalnih dijabetoloških centara u RS u jedinstvenu ra unarsku mrežu. Centralni registar za še ernu bolest e se nalaziti u Centru za dijabetes, Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka, kao referalnom centru za diabetes mellitus RS. RSDIAB.Net je osmišljen tako da se svi podaci o oboljelima od še erne bolesti lije enih u bolnicama u regionalnim centrima RS proslije uju putem interneta u Centralni registar za še ernu bolest koji se nalazi pri Klinici za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka. Na ovaj na in e se dobiti jedinstveni Centralni registar za pra enje dijabetesa i njegovih komplikacija na teritoriji RS. RSDIAB.Net je verifikovani kompjuterski program razvijen na svjetskim indikatorima kvaliteta. Formiranjem elektronske baze podataka bi e omogu ena pravovremena i djelotvorna analiza parametara, iji rezultati omogu uju dalje unapre enje kvaliteta zdravstvene zaštite oboljelih od še erne bolesti, te intervencije bazirane na osnovu injenica. RSDIAB.Net e omogu iti pravovremeno prikupljanje podataka uz uštedu vremena zdravstvenog osoblja, te mogu nost bolje saradnje dijabetologa RS i analizu osnovnih klini kih pokazatelja za bolesnika. 14

Ovo e omogu iti kvalitetniju zdravstvenu zaštitu oboljelih od še erne bolesti i bolju saradnju i olakšanje rada zdravstvenih radnika u pra enju zdravstvenog stanja pacijenata oboljelih od še erne bolesti.

2. Uvo enje insulinskih pumpi u terapiji še erne bolesti
Na Institutu za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma Klini kog centra Srbije u maju 2007. godine boravio je tim ljekara i medicinskih sestara Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka na elu sa na elnikom Klinike, na edukaciji o primjeni insulinskih pumpi u terapiji še erne bolesti. Edukacija je provedena od strane tima ljekara Odjeljenja za insulinske pumpe na elu sa akademikom prof. dr Nebojšom Lali em, kao i ljekara kompanije Medtronic MiniMed, proizvo a a insulinskih pumpi MiniMed 508 i Paradigm 512/712, za iju primjenu je izvršena obuka. Kompanija Medtronic MiniMed obezbje uje 24-satnu tehni ku i medicinsku podršku za insulinske pumpe. Ljekari i medicinsko osoblje Klinike su u potpunosti usvojili teoretska i prakti na znanja u primjeni insulinskih pumpi i osposobljeni su za uvo enje insulinskih pumpi oboljelima od še erne bolesti. Uklju ivanje insulinskih pumpi e se vršiti u Centru za dijabetes Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka. Ina e, u RS je od 2002. godine, u okviru realizacije razvojnog nacionalnog projekta “Diabetes mellitus u RS” realizovan i pilot projekat “Prevencija dijabetesnih komplikacija insulinskom pumpom”, kada je nabavljeno 10 insulinskih pumpi, koje su ugra ene indikovanim pacijentima na Institutu za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Srbije, gdje je izvršena i obuka pacijenata, te vršeni redovni kontrolni pregledi. Ugra ivanje insulinskih pumpi zahtijevalo je hospitalizaciju pacijenata prosje no dvije nedjelje na Institutu u Beogradu, radi ugradnje pumpe, obuke pacijenata i regulacije glikemije na insulinskoj pumpi. Edukacijom tima ljekara i medicinskih sestara naše klinike stvoreni su uslovi da se pristupi ug-

Insulinska pumpa Medtronic Minimed Paradigm

ra ivanju novih insulinskih pumpi najsavremenije generacije, kao i obuka pacijenata o njihovoj primjeni, te kontrola pacijenata koji ve posjeduju pumpu u Centru za dijabetes naše klinike. Planirano je da prvo uklju ivanje insulinskih pumpi po ne od septembra teku e godine, kada e se pristupiti i pojedina noj ugradnji insulinskih pumpi prema važe im indikacijama, prvenstveno oboljelima od še erne bolesti tipa 1, kao i trudnicama oboljelim od še erne bolesti u prekoncepijskom periodu. Uvo enjem insulinskih pumpi u terapiju oboljelih od še erne bolesti dijabetološka zaštita i terapija oboljelih od še erne bolesti u RS bi e u potpunosti zaokružena po kriterijumima International Diabetes Federation (IDF). Iako su mnogi centri za dijabetes u svijetu edukovani o insulinskim pumpama nisu svi dovoljno stru ni da bi mogli osigurati podršku potrebnu u prakti nom korištenju ovog na ina lije enja, a koju e naša klinika mo i pružiti. Primjenom insulinskih pumpi Klinika za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma KC Banja Luka e posti i tercijarni nivo zdravstvene zaštite, a bi emo i prva klinika za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma u BiH gdje se insulinske pumpe primjenjuju u terapiji še erne bolesti. Primjena insulinskih pumpi indikovana je, naro ito kod djece, a kod odraslih u slu aju potrebe što bolje prekoncepcijske i trudni ke regulacije glikemije, neprepoznatih i ponavljanih hipoglikemija ili nezadovoljavaju e regulacije šeerne bolesti na intenziviranoj konvencionalnoj insulinskoj terapiji. Prednosti terapije insulinskom pumpom su poboljšanje kontrole dijabetesa, popravljanje kvaliteta života oboljelih od še erne bolesti, te sprije avanje i odlaganje kasnih komplikacija, ime se dugoro no smanjuju troškovi lije enja. Uvo enje insulinskih pumpi u terapiji še erne bolesti zna i veliki napredak u razvitku naše klinike. Centar za dijabetes, Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma e se i u budu nosti razvijati na na in da bude osposobljen da ponudi najviše standarde lije enja za osobe oboljele od še erne bolesti.

Z D R A V S T V O

Agencija za akreditaciju i unapre enje kvaliteta zdravstvene zaštite RS

U aprilu 2007 godine /Sl. gl. br 34/07/, Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite, usvojilo je i donijelo politiku unapre enja kvaliteta i sigurnosti zdravstvene zaštite u Republici Srpskoj do 2010. godine, ime je pokazalo svoju stratešku opredijeljenost, da e se u kreiranju zakonskih rješenja voditi ra una, da model pružanja zdravstvene zaštite bude baziran na konceptu fundamentalnog prava svakog pojedinca i zajednice da dobije zdravstvenu zaštitu dobrog kvaliteta. Može se re i da u svijetu postoji konsenzus kada je u pitanju nezadovoljstvo zdravstvenim uslugama. Problemi se posebno odnose na pristup i kontinuitet zaštite, klini ku efektivnost, sigurnost pacijenata, zadovoljstvo korisnika i javnu odgovornost. Svi ovi problemi su doveli do toga da unapre enje kvaliteta u ve ini zemalja ima glavnu ulogu u reformi zdravstvenih sistema i pružanja usluga. Sve zemlje suo avaju se sa izazovima da sa raspoloživim resursima osiguraju pristup, pravi nost, sigurnost i u eš e pacijenata, i da razvijaju vještine, tehnologiju i medicinu na bazi dokaza.1 Da bi na sistematski na in rješavale navedene probleme, ve ina zemalja prilazi izradi nacionalnih strategija i politika koje se bave unapre enjem kvaliteta i sigurnosti zdravstvene zaštite.

Politika unapre enja kvaliteta i sigurnosti zdravstvene zaštite u RS
u periodu tranzicije treba dati na teoriju i praksu menadžmenta promjena na svim nivoima zdravstvene zaštite. Da bi se otpor, koji je teško izbje i kada se pokušava implementirati program za poboljšanje kvaliteta, sveo na minimum potrebno je kreirati fazni pristup promjeni. Za uspješnu primjenu politike unapre enja kvaliteta i sigurnosti potrebno je izvršiti reorganizaciju koriš enja postoje ih resursa, te promjenu na ina rada i promjenu na ina ponašanja svih u esnika u procesu pružanja zdravstvene zaštite. U tom smislu potrebno je: prebaciti fokus zdravstvenog sistema na pacijente, razvijati profesionalne kompetencije i etiku zdravstvenih radnika; razvijati profesionalnu odgovornost i odgovornost menadžmenta zdravstvenih ustanova; razvijati kulturu unapre enja kvaliteta kod zdravstvenih radnika; razvijati kulturu koriš enja informacija i pozitivnih stimulacija za bolje rezultate rada razvijati kulturu saradnje me u zdravstvenim ustanovama po pitanju kvaliteta zdravstvene zaštite raditi na ja anju prava korisnika zdravstvene zaštite promovisati metode samoocjene i vanjske ocjene kvaliteta definisati i implementirati program socijalnog marketinga s ciljem informisanja javnosti o naporima koji se ulažu za poboljšanje sigurnosti i kvaliteta u sistemu zdravstvene zaštite i dobivanja podrške javnosti. Misija Agencije je da stalno unapre uje kvalitet i sigurnost usluge koja se pruža stanovništvu, preko procesa akreditacije i srodnih poslova kojima se podržava unapre enje u inka zdravstvenih ustanova. Izme u ostalog, Agencija treba da bude odgovorna za: razvoj i objavljivanje pravila za sprovo enje postupka akreditacije i izvještavanje o injenicama i nalazima, uklju uju i postupke za suspenziju ili opoziv, u estvovanje u pružanju obuke vezano za kvalitet za sve u esnike u procesu pružanja zdravstvenih usluga, uklju uju i specijalizovanu obuku za ocjenjivanje kvaliteta na osnovu akreditacionih standarda, uspostavljanje dobrovoljnog programa akreditacije, zasnovan na principima za ocjenu standarda i za akreditaciju akreditora koji su definisani me unarodnim programom ALPHA – Agenda for Leadership Principles in Healthcare Accreditation (Program rada za principe vodstva u akreditaciji zdravstvene zaštite),2 akreditaciju zdravstvenih ustanova u odnosu na standarde, registrovanje i objavljivanje potrebnih podataka, sprovo enje nadzora nad radom akreditovanih organizacija i utvr ivanje da li se akreditacija održava, saradnju sa relevantnim institucijama u vezi sa svim pitanjima koja se ti u razvoja i primjene standarda i ocjenjivanje rezultata, te primjene pokazatelja kvaliteta i kriterijuma za ocjenu postoje e prakse, saradnja sa svim u esnicima i obezbje enje informacija koje se ti u kvaliteta.
2 ALPHA standards- www.isqua.org.au

Dr Dra{ko Kupre{ak, rukovodilac odsjeka za poslove standardizacije, Agencija za akreditaciju i unapre|enje kvaliteta zdravstvene za{tite RS

Najve i izazovi u implementaciji politike unapre enja kvaliteta nisu tehni ki ili ekonomski, ve socijalni i organizacioni. U tom svjetlu, naglasak
1 Shaw Charles D, Kalo I. Osnovne informacije za nacionalne politike kvaliteta zdravstvenih sistema, Evropska kancelarija SZO, 2003.

16

Z D R A V S T V O

Predstavljamo Klini ki centar Fo a

“... Dvije su se vode zavadile, ehotina i studena Drina. ehotina Drini govorila: ”Pri ekaj me ljetni dan do podne, dok ja do em, mutna i krvava...” I uistinu, kao otvorena knjiga na uš u ehotine u Drinu, raskrilio se grad. Naslonio se na obe vode, što su se ko zna zašto i godine koje grdno zavadile i esto plavile priobalje, pa ak i ulice grada, žele i pri tom valjda, da speru tragove istine i tragove istorije. Istina i istorija ovoga kraja toliko je duboka i toliko jasna, da se ne da ni zamutiti, a kamoli sprati i zaboraviti!I Drina i ehotina, proti u i kroz vreme i istoriju pamte. Onome ko zna da sluša pripovedaju, da su vremena kao vode - dolaze i odlaze, donose i odnose. I svaki kamen ove Stare Hercegovine kada podigneš, pod njim, istoriju na eš! Skamenjeni svedoci vremena, nemo pripovedaju! Od 1368. godine, od kada datiraju prvi pisani tragovi o Fo i, preko turske i austrougarske vladavine, Prvog i Drugog svetskog rata, pa do najnovije istorije, mnogi mo ni despoti, vladari i gospodari, sebi u slavu i ast, zidali su svoje zadužbine a rušili i skrnavili postoje e. U novijoj istoriji grada, posebno mesto pripada januaru1942. godine, “Fo anskoj republici”i“Fo anskim propisima”, koji se smatraju prvim ustavom nove države. U to vreme, u Fo i se le e promrzli partizani Prve proleterske brigade koji su po najlju oj zimi prešli Igman. Deo fo anske opštine je i podru je Tjentišta, na kojem se u Drugom svetskom ratu dešavala Peta nema ka ofanziva i koje je stratište za 7.ooo boraca za slobodu. I opet istorija! I opet neki mo nici, despoti, vladari i gospodari, u svom bezumlju, zavadiše nas i gurnuše u ring u kome se lije krv i padaju glave! Zao duh uveliko je izašao iz boce! Ratni olujni vetrovi ’92. godine krše Bosnu, krše Hercegovinu i naravno, fo anski region!

Univerzitetski kampus
Pripremila: Vera Pu{ac Vera Pu{ac, direktorica Medici.com, prof. dr Veljko Mari}, dekan Medicinskog fakulteta Fo~a i direktor KC Fo~a

bi se javljao po koji zdravstveni radnik, a zdravstvenih ustanova, nije ni bilo. Austrijskom okupacijom u Fo i se stacioniraju ja i vojni garnizoni u kojima su radili školovani lekari. Prva bolnica u Fo i otvorena je 1896. godine. U toku Drugog svetskog rata u fo anskoj bolnici (tzv. IGMANSKA bolnica) le eni su promrzli borci Prve proleterske brigade. Bez anestezije i bez seruma, oskudnom hirurškom opremom, amputirani su im promrzli delovi tela. Bez jauka, borci su ostajali bez prstiju, bez nogu i umirali kao junaci! U slavu i ast hrabrim “IGMANCIMA”, rodila se ideja o

gradnji bolnice. U prole e 1958. godine, otvorena je novosagra ena bolnica i nazvana Spomen bolnica “Proleterskih brigada”. Referendumom 1968. godine formiran je Medicinski centar “Proleterskih brigada”, a osamdesetih godina, bolnica se nalazi u organizacionom zdravstvenom gigantu, SOUR Regionalni medicinski centar “Proleterskih brigada”. I ponovo politi ka i nacionalna previranja. Devedesete godine prošloga veka mirišu na zlo, na krv, na smrt! Po tre i put u istom veku, zla kob rata nadvila se nad svim prostorima bivše Jugoslavije. Politika, privreda pa i zdravstvo, gibalo se prema

Razvoj zdravstva
Iako je kroz istoriju, Fo a bila poznata kao trgova ko središte na karavanskom putu iz Dubrovnika prema unutrašnjosti, zdravstvena zaštita u njoj je vegetirala! Kroz sve vreme turske vladavine, tek sporadi no 18

Z D R A V S T V O

Regionalni medicinski centar Spomen bolnica u Fo i prerasta u Klini ki centar Medicinskog fakulteta! Tako je za stanovništvo ovoga dela Republike Srpske obezbe ena visoko stru na i kompletna zdravstvena zaštita.

Univerzitetski kampus
Medicinski fakultet u Fo i predstavlja tipi nu visokoškolsku ustanovu osnovanu od strane države, sa organizacionim jedinicama katedre, administrativnom i tehni kom službom. Prema re ima direktora Klini kog centra i dekana Medicinskog fakulteta u Fo i prof. dr Veljka Mari a, Medicinski i Stomatološki fakultet su organizovani kao Univerzitetski kampus, po ugledu na savremene fakultete u svetu i sastoji se od prostora za nastavu i prostora za smeštaj studenata i profesora. Klini ki prostori predstavljaju nerazdvojnu bazu za izvo enje klini ke nastave mati nih medicinskih predmeta oba fakulteta. Studentski internati ine sastavni deo Univerzitetskog kampusa. Najve i i najlepši prostor poslednjeg paviljona bolnice, obezbe uje smeštaj za 90 studenata. Ostala dva internata nalaze se izvan kruga Klini kog centra. “Plan i program studija ra en je u skladu sa savremenim evropskim standardima i principima Bolonjske deklaracije. Od školske 2007/08. godine, etvrta generacija studenata Medicinskog fakulteta u Fo i, poha a e nastavu u skladu sa principima Bolonjske deklaracije. Od ’93. godine, na osnovne studije medicine upisano je 966 i do danas, je diplomiralo 115 studenata, a trenutno na našem fakultetu studira njih 436 To su mladi sa prostora 36 opština Republike Srpske, i 35 opština iz zemalja okruženja. Kao dekan ovog fakulteta, ponosan sam na injenicu da smo, osim obrazovanja doktora medicine, ovlaš eni za školovanje magistara i doktora medicinskih nauka. Od 2001. godine do danas, magistarsku tezu odbranilo je 5 a 18 kandidata je u proceduri za sticanje nau nog zvanja - magistar medicinskih nauka. Doktorsku disertaciju odbranilo je 8 a još 9 kandidata je u proceduri za sticanje tog nau nog zvanja. Na specijalisti ke studije do sada je upisano 92 kandidata a njh 14 je položilo specijalisti ki ispit. Ovo pokazuje da smo, tokom postojanja Medicinskog fakulteta u Fo i, u velikoj meri uspeli da 19

ponu enom, u mogu im i nemogu im varijantama. Sarajevo, aprila ‘92. Nastavni proces na svim fakultetima zamire. Nacionalno se ivo krvlju natopljeno, nad glavama profesora i aka koji jesu, to što jesu! Svi oblici rada i na Medicinskom i na Stomatološkom fakultetu zamiru! Doga aji u tom gradu uzrokuju egzodus preko 200.000 hriš ana, a me u njima i velikog broja univerzitetskih profesora, asistenata i saradnika. Oni koji izmakoše krvavom nacionalisti kom se ivu, osetiše potrebu i obavezu da nastave prekinuto. Naime, grupa profesora sa sarajevskog Medicinskog i Stomatološkog fakulteta, u leto ‘93. godine, prognani i poniženi, odlu iše se na vaskrsenje! Odlu iše da univerzitetskoj mladosti, kataklizmom zahva enih prostora, omogu e da okon aju zapo eto. To se jedino moglo revitalizacijom Medicinskog i Stomatološkog fakultea sarajevskog, tada ve srpskog, univerziteta. Kona na odluka o izboru lokaliteta za oba fakulteta, doneta je nakon dekanskih obilazaka više medicinskih centara

hercegova kog i isto no bosanskog regiona. Regionalni medicinski centar Spomen bolnica “Proleterskih brigada” u Fo i bio je jedan od najkvalitetnijih, bilo da je re o opremi, o kadrovima, o kapacitetima ili prostorima sa rešenom infrastrukturom. Postojanje veoma konfornog srednjoškolskog centra sa impozantnim amfiteatrom sa oko 300 mesta, bio je dodatni razlog da dekani Medicinskog fakulteta, prof. dr Boriša Starovi i Stomatološkog fakulteta, prof. dr Olga Blagojevi , septembra ‘93. godine, baš tu zapo nu reanimaciju fakulteta na ijem su elu! I uspelo je! Nakon zvani nog konkursa i prijemnih ispita iz biologije i hemije, novi damar života udahnut je u Medicinski i Stomatološki fakultet Univerziteta Srpsko Sarajevo. Lekarski konzilijum Opšte bolnice u Fo i, na elu sa direktorom, prof. dr Veljkom Mari em, u to teško vreme, sa naglašenom kolegijalnoš u i ose anjem odgovornosti, otvorio je prostore bolnice za organizovanje ovih fakulteta. Septembra ‘93. godine.

Z D R A V S T V O

odškolujemo vlastiti kadar te smo i tu blizu uslova koje propisuje Bolonjska deklaracija. Ako još kažem da za naše profesore i asistente gradimo oko 40 stanova, onda slika o nama dobija jednu doma insku dimenziju”, sa ponosom isti e dekan Mari . I zaista, jedno fascinantno zdanje koje se prostire na 5.000 metara kvadratnih predklini kog i 20.000 metara kvadratnih klini kog dela, smešteno na severu od Fo e, jedan kilometar nizvodno od mosta na Drini. Na vrstom i stenovitom terenu, 15-20 metara iznad nivoa reke i sa optimalnim uslovima za gradnju i širenje. Bolnica se uklapa u ambijent okoline, u ambijent reke Drine, njene bistre modro-zelene vode sa brdima i šumovitim pašnjacima okolo. “Ako govorim kao direktor Klini kog centra, ne mogu a da ne pomenem 1998. godinu, kada je u okviru projekta “GRANT-AID”, japanska vlada donirala Klini kom centru izuzetno kvalitetnu medicinsku pomo (147 medicinskih aparata) u vrednosti od 4 miliona dolara. Od tada bolnica u Fo i postaje jezgro zdravstva isto nog dela Republike Srpske. Godišnje se u našem centru le i preko 7.500 pacijenata, od kojih je 25% van prostora fo anske regije, a rekao bih da nema grada u Republici Srpskoj iz kojeg nam nije došao bar jedan pacijent. Fo anska regija može da se ponosi injenicom da ni jedan lekar nije nezaposlen, odnosno, ne nalazi se na Zavodu za zapošljavanje što je, prizna ete, svojevrstan kuriozitet”, isti e prof. Mari . Vredna pomena je i injenica da Fo a sa oko 35 000. stanovnika ima tri fakulteta: medicinski, stomatološki i bogoslovski. U proceduri otvaranja su još dva fakulteta. Studijski odsek zdravstvene nege, koji bi u toku trogodišnjeg, onosno etvorogodišnjeg školovanja obrazovao pomo no medicinsko osoblje i odsek biologije, sa Prirodnomatemati kog fakulteta Isto no Sarajevo. Medicinsko osoblje Klini kog centra Medicinskog fakulteta u Fo i u 12 odeljenja i sa 5 dijagnosti kih službi radi sve intervencije, osim radiologije i kardio-hirurgije (no ugradnja pejsmejkera se vrlo uspešno radi). S obzirom na porast kardiovaskularnih bolesti, jedan od ciljeva za budu nost ove visokostru ne ustanove i institucije jeste opremanje ANGIOSALE, u 20

kojoj bi se radili stentovi i invazivna kardiologija. “Sa aspekta ljudskosti, pre svega, a onda sa aspekta funkcija koje trenutno obavljam, ne mogu a da se još jednom ne osvrnem na rodona elnike svega ovoga o emu smo do sada govorili. To su akademik, Boriša Starovi i prof. dr Olga Blagojevi . Njihovim dolaskom, Fo a postaje univerzitetski grad. Imali su viziju, imali su energiju i verovali su u sebe, u nas! Mi smo ih sledili i verovali smo njima ali i sebi! Profesor Starovi je ve tada ovu bolnicu video kao Univerzitetsku bolnicu, smeštenu u prijatnom prostoru, koja može da bude,

da edukuje i da le i. Na žalost, prošlo je ve dve godine od kako ovi velikani nisu me u nama. No siguran sam da bi bili prezadovoljni ostvarenjem svojih vizija. Kako u jednoj sredini koja nema tradiciju univerzitetskog grada, u najteže vreme, može da se za ne, rodi i odneguje ono što danas slovi za tipi nu univerzitetsku bolnicu koja ima prostor, kadrove, opremu i stalnu težnju ka usavršavanju. Ponosan sam što sam bio savremenik i saradnik takvih vizionara”, kaza nam prof. dr Veljko Mari , direktor Klini kog centra i dekan Medicinskog fakulteta!

Z D R A V S T V O

Institut za transfuziologiju VMA Beograd

Dana 29.05.2007. održana je sve ana promocija povodom još jednog uspeha stru njaka Vojnomedicinske akademije. Nosilac ovog uspeha je INSTITUT ZA TRANSFUZIOLOGIJU, na elu sa na elnikom pukovnikom, profesorom Miroljubom TRKULJI EM. Razlog okupljanja bio je uvo enje nove tehnologije testiranja krvi davalaca, NAT-PCR, u rutinsku upotrebu. Uvo enje NAT tehnologije, predstavlja revolucionarni tj. kvalitativni napredak u procesu obezbe enja hemoprodukata sigurnih u pogledu virusa krvnoprenosivih bolesti virusa hepatitisa tipa: B (HBV), C (HCV) i virusa humane imunodeficijencije (HIV). Kako je u uvodnom izlaganju istakao profesor Trkulji , NAT predstavlja akronim od engleskih re i Nucleic Acid Testing, što u prevodu zna i testiranje nukleinskih kiselina: DNK za HBV i RNK za HCV i HIV, a one ine genetski materijal svakog organizma pa i virusa. Kod standardnih enzimo-imunih (ELISA) testova, prisustvo virusa ne može se detektovati, sve dok ne do e do stvaranja antitela protiv unesenog virusa. Vreme od ulaska virusa u organizam pa do stvaranja antitela zove se fenomen »prozora« (»window«). Kod NAT tehnologije detektuje se genetski materijal virusa ime se fenomen “prozora” skra uje. To skra enje je za hepatis tipa »B« sa 59 na oko 21dan, hepatis tipa »C« sa 66 na oko 15 dana i »AIDS« sa 22 na oko 11 dana, što i predstavlja suštinsku prednost ove tehnologije. Po re ima prof. Trkulji a, Institut za transfuziologiju VMA je prva transfuziološka institucija u ovom delu Evrope, i na Balkanu koja je uvela NAT tehnologiju u rutinsko testiranje jedinica krvi i to istovremeno na sva tri Zakonom obavezuju a testa. Institut je me u retkim ustanovama u svetu koji ovo

Uvo enje nove tehnologije testiranja krvi davalaca NAT-PCR u rutinsku upotrebu
Pukovnik profesor Miroljub Trkulji , na~elnik Instituta za transfuziologiju, VMA, Beograd

testiranje izvode uporedo sa enzimoimunom tehnologijom, koriste i pri tome tzv. »otvorene sisteme« tj. mikrotitarske plo e i »zatvorene sisteme« tj. hemiluminiscenciju. Sam sistem se sastoji od dva aparata: COBAS Ampliprep i COBAS Amplicor, renomiranog svetski priznatog proizvo a a »ROCHE Diagnostics«, Nema ka. Sistem je namenjen transfuziološkim službama («bankama krvi»), koje prikupljaju, obra uju-procesuiraju krv, tj. proizvode razli ite produkte (eritrocite, trombocite, plazmu itd.). Po podacima iz asopisa Vox Sanquinis iz 2005. godine, »ROCHE« je sa NAT tehnologijom zastupljen u Japanu100%, u Evropi 80% i u SAD-u oko20%. Testiranje se vrši u pulovima tj. skupovima od 24 uzorka, a može i pojedina no. Na ovaj na in se pojeftinjuje testiranje, naro ito u zemljama u kojima su retko prisutni virusi izaziva i hepatitisa: B, C i AIDS-a. Maksimalni kapacitet sistema: COBAS Ampliprep, COBAS Amplicor je 240 uzoraka, tj. 10 pulova za 12 sati rada. Kako je napomenuo pukovnik Trkulji , pripreme su bile temeljne i sveobuhvatne, a podrazumevale

su: pripremu adekvatnog prostora, obezbe enje opreme od proizvo a a, instaliranje dodatnih ure aja kako bi sistem mogao da funkcioniše po propisima proizvo a a, kao i nabavku potrošnog materijala. Isto tako, odre eni lekarispecijalisti, transfuziolozi obu avani su za rad, a posebno je obu avana osoba u ijoj je nadležnosti i odgovornosti funkcionisanje sistema (kapetan dr Nemanja Borov anin, specijalista transfuziolog). Tom prilikom je istaknuto da su Institut za transfuziologiju, odnosno VMA otvoreni za svaki vid saradnje, što je dokazano bezbroj puta i da sigurno predstavljaju integralni deo zdravstva Srbije, zbog ega je Institut spreman da pruži stru nu i svaku drugu pomo iz oblasti transfuziologije. Uvo enjem NAT tehnologije, Institut je uvrstio Srbiju u mali broj zemalja koje je poseduju, pre svega zbog «maksimalne» sigurnosti bolesnika kojima je neophodna primena krvi/hemoprodukta, posebno u oblasti transplantacija M H i vrstih organa. Na kraju prof. Trkulji je istakao: “Uvo enje ove nove tehnologije testiranja u transfuziologiji i programima transplantacija u našoj zemlji, može se smatrati jednim od najve ih dostignu a u medicini ove godine. Veliku zahvalnost dugujemo proizvo a u »ROCHE Diagnostics« Nema ka i posebno firmi »ADOC« iz Beograda što se jedna takva visoka tehnologija našla kod nas i promovisala nas kao lidera u oblasti transfuziologije na ovim prostorima, na kojima se naš Institut ve godinama nalazi u samom vrhu”.

22

Z D R A V S T V O

Prvo malo povijesti...
Celijakiju po prvi put spominje Aretej još u 2. stolje u naše ere. Opisao je karakteristi an izgled stolice kod bolesnika i primijetio da su eš e obolijevale žene, ali da i djeca mogu oboljeti. Nakon toga, opis bolesti zaboravljen je tijekom nekoliko stolje a, a modernu eru celijakije otvorio je Samuel Gee, koji je opisao klini ku sliku celijakije i naslutio da bi lijek mogao biti u prehrani. Me utim, tek je Haas 1924. godine savjetovao primjenu dijete s bananama, što se kao na in lije enja koristilo sve do sredine prošlog stolje a. U to vrijeme je nizozemski pedijatar Willem Dicke otkrio važnost bezglutenske prehrane pokazavši da izbacivanje brašna iz prehrane dovodi do nestanka simptoma celijakije u djece. Prihva anje ove teze i primjena bezglutenske dijete zna ajno su promijenili živote djece i odraslih s celijakijom i ozna ili prekretnicu u lije enju celijakije. Sredinom 50-tih godina prošlog stolje a Shiner u Engleskoj i Rover sa suradnicima u Argentini konstruirali su, neovisno jedni o drugomima, instrumente za peroralnu biopsiju sluznice tankog crijeva. Na temelju bioptata, Margo Shiner je opisala izgled sluznice tankog crijeva (atrofiju resica) u djece s celijakijom. Dvanaest godina kasnije, 1969. godine u Interlakenu, Europsko društvo pedijatrijskih gastroenterologa postavilo je prve kriterije za dijagnozu celijakije na temelju biopsije sluznice tankog crijeva. Ovi kriteriji su od tada revidirani, ali i dalje su osnova za postavljanje dijagnoze. Sva ova otkri a, osim što predstavljaju zna ajne karike u povijesti celijakije, otvorila su svaki put vrata novim istraživanjima i saznanjima koja su doprinijela sve ve em razumijevanju ove bolesti.

Novosti u celijakiji
Mr. sc. Zrinjka Mišak, dr med., Klinika za dje je bolesti Zagreb, Klinika za pedijatriju Referentni centar za dje ju gastroenterologiju i prehranu (preuzeto iz Gluc 7, svibanj 2007.)

“Ono što je za jednog ovjeka hrana, za drugog bi moglo da bude jak otrov.” Lucrecius, oko 75 p.n.e.

...ono što znamo...
Celijakija je upalna bolest tankog crijeva koja nastaje zbog nepodnošenja glutena u genetski predisponiranih osoba, a klini ki se o ituje širokom lepezom simptoma. U djece koja imaju manje od dvije godine, obi no se javlja klasi na slika: kroni ni proljev, slabo napredovanje na tjelesnoj masi, veliki i napuhnuti trbuh te povra anje. U djece kojoj je dijagnoza postavljena nakon navršene dvije godine te u odraslih, klini ka slika obi no je nejasnija: bol u trbuhu može biti jedini simptom, a umjesto proljeva (koji je u ovoj dobi rijedak) može se javiti i opstipacija. esti su još gubitak tjelesne mase, niski rast, odgo eni pubertet, a mogu se javiti anemija, osteoporoza i drugo. Osim toga, bolesnici s celijakijom mogu imati i tihi oblik bolesti sa samo nejasnim,

minimalnim i/ili atipi nim simptomima. Štoviše, poznato je da osoba može imati izgled sluznice tankog crijeva karakteristi an za celijakiju i biti bez ikakvih simptoma. To je naj eš i slu aj u bliskih srodnika bolesnika s celijakijom, u odre enog broja bolesnika nakon optere enja glutenom te u adolescenata koji su prekinuli bezglutensku dijetu i konzumiraju gluten. Drugim rije ima, ako po prekidu bezglutenske prehrane i nema klini kih simptoma, to ne zna i da sluznica tankog crijeva nije ošte ena. Udio simptomatskih bolesnika u ukupnom broju bolesnika s celijakijom procjenjuje se na najviše 3040%, i stoga se smatra da je celijakija, op enito uzevši, asimptomatska bolest. Poznato je tako er da su brojne bolesti povezane s celijakijom: še erna bolest, autoimuna bolest štitnja e te neke druge autoimune bolesti, nedostatak IgA, Sjogrenov sindrom, neki neurološki poreme aji, jetrene bolesti, Dovvnov sindrom, Turnerov sindrom i druge. Nakon što se na temelju klini ke slike i laboratorijskih nalaza posumnja na celijakiju, dijagnoza se postavlja na temelju nalaza biopsije sluznice tankog crijeva. Prema kriterijima Europskog društva za pedijatrijsku gastroenterologiju i prehranu, za kona nu dijagnozu celijakije potrebne su tri biopsije sluznice tankog crijeva: 1. U vrijeme postavljanja sumnje na celijakiju u ini se prva biopsija sluznice tankog crijeva koja pokaže tipi an nalaz: atrofiju resica, hiperplaziju kripti i povišen broj intraepitelijalnih limf o ita. 2. Nakon uvo enja bezglutenske prehrane dolazi do klini kog oporavka kao i oporavka sluznice tankog crijeva, i nalaz druge biopsije je uredan. 3. Nakon optere enja glutenom u ini se tre a biopsija sluznice tankog crijeva, na kojoj je nalaz ponovno promijenjen tipi no za celijakiju. Ovaj niz od tri biopsije preporu en je zato što u dojena koj i ranoj dje joj dobi promjene sluznice tankog crijeva u smislu atrofije resica nisu svojstvene samo celijakiji, ve se mogu na i i u kroni nim proljevima drugih uzroka (zbog nepodnošenja kravljeg mlijeka, nakon virusnih enteritisa, u primarnim imunodeficijencijama i drugo).

Me utim, u djece starije od dvije godine, nalaz atrofije sluznice tankog crijeva rijetko je uzrokovan drugim stanjima osim celijakijom. Uzevši to u obzir, 1989. godine uvedeni su revidirani dijagnosti ki kriteriji prema kojima se u djece starije od dvije godine dijagnoza celijakije postavlja na temelju: 1. tipi ne klini ke slike i histološkog nalaza prve biopsije karakteristi nog za celijakiju i 2. potpunog klini kog oporavka nakon uvo enja bezglutenske prehrane. Lije enje celijakije osniva se na strogoj, doživotnoj prehrani bez glutena, odnosno bez pšeni nog, raženog i je menog te zobenog brašna. Nakon zapo ete bezglutenske prehrane, ubrzo dolazi do oporavka i nestanka simptoma, dok je histološki oporavak nešto sporiji. Bezglutensku prehranu potrebno je provoditi doživotno, bolesnik se treba kontrolirati u gastroenterološkoj ambulanti, a pridržavanje bezglutenske dijete obi no se prati kontroliranjem seroloških nalaza (antiglijadinskih i endomizijskih protutitijela te protutijela na tkivnu transglutaminazu).

... i na kraju novosti...
Svijest o celijakiji raste svakim danom i sve se više misli na ovu bolest. Posljedi no tomu otkriva se sve više bolesnika, i to sve više onih s atipi nom klini kom slikom, odnosno onih s minimalnim simptomima ili ak bez njih. “Ne tako davno, celijakija se smatrala relativno rijetkom, s prevalencijom 1:1000 ili manjom. Posljednjih godina provedena su brojna ispitivanja u estalosti neprepoznate celijakije diljem svijeta, koja su pokazale da se celijakija javlja u omjeru 1:100 osoba, ili u 1% stanovništva. “ Ako se taj rezultat usporedi s ispitivanjima o u estalosti klini ki prepoznate celijakije, proizlazi da na jednog otkrivenog i dijagnosticiranog bolesnika dolazi 7 neprepoznatih. Drugim rije ima, od osam bolesnika s celijakijom tek jedan je prepoznat i dijagnosticiran. Gluten je osnovni imbenik u patogenezi celijakije, odnosno bez glutena nema ni celijakije. Osim glutena, vjerojatno postoje još neki okolišni imbenici koji imaju ulogu u nastanku

24

Z D R AV S T V O

celijakije. Velika studija nedavno provedena u Švedskoj pokazala je da postupno uvo enje glutena u prehranu dojen eta koje je još na prsima smanjuje rizik od pojave celijakije u ranoj dje joj dobi. Dulje dojenje tako er je povezano sa smanjenim rizikom od celijakije, iako za sada nije jasno je li dojenje samo odga a pojavu simptoma ili pruža trajnu zaštitu od celijakije. Pokazalo se tako er da unos velikih koli ina glutena zna ajno pove ava rizik od celijakije te da uvo enje glutena u prehranu dojen adi mla e od 3 mjeseca 5 puta pove ava rizik od pojave celijaki ne autoimunosti u usporedbi s djecom kojoj je uveden gluten u dobi od 4 do 6 mjeseci starosti. Me utim, name e se pitanje: zašto neke osobe nakon što im se u prehranu uvede gluten razviju celijakiju i što je to što ih ini osjetljivim na gluten? Dosadašnja istraživanja pokazala su da nasljedni imbenici igraju zna ajnu ulogu. Celijakija se naslje uje poligeno, interakcijom više genskih lokusa i okolišnih imbenika. U jednojaj anih blizanaca celijakija se javlja u oko 80% kod oba blizanca, a u dvo jaj anih u oko 30%. Osim toga, celijakija je do 10 puta eš a unutar obitelji u kojoj ima netko oboljeli. Poznato je da odre eni HLA geni sudjeluju u nastanku celijakije, a u posljednje vrijeme mogu e je odrediti i HLA DQ heterodimer. Ve ina bolesnika s celijakijom (>95%) ima HLA DQ2 ili

HLA DQ8 pozitivan heterodimer, a oni negativni i za HLA DQ2 i za HLA DQ8 obi no imaju dio DQ2 heterodimera. Potrebno je naglastiti da pozitivan nalaz HLA ne zna i i dijagnozu celijakije, ali negativan nalaz može pomo i u isklju ivanju bolesti. Naime, iako oko 30-40% bijelaca ima DQ2 ili 8, samo manje od 3% e ih razviti celijakiju. Dosadašnja istraživanja pokazala su da HLA geni doprinose oko 40% u nasljedstvu celijakije, a ostalih 60% doprinosi nekoliko ili više gena izvan HLA sustava, koji se još istražuju. Ipak, sami genetski imbenici nisu dovoljni za razvoj celijakije, o ito postoje i drugi imbenici koji su uklju eni u ovaj proces. Lije enje celijakije provodi se strogom doživotnom bezglutenskom prehranom. To zna i da je iz prehrane potrebno izostaviti pšenicu, raž i je am i sve proizvode koje ih sadrže. Ranije su se kao bezglutenske namirnice ra unale one koje su imale manje od 200 ppm glutena, ali danas se prema Codex Alimentariusu bezglutenskim namirnicama smatraju samo one koje imaju manje od 20 ppm glutena. Zob, ukoliko je ista i nije kontaminirana drugim žitaricama ( ak ni s malim kolini nama pšenice, raži ili je ma) sigurna je u više od 95% bolesnika, uklju uju i i djecu. Postoji, me utim, mali dio bolesnika koji razvijaju imunološki odgovor i na zob te zbog toga mogu imati i atrofiju sluznice iako se, osim što uzimaju zob, strogo pridržavaju bezglutenske prehrane. Dok je bolesnik s celijakijom na bezglutenskoj prehrani, prognoza bolesti je odli na. Nepridržavanje bezglutenske

prehrane može rezultirati ne samo dalje prisutnim simptomima nego i razvojem komplikacija koje mogu biti nemaligne i maligne. S nepridržavanjem bezglutenske prehrane javlja se i problem infertilnosti u žena. Pokazalo se da žene s nedijagnosticiranom celijakijom u vrijeme poroda eš e ra aju prijevremeno, imaju carski rez ili dijete ima intrauterini zastoj rasta ili vrlo nisku poro ajnu masu. Nasuprot tomu, majke kojima je celijakija dijagnosticirana prije poroda nisu imale više nepovoljnjih ishoda trudno e. Što se ti e malignih komplikacija, poznato je da je limfom tankog crijeva povezan s celijakijom. Osim toga, i karcinom tankog crijeva, jednjaka i farinksa eš e su opisani u vezi s celijakijom. Stopa smrtnosti bolesnika s celijakijom tako er raste s vremenom koje je proteklo od pojave simptoma do postavljanja dijagnoze bolesti i s lošim pridržavanjem bezglutenske prehrane. Važno je naglasiti da bezglutenska dijeta ima zaštitni u inak u razvoju malignih bolesti, i upravo to je najja i argument za doživotno izostavljanje glutena iz prehrane bolesnika s celijakijom. Novija ispitivanja o molekularnoj osnovi celijakije otvorila su mogu nosti za razvoj novih na ina lije enja. Jedna od mogu nosti je enzimska terapija (prolil endopeptidaza) koja bi se uzimala na usta i kojom bi se u probavnom traktu ubrzala razgradnja glutena. Na taj na in bi bolesnik mogao povremeno unijeti manje koli ine glutena, a „tableta” bi sprije ila njegov štetan u inak, no bezglutenska prehrana bi i dalje ostala osnova lije enja. Postoji još nekoliko mogu ih mjesta terapijskog djelovanja koja se ispituju, kao npr. inhibicija intestinalne tkivne transglutaminaze s ciljem sprije avanja niza reakcija koje dovode do ošte enja sluznice tankog crijeva u celijakiji, te citokinska terapija i sli no.

26

Z D R A V S T V O

Simptomi rizika su izraz poreme ene funkcije mozga i za razliku od faktora rizika su prognosti ki bitni za poreme aje u toku psihofizi kog razvoja, a prepoznaju se po spoljnim znacima. U manjem broju slu ajeva se ra aju djeca sa ošte enjem centralnog nervnog sistema što može dovesti do odstupanja od normalnog razvoja. Poznavaju i normalan motorni razvoj (što je opisano u jednom od prethodnih lanaka) roditelji lakše mogu uo iti eventualna odstupanja od normalnog razvoja. Simptomi rizika u novoro ena koj dobi (doba od ro enja do kraja etvrte sedmice života). 1. Simptomi rizika u le nom položaju: snižen tonus—dijete mlohavo naliježe na podlogu povišen tonus—leži vrsto ispruženo, uvija se na podlozi, odiže le a od podloge te može initi luk (opistotonus) 2. Simptomi rizika u potrbušnom položaju: izostanak aktivne pokretljivosti tj. vrlo siromašna spontana motorika (pokreti novoro en eta u razli itim položajima - više le nom) asimetrija u pokretljivosti tj. ako jednom stranom tijela mi e više u odnosu na drugu, ili mi e rukicama, a nogicama manje i obrnuto. 3. Simptomi rizika kod držanja glave: izrazita asimetrija držanja glavice višenje glavice pri podizanju kao da e se posjesti 4. Simptomi rizika pri osloncu na stopala: oslonac na nepuna stopala - na prste oslonac na stopala se ne može izazvati ukršta noge nema automatskog hoda Simptomi rizika u odoj eta (doba od navršenog prvog mjeseca do kraja prve godine života) od prvog do šestog mjeseca života. 1. Simptomi rizika u le nom 28

Simptomi rizika u novoro ena koj dobi
Mr sci. med. dr Branislava Marjanovi , spec. fizijatar, ZZMR „Dr Miroslav Zotovi “ Banjaluka

Simptomi rizika kod dojen eta od šestog do dvanaestog mjeseca: kašnjenje u pojavi sposobnosti okretanja sa le a na trbuh neprihva anje sjedenja asimetrija u izvo enju pojedinih aktivnosti mlohavost ili krutost miši a pri izvo enju neke aktivnosti ako se ne igra svojim nogicama i ne prinosi ustima igra ke hvatanje samo jednom rukom, a drugu koristi ili mu je eventualno samo pomo na vrsto zatvorene šakice, pal evi u šakama, izostanak razvoja hvatanja. položaju: vrsto savijanje ruku i nogu vrsto opružanje ruku i nogu ukrštanje nogu vrsto stisnute šake sa palcem u šaci zaostajanje glavice pri povla enju iz le nog stava asimetrija spontane aktivnosti tj. slabija aktivnost jedne strane tijela 2. Simptomi rizika u potrbušnom položaju: oslabljeno odizanje glavice u potrbušnom položaju vrsto stisnute šakice, pal evi u šakama nedovoljno oslanjanje na podlaktice - izostanak oslanjanja na laktove 3. Simptomi rizika pri osloncu na stopala: neoslanjanje bebe o podlogu oslanjanje na nepuna stopala ukrštanje nogu produžena prisutnost automatskog hoda Prisutnost simptoma rizika još uvijek ne zna i bolest, samo opasnost da bi se ista mogla razviti u potpunoj klini koj slici ovisno o vrsti i obimu ošte enja mozga. Upravo zbog toga je potrebno poznavati simptome rizika kako bi ih se moglo prepoznati, preduhitriti njihov razvoj uklju ivanjem u habilitacioni tretman što ranije.

Zavod za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju

“Dr Miroslav Zotovi ”
Slatinska 11 Banja Luka Tel. +387 (0)51 30 55 22 Fax: +387 (0)51 30 78 35

Z D R A V S T V O

Kombinacija lijekova za sniženje masno a-statina, lijekova za sniženje krvog pritiska i acetilsalicilne kiseline može smanjiti umiranje i onesposobljenost kod osoba sa rizikom za aterosklerozu za 50%.
Svjetska zdravstvena organizacija, 2002 god.

Šta je ateroskleroza? Ateroskleroza je bolest arterija, koja dovodi do njihovog o vrš avanja, zakre avanja i suženja. U unutrašnjem zidu arterije stvaraju se masne ateroskleroti ne plo ice koje se sastoje od dva dijela:bazena punog holesterolom i masnim materijama i kape koja ga pokriva i odvajala od unutrašnjosti arterije. Glavna opasnost se sastoji u tome što kapa može da prsne i sadržaj bazena se izru uje u šupljinu arterije što odmah dovodi do stvaranja krvnog ugruška tromba. Koje su posljedice ateroskleroze? Ateroskleroza sr anih arterija dovodi do stabilne angine pektoris (jak, kratkotrajan bol iza grudne kosti koji se nekad širi u lijevo rame i lijevu ruku) i sr anog udarainfarkta miokarda (izumiranje dijela sr anog miši a, jer se ne ishranjuje) i iznenadne sr ane smrti zbog fatalne aritmije. Ateroskleroza arterija mozga manifestuje se simptomima od zaboravnosti, smanjene koncentracije, prolaznih slabosti moždane cirkulacije pa sve do moždanog udara-šloga sa oduzetoš u govora i pojedinih dijelova tijela. Suženje arterija nogu dovodi do otežanog i bolnog hoda, koža postaje blijeda i hladna što na kraju dovodi do gangrene noge. Ateroskleroza aorte dovodi do njenog proširenja koji može iznenadno da prsne i uzrokuje brzu smrt. Koji su glavni faktori rizika ateroskleroze? Faktori rizika su: povišen krvni pritisak, povišene masno e u krvi, povišen še er u krvi, pušenje, pove ana tjelesna težina sa povišenim obimom struka, fizi ka neaktivnost, stres, porodi na optere enost za aterosklerozu, muški pol, stariji uzrast i za žene prestanak menstruacije. 30

Kardiovaskularni lijekovi u prevenciji ateroskleroze
Za arterije srca je najrizi niji Koje još vrste masno a faktor povišen holesterol, za arterije postoje? mozga povišen pritisak a za arterije Osim povišenog holesterola i nogu pušenje. povišeni trigliceridi su nepoželjne masno e. To su jedinjenja masnih Šta je povišeni krvni pritisak? kiselina i alkohola glicerola. Nalaze Ukoliko se kod odre ene osobe se u namirnicama životonjskog izmjeri u više od tri puta pritisak i biljnog porijekla, kao što su ve i od 140/90 mmHg, smatra margarini i ulja. U na em organizmu se da ta osoba ima povišen krvni pove avaju se od slatkiša, hljeba, pritisak. Bolest je poreme ene tijesta i drugih ugljenih hidrata. ravnoteže brojnih mehanizama (od Smanjuju dobar holesterol i emocionalnih reakcija, fizi kog pove avaju loš. napora do autonomnog nervnog Koje su povišene vrijednosti sistema endokrinih žlijezda koje še era u krvi? izlu uju hormone noradrenalin, Povišene vrijednosti še era adrenalin i angiotenzin). Kontrolni mehanizmi koji regulišu normalan u krvi su ve e od 6.2 mmol/l pritisak zakazuju i zato se pritisak natašte. povisi preko normale. Koje su povišene vrijednosti tjelesne težine? Šta je holesterol, koje su vrste Stepen povišene tjelesne težine i koje su povišene vrijednosti odre uje se indeksom tjelesne u krvi? Holesterol je masno a koje mase (BMI) koji predstavlja odnos najviše ima u namirnicama tjelene težine sa visinom na kvadrat. životinjskog porijekla koja je Ukoliko je ve i od 30 osoba je sastavni dio svake elije i potreban gojazna. Rizik za vaše zdravlje ne je za mnoge metaboli ke procese predstavlja samo koli ina masti u organizmu. Holesterol se stvara koju unesete nego i gdje je ta mast i u tijelu. Glavno mjesto gdje raspore ena. Ukoliko na težini se stvara je jetra. On se krvlju dobijate u predjelu struka vaše prenosi zajedno sa posebnim tijelo ima figuru jabuke. Te osobe se bjelan evinama lipoproteinima do posebno trebaju pobrinuti da održe svake elije i u njima se zatim tjelesnu težinu. Rizikom se smatra dalje prera uje. Postoje dva tipa obim struka ve i od 88 cm kod žena holesterola, loši (LDL) jer te estice i 102 cm kod muškaraca. prenose holesterol koji se iz njih Koliki je povišen odlaže u tkiva i zidove krvih sudova kardiovaskularni rizik? i dobri (HDL) jer se tim esticama Ukoliko je ukupan kardioodnosi suvišan holesterol iz tkiva vaskularni rizik odre en evropskim gdje ga ima previše. Povišene vrijednosti holesterola HeartScore tablicama ve i od 5% su ve e od 5 mmol/l, lošeg LDL u narednih 10 godina. Odre uje se ve e od 3 mmol/l. Dobri HDL na osnovu pola, starosti, sistolnog treba da bude ve i od 1mmol/l kod krvnog pritiska, ukupnog holesterola muškaraca i 1,2 mmol/l kod žena. i puša kog statusa.

Doc. dr sci. med. Du{ko Vuli}, Centar za medicinska istra`ivanja Medicinska elektronika, Banja Luka

Sr ano oboljenje prije 80. godine života naša je greška, a ne božija volja ili u inak prirode
Paul Dudley White, 1970.

Z D R A V S T V O

Šta može uticati na proces ateroskleroze? Na razvoj procesa ateroskleroze može uticati promjena na ina života (zdrav na in ishrane, prestanak pušenja, pove anje fizi ke aktivnosti i izbjegavanje stresa) i odre ene vrste lijekova. Koje vrste lijekova uti u na proces ateroskleroze? Na proces ateroskleroze mogu uticati odre eni lijekovi za povišen pritisak - antihipertenzivi, lijekovi za sniženje holesterola - statini i lijekovi koji spre avaju stvaranje ugrušaka - antiagregacioni.

bi prestankom njihovog uzimanja došlo do ponovnog porasta pritiska u vidu skokova. To je opasno jer može do i do sr anog ili moždanog udara. Mogu li propisani ljekovi za sniženje pritiska uzrokovati neželjene efekte? Navedene grupe lijekova za sniženje pritiska mogu izazvati neželjene pojave. ACE inhibitori mogu izazvati suvi kašalj, koji nije opasan ali je neugodan i ukoliko traje prekida se sa lijekom koji se zamjenjuje sa nekim iz druge grupe. Dihidropiridinski antagonisti Ca naj eš e izazivaju crvenilo i otok sko nih zglobova. Ako su neželjene pojave izražene tako e se prekida sa tim lijekom.

Zašto je važno da uzimate statine? Dobili ste lijek jer vam dijeta nije bila dovoljna za održavanje normalnih vrijednosti holesterola u krvi. Ako ste preboljeli sr ani udar, imate anginu pektoris ili ste imali moždani udar ak i ako je koncentracija holesterola normalna važno je da redovno uzimate statine jer smanjuju rizik da se ponovo desi neka komplikacija ateroskleroze. Koliko vremena ete morati uzimati statine? Mjere za snižavanje nivoa holesterola moraju se sprovoditi doživotno, kako zdrav na in života tako i uzimanje statina. Lije enje ne e biti uspješno ukoliko se lijekovi uzimaju povremeno. Mogu li statini uzrokovati neželjene efekte? Neželjeni efekti ovih lijekova su blagi i prolazni. Ozbiljniji poreme aji mogu rijetko nastati sa ošte enjem jetre ili miši nim bolovima kada je potrebno odmah izvijestiti ljekara. Kada ne smijete uzimati statine? Ove lijekove ne treba uzimati ako imate jetrenu bolest, ako ste trudni i dojite. Šta je acetilsalicilna kiselina? Acetilsalicilna kiselina u malim koli inama (75-300 mg dnevno) dokazano smanjuje rizik od nastajanja bolesti srca i moždanog udara. Svojim djelovanjem ona smanjuje sposobnost krvnih ploica (trombocita) za lijepljenje - me usono i na zidove krvnih sudova. Tako je rizik od stvaranja krvnog ugruška smanjen. Zašto ju je važno uzimati? Važno je uzimati acetilsalicilnu kiselinu kod oboljelih od posljedica ateroskleroze ali i kod onih koji imaju visok rizik za oboljevanje. Koji su neželjeni efekti? Naj eš i neželjeni efekat je krvarenje iz želuca ili dvanaestopala nog crijeva zbog ega moraju biti oprezni oni koji su imali od ranije smetnje.

Koji lijekovi regulišu krvni pritisak i uti u na proces ateroskleroze? Grupe lijekova koje snižavaju Šta su statini? krvni pritisak i uti u na proces Grupa lijekova koja snižava ateroskleroze su inhibitori enzima angiotenzin - konvertaze (ACE) i nivo holesterola u krvi. Naziv antagonisti kalcijskih kanali a. ovih lijekova se koristi u ljekarskom žargonu. Oni smanjuju Šta su ACE inhibitori? djelovanje enzima koji u estvuje Inhibitori enzima angiotenzin u stvaranju holesterola u jetri. - konvertaze (ACE) su noviji Smanjuju koncentraciju štetnog lijekovi koji djeluju blokiranjem –LDL holesterola i pove avaju sistema renin - angiotenzin koji koncentraciju dobrog - HDL je odgovoran za snažno podizanje holesterola. Svojimdjelovanjem krvnog pritiska i opasnog pada mogu smanjiti koncentraciju lošeg pritiska. Kod povišenog krvnog holesterola i preko 50% i naj na in pritiska - hipertenzije esto je onemogu iti da se oksidiše i dovede poreme ena funkcija ove sprege do razvoja ateroskleroze. hormona i njihova blokada je Imaju i druge pozitivne efekte korisna. kojima se usporava napredovanje Spre avaju i stvaranje angioten- ateroskleroze i tako se smanje zinogena II supstance koja ubrzava opasnost od sr anog, moždanog razvoj ateroskleroze imaju povoljno udara ili za epljenja krvnih sudova dejstvo na zidove krvnih sudova nogu. i smanjenje zadebljanja sr anog miši a. Šta su antagonisti Ca? Blokatori kalcijumskih kanala u elijama sr anog miši a i miši ima krvnih sudova smanjuju napetost i time otvaraju krvne sudove. Posebno grupa dihidropiridinskih antagonista Ca postiže dobro regulisanje krvnog pritiska tokom 24h ali isto tako imaju i antiaterosklerotski efekat. Da li se propisani lijekovi za sniženje pritiska moraju redovno uzimati? Ako su lijekovi smanjili povišeni krvni pritisak, to zna i da dobro djeluju. Treba ih piti stalno, jer

31

Z D R A V S T V O

Zdravstveno turisti ki centar Banja Vru ica

Zdravstveni turizam
Kroz sveukupno trajanje, ovek koristi darove majke zemlje, a posebno lekovite. Kada prepoznamo lekovite darove, usaglasimo ih sa znanjima savremene medicine, te tome dodamo li ni napor ka dugotrajnom i kvalitetnom životu, dobijemo BANJU VRU ICU! Ova zelena oaza u dolini Usore sa poznatim izvorištima termomineralnih voda, smeštena na 230 metara nadmorske visine, svojim kukovima meko naleže na grad Tesli , ine i tako spoj za pam enje. Pred banjom se živopisno širi zelena dolina oivi ena širokim spletom brežuljaka i planinskih venaca Borje i ograncima Vlaši a. Dolinu preseca krivudava Usora u koju se uliva potok Grabovac. Još su stari Rimljani znali za lekovitost termomineralnih voda sa ovih prostora, a da su ih koristili, o tome postoje i materijalni dokazi. Pored izvora tople i lekovite banjske vode, prona eni su rimski kovani nov i i kojima se, najverovatnije, pla alo koriš enje lekovite vode, ili darivalo za uspešno le enje i iscelenje. Dolaskom Austrougarske na ovo podru je, po inju prva nau na istraživanja kvaliteta mineralnih voda. Narod je znao, prenosilo se s kolena na koleno, da je voda sa vrela pored potoka Grabovca (današnja lokacija banjskog kompleksa), zdrava, da otklanja bolove, da podmla uje..., a sva istraživanja to su i nau no potvrdila. Moderna istorija Banje Vru ice po inje posle završetka Prvog svetskog rata, kada je 1919. godine banju otkupio šumarski inženjer Simo Krsti .On e biti njen vlasnik do 1946. godine, kada mu je Zakonom o nacionalizaciji banja oduzeta i predata u opštenarodno, odnosno državno vlasništvo. Banja e se nazvati „Zemaljsko lje ilište Banja Vru ica“! Taj posleratni period karakteriše intenzivna gradnja novih objekata. Uporedo sa izgradnjom objekata trebalo je obezbediti i ve e koli ine mineralne vode. Pristupilo se izradi bušotina.Najzna ajnije radove na otvaranju novih bušotina obavio je 32
Pripremila: Vera Pušac

Geološki zavod iz Ljubljane 1971. godine, pod rukovodstvom prof. inženjera Josipa Ba a. Svih pet bušotina dalo je rezultate, ali je bušotina“E“ sa 72 litra mineralne vode u sekundi, i temperaturom vode od 38 stepeni, zaista impresivna.Tako je pitanje snabdevanja banje mineralnom vodom rešeno na duži rok. Dan, 31. mart 1971. godine, kada je voda, iz bušotine „E“ „eksplodirala“, osta e i do danas jedan od najvažnijih dana u istoriji Banje Vru ice!

se produžilo koriš enje banjskih kapaciteta i omogu io dolazak gostiju tokom itave godine, u „Zemaljskom lje ilištu Banja Vru ica“ otvara se bolni ko odelenje, prvo takve vrste u banjama tadašnje Jugoslavije, a samo nekoliko godina kasnije ono e prerasti u „Specijalnu bolnicu za le enje kardio-vaskularnih obolenja i rehabilitaciju“. Izgradnjom novih objekata i raznovrsnom turisti ko-ugostiteljskom ponudom, stvoreni su uslovi za boravak gostiju tokom cele godine. Otvaranjem hotela „Kardial“ 1976. godine, tada najboljeg i najopremljenijeg hotela u Bosni i Hercegovini, po inje novi savremeni koncept, u kome se sve više govori o rekreativnom, kulturnom, sportskom, ugostiteljskom, konferencijskom i drugim sadržajima.

Banjsko zdravstvo

Banja je u dugom posleratnom Zdravstveno rehabilitacionom periodu radila samo leti. Da bi programu posve ena je velika pažnja. Termomineralna voda, kao najvažniji prirodni resurs, geografski položaj i klima, te ure eni kompleks, izgra eni kapaciteti kao i ljudski faktor, doprineli su da banja danas pruža širok spektar zdravstvenih usluga koje se posebno odnose na: - bolesti srca i krvnih sudova; - reumatske bolesti; - nervna oboljenja - bolesti štitne žlezde kao dopunska balneo terapija; - stanja posle povreda lokomotornog aparata; - hroni ne upale žu ne kese i kanala; - programi za mršavljenje... „U korak sa svetom“, moto je na kome po iva permanentna težnja zdravstvenih radnika ovog zdravstveno turisti kog centra za uvo enjem najsavremenijih metoda dijagnostike i le enja. Pored mineralne vode, najzna ajniji resurs banje jeste i 74. hektara veliki, ure en i jedinstven kompleks sa istim i ure enim zelenim površinama, sa

Z D R A V S T V O

kilometarskim stazama za šetnju i bogatom šumom.Naravno, ne smemo zaboraviti ni ljudski resurs. Topla ljudska re , osmeh iz duše specifi an za ljude ovoga podneblja, nezaobilazni su, što pacijenti i gosti Banje Vru ice umeju da prepoznaju, pa i oni koji do u prvi put, obi no postanu i ostanu verni posetioci ovog prelepog i nesvakidašnjeg ambijenta. Pored zdravstveno rehabilitacionih programa, banja posebnu pažnju posve uje turisti ko ugostiteljskim sadržajima. Prvo kao dopunu zdravstvenoj a zatim i kao potpunoj i samostalnoj delatnosti. Tome u prilog govori i 1993. godina, kada su odlukom Vlade Republike Srpske „Specijalna bolnica Banja Vru ica“ i „Kardial“ d.o.o. ujedinjeni u jedinstveno državno preduze e Zdravstveno turisti ki centar Banja Vru ica. Ovako jedinstveno preduze e je 2001. godine privatizovano i od tada posluje kao akcionarsko društvo.

Banjski turizam
Po etna namera osmišljavanja turisti ko ugostiteljske ponude bila je, da se boravak gostiju, posebno onih koji u banji borave desetak i više dana u ini sadržajnim i privla nim.Program aktivnog odmora nudi bazen, sportske terene, trim kabinet, teretanu, stoni tenis... Izgradnjom sportskih terena na otvorenom (sa rasvetom) stvoreni su uslovi za prpreme sportista u više disciplina, kao i za održavanje raznih sportskih igara i druženja. U konferencijskom turizmu banja je tako e u samom vrhu. Naime, moderno opremljena kongresna sala hotela „Kardial“ sa 450 sedišta, sa 10 sala u rasponu od 30-100 sedišta i prate a oprema pružaju izvanredne mogu nosti za održavanje predavanja, seminara, simpozijuma, kongresa.... Preko 150 organizovanih skupova ovakve vrste godišnje, odraz su dobro pripremljene i prilago ene ponude. Da je zdravstveno turisti ki centar Banja Vru ica u Tesli u po mnogo emu jedinstven, pokazuje i pažnje vredna inicijativa, da pored dobro osmišljene primarne ponude, svojim gostima i posetiocima pripremi muzejsku postavku kao specifi an kulturni sadržaj. Neveliki izložbeni prostor u obnovljenoj Staroj banji i dve manje zelene površine u parku ispred ulaza u objekat, ine Muzej „Stara

banja“ u Banji Vru ici, prvog takvog tipa u RS i BiH. Autenti ni ambijent, prigodni tekstovi, arheološki nalazi, etnografski materijal, oživljavaju se anja na prohujala vremena, ljude i doga aje i uvaju vekovni identitet ovih prostora. Važna pomena je i injenica da se ovde tradicionalno, ve 30. godina održava Sabor izvornog narodnog stvaralaštva sa željom da se prošlost otme od zaborava i da se napoji srce i duša svima koji se hrane svojom duhovnoš u i tradicijom. Kada u Banju Vru icu do emo da se odmorimo ili da okrepimo svoje oronulo zdravlje, na raspolaganju su nam 4 hotela sa nešto više od 1.000 ležajeva: - hotel „Kardial“- 430 ležajeva, restoran sa terasom sa 600 sedišta, no ni bar... - hotel „Hercegovina“ – 155 ležajeva i kompletan sadržaj za prevenciju, le enje i rehabilitaciju; - hotel „Srbija“ – 165 ležajeva, 3 salona, kafe-bar...

- hotel „Posavina“ – 238 ležajeva, restoran sa terasom sa 200 sedišta i terapijski prostor. Kada tome dodamo i 500 kategorisanih ležajeva u privatnom smeštaju, ovaj banjski kompleks srazlogom je vode i na našim prostorima u oblasti zdravstvenog, kongresnog i rekreativnog turizma! Potvrda tome jesu i brojne nagrade koje je ovaj uzorni kolektiv zasluženo dobio. Izme u ostalih, a posebno vredno pomena jeste me unarodno priznanje od SACEN INTERNACIONAL (intrnacionalni centar za unapre enje turizma i ugostiteljstva). Naime, po tre i put Sacen je Banji Vru ici dodelio „ZLATNO TURISTI KO SRCE“, prestižno priznanje za najuspešnije preduze e u oblasti banjskog turizma, ovaj put u 2006. godini! „Gost u centru pažnje“, osnovna je krilatica ovom najve em i najopremljenijem zdravstveno turisti kom centru u BiH. Doprinos u razvoju Banje Vru ice i njenom izrastanju u vode u banju, dali su i daju svi zaposleni. I danas, kada prema broju posetilaca, banja postepeno vra a svoj nekadašnji sjaj i svakodnevno podiže stepen kvaliteta i raznovrsnosti svojih usluga, vlasnici, uprava i menadžment imaju jasnu viziju o budu nosti Banje Vru ice: uz istovremenu spoznaju o svojoj prošlosti i svakodnevno prilago avanje i prihvatanje najviših evropskih standarda, banja e biti jedno od najpose enijih banjsko turisti kih mesta na ovim i prostorima širom jugoisto ne Evrope!
Zdravstveno turisti ki centar “Banja Vru ica” a.d. Tesli , Kosovska bb, RS, BiH. Tel.: +387 (0)53/421-200, 431-270, Fax: +387 (0)53/431-391 E-mail: marketing@banja-vrucica.com www.banja-vrucica.com

33

Z D R A V S T V O

Bez sunca na Zemlji života ne bi bilo u ovakvoj formi kakva je danas. Sunce je nebesko tijelo zagrijano na 5800 Celzijusovih stepeni. Na Zemlju šalje širok spektar elektromagnetskog zra enja, od kosmi kog zra enja, ultravioletnog (UV), vidljivog, infracrvenog (IC) pa do radio-frekvencijskog zra enja, Zemljina atmosfera, koja se prostire do oko 700 km visine, slabi sun evo zra enje te tako štiti živi svijet. Poslije slabljenja kroz atmosferu, sun evo zra enje koje dopire do Zemlje, ima u sebi 52,8% IC zra enja, 38,9% vidljivog i 8,3% UV zra enja, od ega oko 1% ini najopasnije UVB zra enje. Samo dio sun evog svjetla može uzrokovati promjene na ljudskoj koži. Taj dio je ultraljubi asti, odnosno ultravioletni dio svjetlosnog spektra koji imaju hemijsko dejstvo na živu materiju. Prema dužini svjetlosnog talasa, razlikuju se tri podru ja ultravioletnog svjetla: UVA od 3150 – 4000 angstrema UVB od 2800 – 3150 angstrema UVC ispod 2800 angstrema. Svjetlost koja dopire do zemljine površine sadrži samo UVA i UVB svjetlosne zrake. UVC zraci ne dopiru do zemljine površine pošto ih spre ava ozonski pojas ali još više molekularni kiseonik. Na Zemlji ih mogu proizvesti neki umjetni izvori svijetlosti. Porastom visine intenziteta UV zra enje raste za oko 5% za 1 km a UVB za oko 6%. Ovaj iznos intenziteta UV zra enja na 15km nadmorske visine je još ve i zbog razrije enosti vazduha. Voda odbija oko 5 – 7% UV zra enja, trava oko 2,5 – 3%, pijesak od 20 – 30% a površina snijega i leda oko 80 – 90% UV zra enja. Intenzitet UV radijacije izražava se preko UV indeksa. UV indeks sadrži stepen zra enja ali i stepen efekta na zdravlje. U ljetnim mjesecima u našoj zemlji UV indeks iznosi 8 – 10 a od oktobra do marta je duplo niži.

U susret vrelom ljetu
doza UV zra enja nego osobama srednje postaje suva, smežurana, izbrazdana, istanjenja. Javlja se difuzna sme a životne dobi. pigmentacija, pjegice, difuzni eritem te melanocitni nevusi.

Kako nastaje tamnjenje kože Koje su mjere zaštite
Tamnjenje kože odvija se u dvije faze: - neposredno i - odloženo tamnjenje Neposredno tamnjenje javlja se jedino kod osoba konstitucionalno srednje tamne kože a nastaje odmah po izlaganju sun evom zra enju. Ten kože ima nešto blje i i sivkastiji ton i traje nekoliko dana. Odloženo tamnjenje u velikoj mjeri zavisi od uro ene pigmentacije kože a nastaje zbog pove anja broja, veli ine i pigmentacije melaninskih granula. Javlja se tri dana poslije prvog izlaganja sun evom zra enju i traje od nekoliko nedelja do nekoliko mjeseci. Melanociti, pod dejstvom sun evog zra enja, u bazalnom sloju epiderma pove avaju produkciju melanina koji se prenosi u melanozome te u vidu melaninskih granula kre e prema površini kože. Kada melanin do e do površinskog sloja dolazi do pojave tamnjenja kože. Pri izlaganju kože sun evom zra enju dolazi do pojave zadebljanja ukupnog epiderme i stratum korneum-a pri emu dolazi i do zadebljanja derme. Ovaj sloj ima najve u zaštitnu ulogu i može pove ati toleranciju kože na sun evo zra enje kod osoba svjetlije puti za više puta. Hiperplazija epiderma javlja se ve drugog dana od izlaganja sun evom zra enju, maksimum dostiže oko 8 – 14 dana a traje nekoliko nedelja. Nastala hiperplazija je jedina zaštita za osobe sa vitiligom i albinose. Važno je napomenuti da tamnjenje kože i hiperplazija epiderme štite kožu uglavnom od pojave crvenila kože i opekotina a ne i od posljedica dugotrajnog izlaganja sun evom svjetlu. Kod nekih osoba akutno izlaganje sun evom zra enju može uzrokovati fotosenzibilizaciju kože kao i egzacerbaciju nekih sistemskih oboljenja. Dugotrajno izlaganje sun evom zra enju za posljedicu može imati: - razli ite oblike karcinoma kože - ubrzano starenje kože - kataraktu i druge bolesti oka te - slabljenje imunog sistema organizma. Fotostarenje kože vidno se razlikuje od normalnog starenja kože. Koža

Prim. mr farm. An elka Damjanovi specijalista farmakoinformatike

Sunce i koža
Eritem nastaje kao rezultat inflamatorne reakcije kože na UV zra enje i javlja se poslije 3 – 5 sati od izlaganja i dostiže maksimum za 8 – 24 sata. Gubi se u roku od oko tri dana. Naravno da eritermni odgovor kože zavisi od koli ine pigmenta u koži, odnosno od konstitutivne (naslije ene) i indukovane (ste ene) pigmentacije. Osobama crne rase potrebno je oko 30 puta ve a doza UV zra enja sun evog porijekla za izazivanje eritema u odnosu na bijelu rasu. Djeca imaju najmanji prag za nastanak eritema a osobama starijim od 60 godina potrebna je mnogo ve a

- Potrebno je znati kojem fototipu pripadamo kako bismo se mogli adekvatno zaštititi. Postoji sedam grupa fototipova: bijelo – albinos, ri e, svijetlo plave, sme e, tamno plave, mediteransko sme e i crna. Najugroženiji su bijeli i ri i fototip kože. - Treba izbjegavati nepotrebno izlaganje sun evom zra enju u periodu od 11 do 15 asova. Sunce najja e zra i kada je u zenitu a to je oko podneva kada je sjenka najkra a ili je nema. - Odje a treba da pokrije tijelo, ruke i noge a glavu šešir sa širokim obodom. - Obavezno nositi nao are za sunce, kako bi se zaštitile o i. - Djecu do godinu dana ne treba izlagati direktno sun evom zra enju a do šest mijeseci starosti ne treba mazati preparatima za zaštitu. Kasnije koristiti samo one sa manjim zaštitnim faktorom zbog ve e osjetljivosti dje ije kože ali i zbog ve e mogu nosti apsorpcije hemijskih supstanci iz preparata kroz kožu. Još od ranog djetinjstva veoma je zna ajna zaštita od sun evog zra enja jer djeca najve i dio godine provede na otvorenom. Po nekim procjenama do osamnaeste godine života ovjek primi 80% ukupnog UV zra enja sun evog porjekla. - Preparati za zaštitu otkrivenih dijelova kože treba da imaju zaštitni faktor najmanje 15. Veoma je važno nanositi dovoljnu koli inu sredstva za zaštitu od sunca. Bo ica od 100 ml je dovoljna za pokrivanje cijelog tijela tri puta. Sredstvo treba nanositi pola sata prije izlaganja suncu i treba ga ponovo nanositi svaka dva sata, ali i eš e, poslije kupanja, bavljenjem sportom, poslije brisanja peškirom. Veoma je važna zaštita nosa, usana, brade, obraza, ela i ušiju. Ove dijelove tijela treba prekrivati preparatima ve eg zaštitnog faktora. - U vrijeme visokih spoljnjih temperatura vazduha, potrebno je rad, sportske aktivnosti i druge vrste boravka na otvorenom ograni iti kako ne bi došlo do toplotnog udara. - Nikada ne dozvoliti da koža „izgori“ jer to dovodi do trajnog ošte enja kože.

34

Z D R A V S T V O

Usne, kao ulazna vrata u oralnu šupljinu, po svojoj funkciji i gra i predstavljaju zna ajan dio oralnih tkiva za prou avanje patoloških promjena kao posebnih oboljenja a isto tako i promjena u sklopu drugih oboljenja. Klini ka slika vezana za promjene na usnama je vrlo raznolika a posljedica je same anatomske strukture usana koje se sastoje od kože, sluzokože i prelaznog dijela, crveni dio usana.

Bolesti usana
Promjene na usnama su masivne, ograni ene i neravne. Bolesna sluzokoža je infiltrovana vori ima razli ite veli ine iz kojih na pritisak izlazi gnojan sadržaj. Usne su ote ene, isturene naprijed, slabo pokretne i prekrivene žu kasto sme im krustama koje su vrsto fiksirane za podlogu. Ispod krusta sluzokoža je jasnocrvena, suha, ispucala, erodovana i na mali pokret lako krvari. Regionalne limfne žlijezde obi no nisu uve ane, opšte stanje oboljelog u odnosu na klini ku sliku nije promijenjeno, jedino se na mjestu promjena može javiti bol prilikom jela i govora, naro ito tokom smijanja. Važno je napomenuti da hroni an tok ovog oboljenja može ponekad dovesti do maligne alteracije. hroni nu fazu. Usna, naro ito donja ostaje godinama uve ana stvaraju i oboljelom ne samo kozmeti ke probleme nego i funkcionalne.

Cheilitis Glandularis Simplex
Normalno na usnama nema pljuva nih žlijezda a izvodni kanali duboko smještenih žlijezda ispod m. orbicularis orisa se otvaraju u vestibulum oris. Kada do e do zapaljenjske reakcije mukoznih žlijezda, usne su ote ene i bolne. Ove žlijezde su u obliku crvenkastih uzdignu a sa udubljenjem centralno smještenim. Pažljivim posmatranjem da se zapaziti da se iz ovog udubljenja na pritisak može istisnuti gnojni sadržaj. Ovo oboljenje naj eš e zahvata donju usnu, u po etku nema naro itih tegoba, ali nakon sekundarne infekcije javljaju se tegobe, koje su posljedica zadržavanja pljuva ke što uzrokuje nastajanje papuloznih promjena koje se palpacijom lako uo avaju a na pritisak su bolne.
Prof. dr Bogdan Zrni spec. dermatovenerolog, šef katedre za dermatovenerologiju, Medicinski fakultet, Banja Luka

Cheilitis Sollaris
Ovo oboljenje se u literaturi opisuje još kao Cheilitis actinica i Cheilitis aestivalis. Osnovni uzrok ovog oboljenja su sun evi zraci sa kojima oboljeli dolazi u kontakt tokom ljeta za vrijeme kupanja, sun anja, rada ili tokom zime, obi no kod osoba koje borave na suncu više sati a naro ito su tome skloni skijaši. U toku nastanka ovog oboljenja poseban zna aj se pridaje i raznim vrstama karmina, kremova i drugih korektivno-kozmeti kih preparata koji imaju foto senzibiliziraju i efekat. Oboljenje po inje naglo, za nekoliko sati, a tokom nekoliko dana simptomi su sve izraženiji. Akutni oblik prolazi neposredno po prestanku izlaganja suncu, a hroni ni nakon dužeg izlaganja suncu po inje da se manifestuje simptomima kao što su: otok usana koje postaju zažarene, crvene i bolne. Polusluzokoža usana postaje crvena prekrivena debljim ljuskama koje mogu da se skinu ali se ispod vrlo esto nalaze fisure. Tegobe kao što su žarenje, pe enje i bol se povla e nakon prestanka izlaganja suncu, a nestaju tokom jeseni i zime. Oboljenje se eš e javlja kod pomorskih radnika, poljoprivrednika i radnika koji rade na otvorenom.

Cheilitis Granulomatosa
Ta an uzrok i nastanak ovog oboljenja do danas nisu ta no definisani. Bolest uglavnom po inje otokom donje a vrlo rijetko i gornje usne. Otok usana daje izgled makrohelije, a otok je mekan i elasti an. Vrlo važno je napomenuti da se boja usana i kože ne mijenjaju bez znakova zapaljenjske reakcije. Usne su ote ene okrenute napolje tako da se sluzokoža usana vidi i kod zatvorenih usta. Na ote enim usnama se vide pukotine, mjehuri i ispunjeni bistrim sadržajem. Otok usana traje od nekoliko dana do nekoliko sedmica, nakon toga dolazi do njegove regresije, ali se vrlo brzo otok ponovo javlja i nakon toga ostaje neograni eno dugo prelaze i u

Cheilitis Glandularis Aphtomatosa
Oboljenje po inje na donjoj usni, potom prelazi na gornju usnu, predio komisura, bukalnu sluzokožu, a ponekad zahvata i kožu lica. Uzrok oboljenja su stafilokoki i streptokoki koji prolaze kroz proširene otvore izvodnih kanala pljuva nih žlijezda u dublja tkiva i tu izazivaju purulentne zapaljenjske reakcije kako žlijezda tako i okolnih tkiva.

Cheilitis Allergica
Ovo oboljenje je naj eš e posljedica senzibilizacije na pojedine kozmeti ke preparate, a naro ito ruž za usne. Na usnama je izražen otok, mjehuri i koji su ispunjeni bistrim sadržajem, koji nakon prskanja prelaze u kruste. Vrlo esto su prisutni i simptomi u vidu zatezanja, svraba, pe enja, boli i napetosti. Nakon uklanjanja alergogene supstance tegobe sa usana se uglavnom povla e bez subjektivnih tegoba.

38

Z D R A V S T V O

ORL Klinika, KC Banjaluka

Odnedavno je ORL Klinika Klini kog centra Banjaluka bogatija za rinološku ambulantu, prvu takvu u RS i BiH a nova dijagnosti ka metoda koja se obavlja u ovoj ambulanti je kompjuterska rinomanometrija. Kompjuterska rinomanometrija je dijagnosti ka tehnika kojom se objektivizuju subjektivni osje aji kod pogoršanog nazalnog disanja. Koristi se kao osnova za dijagnozu i evaluaciju terapijskih efekata konzervativnih i hirurških tretmana u patologiji nosa i paranazalnih sinusa. Bazirana je na istovremenom snimanju razlike u narino-konalnom pritisku (p) u jedinicama (pa) i protoka (v) u jedinicama cm3/s. Klju ni parametar koji dobijemo je nazalni otpor res (resl, resr i resl+r) Vrijednosti dobivene ronomanometrijskim mjerenjem se o itavaju u tabelarnom dijagramu. Grafi ki se prikazuju inspiratorni i ekspiratorni ciklusi u obliku sinusoidnih krivulja a numeri ki matemati ki izra unate vrijednosti protoka (lijevo, desno i ukupnog), koeficijenta strana i otpora kao klju nog parametra nazalne opstrukcije. Vrijednosti se u ve ini sluajeva moraju uporediti sa onim koje se dobiju poslije aplikacije vazokonstriktora u nos (dekongestije), 5-10 min. poslije prvog mjerenja kako bi se utvrdio objektivan krivac za loše disanje na nos (anatomska prepreka ili oboljenje mukoze). KC Banjaluka ORL Klinika, Rinološka amb. Ovdje se vrše: Klini ki pregledi, rigidne i figer-endoskopije, prednja aktivna rinomanometrija, prije i postoperativne analize. A sutra, nadamo se i više.

Kompjuterska rinomanometrija
pisa em i memorijom u potpunosti realizujemo ovu ideju, a lije enje bolesti nosa i paranazalnih šupljina inimo bržim, lakšim i uspješnijim. Isto tako pra enjem rezultata lije enja, primijenjujemo i potvr ujemo principe koji determinišu: *MEDICINU ZASNOVANU NA DOKAZIMA* kao objektivan i pouzdan na in provjere u inka medikamenata, ali i provjeru znanja, obu enosti i uspješnosti ljekara, hirurga specijalista, subspecjalista i medicinskih timova. Treba napomenuti da metoda kompjuterizovane rinomanometrije predstavlja samo dio mozaika u dijagnostici i terapiji rinoloških oboljenja i da njen zna aj ne smije biti precijenjen ali ni podcijenjen jer mozaik (u suštini dijagnosti ki i terapijski algoritam) bez nje nema jasnu sliku i objektivnu vrijednost. ravnoteža izme u uredne anatomske strukture, o uvanog mukocilijarnog transporta i stabilne reakcije vazomotornog sistema sluznice nosa. Narušavanjem ove ravnoteže radi skeletnog uzroka (anomalija razvoja ili povreda), mukoznog faktora (alergije i vazomotorni rinitis), olfaktornih i neuroloških poreme aja ili najposlije benignih i malignih izraštaja dovode do stanja koje možemo porediti sa circulus vitiliosus modelom ukoliko se na vrijeme ne pristupi lije enju. Lije enje pak, bez ta ne i dobre dijagnostike nije adekvatno pa time ni uspješno. Zato mozaik mora biti kompletan.

Dr Nenad Stevandi , specijalista otorinolaringolog

Dijagnosti ki algoritam

Rinomanometrijsko ispitivanje

Istorijat
Još prije 100 godina za eta je ideja o mjerenju zapremina vazduha koja proti e kroz nosne hodnike i hoane da bi se mogla objektivno procijeniti klini ka slika. Danas savremenim ure ajima pomo u kompjuterizovanih programa, 40

Ozbiljan po etak svake dijagnostike temelji se na anamnezi, klini koj slici i klini kom pregledu. Sam klini ki ORL pregled sa prednjom i zadnjom rinoskopijom ponekad može da bude dovoljan ali i da zavara jer simptomi ne moraju uvijek da prate klini ki nalaz. Zato se za kvalitetnu i objektivnu dijagnozu mora provesti Zna aj fiziološkog dodatna, odnosno kompletna rinološka protoka vazduha kroz dijagnostika. Obavezna je mikrobiološka analiza nos U savremenoj rinologiji danas se brisa nosa i grla, uz alergološki skrining smatra da temelj fiziološkog statusa (minimalno kutani prik testovi, nalaz i dobre funkcije nosa predstavlja eozinofila u nosu i IGE). Slijede tonalna audiometrija sa timpanometrijom, rigidna i fiberopti ka endoskopija nosnih hodnika a zatim ispitivanje stanja mukocilijarnog transporta putem saharinskog testa i isptivanja funkcije mirisa-olfaktometrije. Kompjuterizovano rinonanometrijsko mjerenje se zatim name e kao razdjelnik za rezultate dobijene navedenim pregledima i pretragama. U zavisnosti od ve dobijenih rezultata još se mogu uraditi UZV sinusa, radiološke pretrage (RTG, CT, NMR, PET) da bi pristupili procjeni stanja a potom izbabrali najbolji terapijski pristup i tretman.

Z D R AV S T V O - H U M A N O S T

Kratak pregled nekoliko primjera rinomanometrijskog nalaza. Tuma enje 1. Nalaz u fiziološkim granicama sa malim odstupanjem protoka lijevo Ukupni protok 728 fiziološki Koeficijent strana 0, 62 grani an Ukupni otpor 0, 20 fiziološki Nije ra ena dekongestija. Napomena. Rijetki su primjeri potpuno urednog nalaza tzv. idealni rezultati ali se ukupnim upore ivanjem rezultata mjerenjaovaj nalaz smatra grani no fiziološkim.

Koliko je ljepote i koliko tuge u našim selima
Rade i na odjeljenju Intenzivne pulmološke njege na Klinici za plu ne bolesti KC Banja Luka, prim. dr Mirjana eki - a o, specijalista pulmolog, je vidjela da bolesnici iz naših udaljenih sela nerijetko dolaze u bolnicu kada je bolest uhvatila maha i kada se moraju uložiti posebni napori i najmo niji lijekovi da bi se pomoglo. esto se uje: «Zašto niste došli ranije.» Posljednjih nekoliko godina prim. dr Mirjana eki - a o odlazi u naša sela u kojima nema ambulante ili ljekar dolazi jednom sedmi no i vrši besplatne preglede. U toku prošle godine su ona i prim. dr Mira Popovi , specijalista porodi ne medicine, uradile više od 20 takvih akcija. Ponekad pomažu i mla e kolege, dr Miroslav Gaji i dr stomatologije Anita Kos kao i medicinske sestre sa Klinike za plu ne bolesti, Gordana Kneževi i Aleksandra Jagodi . «Prošle godine sam bila u nekim selima u kojima ljekar valjda nikada nije dolazio. U S. Kupresu smo dr Gordana Mari , spec. onkolog, i ja pregledale jednog dana više od 80 ljudi. Nevjerojatno, koliko je ljepote i koliko tuge u tim našim selima.» Prim. dr Mirjana a o sa sobom uvijek nosi i osnovne lijekove (antibiotici, analgetici, diuretici...) da može gdje je neophodno odmah i lijek dati. Neizmjerno je zahvalna humanitarnoj ambulanti «Sveti apostol i evangelista Luka» jer od njih dobije lijekove «za teren». «Od prvog dana sam uklju ena u rad humanitarne pravoslavne ambulante «Sv.apostol i evangelista Luka» i apelujem na sve farmaceutske ku e i Crveni krst da svojim donacijama pomognu rad ove ambulante.» «U nedjelju. 3.6.07. sam u selu Rekavice pregledala 37 stanovnika. Uglavnom su to bile osobe starije životne dobi sa hroni nim bolestima:arterijska hipertenzija, hroni ni opstruktivni bronhitis, sr ana insuff., diabetes... Najbliža ambulanta je udaljena oko 10 km. Interesantno je da je u ovom selu izgradjena ambulanta ali nije opremljena jer nema vode. Godinama slušam kako e im biti proveden vodovod sa obližnjeg izvora a tada e dobiti i ambulantu. Sljede e nedjelje u raditi humanitarne preglede u selu Racune, potom Ledenice... i tako do zime. Preglede mogu da radim nedjeljom, u svoje slobodno vrijeme. Planiram da uradim ovakve akcije i u nekom gradskim mjesnim zajednicama (Kuljani, Drago aj, Vrbanja) jer veliki broj ljudi nema riješeno zdravstveno osiguranje. Željela bih zajedno sa prim. dr Mirom Popovi , da više naših kolega, raznih specijalnosti, bude uklju eno u ove akcije. Izgleda da smo zaboravili kako je teško biti ljekar na selu.»
Medici.com

Tuma enje 2. Nalaz pokazuje nazalnu opstrukciju lijeve strane gdje je protok 92 kubna cm na V150. Ukupni protok 668 što je nešto ispod fiziološkog. Izrazita je asimetrija strana Fl L/R o, 15 Tolerancija je od 0, 6 do 1, 5. Otpor je izrazit lijevo l, 63 a desno Desno i ukupno grani an. Uradi se dekongestija nakon koje ne dobijemo signifikantno poboljšanje te se operativni metod lije enja predstavlja terapiju izbora izrazito skeletne opstrukcije Napomena. I klini ki nalaz je ukazivao na skeletnu opstrukciju.

41

Z D R A V S T V O

Narkomanija

“Prvo je ovek uzeo drogu, zatim je droga uzela drogu. Na kraju, droga je uzela oveka”! “Mi zavisnici nismo bili sposobni da živimo i da uživamo u životu poput ostalih ljudi. Morali smo imati nešto drugo. To drugo smo pronašli u drogama! Drogiranje smo pretpostavili svemu i svima najmilijima. Mnogim ljudima smo u inili puno toga nažao, ali nikome u tolikoj meri kao sebi samima! Živeli smo da bismo se drogirali i drogirali smo se da bismo živeli. Našim životima, zagospodarila je droga. Ona je otupela naše ose aje, slomila nam duh i u inila nas nesposobnim da se ose amo, da budemo i ponašamo se kao ljudi. Mi nismo loši ljudi koji pokušavaju da budu bolji, ve bolesni ljudi koji pokušavaju ozdraviti...!”
poruka anonomnog narkomana

Droga – “klju evi raja za vrata pakla”
života zavisnika u dvema terapijskim zajednicama. Prva se nalazi u blizini Banje Luke u selu Bastasi, a druga u selu Kadine Vode na domak Stri i a. Kapacitet oba centra je 60 mesta. U njima se sprovodi psihosocijalni program “ OVJEK”, koji u središte pažnje postavlja upravo OVEKA, sa svim njegovim dimenzijama. Temeljne ta ke ovog programa su dobrovoljnost, filozofija uzajamne samopomo i, grupna dinamika u cilju menjanja pojedinca, socijalna izolacija, okupaciona terapija i rad sa roditeljima. Terapeuti koji rade sa zavisnicima u okviru Terapijske zajednice su stru na lica. To su psiholozi, psihijatri, socijalni radnici, ali i bivši zavisnici koji su završili terapijski program “ ovjek” i koji su prošli dodatnu edukaciju za rad sa zavisnicima i njihovim porodicama. To su osobe koje svojim znanjem i primerom predstavljaju pozitivan model identifikacije, jer sami znaju dosledno da žive, oslobo eni od svega što stvara zavisnost. Sve to im daje moralnu prednost i psihološko poverenje u odnosu na zavisnika koji treba pomo .

Terapijski program
Terapijski program koji se sprovodi u UG ”VIKTORIJA”, ima tri faze: - Priprema za Terapijsku zajednicu, - Terapijska zajednica, - Faza resocijalizacije. *Priprema za Terapijsku zajednicu – Prvi kontakt sa zavisnikom i njegovom porodicom ostvaruje se telefonom. Tim putem se zakazuje i prvi razgovor koji se obavlja u Savjetovalištu za prevenciju i tretman zavisnosti. Terapeut (psiholog), zavisnik i njegovi roditelji, na osnovu li ne i porodi ne anamneze zavisnika, sa injavaju plan njegovog daljeg tretmana i pripreme za odlazak u Terapijsku zajednicu. Priprema za Terapijsku zajednicu podrazumeva: - prevladavanje apstinencijalne krize,

Pripremila: Vera Pušac

Udruženje gra ana ”Viktorija”
Glavni programski cilj ovog udruženja jeste psihosocijalni tretman zavisnika o psihoaktivnim supstancama i to kroz organizovanje zajedni kog DESET PRINCIPA UG “VIKTORJA” 1. ISKRENOST I ESTITOST 2. ODGOVORNOST I ŽRTVA (to što iniš, iniš za svoje dobro) 3. LJUBAV I BRIGA ZA BLIŽNJEGA 4. PONAŠAJ SE POPUT ONOGA KAKAV BI ŽELIO BITI 5. KO NE RADI, NE JEDE 6. ONO ŠTO DAŠ TO EŠ I PRIMITI 7. IMAJ POVJERENJA U GRUPU I ONOGA KO BRINE O TEBI 8. TRUDI SE DA SHVATIŠ, A NE DA BUDEŠ SHVA EN 9. BOLJE JE DAVATI NEGO PRIMATI 10. NE MOŽEŠ NAPREDOVATI, AKO SVOJ NAPREDAK NE PODIJELIŠ SA DRUGIMA 42

Terapijska zajednica u Bastasima

Z D R A V S T V O

omogu ava postupnu integraciju u društvenu sredinu, smanjuju i rizik recidiva i stvaraju i stabilnost izme u novog identiteta i ste enih vrednosti kod zavisnika. Proces resocijalizacije, korak po korak, sledi ritam li nog rasta svakog zavisnika. To je postupni ulazak u društvo. Šti enik stvara ili obnavlja krug pozitivnih poznanstava i prijateljstava, pronalazi posao ili dovršava zapo eto a prekinuto školovanje, dok ne postigne potpunu samostalnost. Ova faza odvija se u jednonedeljnim sastancima resocijalizanata u Savetovalištu u vidu grupa samopomo i pod supervizijom terapeuta. - razvoj motivacije zavisnika za tretmanom, - preuzimanje odgovornosti za vlastito drogiranje, - priprema medicinskih nalaza neophodnih za boravak u Terapijskoj zajednici. Priprema se sprovodi kroz individualne razgovore pri emu se izme u zavisnika i terapeuta stvara odnos poverenja, te tako zavisnik u sve ve oj svojoj opuštenosti, otkriva veli inu svojih problema i teško a bude i polako u sebi potrebnu motivaciju i upornost za suo avanje sa istim. *Terapijska zajednica – nakon što je zavisnik obavio potreban broj razgovora i prošao apstinencijalnu krizu, te njegov terapeut procenio da je on i fizi ki i psihi ki spreman, uklju uje se u tretman Terapijske zajednice. U njoj je stavljen naglasak na to da se zavisnik pre svega suo i sa sobom da se razotkrije i menja uz pomo i solidarnost ostalih lanova. Tu dolazi do postepenog sazrevanja, do pozitivnih promena u pogledu moralnih vrednosti i ponašanja, socijalnog, emotivnog, intelektualnog i duhovnog rasta, zapravo do menjanja kompletne životne filozofije zavisnika. Program u Terapijskoj zajednici traje dve godine i baziran je na radnoj i psihosocijalnoj grupnoj terapiji. RAD – Kroz radnu terapiju zavisnici usvajaju osnovne radne navike i menjaju dotadašnje životne stavove. Pobe ivanjem lenjosti i vlastite slabosti, osoba se u i da se vlastitim trudom i zalaganjem izbori za ono što želi. Privre uju i tako i sebi i drugima, vra a izgubljeno dostojanstvo. Zavisnici se kroz radni proces u e odgovornosti, organizovanosti, ta nosti, štedljivosti, ja anju vere u svoje sposobnosti i razvijanju neophodnog samopouzdanja. Na taj na in postaju gospodari vlastitog života, kre u putem samostalnosti, u e se timskom radu, adekvatnim komunikacijskim veštinama i na inima prevladavanja konfliktnih i frustriraju ih situacija. GRUPNA PSIHOSOCIJALNA TERAPIJA – se realizuje u okvirima grupa samopomo i, gde lanovi grupe, metodom socijalnog ogleda i uzajamne podrške ukazuju na probleme. U njima se, nekada sa dramati nim intenzitetom, izazivaju bolne i frustriraju e situacije, potisnute i nejasne emocije i emotivna proživljavanja vezana za njihovu prošlost. Sa vlastitim slabostima, labilnoš u i nemo i zavisna osoba mora da se suo i, ali ona to ne može sama. Zato ona na tom putu može ra unati na vrstu podršku lanova grupe koji se nalaze u istom problemu. Jedna od glavnih odlika Terapijske zajednice je red, rad i odgovornost. Ništa nije prepušteno slu aju i svaki korisnik ima svoju ulogu u funkcionisanju zajednice. Svaki dan u zajednici je strukturisan i isplaniran. Sistem uloga je definisan mese nim odgovornostima za svakog pojedinca. Radna sedmica obeležena je radnim delom dana, obavezama, terapijskim grupama, seminarom i razgovorima, dok je vikend usmeren na slobodno vreme, rekreaciju, individualne razgovore i komunikaciju. Na taj na in, kroz sistem pravila i življenjem u zajednici koje je prototip realnog života i svim njegovim dimenzijama, korisnik sti e uvid u sebe i dosadašnje slabosti. *Faza resocijalizacije – po završetku programske faze u Terapijskoj zajednici, program se nastavlja poslednjom fazom, fazom resocijalizacije, koja

Uloga roditelja u terapijskom tretmanu
Uloga roditelja u terapijskom tretmanu je veoma zna ajna. Zapravo, tokom tretmana, ne tretira se samo zavisnik ve i njegovo kompletno porodi no okruženje i osobe koje su bitne u njegovom životu. Veoma je važna saradnja roditelja i terapeuta kao i u eš e roditelja i lanova porodice u grupama samopomo i koje vode roditelji bivših zavisnika i za to edukovani terapeuti. Cilj grupe nije da se traži krivac u porodici ve da se rasvetle greške u komunikaciji i ponašanju unutar porodice, da se razmene iskustva utemeljena na stvarnim doga ajima i na proživljenim emocijama kako bi porodica spremno i aktivno u estvovala u terapijskom tretmanu svoga deteta, razvijaju i i ja aju i kod njega motivaciju za tretmanom i le enjem. Ono što posebno treba naglasiti je, da je “PROJEKAT OVJEK”, na kojem Udruženje gra ana “VIKTORIJA” bazira svoj rad, prihva en od Svetske zdravstvene organizacije i ocenjen sa 96-98% uspešnosti!

“Na roditeljskoj ljubavi i razumevanju temelji se samopouzdanje mlade osobe i otklanja želja za bekstvom od stvarnosti”

43

Z D R A V S T V O

Preduze e Simbex, lider u ortopedskoj djelatnosti -15 godina rada

Na postulatima humane medicine
Filozofija rada preduze a Simbex iz Hrvatske, sa predstavništvima u Srbiji i odnedavno u BiH, prvenstveno je zasnovana na odnosu prema ovjeku, odnosno kvaliteti zbrinjavanja oboljelih. Moramo voditi ra una o kvaliteti onoga što isporu ujemo, o prevenciji. To su dva podru ja rada koja moraju biti spojena i mi na tome radimo ve punih 15 godina, rije i su Dragice Sužnjevi , vlasnice ovog preduze a. Nastavljamo razgovor uz pogled na Simbexov štand na Zagreba kom velesajmu, gdje se održavao tradicionalni 35 po redu me unarodni sajam medicine i tehnike. Za razliku od drugih, ovdje je bilo prisustno više posjetilaca, za koje je Simbex organizovao besplatno mjerenje stanja venske cirkulacije pomo u digitalnog aparata - jedinog na prostoru nekadašnje Jugoslavije. Medici.com Kažete da ste u potpunosti okrenuti ovjeku, što je rijetko danas primijetiti upravo u ovoj vrsti medicinske djelatnosti? - Da. To zna i da smo se svjesno odlu ili da dio vlastitog profita ulažemo u našu zakladu za brigu o ovjeku, koja funkcionira dobrih pet godina u Hrvatskoj i koju planiramo osnovati i na vašem podru ju u RS-BiH. Putem ove zaklade pomažemo najugroženije, socijalne slu ajeve, a ve inom su to ljudi koji umiru u teškim uvjetima i ranama. Na osnovu toga Simbexsova Zaklada je nedavno dobila po asno mjesto u Me unarodnoj asocijaciji zaklada za brigu o ovjeku. Medici.com Vaša filozofija poslovanja nastupa u pravcu smanjenja troškova zdravstvene zaštite? - Mi nismo klasi na trgova ka firma, niti emo to ikada biti. Humanost koja je ugra ena u ovaj posao mora biti prisutna. Kada radite u podru ju gdje vidite i preživljavate ljudske 44 traume, dramu oko života, op enito onda ne možeš da ne budeš socijalno osjetljiv. Naš na in rada u kona nici daje državi velike uštede. Naša istraživanja su pokazala da mi samo na inkontinenciji možemo uštedjeti oko 25 odsto ukupnog troška za lije enje ovog oboljenja. Višestruko je korisno za državu da planira i radi na prevenciji odre enih bolesti i stanja. Medici.com Ima emo priliku da posjetimo i predstavimo vašu polikliniku Simbex u Zagrebu. Da li ova zdravstvena ustanova, primjenjuje iste principe rada kao i vaša firma? - Dosta je teško našem starijem ovjeku sa bilo kojeg podru ja bivše i šire, izvan okvira medicine, gdje smo registrirani. Kod nas ima mnogo ljudi koji su usamljeni, izvan svih društvenih aktivnosti i uz to umiru gladni. Planiramo takve ljude zbrinjavati u okviru Društva ovje nosti. Pozvali smo i naše poslovne partnere da nam se pridruže i, vjerujte, svi su se uklju ili i krenu emo s tim projektom nakon 15. juna - Simbexove objetnice - 15 godina rada u Hrvatskoj. Iza toga otvaramo Društvo ovje nosti prema populaciji, utvrdi emo organizacione forme, definirati ljudske resurse, komisiju koja e odobravati odre enu pomo i sli no. Medici.com S obzirom da ste prisutni u RS, odnosno BiH, nepunih godinu dana, možemo li o ekivati Društvo ovje nosti i na ovom podru ju? - Osnovna postavka rada tvrtke Simbex je - ovjek iznad svega. Mislim da to sve govori, naglasila nam je u završnici razgovora Dragica Sužnjevi , vlasnica tvrtke.

U posjeti Poliklinici Simbex
Otvaramo vrata modernog zdanja u centu Zagreba, gdje nam je doma in dr Tomislav de Bohte, urolog, koji nam pokazuje tri ordinacije u sastavu ove poliklinike - urološku, ginekološku i interne medicine. Razlikuje se od ostalih zdravstvenih ustanova posebnim pristupom starijim osobama - iznad 65 godina života, ali i velikoj posve enosti socijalno-medicinskom i higijenskom problemu inkontinencije, odnosno nevoljnom ispuštanju mokra e. - U vezi ovog oboljenja u Poliklinici Simbex imamo suvremenu dijagnosti ku opremu, koja omogu ava da to no odredimo koji ljudi imaju problema sa mokrenjem, vrstu inkontinencije, na in lije enja. inimo to uz pomo elektromagnetske terapije potpuno bezbolno za pacijenta, na taj na in što elektromagnetski valovi

Jugoslavije, da dobije kvalitetnu uslugu u medicini. Stoga smo odlu ili da u okviru našeg rada organiziramo polikliniku za dijagnostiku, gdje e se ovjek osje ati ovjekom, gdje ne e biti redni broj i gdje e imati dovoljno vremena za kvalitetan razgovor sa lije nikom. Potrebno je u i u socijalnu anamnezu svakog pacijenta. To je nova vrsta humane medicine koju pokušavamo nametnuti na našem podru ju, jer samo tako zaista možemo pomo i u Hipokratovom duhu –„ ovjek ne smije umrijeti gladan, žedan i u bolovima“. Iz tih razloga smo u okviru naše zaklade osnovali fond Društva ovje nosti. To nam otvara nove mogu nosti da pomažemo

Z D R A V S T V O

stimuliraju miši e u zdjelici, mokra nom mjehuru i cijevi. Ja anjem miši a poteško e kod bolesnika se smanjuju ili potpuno nestaju. U urološkoj ordinaciji, osim toga, imamo i ultrazvu ni aparat za abdomen i urogenitalni trakt. Radimo mikrobiološke pretrage urina i krvi. Važno je isklju iti bakterije, odnosno upalu mokra nog trakta, kao razlog inkontinencije. Dalje, nastavlja dr De Bohte, posjedujemo najmoderniji urodinamski aparat koji to no mjeri tlakove u mokra nom mjehuru, protok mokra e kroz mokra nu cijev i odre uje nam, zapravo, o kojem tipu inkontinencije se radi. Za razliku od ostalih zdravstvenih ustanova-bolnica i domova zdravlja u našoj poliklinici nema ekanja. Svakom pacijentu se ostavlja optimalno vrijeme da ispri a o svojim zdravstvenim tegobama. Medici.com Zašto je inkontinencija danas veliki, ne samo medicinski nego i socijalno-higijenski problem? - Životni vijek ljudi je sve duži. Trebamo upoznati javnost da je to oboljenje prisutno i u našoj populaciji i da se može lije iti. Postoji još uvijek uvjerenje da je za ovjeka u godinama nekontrolirano mokrenje nešto normalno. To ne mora tako biti i to sigurno nije stav koji e pomo i takvim ljudima. Moramo, najprije biti svjesni da inkontinencije ima svuda oko nas. Ona nije samo problem žena, kao što se naj eš e misli, jer poga a i muškarce. Ima razli itih tipova ovog oboljenja i za svako postoji odgovaraju e medicinsko rješenje. Najvažnije je da li ljudi ho e da govore o tom problemu, i da li lije nici pitaju pacijente o tome. Postoje problemi i na jednoj i na drugoj strani, jer znamo da ljudi još uvijek smatraju da je to nešto sramotno. Lije nici op e medicine a i specijalisti nisu educirani da pacijenta pitaju - da aktivno sudjeluju u razgovoru sa pacijentom, kako bi ga naveli da se „otvori“. Medici.com Koji su rizi ni faktori inkontinencije? - Najprije, životna dob, este upale mokra nih puteva, težina poroda kod žena, prekomjerno uzimanje lijekova, prekomjerna tjelesna težina, operacije i zra enja u zdjelici. Danas, nastavlja dr De Bohte, mnoge starije osobe odlaze u gerijatrijske ustanove, jer se njihova obitelj ne zna nositi sa ovim problemom. Inkontinentne osobe su

vlažne, imaju neugodan miris i okolina ih po inje izolirati. To je nepotrebno, jer danas postoje izvrsna pomagala u obliku pelena, uložaka, koji apsolutno mogu riješiti problem vlage, mirisa i stvoriti ugodu za pacijenta ali i njegovu okolinu. Medici.com Kako se boriti protiv stigmatizacije inkontinentnih osoba? - Nedavno smo u Hrvatskoj osnovali Društvo za inkontinenciju, po uzoru na austrijsko i njema ko. To je nevladina organizacija u koju su osim lije nika uklju ene i medicinske sestre, socijalni radnici, pravnici fizioterapeuti novinari. Dakle, to nije samo medicinska skupina koja e ukazivati na problem inkontinencije u populaciji, nego i prema vlasti i da nju senzibiliramo za ovaj problem i da im pokažemo da prevencijom inkontinencije postižemo velike uštede zdravstvenim fondovima. U našoj poliklinici putem Simbexove zaklade starije osobe sa ovim zdravstvenim problemom koriste besplatne usluge. To pokazuje da nije sve u profitu. Nadam se da e ovo što sam rekao imati odjeka i u Republici Srpskoj, da e biti volje i entuzijazma da se i tamo pokrene ovaj problem. Sigurno treba malo podstreka i vašoj sredini. Putem medija, najbolje e se upoznati mnogi i bolesni i medicinski radnici.

Mi smo kao poliklinika otvoreni za sva pitanja. Sara ujemo sa kolegama iz zdravstvenih ustanova u Hrvatskoj i susjednih država. Nema problema vezano za pomo , suporta, naših iskustava. Rado emo pomo i da se ne prave greške, da ljudi koji krenu s tim, krenu sa višeg nivoa, a ne od po etka. Edukacija je tu vrlo bitna. U Hrvatskoj ve tri godine provodimo intenzivnu edukaciju u domovima za stare osobe, domovima zdravlja, na mjestima gdje se okupljaju i druže starije osobe. Imamo ak i ugovor sa Komorom medicinskih sestara o kontinuiranoj edukaciji koja se boduje za radnu licencu. Bez edukacije nema ništa, naglašava dr De Bohte, i primjera radi kaže: „Ako nemate osobu koja e pravilno uputiti pacijenta kako da koristiti uložak, pelenu i ostala ortopedska pomagala, sve skupa e se loše završiti. Mi bismo dodali loša poruka za sve one koji medicinsku nauku koriste u komercijalne svrhe. Preduze e Simbex je rijedak primjer renesanse humane medicine. Zbog toga zaslužuje iskrene estitke našeg uredništva i redakcije za 15-ti ro endan u želji da itaoci i dalje prepoznavaju njihove boje ovje nosti na našim stranicama.
An a S. Ili

45

Z D R A V S T V O

Potpisan Sporazum o realizaciji Programa obrazovne razmjene i ulaganja u zdravstveni sektor Republike Srpske

bolnice u ovim zemljama koje e dobiti neophodno stru no osoblje. Zbog toga što je Republika Srpska sa svojim zdravstvenim radnicima spremna da putem ovog programa pomogne zdravstvenim sistemima u Americi i EU da zadovolje potrebe za medicinskim kadrom, Kentrik e zauzvrat ulagati zna ajna sredstva za revitalizaciju i oporavak

zdravstvenog sektora u Republici Srpskoj. Kentrikov program obrazovne razmjene je predstavljen medicinskim sestrama iz Republike Srpske 12.5.2007. na Akademiji koju je organizovalo Udruženje medicinskih sestara i tehni ara Republike Srpske povodom Me unarodnog dana sestrinstva.

KEEP™ - Kentrikov program obrazovne razmjene za medicinske sestre iz RS
KEEP™ Vam pruža izvanrednu priliku da steknete zvani an sertifikat iz oblasti zdravstvene njege. Program uklju uje stipendiju za dalje obrazovanje na uglednim univerzitetima i praksu u vode im bolnicama u Americi. Program traje najmanje tri i po godine, a zapo inje profesionalnom pripremom kandidata za boravak u inostranstvu, koja obuhvata kurs iz engleskog jezika, nostrifikaciju diploma i proceduru za dobijanje vize. Prije odlaska ete tako e imati priliku da saznate više o ameri koj kulturi, kako bismo osigurali da ovo za Vas bude oboga uju e životno iskustvo. Za vrijeme studija u inostranstvu radi sticanja ameri kog sertifikata, mo i ete se i prakti no upoznati sa najsavremenijim obrazovnim metodama, me unarodnim medicinskim okruženjem, tehnologijama i praksama. Po završetku programa, vrati ete se u svoju zemlju. Neprocjenjivo kulturološko iskustvo koje ponesete iz Amerike, zajedno sa novoste enim stru nim znanjem, e doprinijeti da se postave novi standardi neophodni kako bi se unaprijedio zdravstveni sistem Republike Srpske. Partneri programa u Sjedinjenim Ameri kim Državama su priznati koledži i univerziteti, bolnice, zdravstvene ustanove, vlade i lokalne zajednice.

Ministar zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske Ranko Škrbi i izvršni direktor ameri ke kompanije „Kentrik“ Thomas Dillon potpisali su 5.4.2007. u Banjoj Luci Sporazum o realizaciji Kentrikovog programa obrazovne razmjene koji podrazumijeva boravak medicinskih sestara i tehni ara iz Republike Srpske u Sjedinjenim Ameri kim Državama, Kanadi ili zemljama Evropske unije, gdje e se obu avati za poslove neophodne u zdravstvenim sistemima zemalja doma ina. Medicinske sestre iz Republike Srpske e tokom boravka u zemljama doma ina biti pla ene za obavljanje ovih poslova, a po završetku programa koji traje oko tri i po godine su obavezne da se vrate u Republiku Srpsku i da ste ena znanja i iskustva primijene u zdravstvenom sistemu Republike Srpske. Izvršni direktor kompanije „Kentrik“ Thomas Dillon je rekao da e „Kentrik“ omogu iti da što više zdravstevnih radnika iz Republike Srpske u e u ovaj program obrazovanja. Thomas Dillon je tako e rekao da u Americi i zemljama Evropske unije postoji velika potreba za zdravstvenim radnicima tako da e ovaj program biti od obostrane koristi, kako za medicinske sestre iz Republike Srpske, tako i za 46

Ko se može prijaviti za u eš e u programu? Prijaviti se može svako ko je završio srednju ili višu medicinsku školu opšteg smjera i ima najmanje 4 godine radnog iskustva. Vaša porodica može u estvovati u programu zajedno sa Vama. Šta se o ekuje od u esnika? Kentrikov program obrazovne razmjene je ujedno izazov i nagrada. Ono što se o ekuje od u esnika je predanost i zalaganje radi uspjeha u programu. Ko snosi troškove programa? Kentrik snosi sve troškove pripreme za u eš e u programu, uklju uju i kurs iz engleskog jezika, nostrifikaciju diploma, provjeru stru nosti, troškove vize i putne troškove. Troškovi školovanja e biti pokriveni stipendijom, a za praksu koju budete obavljali u bolnici ete dobijati platu. Kako se mogu prijaviti? Aplikacije možete preuzeti na našoj internet stranici ili li no u našoj kancelariji, svakim radnim danom od 08:00 do 18:00. Za više informacija molimo da nas kontaktirate.

Kentrik Isto~na Evropa d.o.o. Jevrejska bb, Banja Luka, RS, BiH Tel. +387 51 230 010, Fax +387 51 230 015 www.kentrik.com

Udruženje javnog zdravlja RS

Z D R A V S T V O

Put u zdravije sutra

U Narodnoj i univerzitetskoj biblioteci Republike Srpske

Izložba Kanon medicine
U Narodnoj i univerzitetskoj biblioteci Republike Srpske od 6. juna do 7. jula otvorena je izložba Kanon medicine. Izložba je podijeljena u tri tematske cjeline - stara i rijetka medicinska knjiga, izdava ka produkcija Srpske iz oblasti medicine, udžbeni ka literatura iz fonda biblioteke Medicinskog fakulteta, me u izloženim je i knjiga Anatomija iz 1865. godine iz bibiloteke banjolu kog Klini kog centra. Izložbu je otvorio ministar zdravlja i socijalne zaštite Ranko Škrbi koji je najavio da bi Republika Srpska mogla u narednom periodu da dobije muzej zdravstvene kulture.

Javno zdravlje je opisano kao nauka i umjetnost u promociji zdravlja i ima za cilj spre avanje oboljenja, produženje životnog vijeka, poboljšanje kvaliteta života, a sve to putem organizovanih napora samog društva. Javno zdravlje je nacionalna odgovornost koja zahtijeva pristup cijele zemlje i usmjereno je na svo stanovništvo i zajednicu, ali isto tako brine o pojedincu u zdravstvenom sistemu. Prepoznaju i potrebu za djelovanjem u oblasti javnog zdravlja, u Banjaluci, 05. juna 2007. godine je osnovano Udruženje javnog zdravlja Republike Srpske. Osniva ka skupština UJZRS okupila je više od 40 lanova i 20 posmatra a. Cilj Udruženja je da postane jedinstven i mo an glas u promociji zdravlja i prevenciji patoloških pojava u društvu koje dovode do narušavanja zdravlja. Kao vodilja Udruženja poslužila je injenica da udruživanje snaga zdravstvenih radnika, zainteresovanih gra ana i lokalne zajednice može doprinijeti ja anju postoje eg zdravstvenog sistema te omogu iti razmjenu informacija o svim aspektima javnog zdravlja. Promocija i unapre enje zdravlja nisu samo odgovornost zdravstvenog sektora. Štaviše, promocija zdravlja zahtijeva koordiniranu akciju vlade, zdravstvenog sektora, društvenog i ekonomskog sektora, nevladinih i dobrovoljnih uduženja, medija i lokalnih vlasti. Cilj Udruženja je da

preuzme važnu ulogu u oblasti javnog zdravlja i društvenog razvoja, te da se zalaže za izgradnju partnerskih odnosa i saveza svih onih koji djeluju u toj oblasti. vrsti mostovi izme u politike i prakse, te potpuno novi na in društvene mobilizacije je ono što Udruženje vidi kao svoj cilj. Ja anje svijesti pojedinca i društva u cjelini o zna aju javnog zdravlja kao i podsticanje u eš a u definisanju i rješavaju problema vezanih za zdravlje jeste izazov koji stoji pred svima

nama. Osim prevencije bolesti, javno zdravlje isti e zna aj unapre enja fizi kog i mentalnog zdravlja ljudi, a to ujedno podrazumijeva uticaj na životne navike pojedinca, uslove života, ali i promociju samopouzdanja, ljudskog dostojanstva i samopoštovanja. Želimo da u budu nosti naš fokus interesovanja bude više usmjeren na zdravlje nego na bolest, da kreiramo pozitivnu životnu okolinu i da shvatimo da se naš sopstveni razvoj temelji na našim aktivnostima. Zdrava hrana, pitka voda, ist vazduh, sportski objekti, zelene površine su samo djeli onoga na šta možemo djelovati.
Pripremila: dr Stela Stojisavljevi , saradnik Udruženja javnog zdravlja RS

Inicijativu za njegovo osnivanje pokrenuo je ministar Škrbi . - Muzej bi na jednom mjestu predstavljao istorijsku gra u iz oblasti zdravstva - rekao je ministar Škrbi . Izložbu su organizovali Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske, kao i biblioteke Klini kog centra i Medicinskog fakulteta. Pokrovitelji su ministarstva zdravlja i prosvjete i kulture. O zdravstvu kroz istoriju govorio je prim. mr sci. med. dr edo Aleksi . On je istakao da je, izme u ostalog, u Banjoj Luci 1925. godine osnovana mikrobiološka stanica, jedna od sedam u to vrijeme u Jugoslaviji, da su te godine ovdje montirana dva rendgen aparata... Direktor Narodne i univerzitetske biblioteke Republike Srpske Ranko Risojev nada se da e ova izložba biti inicijator ostvarenja ideje ministra Škrbi a o osnivanju muzeja i želje Narodne i univerzitetske biblioteke Republike Srpske da popuni sve praznine, da se svaka knjiga ovdašnjih autora na e u ovoj biblioteci, koja e je prezentovati i uvati za budu nost.
Radmila Škondri

47

Z D R A V S T V O

Seks i zdravlje

Impotencija se javlja kad muškarac ne može da obavlja polne odnose. Ona se javlja eš e nego što se obi no misli, zbog sujete muškaraca koji nisu u stanju da priznaju svoj nedostatak u seksualnoj sferi života. Impotencija može da bude privremena i stalna. Ponekad partner ne može da obavi polni snošaj samo s jednom ženom, dok s drugim polna mo može da bude ispoljena i van proseka. Jedan neuspeh po lan anoj reakciji vodi drugom. U osnovi toga leži strah. Strah da e mu se ponovo desiti neuspeh na seksualnom planu i da e se obrukati kod partnerke. Ispoljavanje impotencije može da se ogleda u nemogu nosti erekcije iako postoji želja. Ovde se susre u muškarci i bez želje i bez erekcije. S druge strane, nedovoljna i prolazna erekcija ne dozvoljava prodiranje falusa u vaginu. Impotentan muškarac može da doživi no ne erekcije i ejakulacije. Može i da masturbira. Što se impotencije i njene etiologije ti e ona je naj eš e konstitucionalnog i psihogenog, a re e organskog porekla. “Impotencija ima za posledicu gubljenje samouverenosti, a opet gubljenje samouverenosti izaziva impotenciju. Ukoliko su neuspesi brojniji, utoliko je ve a verovatno a da e ih još biti.” (Jessoate) Što se ti e endokrinog porekla impotencije muškarca, nekada je velika pažnja poklanjana nedostatku testosterona. Kod impotentnih muškaraca koncentracija testosterona je u granicama normale. Poznata je injenica da testosteron više ja a libido. Pridružujemo se

Impotencija i njeno le enje
mišljenju onih autora koji smatraju da nemanje polnih snošaja može da bude uzrok, a ne posledica nedostatka ovog muškog polnog hormona. Svakako da su godine starosti od bitnog zna aja za umanjenje polne mo i. S obzirom na to da je muška polna žlezda pod kontinuiranim, a ne ci kli nim delovanjem hipofiznih hormona, teško je odrediti granicu polne mo i muškarca u odnosu na godine starosti. Ali kao svaki biološki proces koji podleže regresiji i gubljenje polne mo i muškarca predstavlja progresivnu pojavu, pogotovu posle pedesete godine života. Konstituciono impotentni muškarci su oni kod kojih bez obzira na izvanredno ispoljene šematske osobine, nikad nije bilo interesovanja za seksualni život, ni u pubertetu ni u kasnijim godinama, nije bilo ni masturbacije niti lepih snova za dodirom sa suprotnim polom. Nervoza, premorenost, preterana odgovornost na poslu, neuskla ene ambicije u fizi kim i intelektualnim mogu nostima, sve se to odražava na seksualnu funkciju. Neki muškarci posle sterilizacije postaju impotentni jer poistove uju nemogu nost oplo enja s nemogu noš u obavljanja polnih odnosa. Brojni su lekovi koji nepovoljno uti u na polnu mo muškarca. To su pre svega hipotenzivi, narkotici, sedativi, trankvilizatori i preparati koji sadrže estrogene hormone. Radnicima koji rade u hemijskoj industriji s pesticidima može povremeno da bude umanjena polna mo . Postoje mišljenja koja govore da je impotencija muškarca samo u 5 odsto slu ajeva izazvana organskim uzrocima. Tu se pre svega ubraja opšta psihi ka i fizi ka slabost, nerazvijenost testisa, nedostatak hipofizne stimulacije na polne nadbubrežne žlezde, bolesti centralnog nervnog sistema, naro ito ako su zahva eni prednji temporalni režnjevi, depresivne psihoze, teži oblici še erne bolesti ali i kompromitovana cirkulacija u smislu arterioskleroti nih promena na krvnim sudovima koji smanjuju cirkulaciju u maloj karlici. Le enje se usmerava pre svega na pronalaženje organskih uzroka i njihovog uklanjanja, a potom na sprovo enje psihoterapije gde su naj eš e etiološki inioci psihogeni. Neki su ljudi vrlo osetljivi na savet da se obrate psihijatru ili psihoterapeutu koji se bave problemima impotencije. injenica je da se veoma dobri rezultati uklanjanja impotencije postižu kada se pomo pruža u saradnji supruge ili seksualne partnerke. Tamo gde su sa sigurnoš u utvr eni hormonski deficiti, daju se preparati testosterona ali uvek uz konsultaciju sa endokrinologom. Ima mišljenja da porno filmovi i grupne seksualne seanse mogu da imaju povoljan efekat na razvijanje polne mo i. Nasuprot pobornicima

Prim. dr sci. med. Savo Bojovi}, specijalista ginekolog - androlog - seksolog lan Akademije izumitelja Srbije

48

Z D R A V S T V O

ove ideje drugi ozbiljniji seksualni istraživa i smatraju da ovi “savremeni postupci” mogu i u zdravih muškaraca da umanje ili potpuno onemogu e polnu mo . Mi smo u praksi imali više primera pacijenata koji su ušli u impotenciju zato što su njihove partnerke bile seksualno hladne prema njima i svi njihovi napori da probude seksualno uživanje kod svojih partnerki nisu dali zadovoljavaju e rezultate. Uglavnom, sami pacijenti, a ponekad i njihove partnerke, dolaze na ideju da su verovatno oni krivi što nisu uspeli da probude seksualni doživljaj kod svojih partnera, pa im je sve to li ilo na napor, mu enje i na kraju ih je uvelo u impotentnost.

Dijagnostika
U dijagnosti kom postupku veoma važno mesto ima anamneza. Ona obuhvata sve eventualne ranije za medicinu zna ajne promene i poreme aje, odnosno hroni na

oboljenja, seksualni habitus (erekcija, ejakulacija, eventualno o ekivanje trudno e kod ženskog partnera i ostali emotivno psihološki razlozi koji onemogu avaju normalni seksualni akt). Fizikalni pregled obuhvata detaljne preglede nervnog, endokrinogeni-to-urinarnog i vaskularnog sistema koji mogu dati podatke o važnosti za utvr ivanje uzroka impotencije. Laboratorijsko ispitivanje može dati odgovor, ukoliko je prisutna mogu nost nekih hroni nih oboljenja, dijabetesa, bubrežne isuficijencije i sli no. Ispitivanje uklju uje pregled istisnutog sekreta prostate, serumskog nivoa FSH, LH i sli no. Utvr ivanje no nih erekcija tzv. no nih “otoka” penisa (nocturnal pe-nile tumescense = NTP) je od velikog zna aja u diferenciranju uzroka impotencije. No ne erekcije su u vezi sa REM fazom i mogu se zabeležiti specijalnim ure ajem koji se sastoji

od dva merna instrumenta koji se plasiraju na vrh i pri korenu penisa, spojeni sa ure ajem i tako beleže zna ajne promene u volumenu penisa i tokom no i. Ispitivanje se vrši 3 no i uzastopno i ono nam otkriva podatke o promeni i puno i, te eventualnoj ekspanziji penisa ali ne daje podatke o rigiditetu erekcije. Dopplerova proba se koristi u merenju protoka krvi kroz arterije penisa, odnosno arterijskog pritiska i može koristiti u identifikaciji vaskularnih uzroka impotencije. U dijagnostikovanju vaskulogene impotencije, ponekad je neophodno uraditi arteriografiju penisa koja zbog komplikovanog izvo enja i svoje invazivnosti nije u široj praksi prihva ena. Kavernozografija (iniciranje kontrastne materije “leptir iglom u korpu-skavernozum penisa”) se ponekad koristi radi otkrivanja uzroka eventualne disfunkcije. Intrakorporalna skleroza se ponekad otkriva kao posledica dijabeta ili kao posledica korporalne traume. U identifikaciji emotivnih faktora zna ajnih za psihogenu impotenciju koristi se standardni MMPI psihogeni test.

Merenje no nih erekcija aparatima za erekciju
Poznato je da ovek za vreme sna ima 3 no ne normalne erekcije. Ako je u pitanju psihi ka impotencija pacijent e za vreme sna kada je isklju ena mogu nost uticaja psihe imati te svoje 3 no ne erekcije i tako e se znati o kojoj se vrsti impotencije radi. Za vreme tih no nih normalnih erekcija mogu e je meriti cirkulaciju krvi u krvnim sudovima, arterija penisa i po tome saznati gde je i koliko je ošte enje. Potencija u odmaklim godinama kao da zavisi od dimenzija genitalija. Ve i polni ud treba više krvi da bi se napunio. Pomo od nas su tražili uglavnom muškarci sa ve im penisom. Ponekad muškarac postaje sa svojom partnerkom impotentan kad ona po ne postavljati zahteve za brak. Tada je impotencija izraz muškar evog nesvesnog odbijanja braka ili straha da ne do e do braka, makar on svesno tvrdio da želi da zasnuje bra nu zajednicu. 49

F A R M A K O T E R A P I J A

Agencija za lijekove RS - pet godina rada

Agencija za lijekove RS, osnovana je odlukom Vlade RS. Sa radom je po ela 1. 05. 2002. godine. Kategorisana je kao stru na upravna vladina organizacija. Zakonska osnova za njeno osnivanje utemeljena je u Zakonu o lijekovima ura enom u skladu sa evropskom direktivom 2001/83/EC. Trenutno ima 39 zaposlenih dok je Pravilnikom o unutrašnjoj organizaciji i sistematizaciji predvi eno 55 radnih mjesta. Ve ina zaposlenih farmaceuta poha a postdiplomsku nastavu putem programa specijalizacija i magistarskih studija i redovno prate sve vidove stru nih edukacija u zemlji i inostranstvu. Ovo bi ukratko bilo pravno legitimisanje Agencije za lijekove RS, koja je obilježila pet godina postojanja. A u o tom relativno kratkom vremenskom periodu o njenom djelokrugu rada ima mnogo da se kaže i zabilježi. Aktivnosti ove zna ajne institucije u sistemu zdravstvene zaštite bile su kompatibilne sa njenom osnovnom misijom unapre enja zdravstvene zaštite stanovništva obezbje ivanjem kvalitetnih, efikasnih i bezbijednih lijekova na tržištu. Sam po etak, kao svaki po etak, nije bio lagan. Agencija se susretala sa brojnim poteško ama finansijskim, kadrovskim materijalnim. Vremenom, zahvaljuju i trudu zaposlenih i podršci drugih institucija u sistemu zdravstvene zaštite, po etni problemi su prevazi eni. Rezultati rada postajali su vidljiviji u sve boljoj ure enosti tržišta lijekova i medicinskih sredstava. Nakon pet godina ova agencija se po organizaciji, ekspeditivnosti i stru nosti izborila za vode e mjesto me u institucijama u BiH, ali i širem regionu.

Sigurnost za bezbjedni profil svakog lijeka
Mr ph. Vanda Markovi Pekovi , pomo nik ministra za zdravlje, za farmaceutski sektor Prof. dr Ranko Škrbi , ministar zdravlja i sicijalne zaštite RS Mr ph. Nataša Grubiša, direktor Agencije za lijekove RS

Iz djelokruga rada
Poznato je da Agencija za lijekove RS, što je definisano Zakonom o lijekovima RS, izdaje odobrenja za plasiranje na tržište lijekova i medicinskih sredstava. Kvalitet lijeka se provjerava u jednoj od referentnih ustanova koje na osnovu dokumentacije o kvalitetu lijeka i provedenog analiti kog postupka za predmetni lijek izdaju farmaceutskohemijsko-biološki ekspertski izvještaj. Njegov sastavni dio je sertifikat analize gotovog lijeka uz jasan zaklju ak da li je lijek kvalitetan i da li se može plasirati na tržište RS. S druge strane, efikasnost i bezbjednost lijeka 50

procjenjuje se u referentnoj ustanovi koja na osnovu rezultata klini kih studija, bezbjednosnog profila lijeka i relevantnih literaturnih podataka izdaje farmakološko-toksikološko-klini ki ekspertski izvještaj sa zaklju kom da li lijek zadovoljava traženu bezbjednost i efikasnost i da li se može plasirati na tržište RS. Ovi ekspertski izvještaji ine nezamjenljivi dio registracione dokumentacije. Stru nu evaluaciju registracione dokumentacije vrši Komisija za lijekove koju imenuje ministar zdravlja i socijalne zaštite. Komisija daje finalno stru no mišljenje o svakom lijeku koji je ušao u postupak izdavanja odobrenja za plasiranje na tržištu. Na kraju postupka Agencija izdaje rješenje kojim odobrava ili ne odobrava plasiranje lijeka. Sastavni dio odobrenja ini uputstvo za upotrebu lijeka. Odobrenje se izdaje na period od pet godina. Za to vrijeme proizvo a je obavezan da Agenciji dostavlja za svaki registrovani lijek najnovije periodi ne izvještaje o bezbjednosti lijeka, kao i da blagovremeno pribavlja agencijska odobrenja za sve izmjene vezane za

registrovani lijek. Osim toga, podsjetimo da Agencija izdaje odobrenja za uvoz/ izvoz lijekova, promet lijekovima i medicinskim sredstvima na veliko i malo u veledrogerijama i apotekama. U nadležnosti ove institucije je i izdavanje odobrenja za proizvodnju lijekova i medicinskih sredstava, odobrenja za klini ka ispitivanja, za oglašavanje i obavještavanje o lijekovima i medicinskim sredstvima. Ilustracija je ovo obimne procedure samo ovog segmenta iz djelokruga rada Agencije za lijekove RS, kojem svakako treba dodati i zakonsku obavezu izdavanja godišnjeg registra lijekova. Rije je o stru noj publikaciji koja sadrži spisak svih lijekova za koje je Agencija izdala odobrenje za plasiranje na tržište, kao i pregled najvažnijih farmakoterapijskih podataka o svakom od njih.

Organizacija, pra enje i prikupljanje neželjenih dejstava lijekova
Proces kontinuiranog pra enja bezbjednosti i efikasnosti lijekova

F A R M A K O T E R A P I J A

jedan je od uslova za bolju zdravstvenu zaštitu stanovništva. U tom cilju Agencija je ove godine izdala Vodi za otkrivanje i prijavljivanje neželjenih dejstava lijekova, kako bi uticala na podizanje svijesti zdravstvenih radnika o zna aju pra enja bezbjednosti lijekova. Aktivno u eš e u ovom procesu je njihova profesionalna, moralna, ali i zakonska dužnost. Svako željeno i o ekivano dejstvo lijeka pra eno je i neželjenim dejstvima, jer nijedan lijek nije u toj mjeri selektivan da djeluje samo na ciljno tkivo. Ali sve dok je rizik od nelije ene bolesti ve i od rizika primjene lijeka, primjena lijeka je opravdana. U Agenciji funkcioniše odsjek koji se bavi organizacijom pra enja i prikupljanja neželjenih dejstava lijekova, kao i procjenom prikupljenih neželjenih dejstava. Cilj ovih aktivnosti je postizanje racionalne terapije, odnosno primjena najdjelotvornijeg lijeka sa najmanje neželjenih dejstava nakon uspostavljanja dijagnoze. Uklju eni su timovi stru njaka iz razli itih oblasti (klini ka farmakologija, klini ka farmacija, farmakoinformatika, bazi na farmakologija, ordiniraju i ljekari iz razli itih oblasti. ) Lije enje posljedica neželjenih dejstava lijekova predstavlja veliko finansijsko optere enje za zdravstveni budžet. U nekim zemljama se 15-20 odsto bolni kog budžeta troši na lije enje stanja prouzrokovanih neželjenim dejstvima lijekova. Postoje i drugi problemi povezani sa primjenom lijekova kao što su zloupotreba, neodobrena primjena, predoziranje, izostanak djelotvornosti i medicinska greška. Ove informacije, kako u svom vodi u sugeriše Agencija,

tako e treba prijaviti jer su od zna aja za ukupnu procjenu odnosa koristi i rizika pri primjeni lijeka.

Stru ne publikacije
Uz petu godišnjicu Agencije za lijekove RS, promovisano je drugo prera eno i dopunjeno izdanje priru nika ATC klasifikacija lijekova i pra enje njihove upotrebe metodologijom sa DDD jedinicama za lijekove registrovane u RS. Autori prof. dr Ranko Škrbi i prof. dr Svjetlana Stoisavljevi -Šatara - Zavod za farmakologiju toksikologiju i klini ku farmakologiju, Medicinski fakultet Univerziteta Banjaluka, te mr ph. Nataša Grubiša i mr ph. Biljana Tubi - Agencija za lijekove RS, i mr ph. Vanda Markovi -Pekovi , Sektor za farmaciju, Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite RS, iskoristili su priliku da na ovaj na in Agenciji estitaju ro endan, a svima koji su doprinijeli da se ATC/DDD sistem o uva i unaprijedi iskreno zahvale. Ideja o uvo enju ove jedinstvene me unarodne klasifikacije u Materia medica RS datira još od kraja devedesetih kada je grupa entuzijasta okupljena oko Zavoda za farmakologiju Medicinskog fakulteta u Banjaluci, koji su ujedno i urednici ovog priru nika pokrenula inicijativu da se dotadašnja Jugoslovenska klasifikacija lijekova zamijeni ATC klasifikacijom, te da se u analizi upotrebe lijekova koristi metodologija sa DDD jedinicama. Prve sugestije i smijernice za uvo enje skra ene registracione procedure u RS su dali prof. dr M. Stanulovi , koji je tada bio na elnik Zavoda za klini ku

farmakologiju Medicinskog fakulteta u Novom Sadu i u to vrijeme gostuju i profesor Medicinskog fakulteta u Banjaluci, i dr L. Offerhaus, klini ki farmakolog i savjetnik SZO za politiku lijekova. I jedan i drugi su ve i dio svog radnog vijeka proveli u naporima da se ATC klasifikacija i DDD metodologija upotrebe lijekova u potpunosti afirmišu i primijene kako na prostoru bivšeg jugoslovenskog, tako i evropskog regiona. ATC klasifikacija lijekova sa DDD metodologijom upotrebe lijekova, skra eno poznata kao ATC/DDD sistem, se svakodnevno unapre uju i dora uju, shodno najnovijim preporukama koje se redovno ažuriraju i dostavljaju iz Kolaborativnog centra SZO za metodologiju statistike lijekova sa sjedištem u Oslu, Norveška. Danas je ovaj sistem postao standard rada Agencije za lijekove RS. Analiza upotrebe lijekova putem DDD jedinica sve se eš e koristi kako od strane zvani nih zdravstvenih i nau nih institucija, tako i od strane pojedinaca u istraživa ke svrhe. ATC sistem je postao nezaobilazan i kod definisanja referalnih lista lijekova koje finansira Fond zdravstvenog osiguranja, kao i kod Liste esencijalnih lijekova koju definiše Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite.
An a S. Ili

51

F A R M A K O T E R A P I J A

Nove tehnologije osloba anja lekova doprinose njihovoj ve oj efikasnosti i stoga imaju zna ajno mesto u terapiji. Osloba anje lekova ima veliki zna aj s obzirom na to da preko 95% svih novih potencijalnih lekova u istraživanju i razvoju imaju loše farmakokinetske karakteristike. Na nedavno održanom godišnjem kongresu Udruženja za kontrolisano osloba anje lekova (engl. Controlled Release Society, CRS; http:// www.controlledrelease.org) glavne teme bile su formulacija i ‘targeting’ molekula koji se ina e teško osloba aju. Osnovni cilj ovog udruženja je promocija novih tehnologija kojima se postižu optimalni plazma profili postoje ih i novih lekova.

Tehnologije kontrolisanog osloba anja u funkciji primene lekova
primene lekova i da on još uvek dominira u odnosu na istraživanja oblika sa kontrolisanim osloba anjem. Najve i uspeh se postiže kada se formulacije lekova istražuju istovremeno sa elijskom biologijom ili fiziologijom creva. Tako se sedamdesetih godina prošlog veka malo znalo o vremenima zadržavanja hrane ili lekova u razli itim regionima gastrointestinalnog trakta. Kada je otkriveno da vreme pasaže (tranzita) kroz debelo crevo može biti i do 20 asova, shva eno je da bi moglo biti potencijalno atraktivno mesto za primenu lekova. To je uticalo da se istraživanja usmere na primenu lekova preko sluzokože debelog creva koriš enjem biodegradacionih estica, azo-polimernih jedinjenja, kitosan bioadheziva i pH-senzitivnih obloga. Pojava gama-scintigrafije doprinela je osnivanju britanske kompanije Farmaceutski profili (sa sedištem u Notingemu) koja je specijalizovana za transport sredstava i formulacija duž humanog gastrointestinalnog trakta. Na osnovu ovog pristupa se zasnivalo istraživanje u oblasti oralne primene peptida. Smatra se da bi produženo zadržavanje u debelom crevu trebalo da omogu i adekvatno vreme kontakta sa dugim zidom creva, pretpostavljaju i da peptidi ostanu intaktni (u zaštitnoj formulaciji). Me utim, upotreba tehnologija za poboljšanje apsorpcije, kao bioadheziva, surfaktanata i ‘otvara a tesnih veza’ još uvek ne obezbe uje potrebnu reproduktibilnost, sigurnost i adekvatne koncentracije u plazmi u brojnim klini kim ispitivanjima koja su do sada sprovedena. Izuzetak je oralna mikroemulziona formulacija ciklosporina. Postoje mnoge oblasti u kojima se mogu primenjivati nove tehnologije postepenog osloba anja aktivnih supstanci. U toku su istraživanja ‘ciljanja’ folatnih receptora u ovarijalnom karcinomu i inflamatornim oboljenjima creva, kao i transferinskih i insulinskih receptora na krvno-moždanoj barijeri (što je od velikog zna aja kada se uzme u obzir da ve ina lekova ne prolazi krvno-moždanu barijeru i da su potrebne nove metode da poboljšaju njihovu farmakokinetiku). u sigurnoj primeni teofilinskih preparata u terapiji opstruktivnih bolesti plu a. Teofilin se ve godinama primenjuje kao bronhodilatatorni lek u bronhijalnoj astmi, hroni nom opstruktivnom bronhitisu i emfizemu plu a. S obzirom na Prim. mr sci. med. to da lek ima relativno Branislav Gvozdenovi , uzak terapijski prozor, specijalista interne mogu nost pojave neže- medicine - pulmolog ljenih efekata (mu nina, povra anje, glavobolja, razdražljivost, nesanica, ubrzanje rada srca, tremor ruku) je velika. Zato treba posti i stalne terapijske koncentracije leka u krvi njegovim kontrolisanim otpuštanjem (kod nas postoje retardni oblici teofilina). Me utim, esta greška koja se vi a je davanje oblika leka u ovim indikacijama bez kontrolisanog otpuštanja (obi nih tableta) ime se uti e na pojave pikova koncentracija teofilina u krvi i pojave neželjenih efekata koji su dozno-zavisni. Terapijske koncentracije (teofilinemija) iznose od 5 do 15 mg/L (28 - 55 mmol/L). Ovo su savremeni stavovi; ranije se preporu ivalo da terapijske koncentracije budu od 10 do 20 mg/L (55 - 110 mmol/L). Teofilinemiju treba odre ivati prakti no kod svakog pacijenta (oko 4 asa od poslednje uzete doze), jer na metabolizam teofilina mogu uticati brojni faktori. Tako se ubrzani metabolizam javlja kod mla ih osoba, istovremene primene nekih lekova (makrolidi, barbiturati), hrane bogate proteinima, kod puša a. Sa druge strane, na usporenje metabolizma teofilina (tj. sporiju eliminaciju), i posledi nog pove anja njegove koncentracije u krvi, uti u sr ana dekompenzacija, teška opstrukcija, hipotireoza, ciroza jetre, konzumiranje alkohola, febrilna stanja. U poslednje vreme se pokazalo da male koncentracije teofilina imaju dodatno – antiinflamatorno dejstvo u bronhijalnoj astmi.

Osnov za kontrolisano osloba anje
Lekovi treba da budu primenjeni što je mogu e jednostavnije kako bi se poboljšala komplijansa (prihvatanje terapijskog režima od strane pacijenta) i njihova efikasnost. Na primer, lekovi sa kratkim poluživotom koji se daju višestrukim injekcijama ili tabletama svakog dana su manje privla ni pacijentima od istih preparata koji se primenjuju formulacijom leka sa postepenim otpuštanjem i koja se oralno dozira jednom dnevno ili šestomese nog implantata ili kožnog flastera koji se primenjuje na tre i dan. Ustvari, esto je efikasnost leka smanjena zbog toga što ve ina pacijenata preska e pojedine doze ukoliko je potrebno da se pridržavaju komplikovanog doznog režima. Održavanje stalnih koncentracija leka u plazmi obi no je poželjnije od tzv. ‘peakand-trough’ plazma profila (pri kome postoji stalna smena izme u maksimalnih - vrhova i minimalnih koncentracija), koji se normalno javlja pri primeni oralnih ili injekcionih oblika. Štaviše, ukoliko je maksimalna koncentracija leka u plazmi (Cmax) udružena sa pojavom neželjenih efekata, tada oblici sa postepenim osloba anjem mogu da poprave odnos koristi prema riziku. Tako, nedavno razvijen oblik transdermalnog flastera (patch) koji se primenjuje jednom dnevno i koji sadrži novi dopaminski agonist za le enje parkinsonizma ima veliku prednost sa stanovišta komplijanse. U ovom slu aju, stalni plazma profil koji se postiže jednodnevnom primenom ovog flastera može smanjiti diskineziju i rigidnost koje prate ‘talasanja’ plazma koncentracija pri primeni oralnih oblika. Ovaj primer pokazuje da formulacija sa modifikovanim osloba anjem zadovoljava realne potrebe pacijenata i da argument ‘pogodnosti’ promoviše poboljšanu terapijsku efikasnost. Sa stanovišta ekonomije, ovakve optimisti ke formulacije mogu dovesti do smanjenja broja dana hospitalnog le enja i dodatnih ušteda zdravstvenih sredstava. Oralna primena: povezivanje biologije sa formulacijom Od 100 najprodavanijih lekova u SAD, 76 je dostupno u oralnim formulacijama. Nema sumnje da pacijenti najviše vole oralni na in

Literatura:
1. 2. Brayden DJ. Controlled release technologies for drug delivery. Drug Discovery Today Nov 2003; 8( 1)976-8. 2 : Aubier M. A new place for theophylinne in asthma. In: Chanez P, ed. From genetics to uality of life. The optimal q treatment and management of asthma. Proceedings of the XVth World Congres of Asthmaology, Montpellier, 1996, 180-6.

Teofilin i kontrolisano osloba anje
Oblik leka sa postepenim osloba anjem aktivne supstance predstavlja klju ni faktor

52

F A R M A K O T E R A P I J A

Bosnalijek

Na pragu je ljeto, vrijeme putovanja i godišnjih odmora. Zajedno sa svim svojim arima ljeto može donijeti i niz neugodnosti i pokvariti toliko o ekivani godišnji odmor. Prije odlaska na putovanje potrebno je misliti i na sadržaj putne apoteke. Putna apoteka prije svega treba da sadrži sredstvo za otklanjanje mu nine koja se javlja zbog bolesti kretanja, a zbog koje za mnoge ljude put do kona nog odredišta predstavlja pravu no nu moru bilo da se radi o putovanju automobilom, avionom ili brodom. Bolest kretanja je poznata pod brojnim nazivima, kao npr. kinetoza, morska bolest, automobilska mu nina, avionska mu nina itd. a manifestuje se bljedilom, znojenjem, mu ninom i povra anjem. Iako nije dugoro an problem, bolest kretanja ipak predstavlja neugodan poreme aj koji može pokvariti užitak putovanja. Pred putovanje potrebno je izbjegavati mlijeko i vo ne sokove, masnu i tešku hranu. Rodavan® je doma i proizvod

Korisni sadržaj putne apoteke
tkivo gdje ispoljava svoj antiinflamatorni i analgetski u inak. Ljetne sparine kod ljudi sa aterosklerozom krvnih sudova pogoduju nastanku infarkta. Aterosklerozom promijenjeni krvni sudovi gube elasti nost te se teže prilago avaju promjenama

koji djeluje smiruju e, olakšava disanje i pomaže u otklanjanju mu nine i povra anja koji se mogu javiti tokom putovanja usljed gibanja, ljuljanja i uopšte kretanja prijevoznog sredstva. Dovoljno je pola sata do sat vremena prije polaska na put uzeti jednu do dvije dražeje ovog izuzetno efikasnog doma eg proizvoda iz Bosnalijeka da bi putovanje bilo sigurno i ugodno. Vru i dani i dugotrajno sjedenje prilikom putovanja pogoršavaju simptome proširenih vena, jer toplina još više proširuje vene, pa u venama zaostaje ve a koli ina krvi od normalne. Bosnalijekov venoterapeutik Venosan® kod proširenih vena smanjuje

Nezaobilazan u putnoj apoteci je svakako analgoantipiretik Paracetamol u obliku tableta koje uklanja bolove razli itog porijekla i lokalizacije, poput glavobolje, zubobolje, menstrualnih bolova, postoperativnih bolova, bolova kod neuralgija, neuritisa, te reumatskih tegoba. Tako er, Paracetamol tablete efikasno snižavaju povišenu tjelesnu temperaturu koja može biti uzrokovana infekcijama razli itog porijekla, te se nerijetko javlja i za vrijeme vru ih ljetnih mjeseci. Paracetamol tablete

napetost i efikasno uklanja bol uz ugodan osje aj hla enja, te ga je svakako dobro imati u sadržaju putne apoteke. U slu aju povreda lokomotornog sistema poput traumatskih upala tetiva, ligamenata, miši a i zglobova usljed nagnje enja, uganu a i iš ašenja pomaže Difen® gel. Nesteroidni je antireumatik za lokalnu primjenu ija aktivna supstanca nakon aplikacije na bolno mjesto prodire duboko kroz kožu u povrije eno 54

su idealna zamjena za salicilate u slu ajevima kontraindiciranim za primjenu salicilata kao što su probavne smetnje, ir želuca ili kod ljudi koji primaju antikoagulantnu terapiju. Odsustvo od ku e za vrijeme godišnjih odmora, posebno ako je rije o boravku u inostranstvu, povezano je sa izmijenjenom i esto nepravilnom ishranom (brza hrana, hrana koja ne sadrži dovoljno vitamina, minerala itd.). U takvim okolnostima ali i u svakodnevnom životu, dodaci prehrani tzv. suplementi obezbje uju potrebne nutritivne sastojke. To su vitamin C u sastavu CVit® tableta za žvakanje ugodnog i osvježavaju eg okusa grejpa, te mati na mlije u sastavu proizvoda Royal Jelly®. CVit® i Royal Jelly® pomažu u o uvanju vitalnosti i odbrambenih snaga organizma koje mogu biti narušene nepravilnom prehranom i preskakanjem obroka.

vremena. Vru i ljetni dani optere uju srce kao da radi pod ve im fizi kim naporom, te se rizi nim skupinama (hipertoni ari, dijabeti ari, ljudi sa prekomjernom tjelesnom težinom i/ili sa povišenim vrijednostima masno a u krvi) preporu uje boravak u svježijim podru jima i uzimanje acetilsalicilne kiseline u sastavu tableta Bospyrin® 100 jedanput dnevno. Bospyrin® 100 je zlatni standard u prevenciji

F A R M A K O T E R A P I J A

bolesti srca i krvnih sudova. Inhibira nastanak tromba u aterosklerozom promijenjenim krvnim sudovima, te posljedi ni nastanak sr anog ili moždanog udara. Tokom putovanja i na ljetovanju este su i probavne tegobe. Žgaravica, nadutost, kiselo podrigivanje su naju estalije probavne tegobe koje efikasno uklanjaju antacidi poput Magalox®-a i blokatori H2 receptora poput Ranibosa® 75. Kombinacija Magalox-a® i

Jubilej - 10 godina dragulj Vašeg srca

Lopril
Nakon pres-konferen cije, održane u Kongresnoj dvorani hotela, prof. dr Vjekoslav Gerc, prezentirao je rezultate otvorenog, multicentri nog, prospektivnog klini kog istraživanja efikasnosti, podnošljivosti i sigurnosti primene Lopril H tableta kod esencijalne hipertenzije.Ovo veliko istraživanje, ura eno u 12 klini kih centara u 5 evropskih zemalja, potvr uje izvanredno dejstvo ovog medikamenta, s pravom ga smatraju i „draguljem našeg srca“! Prisutne zvanice pozdravio je i generalni direktor Kompanije, mr Edin Arslanagi . „Ovo je za nas veliki dan i ponosni smo što smo prva kompanija koja je ovaj lijek uvela na BH-tržište. To je naš najprodavaniji lijek. Za proteklih deset godina proizvedeno je deset miliona pakovanja, odnosno dvije stotine miliona tableta! Lopril je registrovan u jedanaest država, a do kraja godine bi e prisutan i na tržištu bivšeg SSSR-a, te na tržištu arapskih zemalja“, sa ponosom je istakao gospodin Arslanagi . Govore i o uspesima Kompanije u prošloj i planovima za ovu godinu, posebno je naglsio investiranje u razvoj i školovanje kadrova i proširenje tržišta.

Ranibos-a® 75 predstavlja pun pogodak, jer Magalox® trenutno neutrališe ve izlu enu želu anu kiselinu, dok Ranibos® 75 spre ava njenu dalju produkciju.

Svi navedeni Bosnalijekovi proizvodi se mogu nabaviti u apotekama bez ljekarskog recepta. Prije upotrebe pažljivo treba pro itati priloženo uputstvo, a za sve dodatne informacije treba se obratiti ljekaru ili apotekaru. Tokom ljetnog perioda, prilikom putovanja i na odmoru esto se javljaju intestinalni problemi, pra eni neugodnim prolivom (dijarejom). Bosnalijekov intestinalni antiinfektiv Enterofuryl® uspješno djeluje na ve inu intestinalnih patogenih bakterija, brzo zaustavlja akutne dijareje i štiti normalnu intestinalnu floru. Enterofuryl® se uz ljekarski recept može nabaviti u apotekama, u obliku kapsula i pogodan je za primjenu kod djece starije od sedam godina, te kod odraslih (uklju uju i trudnice i dojilje).
Bosnalijek d.d. Doma i marketing i prodaja Medicinsko-informativna služba

Renomirana bosanskohercegova ka farmaceutska kompanija Bosnalijek d.d. ove godine obeležava jubilej – „10 godina primjene antihipertenziva LOPRIL, na tržištu Bosne i Hercegovine“, koji je još jedan u nizu poslovnih uspeha ove kompanije. Tim povodom, 31.maja ove, 2007. godine, u prelepom hotelu Radon Plaza u Sarajevu, Bosnalijek je organizovao sve anost na kojoj je, uz eminentne kardio-stru njake, bio prisutan veliki broj lekara razli itih specijalnosti i farmaceuta iz cele BiH. Naime, Bosnalijek je prva farmaceutska kompanija koja je, još daleke 1997. godine, ovaj lek uvela na BH-tržište. Prvu promociju Loprila, Bosnalijek je organizovao u Sarajevu, marta 1997. godine, a nakon toga usledile su brojne promocije lekarima i farmaceutima širom Bosne i Hercegovine.Nau na saznanja o novom Bosnalijekovom brendu, ubrzo su postala dostupna široj stru noj javnosti ovih prostora. Lopril (lizinopril) je, u svetu, me u lekovima za tretiranje povišenog krvnog pritiska i slabost sr anog miši a, visoko rangiran.Uspešno se primenjuje još od 1990. godine, a danas je jedan od top-proizvoda Bosnalijekovog asortimana lekova sa u inkom na kardiovaskularni sistem. Namenjen je le enju povišenog krvnog pritiska, prevenciji i le enju sr anog popuštanja, te bubrežnih i o nih komplikacija še erne bolesti.

“Budu nost temeljimo na znanju i to e biti naš najve i kapital“, kazao je direktor Bosnalijeka. Jubilej „10 godina primjene Loprila na tržištu Bosne i Hercegovine“, bi e zasigurno zlatnim slovima ispisan na stranicama bogatog istorijata ove kompanije!
Pripremila: Vera Pušac

55

F A R M A K O T E R A P I J A

Peti me unarodni simpozijum, Pariz, 3-5 maj 2007.

Prof. L. Ignarro

Uloga azot oksida (NO) u kardiovaskularnoj medicini
Ass. dr med. Boris M. Goronja, Klinika za kardiovaskularne bolesti, Pejsmejker centar, Klini ki centar Banjaluka

U organizaciji Evropskog udruženja za hipertenziju (ESH) i Menarini korporacije, u Parizu je održan 5. me unarodni simpozijum o azotnom oksidu. U periodu od 3. do 5. maja 2007. god. u sve anoj sali hotela Le Merdien Montparnasse, svoja izlaganja su održali vode i stru njaci iz te oblasti. Na ovom prestižnom skupu su prisustvovali predstavnici iz 53 zemlje svijeta. Uvodno predavanje održao je prof. Louis Ignarro (UCLA School of Medicine), dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1998. god. upravo iz oblasti uloge azot oksida (NO) u kardiovaskularnoj medicini. prof. Ignarro je širom svijeta poznat po slu ajnom otkri u “ arobne supstance‘, pa je dobio nadimak „otac Viagre“. Predavanja su održali i eksperti iz kardiovaskularne medicine poput prof. Alberta Zanchettija, prof. Vintile, Fausta Pinta... Zna ajno je napomenuti da se od 1998. godine broj publikacija o NO-u konstantno pove ava, i u toku 2006. g. je objavljeno gotovo 7. 000 radova. Na ovom NO simpoziju je najviše

Dr Boris Goronja i prof. L. Ignarro, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1998. g.

govora bilo o endotelnoj disfunkciji, uticaju nekih farmakoloških supstanci na osloba anje i stimulaciju produkcije azot oksida (NO) i spre avanju njenog nastanka. Uticaj arterijske hipertenzije na razvoj disfunkcije endotela i mehanizam nastanka osovine arterijska hipertenzija-sr ana insuficijencija. Predava i su, osvr u i se na najnovije preporuke za lije enje arterijske hipertenzije i sr ane insuficijencije, istakli zna aj nebivolola kao lijeka ije su efekte dokazale mnoge studije u lije enju i prevenciji kako navedenih

oboljenja, tako i u prevenciji i lije enju disfunkcije endotela. Prednosti nebivolola su ultra selektivnost 1 blokade, bez dejstva na receptore, smanjenje periferne vaskularne rezistencije (smanjenje afterloada), stimulacijom osloba anja NO-a, negativan hronotropni efekat, minimalan negativan inotropni efekat, blokada aktivnosti simpati kog sistema, poboljšanje endotelne funkcije. Istaknuto je dejstvo nebivolola na spre avanje agregacije trombocita kao i dokazana metaboli ka neutralnost. Zna ajna prednost nebivolola ogleda se i u o uvanju fizi ke aktivnosti, tako da ovaj preparat mogu koristiti i sportisti. Na skupu je umjesto zaklju ka istaknuto da još uvijek, do kraja, nisu objašnjene mnoge zna ajne uloge azot oksida u kardiovaskularnoj medicini (aritmologija, cerebrovaskularna elektrofiziologija...), tako da se ulažu veliki napori i sredstva za dalja nau na istraživanja u ovoj oblasti.
Gosti i osoblje Berlin-Chemie / Menarini iz BiH

56

F A R M A K O T E R A P I J A

Internacionalna Asocijacija za istraživanje bola definiše bol slijede im rije ima: „Bol je neprijatan senzorni ili emocionalni doživljaj koji je izazvan postoje im ili mogu im ošte enjem tkiva ili koji je opisan rije ima koje odgovaraju takvom ošte enju’’. Bol je naj eš i i najteži simptom maligne bolesti. U BiH se godišnje registruje 12000 novootkrivenih maligniteta, od kojih e najmanje 8000 godišnje u i u fazu odmakle neizlje ive bolesti. Prema statistikama Svjetske zdravstvene organizacije više od 2/3 pacijenata u odmaklim fazama ima umjerene do jake bolove. U našoj zdravstvenoj sredini još uvijek se na bol ne obra a pažnja jer je

Ima li bolu lijeka?!
Dejan Gordi , hospital line, manager JANSSEN-CILAG

Iako nisu brojni oni koji umiru ZBOG bola, mnogi umiru U bolu, a još je više ONIH KOJI ŽIVE SA BOLOM

godinama forsiran duh junaštva da bol treba prihvatiti kao neizbježnu injenicu te da malignitet mora da boli, i da trpljenje bola predstavlja nepriznavanje i otpor bolesti. Za razliku od nas u svijetu se jako polaže na kvalitet života oboljelih i sami pacijenti su nau eni da ne trpe i svoj bol prijave ljekaru. Treba imati u vidu da bol i malignitet nisu sinonimi. Hroni ni bol ima negativno zna enje za pacijenta jer ga bolesnici doživljavaju kao signal progresije bolesti i kao stalan podsjetnik na njen fatalan ishod. Takav bol iscrpljuje bolesnika izaziva nesanicu, hroni nu premorenost, depresiju, anksioznost, te povla enje oboljelih iz svakodnevnih aktivnosti što dovodi do osje aja usamljenosti i socijalne izolacije. Zbog toga bol treba posmatrati kao zasebnu bolest i kao takvu je lije iti.

Ni jedan ovjek oboljeli od maligne bolesti ne smije da živi ili da umire sa nelije enim bolom. Bol je subjektivan osje aj i njegov intenzitet može samo da odredi bolesnik. Pacijentu uviijek treba vjerovati kad kaže da ga boli. Za odre ivanje ja ine bola koristi se numeri ka skala koja predstavlja niz brojeva od 1-10, gdje sam bolesnik bira broj koji opisuje ja inu njegovog bola. Jaki opioidni analgetici cine osnovu lijecenja hronicnog kancerskog bola. Njihova primjena zavisi od pacijentove procijene jacine bola a ne od stadijuma bolrsti i procijene duzine prezivljavanja pacijenata. Primjena jakih opioida je indikovana kod svakiog bolesnika sa janom bola vecom ili jednako 5. Postoje velike predrasude i neznanje o ulozi ovih lijekova u terapiji malignog i jos vi[e nemalignog bola (okoštavanje zglobova kuka, kolena, hroni na lumboishijalgija...). Razlozi za neuspjeh u lijecenju hronicnog kancerskog bola koji poticu od zdravstvenog osoblja su nepoznavanje principa lijecenja i opiofobija tj. Strah od terapijske upotrebe opioida.Treba naglasiti rijec terapijska upotreba jer to i jeste,za razliku od zloupotrebe opioida koje se ljekari najvise plase. Terapija se nepotrebno odla\e za sam kraj bolesti, dok pacijenti i dalje trpe bol. Problem je i to sto sami pacijenti ne iniciraju prijavljivanje bola,cak ga obicno skrivaju uvjereni da je bol neizbjezan i neizljeciv, i da pojava bola znaci pogorsanje bolesti. Stalan kancerski bol zahtjeva kontinuiranu analgeziju,a ne lijecenje po potrebi.

Mislite na kvalitet zivota Vasih pacijenata i na zaboravite na izreku; SEDARE DOLORUM DIVINUM OPUS EST. Durogesic matrix (transdermalni fentanil) je opioidni analgetik u obliku flastera namjenjen terapiji srednje jakog i jakog hroni nog bola kancerskog i nekancerskog porijekla. Durogesic matrix omogucava 72- asovnu kontinuiranu analgeziju primjenom samo jednog flastera. Postoje tri ja ine to jest tri veli ine flastera koje oslobadaju 25,50 i 100mcg/h fentanila tokom 3 dana. Terapija zapo inje sa najmanjom dozom od 25 i shodno intenzitetu bola se titrira do bezbolnosti, tj. ako je potrebno pove ava se za novih 25mcg svaki tre i dan pri zamjeni starog flastera. Važno je spomenuti da prilikom primjene prvog flastera u prvih 12 h, dok se ne postigne koncentracija lijeka u cirkulaciji, pacijenta treba zaštititi drugim analgeticima kratkotrajnog dejstva. Nema ograni enja u trajanju terapije i nema maximalne terapijske doze Durogesic se aplikuje na prednji zid grudnog koša, nadlakticu ili na le a. Medjunarodno drustvo za palijativno zbrinjavanje EAPC je stavilo Durogesic flaster na Esencijalnu listu lijekova za lijecenje boli, malignog i nemalignog porijekla. Uvjerivši se u efikasnost i pozitivna iskustva sa primjenom Durogesic flastera u svijetu odluka Fonda zdravstvenog osiguranja da stavi Durogesic matrix na pozitivnu listu u Republici Srpskoj od septembra mjeseca ove godine ce znatno poboljšati kvalitet života naših pacijenata.

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Potpuno odsustvo bola
58

Najja i mogu i bol

F A R M A K O T E R A P I J A

-

-

Pet su osnovnih na ela u lije enju še erne bolesti: uravnotežena prehrana, tjelesna aktivnost, edukacija (zdravstveni odgoj o še ernoj bolesti), samokontrola (samoodre ivanje razine glukoze u krvi i glukoze i acetona u mokra i), lijekovi za snižavanje glukoze u krvi (tablete ili inzulin).

Lije enje diabetes mellitusa tipa II
“PLIVA Hrvatska” d.o.o. Predstavništvo u BiH, Marketing

Pridržavaju i se ovih na ela, može se održavati poželjan nivo glukoze u krvi i time dobro kontrolirati še erna bolest. Bez obzira na tip, svi koji imaju še ernu bolest kao i oni koji imaju samo poreme enu toleranciju na glukozu, moraju osobitu pažnju posvetiti prehrani. Ponekad u blažim slu ajevima še erne bolesti tip 2, bolest se može držati pod kontrolom samo promjenom životnih navika i na ina prehrane. Kad govorimo o promjeni životnih navika naj eš e mislimo na više fizi ke aktivnosti jer programirana tjelesna aktivnost iza ve ih obroka, pomaže iskorištavanju glukoze u krvi za miši ni rad i lakšem postizanju standardne tjelesne težine Ako temeljni principi ne daju dovoljne rezultate u regulaciji glukoze u krvi, odlu uje se, konzultiraju i se s dijabetologom, o uzimanju lijekova (tableta) ili inzulina. Lije enje se razlikuje ovisno o tipu bolesti: Za razliku od še erne bolesti tipa 1, bolesnici oboljeli od še erne bolesti tipa 2 još uvijek produciraju nešto inzulina, iako ne dovoljno da bi se premostila rezistencija na inzulin. Stoga bolesnici koji trebaju lijekove, po inju sa sredstvima za pove anje produkcije preostalog inzulina ili osjetljivosti na inzulin umjesto da im se inzulin direktno nadomjesti, kao što je to standardno kod še erne bolesti tipa 1. S takvim je lijekovima obi no sklonost hipoglikemiji i debljanju manja nego kod inzulina. Sada se za po etno lije enje preporu uju preparati sulfonilureje i metformin. Pliva iz svog portfelja antidijabetika preporu uje: Diglical® (gliklazid) i Gluformin® (metformin). Posebno su djelotvorne razne kombinacije u kojima se ovi lijekovi koriste s niskim dozama inzulina.

odražava na koncentraciju glukoze i krvni pritisak. Ostali moraju uzimati lijekove kojima se stimulira izlu ivanje preostalog inzulina ili pove ava osjetljivost na inzulin. Me utim, naposljetku, zalihe prirodnog inzulina u guštera i, tj. Langerhansovim oto i ima se iscrpe pa ga je potrebno nadomjestiti. Stroga kontrola koncentracije glukoze u krvi može smanjiti podložnost razvitka komplikacija, pogotovo retinopatiji, ali i ošte enja bubrega i živaca. Kontrolom visokog krvnog pritiska smanjuje se opasnost od nastanka sr anog udara, ali i oboljenja bubrega. Oboljelima od še erne bolesti tipa 2 cilj bi trebale biti koncentracije glikoliziranog hemoglobina 6%, koncentracije glukoze u plazmi mjerene natašte ispod 6,0 mmol/l (110 mg/dl) i krvni pritisak oko130/80 mm Hg. Na taj na in bi se komplikacije mogle smanjiti za 25% do 33%. Ove ciljne vrijednosti druga ije su u nekim specifi nim slu ajevima, kao na primjer kod trudnica, vrlo stare ili vrlo mlade populacije i kod osoba s drugim popratnim bolestima.

može se produžiti ukoliko se kombiniraju s malim koli inama inzulina ili drugih novijih lijekova, osobito s metforminom. Plivin izbor preparata sulfonilureje Diglical® (gliklazid) tablete 60 x 80mg; Lijek izbora za lije enje dijabetesa tip II, insulin neovisnog dijabetesa. Pripada skupini oralnih hipoglikemika druge generacije sulfonilureje. Uloga Diglicala® je višestruka: • snižava nivo glukoze u krvi,tako što s jedne strane pove ava sekreciju inzulina iz - elija pankreasa, a s druge strane pove ava perifernu osjetljivost na inzulin, • smanjuje nivo holesterola i triglicerida u plazmi, • smanjuje adhezivnost i agregaciju trombocita, • djeluje kao « ista » slobodnih radikala, te je kao takav Diglical® u inkovit i u prevenciji dijabeti ke mikroangiopatije i makroangiopatije. • Diglical® (gliklazid) odga a vrijeme manifestacije komplikacija še erne bolesti (nefropatije, retinopatije, amputacije ekstremiteta i sl.). • dokazano smanjuje u estalost komplikacijama, • stabilizira tjelesnu težinu, • popravlja lipidni profil. Djeluje postprandijalno i natašte. Kombinirana terapija s Gluforminom je pokazala fantasti an benefit za pacijente, koji se ogleda: u daleko boljoj regulaciji nivoa glukoze u krvi, smanjenju glikozurije i smanjenju vrijednosti glikoliziranog hemoglobina, koji sa sobom nosi daleko bolju prevenciju od niza kardiovaskularnih oboljenja.

Lije enje tabletama
Sulfonilureje Sulfonilureje su lijekovi u obliku tableta koji stimuliraju guštera u na proizvodnju inzulina. Na tržištu je itav niz ovih lijekova, npr. glibenklamid i gliklazid. U svrhu adekvatne kontrole koncentracija glukoze u krvi, ove lijekove treba uzimati 20 do 30 minuta prije jela. Sulfonilureje mogu uzrokovati debljanje, stoga su mršaviji pacijenti bolji kandidati od onih s prekomjernom težinom. Mogu e je i zadržavanje teku ine. Iako je rizik od pojave hipoglikemije manji sa sulfonilurejama nego s inzulinom, hipoglikemija koju izazivaju sulfonilureje može biti prili no dugotrajna i opasna. Osim toga ovi lijekovi stupaju u interakcije s mnogo drugih lijekova. Ovi su lijekovi kod ve ina pacijenata djelotvorni tokom 7 do 10 godina, a njihov blagotvorni u inak

• • •

Koje su op e smjernice lije enja še erne bolesti tipa 2?
Kod tre ine oboljelih od še erne bolesti tipa 2 bolest se može kontrolirati samo dijetom i tjelovježbom, što se povoljno 60

Diglical® (gliklazid) se primjenjuje u dozama od 80 do 320 mg/dnevno.

F A R M A K O T E R A P I J A

IV simpozijum farmaceuta RS, Jahorina, juni, 2007.

Rijetke su osobe koje u životu nisu imale povremeni ili stalni bol u glavi. Mnogobrojne studije su pokazale da u razvijenim zemljama preko 90% osoba bar jednom godišnje ima glavobolju (95% žena i 90% muškaraca). Glavobolja je jedan od naj eš ih razloga zbog kojih se ljudi javljaju ljekaru. Iako esto može biti bezazlena pojava, ona može biti i simptom dosta teškog oboljenja u mozgu ili nekom drugom organu ljudskog tijela. Smatra se da su najopasnije naglo nastale glavobolje, kod osoba koje ranije nisu bolovale. Kod takvih glavobolja obavezan je hitan pregled ljekara (potrebno je isklju iti postojanje krvarenja u lobanji i upale moždanih ovojnica). Od glavobolje su patile mnoge poznate istorijske li nosti kao npr. Karl Marks, Alfred Nobel, Tomas Džeferson, Lav Tolstoj, Sigmund Frojd, Petar ajkovski, Blez Paskal, Frederik Šopen, Virdžinija Vulf i drugi. U literaturi se navodi da je egipatski faraon Amenofis (vladao izme u 1372. i 1335. god. prije nove ere) prva istorijska li nost koja je bolovala od jake glavobolje. Postoje strukture u glavi koje su osjetljive i koje su neosjetljive na bol. Na bol su osjetljivi koža, potkožno tkivo, miši i, krvni sudovi, strukture oka, uha i sinusa, moždane ovojnice i kranijalni nervi. Neosjetljivi na bol su tkivo mozga, horioidni pleksus, kosti lobanje i dio tvrdih i mekih ovojnica. Smatra se da postoji oko 150 razli itih glavobolja ali se one po me unarodnom udruženju za prou avanje glavobolje mogu podijeliti u: 1. Migrena, 2. Glavobolja tenzionog tipa, 3. “Klaster” glavobolja i hroni na paroksizmalna hemikranija, 4. Druge primarne glavobolje, 5. Glavobolja udružena sa povredom glave i vrata, 6. Glavobolja izazvana vaskularnim poreme ajem u glavi, 7. Glavobolja izazvana nevaskularnim intrakranijalnim poreme ajem, 8. Glavobolja izazvana uzimanjem ili prestankom koriš enja pojedinih supstanci, 9. Glavobolja izazvana infekcijama, 10. Glavobolja izazvana poreme ajem homeostaze, 11. Glavobolja ili bol u predjelu lica udružena sa poreme ajima kostiju oka, uha, nosa, sinusa, vrata, zuba i usta, 12. Glavobolja izazvana psihi kim poreme ajima, 13. Kranijalne neuralgije, 14. Druge glavobolje. Prema uzrocima sve vrste glavobolja se mogu svrstati u primarne i sekundarne glavobolje. Primarne glavobolje nisu uzrokovane nekim drugim medicinskim stanjem i u njih spadaju glavobolja tenzionog tipa, migrena, “klaster” glavobolja i razne vrste glavobolja izazvanih nekim podražajima. Oko 90% svih glavobolja su primarne. Sekundrane glavobolje su posljedica raznih bolesti kao što su: infekcije, tumori ili povrede. Glavobolje se 62

Vrste i tretman glavobolja
mogu podijeliti i prema trajanju na: akutne, epizodi ne i hroni ne glavobolje. Kod pregleda pacijenta sa glavoboljom potrebno je utvrditi: - da li je bol nastao naglo ili postepeno? - koliko traje i koliko esto se ponavlja? - da li je izražen u vidu probadanja, sijevanja, stezanja, pulsiranja.....? - da li je pra en mu ninom, povra anjem, pojavom mirisa, foto fobijom, fono fobijom, suzenjem o iju, oslabljenim vidom, pojavom zvjezdica pred o ima? - da li neke pojave ili namirnice izazivaju bol? - koliko glavobolja uti e na porodi ni život i rad? Zna ajno mjesto kod svih glavobolja pripada migreni, koja može biti sa ili bez aure. Migrenu karakterišu slijede e osobine: - najmanje 5 napada godišnje koji bez terapije traju od 4 do 72 sata - glavobolja je pulsiraju a, jednostrana, umjereno do jaka pra ena mu ninom i povra anjem - fono i foto fobija. Može biti pra ena i aurom izraženom u obliku vidnih poreme aja, jednostranih utrnulosti ili slabosti ekstremiteta i otežanog govora. Javlja se kod 12 % stanovništva, a žene obolijevaju tri puta eš e. Glavobolje tenzionog tipa su blage do

Doc. dr Vlado \aji}, specijalista neurolog, Neurolo{ka klinika KC Banja Luka

umjerene, nepulsiraju e, obostrane u obliku pritiska ili obru a, javljaju se kao posljedica napetosti i anksioznosti. “Klaster” glavobolja je jednostrana, vrlo jaka glavobolja, lokalizovana u predjelu oka, pra ena suzenjem oka, otokom o nog kapka, sekrecijom iz oka i nosa, a po inje u sred no i ili ranu zoru. Od ove glavobolje eš e oboljevaju muškarci (85%), a javlja se izme u 30 i 50 godine života. Sve osobe koje imaju glavobolju trebaju da se jave na ljekarski pregled. Pored pregleda takvim pacijentima se rade i odre ena snimanja (kompjuterizovana tomografija, nuklearna megnetna rezonanca, elektroencefalogram, kraniogram, lumbalna punkcija, biopsija srterija glave, laboratorijska obrada i ultrazvu no ispitivanje krvnih sudova vrata i glave). Bitno je naglasiti veliki zna aj ultrazvu nog ispitivanja krvnih sudova (TCD) pomo u kojeg se mogu uo iti strukturne promjene na krvnim sudovima i kvalitet protoka kroz njih. Uo eno je da patološke promjene na krvnim sudovima i deformiteti vratne ki me esto mogu dovesti do potilja ne glavobolje pa se svim osobama koje imaju glavobolju preporu uje obavezan ultrazvu ni pregled. Terapija glavobolje zavisi od vrste, u estalosti i intenziteta bolova, a sastoji se od otklanjanja uzroka nastanka, mijenjanja navika života i primjene razli itih medikamenata.

F A R M A K O T E R A P I J A

Jajnici kao uzrok hiperandrogenemije

Sindrom policisti nih jajnika (PCOS– policystic ovary sindrome) je endokrinopatija koja predstavlja est uzrok hiperandrogenih stigmi kod žene reproduktivne dobi. Postoji više teza o nastanku ovog sindroma: neuroendokrina, ovarijalna, adrenalna, inzulinska i genetska. Može nastati kao posljedica defekta na nivou CNS-hipotalamus, koji može biti u vezi sa genetskim faktorom ili poreme aj može biti na nivou ovarija odnosno nadbubrega primarno, udružen sa hiperinsulinemijom, autokrinom i parakrinom disfunkcijom i eš om gojaznoš u. PCO je heterogeni sindrom kojeg karakterišu hroni na anovulacija, hiperandrogenemija, klini ki znaci hiperandrogenemije, kožne promjene: akne, hirzutizam, gubitak kose, te inzulinska rezistencija, perimenarhalni po etak hirzutizma i gojaznosti, pove an odnos LH/FSH, te karakteristi an ultrasonografski nalaz cisti. Mnogi autori smatraju da inzulinska rezistencija ima bitan patogenetski mehanizam kod PCO. Hiperinzulinemija dovodi do pove anog stvaranja testosterona u jajnicima kao i do stvaranja ve eg broja androgenih receptora. PCO pove ava rizik za diabetes melitusa tip II, dislipidemije i karcinom endometrija. Mogu e je da pove ava rizik za hipertenziju, kardiovaskularne bolesti gestacioni diabetes i karcinom ovarija. Nije vjerovatno da pove ava rizik za karcinom dojke.

Oralni kontraceptivi
Dr Alma Kapur

Terapija hiperandrogenemije
U terapiji hiperandrogenemija postoji nekoliko pristupa: Prvi pristup je blokada androgenih receptora kompetetivnim vezivanjem sa supstancijama koje nemaju androgeni u inak. Antiandrogeni imaju visoki afinitet vezivanja za androgene receptore ali nemaju mogu nost njegove aktivacije. Kompleks antiandrogen-receptor ne može pokrenuti seriju zbivanja koja dovode do klini kih manifestacija hiperandrogenizma. Za androgene receptore kompetetivno se vezuju odre ene vrste gestagena, koji se zbog toga nazivaju gestageni sa antiandrogenim u inkom. Ovo svojstvo imaju: Ciproteron acetat (CPA), Chlormadinone acetat (CMA), Dienogest (DNG) i Drospirenon (DRSP). Gestagen koji pokazuje najsnažniji antiandrogeni u inak je Ciproteron acetat. Prema Hershbergerovom testu njegova antiandrogena efikasnost iznosi 100 i u odnosu na njegov antiandrogeni potencijal se definiše antiandrogeni potencijal svih ostalih gestagena. Prema ovom testu Dienogest (DNG) pokazuje 40% antiandrogene aktivnosti Ciproteron acetata, Drospirenon (DRSP) 30%, a Chlormadinone acetat (CMA) 20%. Prirodni progesteron takodjer ima antiandrogenu aktivnost koja iznosi svega 10% antiandrogene aktivnosti Ciproteron acetata. Svaki od ovih gestagena se koristi u terapiji hiperandrogenizma kod žena u kombinaciji sa etinil estradiolom kao oralni kontraceptiv. Drugi pristup u terapiji je smanjenje koncentracije androgena u cirkulaciji, odnosno vrijednosti slobodnog testosterona povišenjem SHBG (sex hormone binding globulin). Estrogenska komponenta kombinovanih oralnih kontraceptiva stimulira sintezu globulina uklju uju i i SHBG ime se smanjuje koncentracija aktivnih androgena u cirkulaciji. Isti efekat se postiže kod žena u postmenopauzi sa hiperandrogenim stigmama uz primjenu hormonskog nadomjesnog lije enja. Kod takvih žena, a njih je 10-15%, preporu uje se upotreba antiandrogena kao gestagenske komponente hormonskog nadomjesnog lije enja. Tre i pristup u lije enju je suprimiranje ovarijske steroidogeneze putem inhibicije sekrecije gonadotropnih hormona hipofize. Stvaranje androgena kod žena sa ovarijskim uzrokom hiperandrogenemije je proces koji ovisi od LH, te supresija ovarijske steroidogeneze ovisi od adekvatne supresije LH. Oralni kontraceptivi inhibitorno djeluju na LH zahvaljuju i svojoj gestagenskoj komponenti. etvrti pristup je interferiranje u metabolizam androgena na nivou elije, uticajem na aktivnost enzima 5 alfa reduktaze.

Ciproteron acetat smanjuje aktivnost 5 reduktaze, ime se sprije ava prevo enje testosterona i njegovih prekursora u najpotentniji androgen dihidrotestosteron (DHT). Od nesteroidnih antiandrogena u terapiji se može dati 2 hidroksiflutamid ili 4 azasteroid koji je neselektivni inhibitor 5 reduktaze.

Oralna kontracepcija u terapiji hiperandrogenih stigmi
U medikamentoznoj terapiji hiperandrogenemija bitno mjesto zauzimaju oralni kontraceptivi sa antiandrogenim u inkom koji dovode do supresije androgenih stigmi kombinacijom sljede ih mehanizama: suprimiranje sekrecije LH iz hipofize ime se suprimira sekrecija androgena u teka elijama, stimulacija stvaranja SHBG, blokiranje androgenih receptora u ciljnim tkivima i smanjenje periferne konverzije androgena. Tako er je potrebna modifikacija životnog stila koja podrazumijeva redovnu fizi ku aktivnost i pravilan dijetalni režim. Sve forme hormonske oralne kontracepcije u manjoj ili ve oj mjeri suprimiraju lu enje gonadotropina iz hipofize. LH je glavni stimulator stvaranja androgena u teka elijama jajnika, stoga bilo koja hormonska kontracepcija može uticati na hiperandrogenemiju ovarijalnog uzroka. Me utim, u inak konvencionalnih kontraceptiva za ve inu simptomatskih žena nije dovoljan. U novije vrijeme proizvedeni su oralni kontraceptivi sa gestagenima koji pokazuju jaki antiandrogeni potencijal. Formule koje sadrže navedene gestagene povezane su sa ve im povišenjem SHBG i zna ajnim sniženjem vrijednosti slobodnog testosterona, te sa snažnim afinitetom ka androgenim receptorima. Stoga se smatra da su oralni kontraceptivi koji sadrže antiandrogene gestagene (Ciproteron acetat, Drospirenon, Chlormadinon acetat ili Dienogest) terapija izbora hiperandrogenih stigmi. Uz upotrebu Ciproteron acetata vrijednost testosterona smanjuje se za 66% a uz Drospirenon za 56%. Uz obje terapije vrijednost DHEAS smanjuje se za 20% dok se SHBG povisuje za tri do pet puta. Na našem tržištu se nalaze dva kontraceptiva ije gestagene komponente imaju antiandrogene potencijale – to su Diane 35 koje sadrže Ciproteron acetat i Yasmin koji sadrži Drospirenon.

Klini ki znaci hiperandrogenemije
Klini ki se hiperandrogenemija može manifestirati promjenama u vanjskom izgledu (seboreja, akne, hirzutizam, alopecija, smanjivanje tipi nog ženskog rasporeda masnog tkiva), promjenama menstrualnog ciklusa i reprodukcijskim promjenama (anovulatorni ciklusi, oligomenoreja, amenoreja, subfertilitet, sterilitet), maskulinizacija i virilizacija (klitoromegalija, miši na hipertrofija, produbljivanje glasa, izražen hirzutizam, alopecija). Naj eš i znaci hiperandrogenemije zbog koje se pacijentice obra aju doktoru su akne, hirzutizam i poreme aji menstrualnog ciklusa. Obrada i lije enje subfertiliteta, amenoreje i virulizacije zahtijeva poseban pristup. Oko 25% bolesnica sa hiperandrogenim stigmama ine one sa urednim menstrualnim ciklusom, ultrazvu nim nalazom jajnika, te normalnim vrijednostima hormona u cirkulaciji. Kod ovih pacijentica na ena je poja ana aktivnost enzima 5 reduktaze u perifernom tkivu koji prevodi testosteron u dihidrotestosteron. Dihidrotestosteron pokazuje 10 puta ve i afinitet prema androgenim receptorima od samog testosterona. Tako er, kod ovih pacijentica postoji poja ana osjetljivost androgenih receptora na androgene. Primjena antiandrogene terapije dovodi do smanjenja klini kih simptoma hiperandrogenemije, što ukazuje na androgeno porijeklo ovih tegoba.

64

F A R M A K O T E R A P I J A

Krajem 19. vijeka razvila se serija preparata zasnovanih na želatini. Dermatolog Unna, preparate za unutrašnju upotrebu nazvao je gelatina, a za spoljnu gelata. Danas su ovi preparati prevazi eni, a izraz žele se odnosi ne samo na preparate sa želatinom, ve na itav niz preparata izra enih od viskoznih guma ili sli nih materijala. Termin »geli« se ak koristi i za neke proizvode koji nisu koloidni sistemi.

Geli
Upotreba
Veoma je rasprostranjena upotreba gela i geliraju ih agenasa u farmaceutskim i kozmeti kim preparatima. Koriste se: u sistemima za oralnu primjenu ljekovitih supstanci kod primjene lijekova na površini kože, mukozne membrane ili sluzokože oka kod preparata sa depo djelovanjem koji se primjenjuju intramuskularnim injekcijama za lokalnu upotrebu (intranazalno, vaginalno, rektalno) kao želatinski omota kapsula u obliku praznih gela kao vezivna sredstva u tabletnim granulatima u proizvodnji šampona, parfema, zubnih pasta i preparata za zaštitu kože i kose nimalo te ne faze liogeli - geli sa velikim sadržajem te ne faze Kserogeli se dobijaju isparavanjem solvensa pri emu zaostaje vrsta struktura (okvir) gela. Dodavanjem vehikuluma bubre i nastaju geli. Primjeri za kserogele uklju uju suvu želatinu, trake tragakante, isušenu celulozu i polistirene. Prema strukturi koloidnih estica geli mogu biti: makromolekularni micelarni Prema mehani kim osobinama dijele se na: plasti ne elasti ne Prema ponašanju pri promjeni temperature mogu biti: reverzibilni ireverzibilni Prema izgledu: transparentni translucentni kremasti

Karakteristike gela
Termin “geli” je širok pojam koji obuhvata polu vrste sisteme sa veoma razli itim karakteristikama, od potpuno vrstih želatinskih plo a, preko suspenzija koloidnih glina pa do nekih masti. Geli se mogu predstaviti kao sistemi sastavljeni iz dvije faze koje se me usobno prožimaju. Ameri ka farmakopeja (USP) definiše gele kao polu vrste sisteme ili suspenzije malih neorganskih estica ili velikih organskih molekula prožetih te nom fazom. U prvom slu aju neorganske estice, kao što je bentonit, kroz gel formiraju trodimenzionalnu strukturu koja je nalik na “ku u od karata”. Ovo je dvofazni sistem, jer neorganske estice nisu rastvorene, ve samo dispergovane u te noj fazi. Veliki organski molekuli u rastvoru se nalaze kao fleksibilni, spiralno uvijeni lanci. Kod makromolekula, bilo prirodnih ili sintetskih polimera, usled nasumi nog kretanja u rastvoru dolazi do zaplitanja i ukrštanja spiralnih lanaca pojedinih makromolekula. Ovakvi sistemi su ustvari monofazni, sa makro nivoa, jer su organski molekuli rastvoreni u te noj fazi. Me utim, prisustvo makromolekula u rastvoru snažno pove ava viskozitet i rastvor teži prelasku u gel stanje. Zbog ovakvog ponašanja mogu e je razmatranje ovih sistema kao dvofaznih na mikro nivou, jer se sastoje iz koloidnih polimernih molekula i rastvara a. Upravo je interakcija izme u jedinica koloidne faze, bilo da je ona organska ili neorganska, odgovorna za tzv. strukturalni viskozitet koji imobiliše te nu fazu. Usljed svega ovoga geli pokazuju karakteristike koje se nalaze izme u te nosti i vrstih tijela. 66
Mr ph spec. Vera Fulurija, Apoteka Višegrad

Podjela
Podjela gela je izvršena na osnovu osobina jedne od dviju faza. Prema porijeklu vrste komponente geli se dijele na: neorganske organske Bentonit magma je primjer za neorganski gel. Organski geli sadrže polimere. Na osnovu prirode te ne faze geli se dijele na: hidrogele - ako je vehikulum voda ili hidrosolubilni rastvara organogele - ako je vehikulum nevodeni sistem Tako su bentonit magma i želatina hidrogelovi. Primjeri organogela su Plastibaze (polietilen male molekulske težine rastvoren u mineralnom ulju i naglo ohla en) i disperzije metalnih stearata u uljima. Na osnovu sadržaja te ne faze geli se dijele na: kserogeli - vrsti geli sa malo ili

Osobine
U idealnom slu aju, agensi za geliranje u farmaceutskoj i kozmeti koj upotrebi treba da budu inertni i da ne reaguju sa drugim komponentama koje se koriste u formulaciji preparata. Primjer mogu e inkompatibilnosti je kombinacija katjonske ljekovite supstance, konzervansa ili surfaktanta sa anjonskim gelom. U ovakvom slu aju mogu a je inaktivacija ili taloženje katjonske aktivne supstance. Dokazano je da Na-alginat smanjuje koncentraciju katjonskih konzervanasa u rastvoru, kao i da grade i kompleksno jedinjenje sa hlorfeniraminom smanjuje stepen osloba anja lijeka iz gel preparata. Gel treba da bude otporan u smislu promjene u viskozitetu prilikom temperaturnih razlika koje se mogu javiti u toku normalnog koriš enja i uvanja preparata. Mnogi geli su podložni mikrobiološkoj degradaciji što posebno važi za gele polisaharidne prirode.

F A R M A K O T E R A P I J A

Naj eš e se kao konzervansi koriste: parabeni (metil paraben sam, u koncentraciji od 0,02-0,3%, a u kombinaciji sa propil parabenom u razli itim odnosima) solutio conservans u koncentraciji do 2% sorbinska kiselina (sama u koncentraciji od 0,05-0,2% ili u kombinaciji sa kalijum sorbatom, obi no u odnosu 0,1+0,1%) benzalkonijum hlorid ( u gel preparatima za spoljašnju upotrebu preporu uje se koncentracija od 0,1%, a u gel preparatima za terapiju oka i nosa 0,02%) hlorheksidin u koncentraciji 0,010,05%. U pomo ne supstance, osim konzervansa, spadaju boje, mirisi i humektansi. Humektansi su sredstva koja spre avaju isušivanje gela, imaju sposobnost apsorpcije vodene pare iz vazduha. Naj eš e se u tu svrhu koriste: glicerol, propilenglikol, sorbitol i makrogoli male molekulske težinePEG-ovi. Osobine gela treba da odgovaraju željenoj namjeni preparata. Gel za površinsku primjenu na koži ne smije da bude nepostojan. Previsoka koncentracija geliraju eg agensa ili prevelika molekulska masa mogu da dovedu do otežanog nanošenja preparata. Geli koji se koriste u oftalmologiji moraju biti sterilni. Mnogi gel sistemi tokom stajanja prolaze kroz fazu kontrakcije, pri emu se te nost koja ispunjava prostore u gel strukturi sakuplja na površini gela. Ovaj proces ozna en je kao sinereza. Ova pojava nije ograni ena samo na organske hidrogele, ve se uo ava i kod organogela kao i kod neorganskih hidrogela. Pojava postaje izraženija kod manjih koncentracija polimera. Mehanizam kontrakcije objašnjava se prestankom djelovanja elasti nih sila koje se razvijaju u toku formiranja gel strukture. Kako ove sile popuštaju, raspoloživi me uprostor se smanjuje i istiskuje se te nost koja se u ovom prostoru nalazi. Geliraju i agensi se prema porijeklu dijele na: prirodne makromolekule (arapska guma, tragakanta, agar, ksantan guma, guar guma) polusintetske makromolekule

(pektin, karagen, alginska kiselina, skrob, želatina, hitin, hitozan, derivati celuloze) neorganski geliraju i agensi (bentonit, veegum, koloidni silicijum dioksid ) sintetski organski geliraju i agensi (polivinil pirolidonPVP, polivinil alkohol-PVA, poloksameri, polimeri akrilne kiseline)

esto kao ne isto e sadrže sekundarne amine, koji reaguju sa nitriziraju im supstancama (azot oksid, natrijum hipohlorit ili nitrit). Posljedica te reakcije je stvaranje nitrozamina koji se smatraju kancerogenim jedinjenjima. Zato je Ministarstvo zdravlja Njema ke ukinulo upotrebu amina u preparatima za unutrašnju upotrebu, a za spoljašnju primjenu ograni ila ih na 2,5%.

Karbomeri
Karbomeri su sintetski polimeri akrilne kiseline. Akrilna kiselina je vinil karbonska kiselina. U literaturi se sre e pod nazivima: Carbomer, Carbopol, Acidum polyacrylicum, Carboxy polymethylene ili Carboxyvinyl-polymer. Tradicionalne Carbopolne smole su: 910, 934, 934P, 940, 941 i 1342. Prvobitno koriš ene smole su polimerizovane u benzenu, da bi se vremenom prešlo na polimerizaciju u kosolventima-cikloheksanu i etilacetatu kao toksikološki bolje alternative tradicionalnim smolama. Karbomer 934P je oficinalni naziv za jednog od lanova grupe poliakrila, ukrštenih sa polialkenil etrom. Pod zašti enim imenom Carbopol 934P, koristi se kao zgušnjiva u razli itim farmaceutskim i kozmeti kim proizvodima. Sufiks »P« ozna ava da se radi o visoko pre iš enom polimeru, pogodnom za oralne dozirane oblike, mada je upotreba Karbomera 934P široko rasprostranjena i u preparatima koji se primjenjuju na površini kože. Karbomer formira gele u koncentracijama iznad 0,5%. U vodenoj sredini, polimer se prvo ujedna eno disperguje. Pošto se dozvoli osloba anje uklopljenog vazduha, geliranje se izvodi neutralizacijom odgovaraju om bazom. Uvo enjem negativnog naelektrisanja duž lanca polimera, dolazi do njihovog rasplitanja i izduživanja. U vodenim sistemima se mogu koristiti neorganske baze kao što su natrijum, kalijum ili amonijum hidroksid ili bazne soli kao natrijum karbonat. PH vrijednost treba da bude neutralna, jer e karakter gela biti izmjenjen i u kiseloj i u baznoj sredini. Neki amini, kao što je trietanolamin, se koriste u izradi kozmeti kih preparata. Me utim, amini (TEA, DIPA) koji se koriste za neutralizaciju

Zaklju ak
Prou avanjem gel-sistema bave se mnoge nau ne discipline. Oni se posmatraju kao potencijalni materijal za vješta ko miši no tkivo, za upotrebu u robotskim mehanizmima ili proteti kim udovima. U oblasti farmacije geli su zauzeli zaslužno mjesto, zahvaljuju i nizu prednosti u odnosu na druge polu vrste preparate. Osnovni cilj je proizvesti stabilan, elegantan, ekonomi an gel proizvod koji je adekvatno pripremljen za svoju namjenu. Suštinsko poznavanje osnove formiranja gel sistema omogu ava da se mnogi tehnološki problemi u procesu proizvodnje minimiziraju ili potpuno uklone u cilju dobijanja preparata zadovoljavaju ih fizi kohemijskih i farmaceutsko-tehnoloških osobina.

67

PRI R O D A I

Z D R AV L J E

Kada smo pokrenuli rubriku Zdravlje je najve e bogatstvo, pisali smo figurativno da nam je zdravlje najve i prijatelj u životu. A onda su uslijedile pri e iz razli itih uglova o „kultu” zdravlja koje je priroda podarila ljudskom bi u. Njegov racio koji ga izdvaja od ostalih živih jedinki na planeti Zemlji, upravlja tim zdravljem i u zavisnosti od nivoa razvijenostiprosvije enosti našeg vlastitog uma imamo nijanse zdravlja u jednom životnom vijeku. Ali da li smo razmišljali da je stolje ima dug zajedni ki život, u inio od pasa i ostalih ljubimaca-životinja, tako e naše najiskrenije, najvjernije prijatelje u životu. A vezu izme u prijatelja i zdravlja, kao što smo rekli na po etku ovog teksta. ve smo opisivali i razotkrivali sa razli itih strana. Sada želimo da vam približimo neke injenice i iskustva kao odgovor na pitanje - kako to životinje mogu biti prijatelji ovjekovog zdravlja? Pri a o pse oj privrženosti i ljubavi prema ovjeku je bezbroj. Ništa manje onih koje govore o sjajnom životinjskom sluhu, njuhu, osje aju za orijentaciju ili „mo i” da osjete zemljotres, cunami i druge elementarne nepogode. Me utim, slu aj ženke dalmatinca privukao je pažnju zbog ne eg, naizgled nevjerovatnog. Naime, ova ku na ljubimica je mjesecima lajala, režala i pokušavala da ugrize mladež na nozi svoje vlasnice. Nije prestajala ni kada je bio pokriven odje om. Kada se vlasnica najzad obratila ljekaru dijagnoza je glasila - rak kože. Operacija je uspješno obavljena, a pomenuta ženka dalmatinca izgubila je svako interesovanje za gazdari inu nogu. Od trenutka kada je ova pri a objavljena u medicinskom asopisu The Lancet, slu aj je zainteresovao nau nike i ljekare. Još više kada su sli ni primjeri po eli da stižu i s drugih strana. Da bi razuvjerili skeptike koji su tvrdili da se radi o pukim slu ajnostima stru njaci kalifornijske fondacije Pine street, davali su izdresiranim labradorima da mirišu urin zdravih osoba i pacijenata oboljelih od kancera. Eksperiment je pokazao nevjerovatne rezultate. Psi su gotovo nepogrešivo, s procentom od 97 odsto otkrivali osobe oboljele od kancera. Vrlo brzo sli no istraživanje sprovedeno je i u bolnici Amersham u Engleskoj i objavljeno u prestižnom asopisu British Medical Journal. Ovo je, izgleda, razoružalo i najlju e skeptike. Ne samo da su dresirani psi gotovo nepogrešivo razlikovali mokra u zdravih osoba od onih s tumorom, ve je jedan od mješanaca me u zdravim u esnicima eksperimenta otkrio osobu s kancerom bubrega u po etnoj fazi koji je promakao ljekarima i 68

Životinje prijatelji zdravlja
vulkansku erupciju. Zahvaljuju i zmijama koje su iznenada prekinule zimski san i stoci koja je po ela udno da se ponaša, stanovnici jednog kineskog grada su 1975. godine izbjegli posljedice zemljotresa ja ine 7,3 stepeni Rihtera. Da su poslušali slonove koji su 2004. godine po eli da bježe u više zone, mnogi od stanovnika Šri Lanke, Indonezije i Maldiva izbjegli bi smrtonosni cunami. Italijanski etolog s univerziteta u Udinama Rober Markseni objašnjava ovakve reakcije životinja, - Zemljotresima i vulkanskim erupcijama prethode vibracije terena i bombardovanje radiotalasima niske frekvencije koje ljudsko uho ne može, ali zato životinjsko može da uje. Osim toga, životinje osje aju miris gasova koje prije potresa ispušta Zemlja, kao i promjenu u njenom magnetnom polju. Što se misterije ti e u vezi sa migratornim vrstama (ptice, lososi, kitovi) stru njaci se slažu da je put kojim se ove vrste kre u upisan u njihov genetski kod. Dovoljno razloga da o životinjama i našim ku nim ljubimcima povedemo više ra una, i ponekad sasvim ozbiljno shvatimo signale koje nam šalju. Budite sigurni da su dobronamjerni i u svoj životni spomenar slobodno, pored imena zdravlja ”vje nog prijatelja” dopišite i ime svog ljubimca medu životinjama.
An a S. Ili

opsežnim analizama. Cilj ovih istraživanja je da ubrzaju projekat stvaranja vješta kog nosa kojim bi se na siguran i neinvazivan na in na vrijeme dijagnostikovao kancer. Nau nici su dalje, dokazali da je njuh pasa hiljadu puta osjetljiviji od ljudskog. Njihov osje aj za miris je toliko jak da u urinu mogu da osjete svaki molekul koji je proizvod patološke promjene organizma. ZAPISANO U GENIMA Da su psi u stanju da savršeno razlikuju i pamte mirise, možda najbolje potvr uju slu ajevi izgubljenih pasa koji su uspjeli da na u put do ku e vlasnika. Zapam en je primjer Bobi ženke škotskog ov ara, koja je od Indijane do svoje ku e u Oregonu za šest mjeseci prešla 4.105 kilometara. Sposobnost pasa da se savršeno orijentišu i prona u željeni put, biolozi objašnjavaju nekom vrstom mentalne mape sa injene od mirisa, vizuelnih elemenata, pozicije Sunca i zvijezda i klimatskih elemenata. Na ovome se naravno ne završava lista neobi nih životinjskih sposobnosti. Zna se da mnoge mogu da naslute zemljotres, cunami ili

Iz filozofije medicine Dalekog Istoka

PRIRODA I

Z D R AV L J E

Osnovna na ela tibetanske medicine
Dar koji je Buda dao ~ovjeku
Mje{avina duha i materije, baza je na kojoj po~iva sistem lije~enja koje vi{e od jednog milenijuma u~i da ~ovjek nije ma{ina, nego jedinstven sistem sa me|usobno povezanim funkcijama.

Prema tvrdnjama pojedinih tibetanskih istori ara, drevnih hroni ara, praroditelja, zatim iz ostalih zapisa i spomenika može se zaklju iti da ova medicina seže u daleku prošlost i spada me u najstarije na ine lije enja na planeti. Medicina koja se upotrebljavala na Tibetu je autohtona i vezana za ovo podhimalajsko podneblje otkriva mnoštvo tajni lije enja koje zbunjuju savremenog ovjeka i u njenu efikasnost su se uvjerili skeptici prema tibetanskom lije enju. Ljekar je, prije svega, humanista i mora da se podvrgne rigoroznom životu da bi uspješno primjenio sva drevna znanja i esto sa lako om savladao mnoge teške opasne bolesti. Nedavna istraživanja otkrila su napredan sistem Tibetanske medicine i astrologije nazvan Žang – Žung, tada je bio dominantan jedan sistem socijalne filozofije i religije, a ne izvorni budisti ki poredak. U kasnijim vremenima naslje e tzv. bone i njegova bogata medicina su iš ezli, astrologija je pala u zasjenak. To se desilo u vremenu kada je budizam postao državna religija i prožeo sve strukture društva. Tibetanski ljekari su dnevno pregledali od 100 do 200 pacijenata pa se rijetko ko vratio ku i da nije pregledan, jer su ti vrijedni i odgovorni ljudi revnosno vršili svoju funkciju i pomagali bolesnim. U Tibetansku medicinu uklju ena su i druga tradicionana znanja u lije enju bolesnika pa je ona njegovana i oboga ivana u dugotrajnom istorijskom kontinuitetu. Tibetanski na in lije enja predstavlja uspješnu povezanost religije i medicine, pa je najstarije i najbitnije naslje e u istoriji svijeta. Iako su se tantre prenosile usmenim putem i sadržavale kompleksna pravila i formule, nisu izostale ta no uspostavljene dijagnoze, precizno otkrivanje uzroka oboljenja i lije enja posljedica pojedinih zaraznih oboljenja. Tibetanski tekstovi u kojima su sadržane metode lije enja napisani su u stilu razgovora majke i sina. Dr Ješe Donden, li ni ljekar Dalaj Lame, je rekao: «Stari tekstovi postoje. Ve ina se uva u Daramsali (Indija), a nekolio ih postoji u Mongoliji.» Hajnrih Harer je sedam godina boravio na Tibetu i u svojoj knjizi posve enoj ovom boravku me u lamama piše da su u «procesiji, monasi u pratnji meštana nosili oko

sela sto osam tomova tibetanske svete knjige.» Ljekari – farmaceuti na Tibetu isticali su da je reinkarnacija zasa ivanje «fine svijesti». Zahvaljuju i brojnim hramovima na Tibetu, pronicljivosti i mudrosti lama sa uvana su tradicionalna dijagnosticiranja i lije enja brojnih zaraznih bolesti koje i danas predstavljaju enigmu za savremenu medicinu.

Osnovna podjela medicine
Tibetanska medicinska teorija navodi da ljudsko bi e sa injavaju biološke jedinice: tri energije/procesa i sedam sistema, zatim psihološke jedinice: osje aji/ ula i mentalni sistem. U funkcionisanju ovjekovog organizma najbitnije su tri osovne životne energije i to rLung, mKrispa i Badkan. O tome šta se nalazi u prastarim tekstovima medicine na Tibetu Sreten Petrovi naveo je sljede e: «U pojedinim tekstovima u Tibetanskoj medicini napisanim u zapadnoevropskim jezicima, rLung je preveden kao vetar, mKrispa kao žu , a Badkan kao limfa, što tibetanski lekari energi no odbacuju i opisuju kao pogrešan i nekorektan pokušaj da se – prilago avanjem tibetanske terminologije terminima poznatim u zapadnoj lingvistici – Tibetanska medicina prikaže kao rudimentarni, zastareli oblik starogr ke medicine ugra ene u temelje savremene zapadne medicine.» Pomenuta tri osnovna tibetanska medicinska pojma autori i prevodioci sa tibetanskog tuma e kao razli ite vrste energije, a drugi o njima govore kao o fluidima, za tre e je rije o procesima. Sva tri termina odražavaju samo dio istine i ne može se govoriti o njihovoj ta nosti. Adekvatan prevod koji bi obuhvatio tri energije, fluida ili procesa nije mogu , jer ni u jednom drugom jeziku ne postoje izrazi koji su koriš eni u starom tibetanskom. Dužim izu avanjem indijski nau nik dr Bagvan Daš je u sanskritu našao izraze koji su sli ni, ali se oni ne mogu precizno prevesti na savremene jezike zato što starotibetanski jezik sadrži izraze koji su nepoznati drugim jezicima. Rlung, mKrispa i Badkan su glavni procesi u organizmu i oni se nalaze u stalnom stanju dinami ke ravnoteže. Poreme ajem energije nastaju bolesti

Ostoja \uki} prof. dr filozofije i pravnih nauka, Filozofski fakultet, Banja Luka

« ovek obrazovan na temeljima zapadne kulture, pri prvom susretu sa Tibetanskom medicinom ostaje zbunjen, a ponekad i bukvalno zanemi.»
(Lobsang Dolma)

koje Tibetanska medicina dijeli na hladne i ima ih 42 osnovne, zatim na tople koje obuhvatju 110 osnovnih i 32 osnovne mentalne bolesti. U stubove organizma i vitalne organe spadaju: razmjena materija, krv, miši no tkivo, masti, kosti, koštana srž i regenerativni fluidi i elije. Prema Tibetanskoj medicini pet vitalnih organa ovje jeg tijela jesu: srce, jetra, plu a, slezena i bubrezi. Ljudski organizam po tibetanskom u enju sastoji se od negativnih, mekih ili šupljih organa: želudac, debelo crijevo, tanko crijevo, žu ni mjehur, mokra ni mjehur, sjemenovodi ili ovarijum kod žena. Sasvim su pouzdano utvrdili tibetanski ljekari da od «stanja trojstva rLunga, mKrispa i Badkana zavisi zdravstveno stanje ovekovog organizma.» Kada ljekar Tibetanske medicne konstatutje da je pacijent obolio od bolesti tipa rLung, onda ima u vidu jednu ili više funkcionalnih ili organskih poreme aja; nervnog sistema, srca, debelog crijeva, cirkulatornih sistema ili psihološke poreme aje. U slu aju kad je pacijent obolio od tipa bolesti mKrispa, ljekar ima na umu funkcionalne ili organske poreme aje: žu i, jetre, tankog crijeva, crijeva uopšte i plu a. Dijagnoza u Tibetanskoj medicini koja se odnosi na bolest tipa Badkan obuhvata funkcionalne i organske poreme aje želuca, slezene i bubrega. Osnovna energija pod nazivom rLung postaje sastavni dio ovjekovog organizma... od samog za e a u maj inoj materici. U za e u, formiranju i rastu ovjekovog embriona zastupljeno je pet vrsta rLung i ukoliko se tad ili kasnije poremeti njihov tok, odnosno odnos ili oni djeluju na negativan na in, nastaje poreme aj ravnoteže i druge dvije energije pa nastupa bolest. Ina e, gruba je fizi ka uloga rLunga da kontroliše, ali i da služi kao ravnoteža i osnov za aktivnost miši a «neposredno povezanih sa kostima i za aktivnost nerava i krvnih sudova.» Obi no se podrazumijevaju sljede e vrste rLunga: rLung Srogcin – lociran u kruni glave i srcu, rLung Genda – lociran u grudima, rLung Kjab e – lociran srcu, rLung Meniam – lociran u želucu i rLung Tursel – lociran u karlici.
Nastavak u slijede}em broju

69

PRI R O D A I

Z D R AV L J E

Etarska ulja su mirisne, isparljive te nosti dobijene naj eš e destilacijom iz lista, cveta, korena, herbe ili kore aromati nih biljaka. Iako ih nazivamo uljima, etarska ulja su manje viskozne naj eš e bezbojne do žuto-sme e obojene te nosti. Da bi se et. ulje moglo primeniti u farmaceutskoj ili kozmeti koj industriji, uz zadovoljene kriterijume o kvalitetu mirisa i lekovitog delovanja mora biti i dovoljno postojano. Destilacija vodenom parom je pogodna za dobijanje et. ulja ukoliko su termi ki stabilna, u vodi nerastvorljiva i ako se dobijaju sa dobrim iskorištenjem sirovine. Direktan kontakt et. ulja sa vodenom parom je osnovni uslov za njegovo izdvajanje iz biljnog materijala. Da bi se to ostvarilo neophodno je usitnjavanje kojim se narušava struktura tkiva i ubrzava prenos difuzijom. Etarska ulja se dobijaju i ekstrakcijom pomo u organskih rastvara a, mehani kim putem ce enjem i anfleraž postupkom. Etarska ulja su vrlo složenog sastava i predstavljaju smese alifati nih i aromati nih jedinjenja. Od alifati nih su zastupljeni ugljovodonici, alkoholi, aldehidi, ketoni, kiseline. Od hidrogenovanih aromati nih jedinjenja najzastupljeniji su seskviterpeni i njihova jedinjenja, a od aromati nih fenoli, alkoholi, estri i dr. Etarska ulja iz ekstrakta korena valerijane sa aktivnim sastojcima valepotrijatima ispoljavaju sedativne, a valerenska kiselina i spazmoliti ne efekte Naj eš e primenjivana ulja sa ekspektorantnim delovanjem su: - et. ulje anisa sa osnovnim aktivnim sastojkom anetolom koji ispoljava i karminativno delovanje - et. ulje komora a koji tako e sadrži anetol, dfenhon i druge monoterpenske derivate - et. ulje timijana sa aktivnim komponentama fenolima (timolom i karvakrolom) i blago spazmoliti nim i antibakterijskim dejstvom Etarsko ulje eukaliptusa (osnovni aktivni princip70

Primena etarskih ulja
cineol)se primenjuje kod glavobolje, infekcija grla, prehlade, gripa, upala sinusa, bronhitisa. Et. ulje kamilice (hamazulen i bisabolol) ispoljava antiflogisti no, antisepti no, spazmoliti no i karminativno delovanje Et. ulje cimeta (cimetni aldehid, eugenol) ima široku primenu kod upala grla i desni, afti, prehlade, sinusitisa, kašlja, mikoza, uboda insekata. Etarsko ulje lavande (linalilacetat) postiže pozitivne efekte kod nervne napetosti, depresije, nesanice, infekcija gornjeg respiratornog trakta, mu nine, menstrualnih tegoba i spre ava ubode insekata. Et. ulje žalfije (tujon, cineol, pikrosalvin)se primenjuje kao adstrigens, antiseptik, antireumatik i za tretman ekcema Et. ulje ruzmarina (rozmarinska kiselina)daje pozitivne rezultate kod psihi kog umora, glavobolje, prehlade, proširenih vena, hipotenzije, celulita, reume. U aromaterapiji se primenjuju i pojedine specifi ne i na našim prostorima manje zastupljene vrste et. ulja: bergamot (kod depresija, stresa, bronhitisa, akni), ajevac (infekcije respiratornog trakta, akne, mikoze, tretman peruti), geranijum (kod depresije, prehlada, ekcema i dr), ylang-ylang (kod depresije, nervne napetosti, hipertenzije, nesanice). Za aromaterapiju se primenjuju ista etarska ulja ili njihove mešavine, koje se zbog visokih koncentracija ne mogu primenjivati na kožu i sluzokožu, nego se razre uju rastvara ima ili neutralnim biljnim uljima. Et. ulja preko mirisnih receptora stimulišu lu enje endorfina i serotonina i na taj na in uti u na stvaranje pozitivnih senzacija, a deluju i na neurovegetativni sistem.

Mr ph Anica Crkven~i}

Alpha-Bisabolol

PRI R O D A I

Z D R AV L J E

Uloga koenzima Q10 u eliji
Koenzima Q10 ima važnu ulogu u eliji jer u estvuje u produkciji energije i zaštiti elije. Ta no 50 godina se Koenzim Q10 upotrebljava u svrhu održavanja zdravlja, spre avanja i le enja mnogih bolesti, kao i usporenja procesa starenja. Koenzim Q10 je biološki aktivna supstanca sli na vitaminima koja se nalazi u svakoj eliji ljudskog organizma. Ta nije ovaj enzim se nalazi u mitohondrijama – mestu gde se odvijaju hemijske reakcije koje stvaraju energiju u eliji bez koje život ne bi bio mogu . Takodje, kao jak prirodni oksidans spre ava razornu oksigenaciju unutar elije i nakupljanje štetnih raspadnih materija koje uzrokuju bolesti i ubrzavaju starenje organizma. Koenzim Q10 ima dugu – pedesetogodišnju istoriju sigurne primene i kao dodatak hrani pomaže le enje brojnih bolesti. Popularno se još naziva „vitamin mladosti i zdravlja”. Iako je vec dugo na tržištu tek je pojava vodorastvorljive forme omogu ila da organizam bolje iskoristi ovu aktivnu supstancu. Naime kao supstanca koja se rastvara u mastima, bioiskoriš enost nije bila velika i uvek se preporu ivalo uzimanje s hranom u vreme obroka. Nova vodorastvorljiva forma (ŠUME E TABLETE) omogu ila je bolju i bržu resorpciju, odnosno pove anu efikasnost. Da bi se spre io manjak Koenzima Q10 sve osobe starije od 20 godina (kada prirodno po inje da opada koncentracija ovog enzima u organizmu) i osobe koje su izložene fizi kom i psihi kom stresu trebalo bi da nadoknadjuju Koenzim Q10. Najzna ajnija je primena Koenzima Q10 kod kardiovaskularnih bolesti. A najnovije preporuke uzimanja Koenzima Q10 u kardiologiji vezane su za primenu statina, grupe lekova koja se danas naj eš e koristi u le enju povišenih masno a u krvi. Statini blokiraju sintezu holesterola (danas dokazano najštetnijeg uzroka 72 kardiovaskularnih bolesti), ali istovremeno blokiraju i sintezu Koenzima Q10 koji ima sli nu hemijsku strukturu kao holesterol. Zbog toga nastaje manjak Koenzima Q10 koji se mora nadoknaditi. Zato se danas smatra da se uz terapiju statina obavezno uzima i Koenzim Q10, ne samo da bi se održao neophodan nivo korisnog i neophodnog Koenzima Q10, ve da bi se na taj na in spre ile i naj eš e nuspojave terapije statina – bolovi u miši ima. Naime, nadjena je u tome izvesna povezanost, koja se intenzivno istražuje. Smatra se da je pri stanju tzv. ‘’punog zdravlja’’ (kada je ishrana uglavnom raznovrsna) dovoljno uzeti 10-20 mg vodorastvorljivog Koenzima Q10 dnevno (u formi ŠUME IH TABLETA), ija je biološka iskoriš enost ve a i ime se zadovoljavaju optimalne dnevne potrebe prose nog pacijenta za ovim enzimom. ŠUME E TABLETE vodorastvorljivog KOENZIMA Q10 s VITAMINIMA, bez še era i sa ukusom pomorandze - je danas najprikladnija forma za upotrebu jer je resorpcija brza, postiže se ve a iskoriš enost Koenzima Q10 u organizmu i efekat duže traje. Dodatak 10 vitamina u optimalnim (tzv. RDA) dozama upotpunjuje efekat i organizam dobija sve što mu je potrebno.
Lj. D.

Komora farmaceuta RS, Agencija za lijekove RS i Farmaceutsko društvo RS
organizuje:

IV SIMPOZIJUM FARMACEUTA RS
Tema: Terapija bola
od 28. 06-01. 07. 2007.

u Olimpijskom centru “Jahorina“ Hotel Bistrica
Informacije na tel:

+387 51450 266
www.farmaceutska-komora.org E-mail: info@farmaceutska-komora.org

V SIMPOZIJ O KONTROLI BOLNI KIH INFEKCIJA BOSNE I HERCEGOVINE SA ME UNARODNIM U EŠ EM Tuzla, BiH, 21-22 juni 2007.
Hrvatska udruga za laser u medicini - HULM, u suradnji sa Op om bolnicom “Sveti Duh” iz Zagreba organizira

“3. Hrvatski simpozij laser u medicini i stomatologiji s me unarodnim sudjelovanjem” 29. studenog do 1. prosinca 2007. godine u Hotelu “Antunovi ”
Sve informacije na http://laser. mediaplus.hr/hr/index.php Kongresni servis / Congress service: Šekoranja Milenka, dipl. ing., Mob: 091 502 44 02 E-mail: milenka@mediaplus.hr Media Plus d.o.o., Virjanska 30, 10 000 ZAGREB tel./ fax +385-1-366-51-64

Poštovane koleginice i kolege, dame i gospodo, itaoci Medici.com-a Svi mi imamo manje ili više stereotipnu predstavu o tome šta je sindikat. Do prije nekoliko godina moje poimanje sindikata je bilo, polutke, ple ke i “preko sindikata na more”. Upravo zbog tog razloga vjerovatno su ljekari prema sindikatu imali otpor. I sindikat i poslodavac su bili uigrani dio sistema, uloge podijeljene, scenario otprilike “copy paste” zapleta takore i nije ni bilo. Iz tih razloga, svjesni injenice da se sindikat ne bavi sušitnom, pogotovo ne rješava suštinu ljekarskog bitisanja 2002. godine je formiran Sindikat doktora medicine Republike Srpske (SDMRS). Jasno je, poziv kojim se bavimo ima niz specifi nosti, a samim tim definiše i naše potrebe i zahtjeve. Naravno i problemi su specifi ni. Granski sindikat radnika zaposlenih u zdravstvu i socijalnoj zaštiti nije mogao da odgovori na to. SMDRS se u inio kao logi no i opravdano rješenje, gotovo bezrezervno prihva en kod ve ine ljekara RS. U tom periodu se desio štrajk zdravstevnih radnika, kome su se pridružili i ljekari. Trebalo je da bude štrajk na niovu RS, ali se na kraju sveo na štrajk radnika KC Banja Luka. Prvi zahtjev ljekara je bio poboljšanje uslova rada, pa tek onda socijalni program (pove anje plata, isplata zaostalih i sl). Trajao je skoro 6 mjeseci, dobili smo novog direktora, ali ni jedan od naših zahtjeva nije riješen. Postavi ete pitanje zašto smo onda prestali sa štrajkom? Kad je naš problem i naš štrajk napokon shva en ozbiljno mi smo o ekivali da su kadrovske promjene samo dio, samo po etak promjena koje e tek da uslijede. U inilo nam se logi nim i fer da novom poslovodstvu damo priliku da se organizuje i realizuje naše zahtjeve. Kad su jednom ljudi koji su bili izvedeni na ulice (vjerujem da ve ina vas i ne zna da smo skoro dva mjeseca svakodnevno organizovali protestnu šetnju do zgrade vlade, pratila nas je poprili na medijska blokada) vra eni na posao, teško ih je bilo ponovo vratiti na ulicu. Da budem iskren, i sam Štrajka ki odbor je bio zbunjen svim ovim dešavanjima, izme u nagovještaja promjena i umilne bezbjednosti svakodnevnice i sa druge strane potpune li ne i profesionalne neizvjesnosti, logi no da smo izabrali ono prvo. Stvar je razvodnjena, problem minimiziran, kolote ina je u inila svoje. Nastupio je jedan period apatije, trajao je oko dvije godine. 11. marta 2005. godine u Banjoj Luci je održana osniva ka Skupština Strukovnog sindikata doktora medicine Republike Srpske (SSDMRS).U tom momentu su postojala 3 Sindikata zdravstvenih radnika: Granski sindikat Samostalni sindikat radnika u zdravstvu koji su u po etku uglavnom sa injavali zdravstveni radnici KC i DZ Banja Luka, nezadovoljni kadrovskim rješenjima unutar Granskog sindikata Sidikat dokora medicine RS. Šta je to što je SSDMRS nudio, a što nisu prethodni, pogotovo SDMRS?

Strukovni sindikat doktora medicine Republike Srpske
kakvom drugom prošloš u, ljude koji su uspješni na svojim radnim mjestima, koji uživaju odre eni ugled me u kolegama. Kada se svemu ovome doda injenica da SDMRS, sem novogodišnjih paketi a i nije imao drugih aktivnosti, rezultat toga je da je SSDMRS u ovom momentu NAJBROJNIJA DOBROVOLJNA ASOCIJACIJA DOKORA MEDICINE REPUBLIKE SRPSKE, koja okuplja oko 1500 lanova sa stalnom, svakodnevom tendencijom porasta lanstva (od ukupno 1857 ljekara zaposlenih u zdravstvu u RS – podatak Instituta za zaštitu zdravlja RS dobijen po etkom juna). Na osniva koj Skupštini je izabran predsjednik Skupštine, Glavni odbor koji broji 15 lanova, dogovoreno je da se formiraju podružnice u Banjaluci, Prijedoru, Gradišci, Doboju, Bijeljini, Zvorniku, Fo i, Isto nom Sarajevu i Trebinju, te da se novac od lanarina distribuira po principu 70% na ra un podružnice, a 30% na ra un Glavnog odbora. Delegati za osniva ku Skupštinu su birani po principu 10 doktora medicine 1 delegat koga bira mati na ustanova. Tek 30. 10. 2006. god. smo upisani u Registar sindikalnih organizacija u Ministarstvu rada i sa tim ispunili sve zakonske obaveze za legitimnost našeg djelovanja (osporavano nam je „Strukovni“ jer Zakon do tada nije poznavao organizovanje na strukovnom nivou). Od osniva ke Skupštine do danas naš rad se sastojao u sljede im aktivnostima: Omasovljenje lanstva, Mjese no održavanje sastanaka izvršnih odbora po podružnicama, te informisanje Glavnog odbora zapisnikom sa istih, Dvomjese no održavanje sastanaka Glavnog odbora, te informisanje svih podružnica zapisnikom sa tih sastanaka, Održavanje redovne godišnje skupštine, na kojoj sumiramo rezultate rada u protekloj godini, podnose se finansijski izvještaji Glavnog odbora i po podružnicama, te ako ima potrebe imenuju (mijenjaju) lanovi Glavnog odbora i predsjednik Skupštine, Održana je vanredna Skupština 11.04.2007. zbog nezakonito potpisanog Posebnog kolektivnog ugovora iz oblasti zdravstva sa Granskim sindikatom koji je ubrzo nakon toga i proglašen nevaže im.

Mr sci. dr Dragan Un anin predsjednik SSDMRS, podružnica Banja Luka

Kao prvo, Granski i Samostalni sindikat su imali druga iju ciljnu masu, odnosno bavili su druga ijom populacijom. U stvari ovo je djelimi no ta no jer su oni pored med. sestara i tehni ara, obuhvatali i sve druge radnike zaposlene u zdravstvu, izme u ostalog i ljekare, a mi smo, cijene i našu posebnu ulogu u radnom procesu i uopšte zdravstvenom sistemu, insistirali na potrebi zasebnog ljekarskog sindikata. Pa šta je to onda gdje nije zadovoljio SMRS u tolikoj mjeri da bi to opravdalo osnivanje novog sindikata? Ja sam uvijek bio mišljenja da, ako stvar ne funkcioniše sa ljudima koji trenutno vode organizaciju da njih treba promijeniti i pokušati sa novim, cijene i da smo mi samo dijelovi jednog kontinuuma i da je sama ideja i organizacija bitnija od pojedinca. Kod nas se još uvijek glada na smjenu kao na kaznu, a ne kao dio procesa i da je sama smjena neophodnost za novi kvalitet. Me utim, sada znam da nisam bio u pravu. I problem i rješenje je u ljudima. I u pozitivnom i u negativnom smislu. Jedan pogrešan može rasturiti i najbolju organizaciju. SSDMRS nije ponudio spektakularan program, niti rješenja tipa arobnog štapi a i zlatne ribice. Prvo što smo uspjeli da uvjerimo ljekare, za po etak da nismo pogrešni, ponudili smo odgovaraju a kadrovska rješenja, ponudili smo ljude. Ljude koji vjeruju u ideju sindikata, ljude koji nisu optere eni politi kom ili bilo

74

Mogu sa zadovoljstvom da kažem da smo Prva sindikalna organizacija u RS koja je odmah po osnivanju napravila PRISTUPNICE, SVI LANOVI SU IH DOBROVOLJNO POTPISALI (75% od ukupnog broja doktora medicine zaposlenih u zdravstvenim ustanovama u RS), A RAD SSDMRS JE POTPUNO JAVAN OTVOREN NA UVID SVIMA, A POSEBNO LANOVIMA.Veoma smo ponosni na ovaj procenat i na naše pristupnice, pošto su izmjene i dopune Zakona o radu izglasane u Narodnoj skupštini RS i objavljene u Službenom glasniku 22.03.2007. regulisale ovu problematiku, tako da po lanu 127a, ta ka g, u kome piše: SVE SINDIKALNE ORGANIZACIJE MORAJU DOKAZATI REPREZENTATIVNOST NA OSNOVU PRISTUPNICA, a upravo SSDM RS služi svima kao primjer da se to može i kako treba uraditi ARHIVU sindikalne organizacije. Kopiju arhive sa svim pristupnicama smo dostavili u Ministarstvo rada 13. 03. 2007. god., sa zahtjevom za izdavanje rješenja o reprezentativnosti. O ekujemo u najskorije vrijeme da Vlada RS formira Odbor za utvr ivanje reprezentativnosti, kako bi se napokon okon ale, možemo re i VIŠEGODIŠNJE aktivnosti na usaglašavanju Kolektivnog ugovora i pristupilo njegovom potpisivanju, naravno poštuju i slovo Zakona.

U lanu 127 b, izmjena i dopuna Zakona o radu piše : Reprezentativnim se smatra onaj sindikat koji broji najmanje 20% zaposlenih u toj GRANI ILI DJELATNOSTI.Pošto smo dokazali da brojimo 75% zaposlenih u DOKTORSKOJ DJELATNOSTI, a doktori medicine predstavljaju nosioce posla u zdravstvu, sigurni smo da e Poslodavac (Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite), PRVO SA NAMA, kao subjektima od posebnog društvenog zna aja, voditi pregovore oko potpisivanja Posebnog kolektivnog ugovora iz oblasti zdravstva. Moram da naglasim da su doktori medicine ( lanovi SSDM RS), veoma složni (podržani od Komore doktora medicine RS i Društva doktora medicine RS), vrsto riješeni da istrajemo u svim našim zahtjevima, a za uzvrat spremni smo da damo sve od sebe da zdravstvo u RS funkcioniše na najbolji na in. Na kraju želim da napomenem da smo vrsto riješeni da istrajemo u našim zahtjevima, a naši zahtjevi su veoma jasni: TRAŽIMO OD SVIH RELEVANTNIH FAKTORA U RS DA POŠTUJU ZAKON I DA RADE PO ZAKONU, U PROTIVNOM SPREMNI SMO NA SVE METODE ZAKONOM DOZVOLJENE SINDIKALNE BORBE.
Pripremio: Mr sci. dr Dragan Un anin

75

Z D R A V S T V O

GODINA III BROJ 15. JUNI 2007.

77

N M K

-

s t r u ~ n i

s k u p o v i

Prvi kongres doktora medicine RS, sa me unarodnim u eš em

Most stru nih projekcija
Pripremila: An|a S. Ili} Prof. dr Du{ko Vasi}

Banja Vru ica-Tesli , maj 2007. Kongres je protekao u stru noj nau noj, ali i prijateljskoj atmosferi. Mnogi koji su se ranije znali, ovdje su se sreli. Mnogi koji se nisu znali, prvi put su se vidjeli, razmijenili nova iskustva, adrese, otvorili vrata za budu u saradnju. Ovako je spontano prve utiske podijelio sa nama, prof. dr Duško Vasi , predsjednik Društva doktora medicine RS, na kraju radnog dijela Prvog kongresa ove profesije sa me unarodnim u eš em. A da svi koji su u estvovali u organizaciji ovog veli anstvenog nau nog i stru nog skupa, mogu biti zadovoljni i ponosni dovoljno govori podatak o predstavljanju 360 radova iz 12 tematskih oblasti medicine. U radu je nadalje, u estvovalo blizu 500 doktora medicine ne samo iz RS i BiH, ve i Njema ke, Gr ke, Srbije, Makedonije, što odslikava me unarodni karakter ovog skupa. Razgovarali smo sa nekima od njih, kako bismo prepoznali opšte utiske, ali i rezultate i, naravno, poruke ovakvog profesionalnog okupljanja iji je krajnji cilj - o uvati i unaprijediti zdravlje ovjeka. Prim. dr Katarina Veki , u estvovala je u radu Prvog kongresa doktora medicine RS, sa me unarodnim u eš em u ime Sekcije opšte medicine Srbije, i kao lanica izvršnih odbora Srpskog lekarskog društva i Asocijacije lekara opšte-porodi ne medicine Jugoisto ne Evrope. - Osim li nog zadovoljstva što sam na ovom Kongresu sa kolegama iz RS, imala sam zadatak da prenesem pozdrave prof. dr Vojkana Stani a, predsednika Srpskog lekarskog društva i prim. dr Ljubija Šukrijeva predsednika Asocijacije lekara opšte-porodi ne medicine Jugoisto ne Evrope. Kongres je dobro organizovan iz stru nog ugla sa bogatstvom tema koje su obuhvatile specijalisti ke profile naše profesije. Naravno, mene je kao u esnicu privla ila sesija porodi ne medicine, s obzirom da sa doktorima porodi ne medicine RS, imamo višegodišnju saradnju koju nastavljamo 78

kroz rad Asocijacije lekara opšte-porodi ne medicine Jugoisto ne Evrope, rekla je dr Veki . Koliko profesionalna udruženja mogu pomo i u reformskim procesima zdravstvenog sistema? - Kod vas u RS porodi ni lekar je ve zaživio. Mi se u Srbiji putem Srpskog lekarskog društva borimo da preko izabranog lekara u emo u porodi nu medicinu, što je naša budu nost, jer i Srbija ide ka Evropi. Asocijacija lekara opšte-porodi ne medicine Jugoisto ne Evrope, samo je ogranak Evropske VONKE, odnosno Evropa je deo Svetske VONKE - Svetskog udruženja lekara opšteporodi ne medicine. Upravo se spremamo, zajedno sa kolegama iz RS, da u estvujemo

primjenu biološke terapije i Korelacija Her 2 neopozitivnosti i P 53 loših prognosti kih faktora karcinoma dojke. Pitamo ga o emu se tu zapravo radi? Radi se o odre enim receptorima, ije odre ivanje ima zna aja za odluku o tome kako lije iti pacijentkinje oboljele od karcinoma dojke, a i procijenu kako e da te e dalji razvoj bolesti, odnosno kakve su šanse da se lije enje uspješno okon a. Radove ste, pretpostavljamo, temeljili na istraživanju? - Jeste. Rezultat su istraživanja koje sam vršio zajedno sa kolegama u toku izrade moje doktorske disertacije. Analizirano je više od 60 pacijentkinja oboljelih od karcinoma dojke, i došli smo do saznanja da je vrlo

u radu Prvog kongresa VONKE u Parizu, koji e biti održan oktobra meseca ove godine. Asocijacija naše profesije Jugoisto ne Evrope, geografski obuhvata osim RS, BiH, Srbiju, i Rumuniju, Bugarsku, Tursku, Gr ku, Makedoniju, Crnu Goru i doskoro su bile i kolege iz Albanije koji su se povukli u poslednje dve godine. Nadam se da emo se ovako udruženi izboriti za zajedni ke ciljeve za dobrobit naše profesije i naših pacijenata, zaklju ila je prim. dr Katarina Veki iz Srbije. Prim. dr Predrag Lazi , na elnik Hirurškog odjeljenja dobojske bolnice, na Kongresu je predstavio dvije teme vezano za karcinom dojke. Radovi su naslovljeni - Zna aj Her 2 neopozitivnosti kod karcinoma dojke za

korisno odre ivati nevedene receptore i njihovo odre ivanje treba uvesti u rutinsku praksu u našim medicinskim ustanovama. Otprilike za 20-30 procenata pacijentkinja se može, u zavisnosti od pozitivnog nalaza na ove receptore, uvesti biološka terapija, što predstavlja najsavremenije dostignu e u medicini vezano za karcinom dojke. Dr Lazi u, biološka terapija da li je skupa, s obzirom na podatak da 50 odsto stanovništva RS-BiH, živi na granici siromaštva? - U ovim uslovima u kojima se nalazimo sve je skupo. Ali izlije enje, zdravlje, povratak pacijentkinja oboljelih od karcinoma dojke u normalan život, ipak ne bi smijelo da ima cijenu. Ova terapija je efikasna samo kod onih pacijentkinja kod kojih se dokaže zna ajna

N M K

-

s t r u ~ n i

s k u p o v i

Dr Ilija Nenadi}, potpredsjednik Društva srpskih ljekara i stomatologa u Njema~koj

pozitivnost Her 2 receptora i nazvano druga ije CRB 2. Procentualni udio takvih pacijentkinja u grupi oboljelih od karcinoma dojke se kre e izme u 20 i 30 procenata. Da li namjeravate da nastavite ovo istraživanje? - Svakako. Time što sam završio svoju doktorsku disertaciju nisam završio bavljenje naukom i ne u prestati da radim dalje ne samo nau no, nego i u svakodnevnoj praksi. To je kraj jedne faze vlastitog stru no-prakti nog usavršavanja i sa ovom temom nastavljam da se bavim i dalje. Da li ste prvi put pomenute radove predstavili na ovom kongresu? - Nakon odbrane doktorske disertacije ovo je bilo prvo javno predstavljanje na visoko rangiranom nau nom skupu kao što je kongres. Stoga sam izuzetno zadovoljan, što sam, ne samo ja, nego i ostale kolege imali izvanrednu priliku da na ovom kongresu dobijemo šansu i priliku da izložimo rezultate do kojih smo došli u prakti nom i nau nom radu, rekao nam je prim. dr Predrag Lazi . Goste iz Njema ke na Prvom kongresu doktora medicine RS, sa me unarodnim u eš em predstavljao je dr Ilija Nenadi , potpredsjednik Društva srpskih ljekara i stomatologa ije je sjedište u Getingenu i njegov otac Simo Nenadi pedagog. Porodica Nenadi je inicirala osnivanje pomenutog društva u dijaspori, iji je cilj da pomogne kolegama u stru nom i prakti nom usavršavanju u njema kim referentnim zdravstvenim ustanovama i univerzitetima. Njihovi utisci o kongresu u prelijepom ambijentu banjskorekreativnog centra Vru ica u Tesli u, imali su samo epitet - na svjetskom nivou. Dr Nenadi je nas upoznao i sa goš om iz Gr ke i bio je u ulozi prevodioca. Bila je to Iphigenia Danopoulou profesorica, spec. dermatologije, Univerziteta u Atini. Ona je na kongresu predstavila rad o HPV virusima uzro nicima malignih oboljenja regije genitalnih organa. Na kraju približavamo se lanovima

Organizacionog odbora, me u kojima je dr Milan Peji , direktor Klini kog centra Isto no Sarajevo, specijalista otorinolaringologije. - Moja obaveza kao direktora je da prisustvujem ovakvom skupu, a drugo lan sam Predsjedništva Društva doktora medicine RS. Ovo je ideja koju smo davno za eli i evo sproveli u djelo. Tre i razlog je rad koji sam predstavio iz otorinolaringologije sa multidisciplinarnim pristupom, a koji se odnosio na tumore kože, glave i vrata. Izložio sam 10-godišnje iskustvo na tom planu, jer ova služba u tom dijelu Klini kog centra gdje radim upravo toliko i egzistira. Da li vam je poznato da ima sli no istraživanje, kako bismo mogli uporedititi vaše nalaze i rezultate? - Da bismo mogli dati neke parametre i uporedne podatke, naravno moramo imati nešto ime emo se porediti. A pošto nismo imali službu na tom prostoru, ostaje nam u perspektivi da se poredimo sa ovim periodom u kojem je ra eno naše pra enje i analize patologija. Nezgodno je da se hvalim, ali služba otorinolaringologije je me u prvima u BiH, jer i ako smo mala služba imamo raznovrsnu patologiju, podsje a dr Peji .

prof. dr Iphigenia Danopoulou, spec. dermatologije, Univerziteta u Atini

- Odštampan je Zbornik sažetaka radova. Radovi koje odabere Nau ni odbor bi e u cijelosti objavljeni u našem stru nom asopisu Skripta medika i bi e distribuiran na adrese svih u esnika. Želim ovom prilikom ista i, da imamo namjeru da ovaj asopis u inimo internacionalnim, vrijednim prvenstveno u kvalitetu, angažuju i i druge autore u ure iva kom i nau nom odboru, ne samo sa naših prostora. To e biti, nadamo se, zaista

Vo eni rije ima prof. dr Duška Vasi a, da je Prvi kongres doktora medicine RS, sa me unarodnim u eš em bio veli anstveni nau ni i stru ni doga aj, kraj pri e nas vodi opet do prvog doma ina - predsjednika Društva doktora medicine RS, dr Vasi a. Pitamo ga šta je bila svrha Kongresa? - To je da svi koji se bave raznim medicinskim temama, mogu na jednom mjestu da iznesu svoja iskustva. Poznati stru njaci u svojim oblastima da iznesu najnovija dostignu a u svjetskoj medicini, svoja li na iskustva, da ih konfrontiraju me usobno, da diskutuju, a da mlade kolege to slušaju, gledaju i da usvajaju i da ih ugra uju u svoje stru ne projekcije. Da li e Zbornik radova pratiti ovaj kongres?

referentni asopis u našoj profesiji. Dr Vasi isti e divnu saradnju sa Društvom srpskih doktora i stomatologa iz Njema ke, sa kojima su uspostavljeni kontakti još prije tri godine. - Više kolega iz RS, obu avalo se u prestižnim zdravstvenim i univerzitetskim centrima u Njema koj uz sponzorstvo naših prijatelja pomenutog društva. Oni su bili na ovom kongresu i dogovorili smo se šta emo dalje da inimo na me usobnoj saradnji. Nastoja emo da do u kolege iz Njema ke da vide uslove u kojima mi ovdje radimo, da bismo motivisali naše doktore medicine da odu kod njih i nau e još više, kaže dr Vasi i dodaje da je dobra saradnja i sa kolegama iz Federacije. Postoji inicijativa o osnivanju asocijacije doktora medicine na nivou BiH, zbog jedinstvenog nastupa u inostranstvu. 79

N M K

-

s t r u ~ n i

s k u p o v i

Vrnja ka Banja, maj 2007.

VII kongres domova zdravlja Srbije
U organizaciji Doma zdravlja Niš održan je VII kongres domova zdravlja Srbije od 23-26. maja 2007. godine u Vrnja koj Banji. Želja nam je bila da se Kongres održi u Nišu, ali s obzirom da nam prostorne mogu nosti to nisu dozvolile odlu ili smo se za najlepšu srpsku banju. Na VII kongresu, sa me unarodnim u eš em, stru no vo stvo je povereno najeminentnijim stru njacima, ime je postignut visok stru ni nivo radova svih u esnika Kongresa. Mesto i uloga doma zdravlja u reformi zdravstvenog sistema (12 radova) Slobodne teme (155 radova). Kongres je uglavnom bio posve en preventivnim temama sa posebnim osvrtom na ulogu preventivnih centara u primarnoj zdravstvenoj zaštiti. Novine u radu domova zdravlja predstavljaju relativno skoro otvoreni centri za preventivne zdravstvene usluge, njih 25 u Srbiji, osnovanih tokom 2006. godine od strane Ministarstva zdravlja Republike

I kongres de ije i adolescentne psihijatrije
U organizaciji DEAPS-a (Društvo za de iju i adolescentnu psihijatriju Srbije) na Zlatiboru je od 17-20. maja 2007. održan I kongres de ije i adolescentne psihijatrije sa me unarodnim u eš em pod nazivom „Mentalno zdravlje dece i mladih“ - izazovi i perspektive. Plenarne sjednice bile su posve ene razvojnim problemima djece i mladih i poreme ajima mentalnog zdravlja u djetinjstvu i adolescenciji. Za razumijevanje razvoja i poreme aja mentalnog zdravlja u djetinjstvu danas se koristi savremeni holisti ki i dinami ki razvojno psiho-patološki pristup. Ovaj pristup isti e multifaktorsku uzro nost i važnost identifikovanja dinami kih procesa koji se nalaze u osnovi razvoja. Mjere za unapre enje razvoja i spre avanje poreme aja mentalnog zdravlja u djetinjstvu i mladosti zasnivaju se na poznavanju inioca koji mogu ugroziti razvoj (rizi ni faktori) i inioca koji mogu poboljšati ili modifikovati odgovor djeteta na neki sredinski rizik (zaštitni inioci). inioci rizika za poreme aje mentalnog zdravlja u djetinjstvu su vezani za karakteristike samog djeteta, porodice i socijalnog okruženja. Poseban zna aj za razvoj djeteta predstavlja porodi ni sistem sa svojim komunikacijskim obrascima kroz koji dijete zadovoljava svoje bazi ne potrebe - za sigurnoš u, njegom, kontrolom i intelektualnom stimulacijom. U toku tri dana trajanja Kongresa, u nekoliko kongresnih sala, prezentovani su istraživa ki i preventivni programi iz ove oblasti, istaknut zna aj razvojnih savjetovališta i savjetovališta za mlade, uloga i zna aj porodice na razvoj djeteta, te terapijski pristupi s posebnim osvrtom na dje iju i adolescentnu psihoanalizu/psihoterapiju i sistemski porodi ni pristup. Održane su i sesije posve ene zloupotrebi psihoaktivnih supstannci kod djece i mladih, zlostavljanju i zanemarivanju djece, te simpozijum o hiperkinetskom poreme aju kod djece i mladih. U toku održavanja Kongresa za u esnike je organizovan izlet u etno selo Sirogojno, kao i posjeta Drvengradu na Mokroj Gori.
Prof. dr Marija Burgi - Radmanovi

Svojim u eš em, poseban doprinos Kongresu dali su predstavnici Medicinskog fakulteta Niš, Instituta za javno zdravlje Niš, pojedinih klinika Klini kog centra Niš, gdin. Oliver Adams direktor projekta „Politika primarne zdravstvene zaštite na Balkanu“, predstavnici RZZO - filijala Niš kao i predstavnici farmaceutskih ku a. U okviru rada Kongresa održane su plenarne sednice, okrugli stolovi i slobodne komunikacije iz mnogih tema zasnovanih na novim saznanjima medicinske nauke, kao i izlaganje radova na poster-sesijama. Kongresu je prisustvovalo oko 1000 u esnika iz Srbije, Republike Srpske, Makedonije, Crne Gore, Bugarske i dr. sa slede im temama: Preventivni centar u primarnoj zdravstvenoj zaštiti (28 radova) Hroni ne masovne nezarazne bolesti (90 radova) Aktuelne akutne zarazne bolesti (11 radova) 80

Srbije. Projekat finansira Evropska unija, rukovodi Evropska agencija za rekonstrukciju, a implementira EPOS Haelth Consultants. Glavni zadatak centara je prevencija rizika po zdravlje i pojave hroni nih nezaraznih bolesti (KVB, CVB, malignih bolesti i dijabetesa) kao i promocija zdravlja i zdravih stilova života uz aktivno prisustvo lanova tima preventivnih centara tamo gde ljudi žive, rade, okupljaju se.... U okviru Okruglog stola na temu: Preventivni centar u primarnoj zdravstvenoj zaštiti ; svoje centre je predstavilo etiri doma zdravlja i to: 1. Dom zdravlja Kruševac 2. Dom zdravlja Novi Beograd 3. Dom zdravlja Subotica i 4. Dom zdravlja Niš Opšti utisak je da je Kongres protekao u prijateljskom ambijentu, ugodnim druženjima i korisnim razmenama stru nih iskustava.
Medici.com

Udruženje urologa RS, Banjaluka, 26. aprila 2007.
Udruženje urologa Republike Srpske je u saradnji sa SANOFI PASTEUR organizovalo stru ni sastanak na temu BCG (ImmuCyst) u tretmanu tumora mokra ne bešike Program stru nog sastanka je obuhvatio etiri predavanja eminentnih stru njaka iz ove oblasti: 1. Le enje površinskih tumora mokra ne bešike prof. dr Cane Tuli , Urološka klinika Instituta za urologiju i nefrologiju KCS, Beograd, 2. Komplikacije i toksi nost BCG tretmana, dr Mustafa Bazardžanovi , Urološka klinika KCU Tuzla, 3. Dijagnostika i terapija Carcinoma in situ mokra ne bešike, doc. dr Snježana Mili evi , Urološka klinika KBC Banjaluka, 4. BCG imunoterapija u tretmanu T1G3 karcinoma mokra ne bešike, prim. mr sci. Mustafa Hiroš, Urološka klinika KCU Sarajevo. Karcinomi mokra ne bešike aproksimativno predstavljaju 5-10% svih karcinoma u Evropi i USA, a dijele se na neinvazivne (Ta, T1 i CIS) i invazivne (T2-T4). U inicijalnoj prezentaciji, aproksimativno 70% pacijenata ima neinvazivni karcinom (prisutan u epitelnom i subepitelnom tkivu) koji treba biti tretiran transuretralnom resekcijom (TURTB) sa ili bez intravezikalne terapije. Bez obzira na tretman rekurenca za neinvazivne karcinome mokra ne bešike iznosi 50-70%, a progresija u miši no invazivne iznosi 10-35%. Njihova onkogeneza sa razli itim onkološkim potencijalom daje mogu nost razli itog klini kog ishoda i toka bolesti, koji može predstavljati i invazivni i metastatski karcinom, te je, imaju i u vidu navedene injenice, stru ni sastanak evaluirao podru je neinvazivnih karcinoma. U toku prvog predavanja, prof. dr C. Tuli je prisutne podsjetio na dijagnostiku i terapiju neinvazivnih karcinoma mokra ne bešike, a doc. dr S. Mili evi i prim. dr M. Hiroš su u svojim predavanjima posebno evaluirali kategorije visokog rizika neinvazivnih karcinoima mokra ne bešike i njihovo lije enje (carcinoma in situ, T1G3), a koje zahtijeva primjenu i intravezikalne terapije. S obzirom da intravezikalna terapija podrazumijeva imunoterapiju (BCG) ili instilacionu hemoterapiju sa razli itim hemoterapijskim agensima, na bazi rezultata randomiziranih studija dat je odgovor zašto imunoterapija predstavlja terapiju izbora u intravezikalnoj terapiji, kao i optimalni tretman imunoterapije, koji pored indukcione terapije podrazumijeva i produženu terapiju, a predavanje dr M. Bazardžanovi je evaluiralo komplikacije i toksi nost navedenog BCG tretmana.

N M K

-

s t r u ~ n i

s k u p o v i

BCG (ImmuCyst) u tretmanu tumora mokra ne bešike

Na stru nom sastanku, kome su prisustvovali, pored urologa iz Banjaluke, Prijedora, Doboja, Zvornika i Isto nog Sarajeva, i patolozi, onkolozi i nefrolozi, u stru noj raspravi koja je bila intenzivna, proizašli su zaklju ci da je veoma važna saradnja prevashodno patologa i urologa, odnosno adekvatna interpretacija patohistoloških nalaza i citologije urina od strane patologa, a koji predstavljaju osnovu za postavljanje dijagnoze neinvazivnih karcinoma mokra ne bešike, s jedne strane, kao i kvalitet izvo enja transuretralnih resekcija, s druge strane, koji samo izvo enjem kvalitetnih dubokih resekcija zida mokra ne bešike može ponuditi adekvatan materijal za postavljanje pravilne dijagnoze, ali i smanjiti rekurencu i progresiju ovog karcinoma. Vrijeme izvo enja rane cistektomije kod kategorije visokog rizika neinvazivnog karcinoma mokra ne bešike nije jasno precizirano, s obzirom da rezultati randomiziranih studija pokazuju da oko 4050% pacijenata može biti precijenjeno i previše agresivno tretirano (overtreated), te da je s tim u vezi neophodna, pored hirurškog tretmana i optimalna adjuvantna BCG imunoterapija. Na kraju sastanka, predsjednica Udruženja urologa RS, doc. dr Snježana Mili evi se još jednom zahvalila svima koji su prisustvovali stru nom sastanku, a posebno uvaženim i cijenjenim kolegama-predava ima iz Beograda, Tuzle i Sarajeva, ime je još jednom potvr eno

da urološka grana u Republici Srpskoj nastavlja intenzivnu saradnju sa eminentim urološkim ku ama u okruženju, a koja je intenzivno zapo ela i postoji unazad 4-5 godina. Posebno uspješna saradnja, postoji sa nastavnom bazom Instituta za urologiju i nefrologiju KCS u Beogradu, a kao dokaz da je ta saradnja bilateralna potvr uje i injenica da je i doc. dr Snježana Mili evi bila gost predava , po pozivu, na Kongresu urologa Srbije i Crne Gore, koji je održan 19. i 20.04.2007. u Beogradu. Predsjednica Udruženja je posebnu zahvalnost uputila i sponzoru navedenog stru nog sastanka, Mac Pharma-i iz Sarajeva i g-dinu Miši Kruni u, koji predstavljaju zastupnike Sanofi Pasteur u BiH, a putem kojih je omogu ena dostupnost ImmuCyst vakcine u sprovo enju imunoterapije.
S.M.

81

N M K

-

s t r u ~ n i

s k u p o v i

Neum, maj 2007. godine

Interview, 29.5.2007.

Dr Meyer u posjeti KC B. Luka
In May 2007, Dr. F.J. Meyer, from the University Hospital Heidelberg followed the kind invitation to attend the 15th Annual Conference of Pulmonologists “Pulmology Days in May” at Neum, and he presented a talk from the field of cardio-pulmonary interaction. He enjoyed this interesting international experience among the approximately 300 friendly medical colleagues. Moreover, he visited the Dept. of Pulmonology and other departments at the Clinical Center of Banja Luka. His visit also included the Dept. of Physiology at the Medical School in Banja Luka. He would like to thank his host and thank for the very open and friendly welcome throughout his stay. Doc. dr F. Joachim Meyer, FCCP: Doc dr F. Joachim Meyer, iz Univerzitetske bolnice u Heidelbergu pozvan je da u estvuje na 15. jubilarnim „Majskim pulmološkim danima 2007“. Ovom prilikom prezentovao je rad pod nazivom uloga pulmologa kod kardiološkog bolesnika. Ljubaznim pozivom prof. dr Mirka Stanetica, Dr Meyer je bio i gost na Klinici za plu ne bolesti Klini kog centra Banja Luka, gdje je 10 dana aktivno u estvovao u radu sa ostalim ljekarima Klinike. Tom prilikom dr Meyer je posjetio i Kliniku za anetseziju i intenzivnu njegu, te Kliniku za kardiovaskularne bolesti. Pored navedenih aktivnosti u Klini kom centru, doc. dr F. J. Meyer je bio gost Katedre za fiziologiju Medicinskog fakulteta u Banjoj Luci, gdje je kao gostuju i profesor pripremio i izvodio prakti nu nastavu iz oblasti fiziologije kardiovaskularnog sistema. Dr Pe a Kova evi spec. pneumoftiziolog, docent na predmetu fiziologija: Tokom specijalisti kog staža dr Pe a Kova evi je u periodu od 2005. do 2007. godine boravio u više navrata na odjeljenju kardio-respiratorne intenzivne njege, te odjeljenju fiziologije disanja u Univerzitetskoj bolnici Heidelberg. Tom prilikom njegov supervizor je bio doc. dr F. Joachim Meyer, na elnik pomenutih odjeljenja. Dr Kova evi tada sti e osnovna znanja iz oblasti intenzivnog lije enja pulmološkog bolesnika i neinvazivne ventilacije.

Tradicionalni susret pulmologa
„Majski pulmološki dani 2007”, tradicionalni sustret pulmologa, petnaesti po redu, ove godine održan je u Neumu u periodu od 17-19. maja. Ovaj stru ni skup organizuje Klinika za plu ne bolesti Klini kog centra Banja Luka. Skup je otvorio ministar zdravlja i socijalne zaštite prof. dr Ranko Škrbi . Bilo je prisutno oko 200 u esnika, pulmologa, torakohirurga, internista, pedijatara i anesteziologa. U estvovali su ljekari iz oba entiteta BiH, Srbije, Makedonije i Crne Gore. Zna ajno u eš e imali su pulmolozi Klini kog centra Banja Luka,Tuzle, Sarajeva, te Instituta za plu ne bolesti Sremska Kamenica. Jedan od u esnika bio je i prof. dr Joakim Muller sa Univerziteta u Hajdelbergu koji je održao predavanje o neinvazivnoj ventilaciji plu a kod opstruktivne bolesti plu a i kardioloških oboljenja. Generalni sponzor Majskih pulmoloških dana 2007. godine bila je kompanija GlaxoSmithKline. Na „Majskim pulmološkim danima 2007.” prezentovano je 50 stru nih radova. O temi astme i hroni nog bronhitisa bilo je 18 radova, o plu nim tumorima je bilo 8 radova, isto toliko o tuberkulozi plu a, upalne bolesti plu a i plu ne maramice obra ene su u 6 radova, a prikazano je 10 zanimljivih slu ajeva iz prakse. 82 Glavni zaklju ci i preporuke ovog stru nog sastanka odnose se na nove smjernice u lije enju bronhijalne astme. Usvojen je i novi vodi za dijagnostiku, pra enje i lije enje nemikrocelularnog karcinoma plu a. Vodi je izdat na preporuku Ministarstva zdravlja RS u saradnji sa Udruženjem pulmologa RS, te Udruženjem ljekara porodi ne medicine RS i klinikama za onkologiju i plu ne bolesti Banja Luka. Vodi je uredio prof. dr Mirko Staneti . Najnovije smjernice u lije enju bronhijalne astme priredila je i prezentovala je prof dr Vesna Bošnjak Petrovi sa Instituta za plu ne bolesti Srbije. Na osnovu klini kih simptoma i funkcionalnih testiranja astma se dijeli na povremenu i perzistentnu, a perzistentna na blagu, srednje tešku i tešku astmu. Terapija se bazira na novoj podjeli astme na kontrolisanu, djelimi no kontrolisanu i nekontrolisanu astmu. Skup je protekao u intenzivnom druženju i razmjeni mišljenja i iskustava. Pored generalnog sponzora, predstavile su se i druge farmaceutske ku e koje su bile prisutne i pomogle da se ova manifestacija održi.
Prim. dr sci. Marinko Vu i na elnik Klinike za plu ne bolesti KC Banjaluka

N M K

-

s t r u ~ n i

s k u p o v i

U prelijepom ambijentu Nacionalnog parka Kozara, okruženi ljubaznim osobljem hotela Monument 19. i 20. maja 2007. , u organizaciji Udruženja doktora medicine privatne prakse RS održani su radionica o temi »Doktor medicine privatne prakse u sistemu zdravstva RS« i redovna godišnja Skupština Udruženja. Organizaciju skupa u finansijskom smislu su osim generalnog sponzora, firme Hemofarm pomogle i ve ina ostalih farmacetuskih ku a koje posluju na teritoriji BiH. Ovom doga aju je prisustvovalo oko 90 u esnika i to: predstavnici nadležnih institucija zdravstvenog sistema RS (ministar zdravlja i socijalne RS prof. dr sci. Ranko Škrbi , pomo nik ministra zdravlja Nedeljko Milakovi , direktor Fonda zdravstvenog osiguranja RS Goran Kljaj in, zamjenik direktora Fonda zdravstvenog osiguranja dr Boro Gužvi , prof. dr sci. Gordana Tešanovi , direktor Doma zdravlja Banja Luka i šef Katedre za porodi nu medicinu Mediciniskog fakulteta u Banjoj Luci, predsjednik Izvršnog odbora Komore doktora medicine RS dr Slavko Dunji , predsjednik Komisije doktora medicine koji obavljaju privatnu praksu, Komore doktora medicine RS dr Milenko Krneta), predsjednik asocijacije ljekara u privatnoj praksi Federacije BiH dr Fe a Omeragi , predsjednik Skupštine iste Asocijacije dr Harun Bilalovi , vlasnici ve ine privatnih ordinacija i poliklinika sa teritorije RS, doktori iz javnih zdravstvenih ustanova koji se bave porodi nom medicinom. Nakon napornog i iscrpljuju eg više asovnog rada na Radionici tokom kojeg su od strane nadležnih institucija obra ene unaprijed zadane teme, razvila se vrlo dinami na i konstruktivna diskusija. Prisustvo najviših predstavnika nadležnih institucija zdravstvenog sistema RS nam je pomoglo da do emo do konkretnih zaklju aka. Zaklju ci se u najkra em sastoje u sljede em: - Udruženje doktora medicine privatne prakse RS e u najkra em mogu em roku uputiti Ministrarstvu zdravlja i socijalne zaštite Inicijativu za pokretanje procesa ulaska privatnih ordinacija u sistem zdravstvene zaštite RS pod istim uslovima sa javnim zdravstvenim ustanovama; - Ministrastvo zdravlja i socijalne zaštite RS je na Radionici preuzelo obavezu da nakon toga, a do 01. 09. 2007. izradi dokument putem kojeg se regulišu prava i obaveze privatnih ordinacija koje budu sklapale ugovore sa Fondom zdravstvenog osiguranja kao i na in prevazilaženja problema preregistracije postoje ih privatnih ambulanti u ambulante porodi ne medicine pod jednakim uslovima sa javnim ambulantama; - Nakon toga bi se stvorili uslovi da sve ambulante porodi ne medicine pod jednakim uslovima pristupe registraciji populacije; - U sljede oj fazi, po etkom 2008., nakon potpune implementacije privatnih zdravstvenih ustanova koje imaju stalno ili privremeno rješenje, u sistem porodi ne medicine potrebno je da MZSZ RS i Fond ZO RS propišu uslove koji e omogu iti isti tretman javnih i privatnih

Izvještaj sa radionice o temi:

Doktor medicine privatne prakse u sistemu zdravstva RS

ustanova za konsultativno-specijalisti ku zdravstvenu zaštitu (KSZZ); - Postignut je dogovor da jedna ambulanta porodi ne medicine iz privatne prakse, koja ima ispunjene sve uslove propisane zakonom i registrovanu populaciju potpiše ugovor sa Fondom u roku od nekoliko nedelja; - Potrebno je u saradnji sa Komorom doktora medicine RS pokrenuti inicijativu za rad doktora privatne prakse u javnim zdravstvenim ustanovama i za iznajmiljvanje nekih prostornih resursa u javnim ustanovama, te sa Komisijom za izradu cjenovnika zdravstvenih usluga ujedna iti cijene usluga privatnog i javnog sektora; - Uklju iti predstavnike privatne prakse u predstoje e aktivnosti oko izrade Nacrta zakona o zdravstvenoj zaštiti RS i izmjena i dopuna Zakona o zdravstvenom osiguranju RS. Kao što se vidi iz navedenog, možemo biti zadovoljni rezultatom rada Radionice jer e ostvarivanjem navedenih zaklju aka privatna praksa, doktori koji rade u njoj, pacijenti koji svoje zdravstvene potrebe zadovoljavaju u tim ustanovama, dobiti status koji zaslužuju u zdravstvenom sistemu RS. To nije samo rezultat rada Radionice ve je tome doprinio i višegodišnji trud predstavnika Udruženja u smislu senzibiliziranja nadležnih institucija na rješavanje ovog problema. Nadamo se da emo na sljede oj godišnjoj Skupštini Udruženja imati mogu nosti

razmatranja iskustava ve eg broja privatnih ordinacija u radu pod sasvim druga ijim okolnostima i da e to biti pozitivna iskustva. Pri tome, moramo znati da je najvažnije da naši pacijenti i dalje imaju efikasnu, kvalitetnu uslugu, a da barem dio tih usluga bude finansirano iz obaveznog zdravstvenog osiguranja. Ovim putem želimo da informišemo naše lanove, da je na osnovu odluke Upravnog odbora, Udruženje zapo elo saradnju sa jednom bankarskom ku om. Radi se o Novoj banci AD koja je za 2006. godinu proglašena najuspješnijom bankom u RS. Nova banka AD je za lanove Udruženja doktora medicine RS korigovala odre ene tarifne stavove iz važe e Tarife za pružanje bankarskih usluga. O detaljima, u smislu kreditne podrške pri nabavljanju medicinske opreme, kupovine stana ili poslovnog prostora ili sticanja kreditne kartice možete da saznate u jednoj od filijala Nove banke na teritoriji RS. Na drugoj redovnoj Skupštini Udruženja su, izme u ostalog, jednoglasno prihva ene manje izmjene i dopune Statuta Udruženja te izbor rukovodstva Udruženja. Nakon što se provede sva zakonska procedura, informacije o izmjenama Statuta i izboru rukovodstva Udruženja e biti objavljene na internetskim stranicma Udruženja.
Predsjednik Upravnog odbora Udruženja dr Gordana Šukalo, spec. ORL

83

N M K

-

s t r u ~ n i

s k u p o v i

Medicinske sestre su nezaobilazan segment zdravstva uopšte. Bez njih, medicinska nega i medicinske ustanove ne bi imale smisla. One do ekuju, ali one i ispra aju pacijenta! Prvi osmeh i prva topla re . Meko a glasa i stamenost poduprta iskustvom, uliva sigurnost i odagnava strah. Koliko ljubavi i koliko humanosti u njima! Vredne i odane svojim pacijentima i svom, ni malo lakom i jako odgovornom poslu! No, ova profesija, moglo bi se re i, iz neopravdanih i neodgovornih razloga, ve dugi niz godina je minimizirana i nije imala ni formu ni ugled koji treba i koji zaslužuje. Iz tih, ali i svih drugih egzistencijalnih razloga, ova profesija, grupisana u Udruženje medicinskih sestara i tehni ara regije Banja Luka, diže svoj glas u odbranu dostojanstva svoje profesije, a samim tim i unapre enja zdravstvenog saistema. Stim u vezi, u prelepom ambijentu Banje Vru ice u Tesli u, u hotelu “Kardial”, od 1922. aprila ove, 2007. godine, održan je Peti simpozijum medicinskih sestara i tehni ara regije Banja Luka sa me unarodnim u eš em, pod pokroviteljstvom Ministarstva zdravlja Republike Srpske. Ovaj stu ni skup sestara i tehni ara je jubilaran i u potpunosti je odgovorio zadatku. Naime, veliki broj u esnika i još ve i broj stru nih radova u inio je Simpozijum potpuno uspešnim.Plenarnu tematiku pokrivale su teme: Mesto i uloga sestara - tehni ara u reformi zdravstvenog sistema, o kojoj je govorila gospo a Zora Gojkovi , predsednik UMSIT-a regije Banja Luka i Obrazovanje sestara – tehni ara, o kojoj je govorila gospo ica Živana Vukovi . Za okruglim stolom, raspravljalo se – o ulozi i mestu laboratorijskog tehni ara i dijagnostike uopšte, u zdravstvenoj zaštiti. Kroz veliki broj stru nih radova i diskusija, u esnici su izmenili mišljenja i iskustva a svoje stavove preto ili u zaklju ke koje su prosledili nadležnim institucijama koje treba da ih uju i uvaže:

5. simpozijum medicinskih sestara i tehni ara regije Banja Luka
i kulture RS da odmah pokrene postupak izmena i dopuna odredbi Zakona o srednjem obrazovanju, na osnovu kojih bi se onemogu ilo vanredno školovanje sestara i tehni ara sobzirom da za takav na in obrazovanja nema nikakvog opravdanja. 4. Zahteva se od nadležnih u Ministarstvu prosvete i kulture da svojim aktima omogu e upis na više i visoke medicinske škole, samo i jedino onim u enicima koji su završili srednju medicinsku školu. 5. Predlaže se Ministarstvu prosvete i kulture RS da prilikom utvr ivanja plana i programa srednjeg, višeg i visokog medicinskog kadra, obavezno, u postupku istog u estvuju i predstavnici tih struka, koji su ve zaposleni u zdravstvenim ustanovama imaju i pri tom u vidu hiperprodukciju navedenih kadrova. 6. Zahteva se od Ministarstva rada RS da odmah pokrene postupak, kod nadležnog instituta zaštite na radu, ispitivanja uslova rada laboranata, sestara u intenzivnim negama, sestara u radu sa citostaticima i sestara koje rade sa bolesnicima infektivnih oboljenja. 7. Traži se od nadležnih ministarstava i Republi ke inspekcije, da odmah pristupe ispitivanju rada privatnih zdravstvenih ustanova, imaju i u vidu saznanja da u takvim ustanovama ima niz nepravilnosti u njihovom radu. 8. Traži se od Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite RS da upute obavezuju i akt zdravstvenim ustanovama na teritoriji RS, da se u laboratorije uvedu procedure, odnosno redosled obavljanja dijagnosti kih radnji, kao i da se kod privatnih laboratorija izvrši obavezna kontrola njihovog rada. 9. Tako e se traži od nadležnog Ministarstva da se izvrši inspekcija rada zaposlenih u privatnim zdravstvenim ustanovama, zbog saznanja da u njima, zaposleni rade poslove za koje nisu ni stru ni ni osposobljeni.
Pripremila: Vera Pušac

1. Traži se od Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite RS, da hitno predlože izmene i dopune Zakona o zdravstvenoj zaštiti ili novi tekst istog zakona u kojem bi se ugradile odredbe o obaveznom osnivanju komore sestara i tehni ara RS, s obzirom na injenicu da smo po Bolonjskom procesu obrazovanja obavezni da imamo osnovanu predmetnu komoru. 2. Traži se od svih sindikata radnika zaposlenih u zdravstvu i socijalnoj zaštiti koji su osnovani na nivou RS, da zajedni ki deluju i rade na ostvarenju svih prava radnika u zdravstvenim ustanovama, u protivnom, bi emo primorani da se isklju imo iz svih osnovanih sindikata i osnujemo jedan sindikat sestara i tehni ara. 3. Traži se od Ministarstva prosvete

84

N M K

-

s t r u ~ n i

s k u p o v i

III konferencija ljekara opšte medicine Crne Gore, Tivat 2427.05.2007.

Asocijacija lekara opšte/porodi ne medicine Jugoisto ne Radionica: Evrope
istraživanja. Prim. dr Mirjana Mojkovi i prim. dr sci. med. Suzana Stankovi upoznale su predstavnike Asocijacije sa kontaktom koji su ostvarile na sastanku EGPRN-a u Nijmegenu sa dr Leom Pasom iz Belgije koji rukovodi projektom o nasilju koji se sprovodi u Evropi i koji je tom prilikom bio upoznat sa aktivnostima koje se po pitanju izrade vodi a dobre klini ke prakse i protokola za dokumentovanje nasilja sprovode u Srbiji od strana Autonomnog ženskog centra pod pokroviteljstvom Ministarstva zdravlja kao i o istraživanju o nasilju u porodici koje e se sprovoditi tokom 2007. god. u zemljama lanicama Asocijacije. Tako e je i upitnik za skrining Autonomnog ženskog centra preveden i dostavljen dr Leou Pasu a upu en je i poziv svim lanicama EGPRN-a da se priklju e istraživanju Asocijacije. Doneta je odluka da se za vreme nacionalne konferencije lekara opšte medicine u Srbiji 2007. godine na Kopaoniku održi i skupština Asocijacije kada se planira i izbor nacionalnih predstavnika za glavni odbor i nau ni odbor Asocijacije. Predloženo je da svaka zemlja lanica predloži svoje kandidate. Kao rezultat uspešno realizovane radionice „Statini u primarnoj i sekundarnoj prevenciji kardiovaskularnih bolesti“ organizovane od strane doma ina i Asocijacije, na kojoj je u estvovalo 57 u esnika iz Crne Gore, Srbije, Makedonije i Bosne a koja je krunisana sertifikatom izdatim od strane Asocijacije i doma ina organizatora konferencije, koji e biti bodovan u skladu sa pravilnicima lekarskih komora. Sastanak u Tivtu je protekao u prijatnoj i radnoj atmosferi. Organizatori III stru ne konferencije lekara opšte medicine Crne Gore sa me unarodnim u eš em su bili izvanredni doma ini. Pored uspešno organizovane i realizovane III stru ne konferencije uspeli su da okupe predstavnike ve ine zemalja lanica Asocijacije, i da uspešno organizuju i sastanak Asocijacije na kome su predložene novine u organizaciji nacionalnih skupova koje e još više doprineti razmeni iskustava i me usobnoj saradnji.
Prim. dr sci. med. Suzana Stankovi

KC Banja Luka, 31. 5. 2007.

Obuka za rad na UZV aparatima GE

Na Tre oj konferenciji lekara opšte/porodi ne medicine Crne Gore sa me unarodnim u eš em u Tivtu, maja ove godine, održan je sastanak Asocijacije lekara opšte/porodi ne medicine Jugoisto ne Evrope. Sastanku su prisustvovali predstavnici iz Srbije, Crne Gore i Makedonije. Precizirani su uslovi i na in pripreme za štampu monografije „Kvalitet života lekara opšte/porodi ne medicine Jugoisto ne Evrope u vezi sa zdravljem“. Doneta je odluka da se monografija štampa u 1000 primeraka i zajedno sa flajerima, koji e se štampati u istom broju a koji e sadržati osnovne informacije o Asocijaciji i obaveštenje za slede u konferenciju Asocijacije 2009. god. u Ohridu, distribuiraju na slede oj konferenciji WONCA Europa u Parizu. Na sastanku su usvojene teme za slede u konferenciju Asocijacije 2009. god. u Ohridu: - Primarna prevencija kardiovaskularnih bolesti, - Reforme u zdravstvu u zemljama lanicama Asocijacije „Kuda idemo i dokle smo stigli“, Rodna ravnopravnost i nasilje u porodici, - Slobodne teme. Predstavnici Srbije upoznali su prisutne sa anketnim upitnikom koji e se koristiti u skriningu nasilja u porodici tokom istraživanja 2007. godine koje e se sprovesti u svim zemljama lanicama Asocijacije. Asocijacija je dobila dozvolu od Autonomnog ženskog centra da se njihov upitnik za skrining koji se ve koristi u 12 domova zdravlja u Srbiji, prevede i koristi tokom

Kreditnim aranžmanom - EDCF kredit, Republika Koreja je za “Projekat modernizacija bolnica u Bosni i Hercegovini”, a u koje su uklju ene zdravstvene ustanove iz Republike Srpske: KC Banja Luka, Opšta bolnica Doboj, Opšta bolnica Prijedor i Opšta bolnica Bijeljina, nabavljeni su ultrazvu ni aparati Logig 5 i Logig 7 od proizvo a a General Electric Healthcare. Menadžeri i stru njaci GE predvo eni gospodinom Jasmin onkom, direktorom Medical d.o.o. (generalni distributer za BiH), održali su prezentaciju tehni kih mogu nosti navedenih aparata.

Gospodin, ing. Eugen Hofer manager GE, istakao je prisutnima da je GE Healthcare vode i svjetski proizvo a dijagnosti kih ure aja sa slikovnim prikazom: ultrazvu nih ure aja, konvencionalnih i digitalnih rendgena i mamografija, kompjuterske tomografije (CT), magnetske rezonancije (MR), ultra emission tomografije, ure aja za nuklearnu medicinu, denzitometara, kardioloških sistema, te monitoring sistema. U drugom dijelu Radionice, ljekari koji rade na kupljenim aparatima, predstavnici KC Banja Luka i pomenutih opštih bolnica, proširili su svoja prakti na znanja, upoznavaju i tehni ke mogu nosti i dijagnosti ke procedure, kako bi u svojim ustanovama aparate maksimalno koristili.

85

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

Rezime: Aneurizme intrakranijalne lokalizacije su proširenja na krvnim sudovima mozga, po pravilu arterijskim. Zbog slabosti zida ovih proširenja este su rupture odnosno krvavljenja. Godišnja incidenca krvavljenja je 10 – 14/ 100.000, u toku života krvari e svega 15 – 20 % aneurizmi, i to naj eš e izme u 40-60 gpodina. Epdemiološke studije pokazuju da e 5% opšte populacije do 75 godine života imati intrakranijalnu aneurizmu.Ruprura aneurizmi arterijskih krvnih sudova mozga naj eš i je uzrok spontanpog subarahnoidnog krvavljenja (i do 80%). Mortalitet i morbiditet aneurizmalne subarahnoidalne hemoragije i dalje je vrlo visok. Oko 30-50% bolesnika umire prvom mesecu posle ataka krvavljenja. Nije mogu e predvideti ko u opštoj populaciji ima aneurizmu i da li e ona krvariti, ali je mogu e izdvojiti grupe sa pove anim rizikom (policisti ni bubrezi, Ehlers-Danlos sy, Marfanov sy, podatak o postojanju aneurizme kod bliskih srodnika, pacijenti kod kojih je ve dokazano postojanje jedne aneurizme). Skriningom ovih ugroženih populacionih grupa, obzirom da le enje na ovaj na in otkrivenih aneurizmi ima manji mortalitet i morbiditet, mogli bi se spasiti mnogi životi. Klju ne re i: intrakranijalna aneurizma, skrining, SAH, faktori rizika Abstract: Intracranial aneurysms are widening of brain vessels, which tend to rupture due to its thin wall. Annual incidence of SAH is 10-14/100 000, but only 15-20% of aneurysms will rupture, and that will happen probably between 40-60 years. Epidemiology studies suggest that as many as 5% of people harbour a cerebral aneurysm by age 75. Rupture of cerebral aneurysm is the most frequent cause of spontaneous subarachnoid haemorrhage (up to 80%.) The morbidity and mortality of aneurismal subarachnoid (SAH) continues to be high. After rupture 30-50% of patient will not survive first month. It is not possible to predict who has aneurysm and is it going to bleed or not, but it is possible to reveal high risk groups (polycystic kidney disease, Ehlers-Danlos sy, Marphan sy, family history of cerebral aneurysms, suspect de novo aneurysm formation in patients with prior history of cerebral aneurysm). The mortality and morbidity in cases treated before rupture is significantly lower than after SAH, so screening programs could save many lives. Key Words: cerebral aneurysm, screening programs, SAH, risk factors Klini ka slika subarahnoidne hemoragije je dramati na i prepoznatljiva kao jak, naglo nastao bol u glavi koji se širi prema vratu, mu nina i povra anje, fotofobija, kratkotrajan gubitak svesti). Klini ki se registruje zako en vrat, pozitivni meningealni znaci i eventualno neurološki deficit. Spontana subarahnoidalna hemoragija dokazuje se klini kim pregledom, CT pregledom (Slika 1 prisustvo krvi u subarahnoidnim prostorima) i/ili lumbalnom punkcijom (hemoragi an likvor). Retko se ve na CT-u može videti aneurizmalno proširenje. Poznato je da 5% populacije ima

Da li postoji potreba za skriningom intrakranijalnih aneurizmi?
Doc dr Ljiljana Vujoti , neurohirurg, Institut za neurohirurgiju KCS, Beograd

Mali broj od ukupno postoje ih aneurizmi e krvariti u toku života (do 20%), ali preko jedne tre ine bolesnika koji ne preživi prvi mesec posle rupture. Rizik od novog krvavljenja tada je ve i i iznosi 50% u prvih 6 meseci, kasnije 3% godišnje. Tre u rupturu retko koji bolesnik preživljava. Rezultati le enja znatno su bolji ukoliko se aneurizme otkriju i operativno reše pre krvavljenja. Ovo su više nego dovoljni razlozi za svaki napor u poboljšanju otkrivanja intrakranijalnih aneurizmi pre rupture.

Rizi ne grupe
Slika 1. Spontana SAH. CT porezentacija

aneurizmu, a da godišnja incidenca krvavljenja iznosi 10 – 14/ 100.000, što zna i da ne krvari svaka intrakranijalna aneurizma ve samo 15 – 20 % aneurizmi, i to sa vrhom incidence rupture izme u 40 i 60 godina starosti. Rizik rupture iznosi 1-2% godišnje. Mnogi pacijenti imaju upozoravaju e znake 6 do 20 dana pre SAH, ali se njima obi no ne pridaje pažnja. Nemogu e je predvideti ko od nas ima aneurizmu, i da li e ona krvariti, ali postoje ve i ili manji rizici. Nije potpuno ispitano koji sve faktori dovode do nastanka aneurizmi, generalno se može re i da je process multifaktorski odre en. Veoma veliki zna aj imaju genetski faktori, ali tako e ateroskleroti ne promene kojima doprinosi hipertenzija i pušenje. Kongenitalne i ateroskleroti ne aneurizme ine 95% od ukupnog broja, a hipertenzija i pušenje glavni su faktori rizika za nastanak ateroskleroze, pa su tako tri faktora nasle e, hipertenzija i pušenje najviše krivi za nastanak aneurizmi.

Na Institutu za neurohirurgiju Klini kog centra Srbije, godišnje se operiše oko 500 aneurizmi, od toga oko 4% pre rupture. Gotovo po pravilu to su one aneurizme koje daju ispade na kranijalnim nervima usled direktne kompresije (naj eš e III kranijalni nerv). Rezultati le enja aneurizmi cerebralnih krvnih sudova zna ajno su bolji ukoliko se one otkriju pre rupture. U poslednje vreme sporadi no se dešava da se aneurizme otkrivaju kao sasvim uzgredan nalaz, bez ikakvih neuroloških poreme aja, tokom neuroimidžing metoda koje se preduzimaju iz drugih razloga, ili pregledima koji se savetuju osobama iz grupa sa pove anim rizikom.

Genetski faktori
a) Sindromi: Odavno je prime eno da je ova bolest esto udružena sa nekim naslednim bolestima u gra i vezivnog tkiva (policisti ni bubrezi, Ehler Danlos sy, Marfanov sy). U velikim

Slika 2. Jedna od sestara sa policisti nim bubrezima, kod koje je dokazano postojanje 2 aneurizme pre rupture.

87

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

vremenskim razmacima na INH su le ene tri sestre sa sindromom policisti nih bubrega. Sve tri su imale intrakranijalne aneurizme i vrlo razli ite sudbine. Najmla oj je ura eno snimanje krvnih sudova iako prethodno nije krvarila i dokazane su i operisane dve intrakranijalne aneurizme. b) Familijana pojava: Pacijentkinja LjJ, 64, zbog glavobolje, povra anja i levostrane slabosti hospitalizovana na INH, dokazana gigantska aneurizma na a comm. anterior, procenjeno da je hirurški inoperabilna, planirana embolizacija, na koju eka. U dobrom stanju, bez SAH. Naknadno je dobijen podatak da je muž bolesnice pre petnaest godina le en na INH, posle ataka SAH, i preminuo naglo, zbog rerupture, pre postavljanja dijagnoze. Sin iste pacijentkinje je pre 13 godina operisan u Londonu zbog aneurizme a. basilaris. Istovremeno je postavljena dijagnoza AVM koja je procenjena kao inoperabilna. Pacijent je pre 8 godina umro od posledica krvavljenja ove AVM. Pacijentkinja ima k erku koja do sada nije imala SAH, a koja spada u grupu sa povišenim rizikom, i kojoj bi sigurno trebalo uraditi neku od neinvazivnih metoda pregleda krvnih sudova mozga. Ve le ena intrakranijalna aneurizma: MT, muškarac star 40 godina, puša , hipertoni ar, posle ataka SAH, dokazana aneurizma a. carotis internae na mestu odvajanja a. comm. posterior, operativno rešena. Deset godina kasnije ponovo primljen zbog SAH, dokazana simetri na aneurizma na a. carotis levo koja je tako e operisana. Postavlja se klju no pitanje da li je aneurizma nastala ili jednostavno nije vi ena na prethodnim snimcima. Mnogi autori tvrde da je rizik nastanka aneurizme 2% godišnje, i preporu uju posle nekoliko godina kontrolne angiografije. Naši snimci pokazuju, klipsovanu aneurizmu sa desne strane, a slika levo dozvoljava pore enje ranijeg i novog nalaza, koji nedvosmisleno govori za nastanak aneurizme na mestu gde je pre 10 godina nije bilo.

Neke e krvariti, neke ne e, neke e dati kompresivne simptome, neke mikroembolije, a neke nagle smrti. Budu i da se kod otkrivenih aneurizmi preporu uje le enje, upravo jer se ne može znati da li e aneurizme krvariti, treba obezbediti saznanje o postojanju intraktrranijalne aneurizme, da bi se pravovremenim le enjem, bilo mikrohirurškom operacijom ili endovaskularnim procedurama, problem rešio i izbegao rizik rupture.

Potrebe i mogu nosti skrininga rizi nih grupa
Nastanak aneurizmi je multifaktorski uslovljen, odnosno genetska predispozicija kombinuje se sa sekundarnim rizi nim faktorima i dozvoljava nastanak lezije zida krvnog suda. Od svih aneurizmi 95% su nastale zbog kongenitalne predispozicije i ateroskleroti nih promena (hipertenzija i pušenje duvana najve i faktori rizika). U najve em riziku su, dakle, oni koji imaju genetsku predispoziciju bilo da se radi o hereditarnim bolestima (policisti ni bubrezi, Marfanov sindrom, Ehler-Danlos sindrom) (2, 9), bilo o postojanju aneurizmi kod najbližih srodnika (1, 8, 11) (bra a i sestre, deca, roditelji). Ukoliko kod pacijenta pored ovog postoji podatak o hipertenziji i pušenju rizik je samo još ve i. Prema podacima iz literature rizik raste kod multiplih aneurizmi na 6,8% godišnje (3). Tako e, budu i da se poslednjih godina dosta piše o mogu nosti razvoja intrakranijalnih aneurizmi na mestima gde ih ranije nije bilo, sa rizikom pojavljivanja od 2% godišnje (3), koji je verovatno preteran, ali tako e, imaju i u vidu i podatak da je spooradi no zaista bilo slu ajeva dokazanih aneurizmi (6), racionalno bi bilo predložiti, kontrolne angiografije u periodu od 8-10 godina posle dokazane prve aneurizme. Prema podacima iz literature kao rezultat ispitivanja na 1150 bolesnika, u posebnom riziku od nastanka novih aneurizmi su oni bolesnici kod kojih je aneurizma dokazana pre 40. godine.(7) Sa razvojem savremene tehnologije na raspolaganju nam stoje neinvazivne metode pregleda intrakranijalnih krvnih sudova kojima treba dati prednost, posebno kod bolesnika kod kojih nije prethodno otkrivena aneurizma. Magnetna rezonanca sa prikazom krvnih sudova dovoljan je orijentacioni pregled u skriningu (4). Spiralni i multislajsni CT aparati u poslednje vreme daju podjednako dobar prikaz intrakranijalnih krvnih sudova. Nekoliko studija referiše da MRA može prikazati aneurizme ve e od 5 mm (10, 4), pa kao rizik od rupture korelira sa veli inom, procenjuje se pouzdanost metode i planira interval skrininga. Aneurizme ve e od 5 mm upravo su one kod kojih je verovatno a rupture ve a, pa je vrednost pregleda prihvatljiva. Neki autori smatraju CT manje pouzdanim u otkrivanju aneurizmi, ali je on sigurno osetljiviji u prikazu manjih SAH zona, što pove ava nje-

govu vrednost. Tako e, novi aparati imaju bolje mogu nosti pa se sasvim približavaju, a ponekad i prevazilaze MR u dijagnostici aneurizmalnih proširenja krvnih sudova mozga. Osim ve e dostupnosti i manje cene pregleda, prednost CT je što se može koristiti i kod bolesnika kod kojih je ugra en stariji model magneti nog klipa (koji nisu podobni za MR). Ni jedna ni druga metoda obi no nisu dovoljne za kompletno preoperativno planiranje, ali je njihova vrednost u skriningu zadovoljavaju a. Ukoliko se postavi sumnja na postojanje intrakranijalne aneurizme, treba uraditi DSA koja je suverena dijagnosti ka metoda, ali se u skriningu ne može preporu iti zbog agresivnosti (kateterizacija krvnih sudova).

Preporuke
- Svim bolesnicima sa sindromom policisti nih bubrega, Ehlers Danlos sy, i Marfanovim sy, trebalo bi uraditi MRA i CT angiografiju. - Ukoliko u porodici postoji podatak o postojanju intrakranijalnih aneurizmi, ro ake u prvom i drugom kolenu treba obavestiti o riziku i predložiti MRA ili CT angiografiju. - Osobama operisanim zbog aneurizme posebno ako su u dobu mla em od 40 godina, ako su puša i ili imaju hipertenziju treba uraditi MRA, CT angiografiju ili DSA posle 8-10 godina od otkrivanja prve aneurizme. - Osobama koje pripadaju rizi nim grupama, kod kojih je CT ili MR angiografija pokazala negativan nalaz, pregled treba ponoviti za 8-10 godina.

Literatura:
1. Bromberg JEC, Rinkel GJE, Algra A et al: Subarachnoid hemorrhagein first and second degree relatives of patients with subarachnoid hemorrhage. BMJ 311:288289, 1995. 2. Butler WE, Barker FG, Crowel RM: Patients with policystic kidney disease would benefit from routine magnetic resoonance angiografic screening fotr intracerebral aneurysms: A decision analysis. Neurosurgery 38:506516, 1996. 3. Juvela S, PorrasM, Heiskanen O: Natural history of unruptured aneurysms: A logn term follow-up study. J Neurtosurg 79:174-182, 1993. 4. Korogi Y, Takahashi M, Mabuchi N, et al: Intracranial aneurysms: Diagnostic accuracy of three dimensional, Fourisre transform, time of light angiography. Radiology 193:181-186, 1994. 5. Motuo Fotso MJ, Brunon J, Outhel R et al: Familiar aneurysms, multiple aneurysms and de novo aneurysms. Apropos of 2 cases. Neuroshirurgie 39:225-30, 1993. 6. Radulovic D, Nestorovic B, Vujotic Lj, Bascarevic V. De novo formation ad rupture of an intracranial aneurysm. Neurol India 54:324-5, 2006. 7. Rinne JK, Hernesniemi JA: De novo aneurysms: Special multiple intracranial aneurysms. Neurosurgery 33:981985, 1993. 8. Ronkainen A, Hernesniemi J, Puranen M et al: Familiar intracranial aneurysms. Lancet 349:380-384, 1997. 9. Schievink WI Genetics of intracranial aneurysms. Neurosurgery 40:651-663, 1997. 10. Vujotich Lj, Jovanovicj M, Dragutinovich G, et al: The relative validity of MR angiography in preoperative planning of intracranial aneurysm surgery. Rivista di Neuroradiologia 16:1134-1136, 2003 11. Wang PS, Longstreth WT, Koepsell TD: Subarachoid hemorrhage and family histiry: A population based case control study. Arch Neurol 52:202-204, 1995.

Slika 3. Levo kontrolna angiografija desne a. cartitis int pokazuje stanje posle klipsovanja. Desno gore stari snimak ACI levo-bez aneurizme, a dole ista arterija deset godina kasnije sa aneurizmom.

Posle ovih raznolikih prikaza, bolesnika sa razli itim sudbinama i patološkim nalazom, možemo samo da kažemo da je ponašanje intrakranijalnih aneurizma teško predvidivo.

88

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

Abstrakt
Guillian Barré sindrom je autoimuni poreme aj karakterisan sa motornom,senzornom i autonomnom disfunkcijom. Incidenca je 1-3 slu aja /100 000 stanovnika. GBS je povezan sa slu ajnom bakterijskom i virusnom infekcijom, vakcinacijom i nekim sistemskim oboljenjima. U svojoj klasi noj formi, GBS je akutna inflamatorna demijeliniziraju a polineuropatija koja se karakteriše sa progresivnom simetri nom uzlaznom miši nom slaboš u, paralizom i hiporefleksijom sa ili bez senzornih i autonomnih simptoma; me utim varijante koje zahva aju kranijalne živce nisu tako neuobi ajene. U ozbiljnim slu ajevima miši na slabost može dovesti do teške respiratorne insuficijencije. GBS u trudno i je rijetka bolest opisana do sada u samo 39 slu ajeva u svjetskoj literaturi. Slu aj 20 godina stare pacijentice u 30 nedelji gestacije sa Guillian-Barré sindromom (GBS). Pacijentica je zahtijevala mehani ku ventilaciju u periodu od 37 dana zbog respiratorne insuficijencije, te sedmog dana nakon prijema izvršen je carski rez kada se stanje pacijentice pogoršalo zbor respiratornih komplikacija. Pacijentica je ležala u JIL 2 puta-prvi put 41 dan te drugi put 13 dana. Medicinski tretman je bio komplikovan respiratornim i urinarnim komplikacijama. Klju ne rije i: Guillian-Barré syndrome, pregnancy

Guillain-barré sindrom (gbs) u trudno i prikaz slu aja
Darko Goli , Dragan Miloševi , Bojan Tomani , Dragan Rakanovi Klinika za Anesteziju i reanimaciju KC Banjaluka

Uvod
GBS naziva se još i akutna demijeliniziraju a poliradikuloneuropatija. Etiologoja GBS-a nije jasna, ali je izvjesno da su imuni mehanizmi uklju eni u patogenezu ove bolesti. Bolest nije
Klini ki simptomi i znaci • Motorna disfunkcija Simetri na slabost ekstremiteta: proksimalna, distalna ili globalna • Slabost vratnih miši a • Slabost respiratornih miši a Oduzetost kranijalnih živaca: III-VII, IX-XII Arefleksija • Senzorne disfunkcije Bol Parastezije, neosjetljivost Gubitak osje aja za vibraciju • Autonomne disfunkcije Sinus tahikardija ili bradikardija Druge kardijalne aritmije (bilo tahi ili bradiaritmije) Hipertenzija ili posturalna hipotenzija. Velike oscijacije pulsa ili pritiska Hipersalivacija Anhidroza ili pretjerano znojenje • Opstipacija • Edem papile

tako esta - incidenca je do 1,5 slu ajeva na 100000 stanovnika. Jedan od najranijih opisa Guillain-Barré syndrome je na en u Landryevom opisu 10 pacijenata sa ”uzlaze om paralizom” 1859 godine. 1916 Guillain, Barré,i Strohl opisali su dva francuska vojnika sa slaboš u, arefleksijom, i “albuminocitološkom disocijacijom “ u cerebrospinalnoj te nosti. Naknadno nekoliko slu ajeva je prijavljeno, te je klini ki entitet nazvan Guillain –Barré sindrom. Kasnije, nekoliko razli itih klini kih tipova sindroma je identifikovano. Razlikovanje tipova je danas mogu e na osnovu klini kih simptoma i znakova, etiologije i elektrofizioloških karakteristika.

Tabela 1. FAKTORI KOJI SU UDRUŽENI SA LOŠOM PROGNOZOM • Etiologija Prethodne GIT infekcije C. jejuni infekcija Cytomegalovirus • Klini ki faktori Starija dob • Potreba za mehani kom ventilacijom Ve a zahva enost • Biohemijski markeri • Anti-GM1 antitijela • Neuron specifi ne enolaze i S-100b protein u cerebrospinalnoj te nosti

Klini ki simptomi i znaci
Naj eš i simptom je slabost miši a,više proksimalna nego distalna. Pareza VII kranijalnog živca je naj eš a (više od 53% slu ajeva). Oko 80% pacijenata ima senzorne simptome. Jak bol je est simptom, kojeg ima preko 90% pacijenata. Autonomne disfunkcije se vide u dve tre ine pacijenata, manifestovane u poja anoj ili smanjenoj funkciji simpati kog i parasimpati kog sistema. Etiologija GBS INFEKCIJA: Campylobacter jejuni, Cytomegalovirus, druge infekcije (IV) VAKCINACIJA (protiv bjesnila, MMR, grip, hepatitis B,…) BOLESTI I HIRURŠKE PROCEDURE (SLE, sarkoidoza, limfomi, hirurški zahvati, epiduralna i spinalna anestezija)

Klini ki tipovi GBS • AKUTNA INFLAMATORNA DEMIJELINIZIRAJU A POLIRADIKULOPATIJA • AKUTNA MOTORNA AKSONALNA NEUROPATIJA • AKUTNA MOTORNO-SENZORNA AKSONALNA NEUROPATIJA • MILLER FISHER SYNDROME • DRUGE VARIJANTE

Istorija bolesti
20-to godišnja pacijentica u prvoj trudno i, u 30-oj nedelji gestacijske dobi, primljena je u JIL zbog teške respiratorne insuficijencije. Bolest je po ela 10 dana ranije sa simptomima respiratorne infekcije - kašljem, temperaturom i otežanim disanjem. Dva dana prije prijema javila se slabost donjih ekstremiteta po tipu ošte enja perifernog motornog neurona (flakcidna paraliza). Neurološko ispitivanje je pokazalo - u AG položaju donji ekstremiteti padaju, RAT i RPT ugašeni. Nivo senzibiliteta na Th4. 89

• • •

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

Pacijentica je premještena u JIL sa Klinike za plu ne bolesti u stanju teške akutne respiratorne insuficijencije sa SAT 60%. Odmah je intubirana i priklju ena na mehani ku ventilaciju uz FiO2 – 0.8 (Evita II, Drager, Njema ka) nakon ega se postigne vrijednost SAT 92-95% uz postepeno smanjenje FiO2 do 0.4, a BAL-om se dobije gnojni sadržaj. RTG grudnog koša pokaže parahilarno lijevo inhomogeno zasjenjenje. Ginekološki nalaz - veli ina uterusa i UZV ukazuju na 28 ± 2 sedmice gestacije sa zdravim fetusom bez anomalija. Drugog dana po prijemu razvija se distalna i proksimalna slabost gornjih ekstremiteta, te se posumnja na GBS. S obzirom da nemamo mogu nost izvo enja plasmafereze, a terapija imunoglobulinima je sprovedena samo dva dana (0.4 mg / kg), pacijentica je tretirana simptomatski. BAL-om je i izolovan je Pseudomonas spp. Osjetljiv na piperacilin, meropenem i imipenem. Terapija Imipenemom i antikoagulantna terapija niskomolekularnim heparinom (3500 i.j. na dan, subkutano) zapo eta je ve prvog dana. Rano hranjenje preko nazogasti ne sonde tako e je zapo eto prvog dana. Anemija je korigovana transfuzijama krvi, a hipoproteinemija rastvorima 20% albumina i SSP. Pasivne fizijatrijske vježbe zapo ete od tre eg dana. Petog dana po prijemu javljaju se znaci ARDS-a (potvr eno RTG-om)(Slika 1,), uz pad saturacije na 60 – 70%, pa se pacijentica prevodi na kontrolisanu mehani ku ventilaciju (KMV) uz PEEP 7,5 i FiO2 0,5. Istog dana se uradi traheotomija.

Iz brisa kanile izolovan Acinobacter osjetljiv na Imipenem. Klini ko stanje i RTG grudnog koša nakon carskog reza pokaže perzistiranje znakova ARDS-a i pacijentica se ostavlja na KMV uz PEEP 7,5. Neurološki nalaz bez promjene, a u klini koj slici dolazi do pojave bradikardije do 45 otkucaja u minuti koja nije tretirana. Od osmog do desetog dana RTG promjene na plu ima su u regresiji, PEEP se smanjuje i isklju i a pacijentica se prevodi na SIMV, saturacija je iznad 90%, a FiO2 – 0,3. Od 11-og dana povremeno spontano diše uz dodavanje kiseonika. 18-og dana postaje subfebrilna, a urinokulturom se izoluju E. Coli i Pseudomonas spp. Osjetljivi na Meropenem i Imipenem. Nalaz likvora dobijen lumbalnom punkcijom 18 dana pokaže protene 60 mg/dl, glukozu 2,6 mmol/l i odsustvo elija, što potvrdi dijagnozu. 21-og dana iznenada se javljaju znaci teške akutne respiratorne insuficijencije sa tahikardijom, hipotenzijom, padom saturacije na 65% i klini kim znacima centralne cijanoze. RTG grudnog koša pokaže hematopneumotoraks lijevog hemitoraksa(slika 2), napravi se torakalna drenaža, pri emu se dobije 500 ml krvavog sadržaja. Nakon toga stanje se stabilizuje, SAT 99%.

vremena disala spontano, a povremeno je zbog zamora vra ana na SIMV. 24.dana torakalni dren je izva en. 25-og dana javlja se refleks gutanja, izvadi se NG sonda i uvede enteralna hiperalimentacija. 31-og dana javlja se poliurija (9500 ml), sa polidipsijom i niskom specifi nom težinom urina. Posumnja se na SIADH i Sheehan-ov sy. Uz konsultaciju endokrinologa uklju i se ADH, a stanje se normalizuje 33-eg dana, ADH se isklju i, a poliurija i polidipsija povuku. Bris kanile pokaže prisustvo gljivice i uklju i se Flukonazol. Od 37-og dana pacijentica diše spontano svih 24 sata.Neurološki status u poboljšanjusenzibilitet i dalje na Th4, gruba motorna snaga DE u poboljšanju; GE - motorno aktivni (pacijentica piše). Iz brisa kanile izolovani Seratia spp. i Acinoooobacter osjetljivi na aminoglikozide i uklju i se amikacin. 42-og dana pacijentica se premješta na ORL kliniku zbog toalete kanile. 50-og dana dolazi do pogoršanja stanja od strane respiratornog sistema u smislu otežanog disanja, gušenja i bola u grudima. Uradi se RTG grudnog koša gdje se vidi da je lijevi hemitoraks u potpunosti zasjenjen (slika 4). Bronhoskopija i dijaskopija potvrde dijagnozu pleuropneumonije, i pacijentica se vra a u JIL.

Slika 2. Hematopneumotoraks

Kontrolni RTG grudnog koša 22-og dana pokaže medioponirane strukture medijastinuma, uz postojanje pleuropneumonije hilobazalno lijevo (slika 3). Brisom kanile izolovani Seratia spp i Enterobacter, osjetljivi na Meropenem i Imipenem.

Slika 4. Pleuropneumonija

Slika 1. ARDS

6-og i 7-og dana ne dolazi do poboljšanja klini kog stanja pacijentice, i dalje perzistiraju znaci ARDS-a sa SAT 60 – 70%, te se sedmog dana konzilijarno donosi odluka da se napravi carski rez zbog ugroženosti ploda. Acidobazni status pre carskog reza: pH 7.292, pCO2 7.70, BE 8.4, ST HCO3 31.8 AKT HCO3 34.4 pO2 5.23. Ro eno je živo, nedonešeno žensko dijete, TT 2400 gr., TD 47 cm, Apgar skor 5, 7. 90

Slika 3. Pleuro pneumonija hilobazalno lijevo

Tokom narednih dana klini ki status u poboljšanju i RTG pokazuju regresiju promjena na plu ima. Pacijentica je ve inu

51-og dana klini ku i RTG nalaz bez poboljšanja. 53-eg dana iz brisa kanile izoluje se Staphilococcus aureus i Streptococcus gr. D, osjetljiv na ciprocinal. 55. dan RTG pokazuje regresiju inflamatornih promjena uz poboljšanje klini kog statusa. 59. dan pacijentica upada u respiratorni arest sa hipotenzijom, bradikardijom, cijanozom i padom saturacije. Intubira se i reanimira, uradi se hitna pleuralna punkcija i konstatuje postojanje pneumotoraksa koji se verifikuje i RTG-om. Nakon no i provedene na KMV 60-ti dan odvoji se od respiratora, a potom i ekstubira, saturacija 96%.

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

62. dan opšte stanje i respiratorni status u poboljšanju, te se pacijentica premješta na ORL kliniku. 80. dan pacijentica premještena u Zavod za rehabilitaciju “Dr Miroslav Zotovi ”.

Udio karcinoma u stopi smrtnosti
kod raseljenih lica sa podru ja opštine Hadži i u periodu 1996-2000. g.
Slavica Jovanovi , Dom zdravlja Bratunac

Diskusija
GBS je klini ki sindromakutne slabosti ekstremiteta sa motorno-senzornim poreme ajima perifernih živaca. Faktori koji mogu prouzrokovati ili biti okida za GBS su: Virusne infekcije - influenza, herpes virus, hepatitis, HIV - Bakterijske infekcije- Campilobacter jejuni, mycoplasma, infekcije spirohetama, salmonela - Vakcinacija-rabies i Calmatte Guerin, tetanus, hepatitis B vakcinacija - Sistemske bolesti- karcinomi i limfomi - Trudno a-uobi ajeno u 3. trimestru - Operacija,spinalna i epiduralna anestezija GBSse naj e e odlikuje sa simetri nom miši nom slaboš u,, distalnom parestezijom koja se širi proksimalno te gubitkom refleksa, spontanim postepenim oporavkom u trajanju od nekoliko sedmica do mjeseci i pove anom koncentracijom proteina u cerebrospinalnoj te nosti sa malo elija. Visoka maternalna i perinatalna smrtnost (preko10%) je povezana sa GBS. Visoka maternalna smrtnost je povezana sa respiratornim komplikacijama a perinatalna prevremenog poro aja. Terapija trudnih pacijentica sa GBS ne razlikuje se puno od terapije ostalih pacijenata sa GBS, osnova terapije je boravak i lije enje u JIL. Osiguranje dišnih puteva i KMV gdje je to potrebno,lije enje respiratornih infekcija, tromboprofilaksa, izbjegavanje aortokavalne kompresije, održavanje balansa te nosti i elektrolita, adekvatna ishranai efektivna rehabilitacija su od izuzetnog zna aja.

MORTALITY BY EVACUATED PERSONS FROM PROVINCE OF MUNICIPALITY OF HADZICI AND OTHER MUNICIPALITIES OF SARAJEVO’S REGION 1996-2000
AUTHOR: Prim. dr Slavica Jovanovic, Health center, Bratunac

Kratak sažetak
U ovom radu je vršena analiza stopa smrtnosti kod više ciljnih grupa stanovništva na podru ju opštine Bratunac, u periodu od 19962000. godine. To su sljede e grupe:domicilno stanovništvo, izbjeglice sa podru ja sarajevske opštine Hadži i, i izbjeglice sa drugih podru ja BiH. Uticaj izbjegli kog života i svih neda a koje on nosi ima za posljedicu pove anu stopu smrtnosti oko dva puta ve u u odnosu na domicilno stanovništvo. Kod stanovnika Hadži a ta stopa je skoro etiri puta ve a u odnosu na domicilno stanovništvo. Ako se uzme u obzir da su jedino ovi stanovnici bili izloženi bombardovanju bombama sa osiromašenim uranijumom, stvara sa osnovana pretpostavka da to može biti jedan od štetnih faktora koji je narušio kvalitet zdravlja ovih ljudi. Udisanje kontaminirane prašine i isparenja, kao i boravak u zonama pove ane radijacije mogu biti svakako od velikog uticaja na pove anje stope smrtnosti. Nizom mjerenja koja su vršena na tom lokalitetu potvr eno je prisustvo poja ane radioaktivnosti, a enormno pove anje oboljelih od karcinoma ide u prilog ovim pretpostavkama. Tokom pet godina sakupljani su ovi podaci, a nakon 2000-te godine nije bilo više mogu e dovoljno kvalitetno raditi jer se jednostavno ciljna grupa stanovništva iz Hadži a nije mogla pratiti, s obzirom na izuzetno veliko migriranje ovih ljudi, iseljenje u tre e zemlje, preseljenje ili vra anje na svoju predratnu teritoriju. Veliki broj ljudi je umro, te su stoga ovi podaci još zna ajniji, jer su ra eni u jednom periodu koji je sada nemogu e ponoviti. Komparacija statisti kih parametara je pokazala da su pretpostavke o pove anim štetnostima po zdravlje kod izbjeglica za posljedicu imale i pove anu stopu smrtnosti, a kod stanovnika Hadži a je bombardovanje sa osiromašenim uranijumom potencijalni faktor štetnosti koji je strahovito uticao na u estalost obolijevanja i visoku stopu smrtnosti.

Klju ne rije i: mortalitet, izbjeglice, domicilni
Godina Ukupno stan. Hadži a Broj % 1/1000 umrlih Carc. Udio Ca Uk. stopa

1996 1997 1998 1999 2000

4. 500 3. 500 3. 000 2. 500 2. 500

36 41 47 33 50

7 7 13 6 9

19. 4 17 27, 6 18 18

8 11, 7 15, 66 13, 2 20

Tabela 1. Stopa smrtnosti stanovnika Hadži a i udio carcinoma

Summary
In this work is done analysis of mortality rate by more aim’s groups of population in a province of municipality of Bratunac, in the period from 1996-2000. These groups are: domicile population, refugees from the province of Sarajevo’s municipality Hadzici, and refuges from other provinces of Bosnia and Herzegovina. The influence of refugee’s life and all troubles, which is got, has an increasing mortality rate about two times bigger in a proportion with domicile population. Only these inhabitants were being exposed by bombardment with bombs of made depleted uranium, it creates the main supposition that can be one of harmful factors, which disturbed quality of health of these people. Breathing contaminated dust and evaporation, and staying in provinces of increasing radiation, can be certainly from a big influence at the increasing mortality rate. A line of measures which were done at that province are showed and confirmed the presence of the increasing radioactivity and the enormous increasing illness like cancer is one of contributions for these suppositions. These special points are collected during five years, and after 2000 there was no more possibility to work enough well, because the aim’s group of population from Hadzici couldn’t

Zaklju ak
Trudno a je rijetko komplikovana sa GBS, ali je potencijalno opasna i za majku i za dijete. Simptomatska terapija sa intenzivnom njegom, mehani kom ventilacijom, nutricijom, profilaksom tromboembolizma i kontinuiranim monitoringom majke i djeteta mogu obezbjediti dobar ishod. Po našem iskustvu u slu aju vitalne ugroženosti majke treba okon ati trudno u,jer se nakon toga opšte stanje majke vidno poboljšava.

Literatura
1. Clifton ER — Guillain-Barre syndrome – pregnancy and plasmapheresis: case reports. J Osteopath Assoc 1992;10:279-81. 2. Nelson LH, McLean WT Jr — Management of LandryGuillain-Barre syndrome in pregnancy. Obstet Gynecol 1985; 65: 25S-29S. 3. Hurley TJ, Brunson AD Archer RL, Leafler SF, Quirk JG Jr — Landry Guillain-Barre Strohl syndrome in pregnancy: a report of three cases treated with plasmapheresis. Obstet Gynecol 1991; 78: 482-5. 4. Goyal V, Misra BK, Singh S — Acute inflammatory demyelinating polyneuropathy in patients with pregnancy. Neurol India 2004; 52: 283-4.

91

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

follow any more. Reason for that is a big migration of these people, their they removal to the third countries, moving or coming back to their territory, where they have lived before the war. A large number of people died, and from that side these special points are more important, because they were being done in a period, which is impossible to repeat.

Comparison of statistical parameters is showed that the suppositions about an increasing harmfulness for health by the refugees had an increasing mortality rate. The bombardment with made depleted uranium is a factor which was mostly influencing at frequency diseases and a high mortality rate by the inhabitants of Hadzici.
Key words: mortality, refugees, domicile
The Rate of whole Domicile Refuges Hadzici rate rate rate Rate of other refug

povezati pove anu stopu smrtnosti sa ovim injenicama. Da li je to tako i u kojoj mjeri je izuzetno kompleksan problem koji je potrebno dodatno istražiti i potvrditi, a injenice koje govore o pove anju stope smrtnosti kod ove populacije mogu biti samo jedan od elemenata koji se mogu uzeti u obzir. Naravno da uzroci masovnijeg umiranja mogu biti razli iti: Ratni i posljeratni stres Loša ishrana Loši uslovi stanovanja Nemogu nost adaptacije Gubitak imovine Gubitak lanova porodice Spoljašnji faktori (udisanje kontaminiranih estica, boravak u zoni pove ane radijacije i sl.) Šta je kod ove populacije presudno, jer je istražena smrtnost i izbjeglica iz drugih krajeva kao i domicilnog stanovništva, ne može se decidno tvrditi, ali su injenice da su jedino oni bili izloženi bombardovanju. Do podataka sam došla iz razli itih izvora: Mati ni ured SO Bratunac Crkvena opština Bratunac Od gra ana Hadži a, posebno g-dina Sr ana Boškovi a

Analiza
Period koji se prati je od 1996-2000 godine Tabela 1. Stopa smrtnosti stanovnika Ha ži a
Ukupno Broj % 1/1000 stan. Carc. Udio Ca Uk. stopa Ha ži a umrlih

Godina

1996 1997 1998 1999 2000

4. 500 3. 500 3. 000 2. 500 2. 500

36 41 47 33 50

7 7 13 6 9

19. 4 17 27, 6 18 18

8 11, 7 15, 66 13, 2 20

Tabela 1. Stopa smrtnosti stanovnika Ha ži a i udio carcinoma

Godina

Ostalih Umrlih izbj. ostal. ukupno izbjeglica

Stopa ostalih izbj.

Ca

% Udio Ca

year

1996 1997 1998 1999 2000

5, 6 7, 6 8, 25 5, 05 5, 25

5, 7 6, 0 6, 3 3, 92 3, 84

5 8 10 11, 7 11, 85 15, 66 7, 14 13, 2 7, 85 20

6, 7 8, 9 8 4. 25 1. 25

1996 1997 1998 1999 2000

8. 500 5. 500 4. 500 4. 000 4. 000

37 49 36 17 5

6, 7 8, 9 8 4. 25 1. 25

4 8 6 3 1

10. 8 16, 3 16. 6 17. 6 20
% Udio Ca

Tabela 2. Stopa smrtnosti ostalih izbjeglica i udio carcinoma

Godina

Broj domic Ukupno Stopa stanovnika umrlih domicilnih

Ca

Rate of mortality (1/1000)

Klju ne rije i: mortalitet, izbjeglice, domicilni

Uvod
Na podru je opštine Bratunac, nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma krajem 1995. godine, doselilo se oko 4.500-5.000 stanovnika opštine Hadži i. Preseljavanje je trajalo do po etka 1996. godine. Pokrenuta je i privreda i narod. Bratunac je postao grad nesre nih ljudi, grad izbjeglica, pretijesan da primi sve, tako da i do danas ima kolektivne centre, u kojima žive ljudi ispod svakog stepena dostojnog ovjeku. Opština je siromašna, privreda zamrla. Stanje je kriti no. Ljudi naprasno umiru, puni su straha, odlaze što dalje preko okeana, ili u druge bliže krajeve, za poslom, da bi preživjeli. Posebno se moglo zapaziti da se ljudi sa ovog podru ja mnogo eš e javljaju na preglede kod doktora, da su daleko lošijeg zdravstvenog stanja u odnosu na druge stanovnike, da eš e umiru. Pored svih neda a koje su zadesile sve izbjeglice, ova populacija sa podru ja sarajevskih opština je specifi na upravo po tome što je pretrpjela žestoka bombardovanja krajem 1995. godine, te je dodatno bila izložena poja anom stresu i životnoj ugroženosti. S obzirom da su se potvrdili podaci da je u bombama bilo i osiromašenog uranijuma, dolazi se do niza pretpostavki, koje mogu 92

1996 1997 1998 1999 2000

13.000 13.000 13.000 13.000 13.000

75 79 82 51 50

5, 7 6, 0 6, 3 3, 92 3, 84

5 3 8 4 6

6. 6 3. 7 9. 7 7. 84 12

Cilj rada
Cilj rada je da se dokaže da su uslovi života u izbjeglištvu i ratni stres imali za posljedicu i pove anje stope smrtnosti. Tako e je cilj da se potvrdi da je usljed boravka u zoni bombardovanja bombama sa osiromašenim uranijumom, kod stanovništva te zone ve a stopa smrtnosti nego kod ostalih stanovnika u Bratuncu, te da se analizira udio karcinoma u ukupnoj stopi smrtnosti.

Tabela 3. Stope smrtnosti domicilnih i udio carcinoma

Zaklju ak
Na osnovu ovih parametara, može se izvesti više zaklju aka: Stopa smrtnosti stanovnika iz Hadži a je oko 2, 2 puta ve a od ukupne stope smrtnosti u opštini Bratunac. Stopa smrtnosti stanovnika Hadži a je oko 4 puta ve a od stope smrtnosti domicilnog stanovništva.

GRAFI KI PRIKAZ STOPE SMRTNOSTI PO GRUPAMA STANOVNIŠTVA

Stopa smrtnosti stanovnika Hadži a je oko 2,5 puta ve a od stope smrtnosti ostalih izbjeglica Udio karcinoma je zna ajan u ukupnoj

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

smrtnosti , a nešto je ve i kod stanovništva iz Hadži a u odnosu na ostale kategorije stanovništva. Jasno je da je ova kategorija stanovništva na podru ju opštine imala veliki udio na pove anje ukupne stope smrtnosti iz godine u godinu. Da li je to samo slu ajno ili doista postoji poseban faktor dejstva koji je usložnio zdravstveno stanje ovih ljudi sigurno treba istražiti, kako u biološkom materijalu tako i u zemljištu i vodi regija u kojima su boravili u vrijeme bombardovanja.
Godina Broj umrlih Ukupna stopa Carcinom % udio carcinoma

Pruritus – efikasno simptomatsko lije enje
Prim. dr Borislav Radulovi , specijalista ginekolog i akušer

1996 1997 1998 1999 2000

148 169 165 101 105

5, 6 7, 6 8, 25 5, 05 5, 25

16 18 27 13 17

10. 81 10. 65 16. 36 12. 87 16. 1

Sažetak
U ovom radu ukazuje se na jedan medicinski problem, vrlo neprijatan za pacijenta, o kome se malo govori i piše u stru noj javnosti. Pored evidentnih oboljenja, pruritus je esto i prvi simptom težih oboljenja unutrašnjih organa pa ak i najtežih, kao što su maligna oboljenja. Dat je pregled, etiologija, patofiziologija, dijagnosti ki postupci te terapijski tretmani pruriginoznih oboljenja, sa posebnim osvrtom na zapažanje iz prakse o uspješnom neutralisanju pruritusa toplotom, vru im vazduhom i toplo vru om vodom. Postupak je jednostavan lako dostupan i bez nus pojava, a može sprije iti svrbež, patnje oboljelih i ošte enja kože, ešanjem, i dovesti do bržeg izlije enja. Postupak se izvodi tako što se mjesto na koži koje svrbi izloži nekoliko sekundi dejstvu vru eg vazduha ili toplo vru e vode do osjeta bola, kada prestankom tog dejstva nestaje i bol i svrab. Klju ne rije i: pruritus, vru i vazduh, toplo vru a voda

Keywords: pruritus, hot air, warm-hot water

Tabela 4. Ukupna stopa smrtnosti i udio Ca

Uvod
Pruritus nije posebno oboljenje nego je to subjektivni simptom, esto bez vidljivih klini kih promjena, ali izaziva mehani ki podražaj na ešanje i grebanje, koje može oštetiti površinski sloj kože u vidu ekskorijacija, sa posljedicom kvašenja limfnom te noš u i ponekad pojavom krvi, a kasnije stvaranja krustoznih promjena i zadebljanja kože. Simptom je vrlo neugodan, umanjuje kvalitet života, no u remeti san, a ako duže traje može izazvati teže fizi ke i psihi ke poreme aje. Pored poznatih uzroka, kao što su ujedi insekata, mehani ki podražaji, alergi ne kožne manifestacije, pruritus je esto simptom i težih oboljenja unutrašnjih organa i sistema, ak i najtežih oboljenja jetre, bubrega i malignih oboljenja. Zato je neophodno preduzeti sve dijagnosti ke procedure radi utvr ivanja uzroka tog simptoma i preduzeti sve neophodne terapijske mjere za lije enje osnovne bolesti, a kod poznatog uzroka pored otklanjanja istog sprovesti odgovaraju u i simptomatsku terapiju, koja je esto dovoljna za izlije enje.

Prezentovano:
- 2002. godine na II konferenciji zdravstvenih radnika Beograda u okviru teme “Analiza mortaliteta na podru ju Opštine Bratunac 19912000” . - 2003. godine na Šestom kongresu domova zdravlja Srbije i Crne Gore sa me unarodnim u ešcem, tema; “Mortalitet kod raseljenih lica sa podru ja opštine Hadži i i drugih opština sarajevske regije 1996-2000. g.” - 2007. godine na Prvom kongresu doktora medicine Republike Srpske, “Udio karcinoma u stopi smrtnosti kod raseljenih lica sa podru ja opstine Hadži i 1996-2000. g.” - U estvovala sam na nekoliko javnih rasprava u Parlamentarnoj skupštini BiH u Sarajevu, kojima je predsjedavala prof. dr Jelina urkovi , iznosila svoja saznanja o nekim injenicama koje sam zapazila kada je u pitanju zdravlje našeg stanovništva, a naro ito sam se osvrnula na stanovništvo sa podru ja koja su bombardovana projektilima sa osiromašenim uranijumom u toku prethodnog rata, koje se doselilo u Bratunac sa podru ja Hadži a i drugih opština sarajevske regije. - Sa ambasadorom Italije u BiH i senatorima iz Italije, (u prethodne dvije godine) i uz u eš e ve eg broja kolega iz Italije i BiH, razmijenili smo svoja saznanja o ovom problemu, jer je u toj zemlji veliki broj vojnika koji su boravili u toku rata u BiH, obolio od karcinoma, te je njihov senat formirao komisiju koja je trebala da istraži problem. Trudila sam se da ukažem da problem postoji, da je rat nanio ogromnu štetu i narušio kvalitet zdravlja našeg stanovništva, da je izbjegli ki život ostavio nesagledive posljedice kako na fizi ko, tako i na psihi ko zdravlje, a da su faktori štetnosti, me u kojima je i osiromašeni uranijum jedan od potencijalnih štetnih faktora, doprinijeli tome.

Summary
In this work we point out a common medical problem, very unpleasant for patient, that’s rarely discussed and written about. Beside its presence in some evident diseases, pruritus is often a first symptom of some serious diseases of inner organs, even the most severe ones, like malignant diseases. Here we give survey, etiology, pathophysiology, diagnostic mechanisms and therapeutic treatments of prurigynostic diseases, while paying special attention to an observation from practice about successful neutralizing of pruritus by heat, hot air and warm-hot water. The procedure is simple, easily applicable and without unwanted consequences, and it can prevent itch, patient’s suffer and skin damages caused by scratching, and it can lead to faster treats. The procedure is performed by exposing itching skin location to the effect of hot air waves or warm-hot water for a few seconds, while the first pain appears. Then after removing that effect, previously present pain and itch disappear.

Patofiziologija
Svrbež se javlja u epidermu kože, jer koža bez epiderma ne svrbi, na granici kože i sluznice kao i vaginalna i analna sluznica, sluznica usne duplje i nosa, unutarnji slušni kanal, poznat je svrbež kod zarastanja rana na ožiljku. Sluznice unutrašnjih organa ne svrbe. Mehanizam nastanka svrbeža nije dovoljno razjašnjen. Smatra se da pod dejstvom spoljnih i unutrašnjih supstanci dolazi do lu enja histamina kod alergijskih oboljenja, a serotonina kod polycitemije vere, cholestaze, uremije i lymphoma. Pored tih supstanci lu e se i bradikin, heparin, citokinin i leukotrieni. Ove supstance su medijatori upale koje se otpuštaju iz mastocita i bazofilnih leukocita. Histamin se veže za H1 receptore te izazivaju upalne reakcije sa ošte enjem tkiva u nekim unutrašnjim organima kao što su respiratorni, a

93

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

na koži urtike i svrbež, koji nastaje podražajem nervnih završetaka a preko C vlakana, koja prenose i osjet bola, preko ki mene moždine i hipotalamusa do kore cerebruma. Odgovor na tu senzaciju je ešanje, koje privremeno neutrališe svrab ali se isti ponovo vra a, što stvara za arani krug, svrab- ešanjesvrab.

Etiologija
Etiologija je mnogostruka i esto nepoznata. Tu su u prvom redu živežne namirnice, razna pi a, dodaci hrani. Urtikogeno djeluju i razni poreme aji probave, oboljenja jetre, žu nih puteva, bubrega, uremija crijevni paraziti, infektivna oboljenja, HIV infekcije, te ponekad kao prvi znak malignih oboljenja. Tu su i inhalacioni alergeni kao polen raznih biljaka, ambrozija, duvanski dim i razna zaga enja iz atmosfere, insekti, grinje, medikamenti, deterdženti, kozmetika, odje a od sintetike i vune, endokrina oboljenja jetre, pankreasa, dijabetes, štitnja e nadbubrega i zatim hormonalna insuficijencija u postmenopauzi i senijumu, trudno a. Ubodi insekata, osim lokalne reakcije mogu izazvati i teške opšte reakcije sve do anafilakti kog šoka. Pored toga alergijske reakcije mogu biti izazvane i spoljašnjim faktorima, kao što su hladno a, toplota, sun evo svjetlo i drugo. Mogu e su i psihogeno uvjetovane alergijske reakcije.

bakteriološke, parazitološke, virusološke i serološke pretrage. Kod alergijskih oboljenja potrebno je uraditi i kožne alergo testove, u DKS pove an je broj eozinofila i alergijskih antitijela IgE. Obratiti pažnju na upotrebu medikamenata, sredstava za higijenu i kozmetiku, odje u, obu u, odre enu vrstu hrane i pi a. Misliti i na genetsku predispoziciju, te kod mogu eg psihogenog pruritusa na stres.

za kra i vremenski period, Calamin losion na vlažnu kožu, te neki magistralni pripravci sa antipruriginoznim djelovanjem. U dugogodišnjoj praksi li no i na drugim osobama i pacijentima, kao vrlo efikasan na in za eliminaciju svrbeža za kra i ili duži vremenski period korišten je vru vazduh i toplo vru a voda. Postupak se provodi tako što se izvor vru eg vazduha - sušilo za kosu (fen), usmjeri na mjesto koje svrbi na udaljenosti oko 1 cm nekoliko sekundi, do pojave bola, te kada se isti odmakne, po prestanku bola prestaje i svrbež a nastali a mogu i eritem kože brzo nestaje. Postupak se može ponoviti više puta, do prestanka svraba ili pri ponovnoj pojavi u toku dana i no i po potrebi. Isti efekat se postiže i tuširanjem toplo vru e vode, s tim da se to izvodi sa dovoljno opreza, da ne bi došlo do opekotina. Postupak je jednostavan, lako dostupan nema nikakvih nus pojava ako se inividualno koristi jer svaka osoba ima razli it prag bola i brzo nau i kolika je koli ina toplote potrebna i koliki vremenski period za najbolji efekat. Ovaj na in je naro ito pogodan kod ujeda insekata, a može se koristititi i kod drugih vrsta pruritusa. Objašnjenje za ovakvo dejstvo toplote moglo bi biti u neutralizaciji supstanci koje izazivaju svrab, do ponovnog lu enja ili da osjet bola nadja a osjet svraba, ako se prenose istim nervnim završecima, C vlaknima.

Terapija
Terapija je opšta i lokalna. Opšta terapija podrazumijeva odgovaraju u ishranu i promjenu klime. Sun anje ljeti je korisno. Hrana treba biti lako probavljiva, bez upotrebe jakih za ina sa manje soli. Treba izbje i alkohol, nikotin i kofein. Potrebno je iz organizma izbaciti sve štetne materije - iš enjem.Uz iš enje ponekad treba uvesti nekoliko dana strogi post, te postepeno uvoditi dnevno po jedno jelo i paziti koja e nova hrana izazvati oboljenje sa svrabom. Obratiti pažnju na odje u, bez sintetike i vune, te na in pranja, deterdžente i sve ono što je mogu e da je izazvalo alergijske manifestacije, metodom eliminacije pojedinih sredstava. Kod poznatog alergena radi se i desenzibilizacija. Posebnu pažnju treba obratiti na higijenske mjere, jer na primjer kod analnog pruritusa ako se isklju e paraziti oxiure, po jednom istraživanju, kod pripadnika islamske vjerske zajednice, koji upražnjavaju ritualo pranje poslije pražnjenja crijeva nema takvih oboljenja. Analogno tome, to bi trebalo da vrijedi i za vulvovaginitise kod žena, uz isklju enje vaginalnih infekcija i hormonalne insuficijencije. Specijalna terapija treba biti usmjerena prema lije enju osnovnog oboljenja, što se odre uje poslije sprovedenog dijagnosti kog postupka. Kod senilnog pruritusa i u postmenopauzi može se koristiti supstitucionalno nadomjesno hormonalno lije enje. Daju se i antihistaminici sa sedativnim i nesedativnim djelovanjem, difenhidramin, kloropiramin, loratadin, sa kalcijem i kortikosteroidima ali ograni eno, te vitamini A, B, C i D, sedativi, kod upala antibiotici, a kod parazita i scabiesa odgovaraju a sredstva. Ako je pruritus u težem obliku po intenzitetu, onda tretman oralnim i parenteralnim lijekovima može biti neizbježan te se ponekad daju i tetracikli ki antidepresivi – mitrazepin, te tricikli ki–doxepin, a aspirin tako e može pomo i kod nekih pruritusa. Lokalna terapija naj eš e nije dovoljno efikasna ili je potreban duži vremenski period za njeno djelovanje. Od lokalnih sredstava koriste se obloge acidi borici, mentol camfor losion, te blagi kortikostereoidi u obliku krema i masti, ali

Podjela
Pruritus se dijeli na idiopatski i esencijalni, koji može biti primarni i sekundarni, kao posljedica nekih zbivanja u unutrašnjim organima i sistemima. Prema lokalizaciji, pruritus se dijeli na generilizirani i lokalni. Generilzirani pored opštih reakcija na razli ite dokazane alergene, oboljenja unutrašnjih organa može biti i nepoznate etiologije kao psoriasis, atopi ni dermatitis, lichen planus, pruritus hiemalis Duhring, xerotic eczema, te pruritus kod nekih opijata poznat kao morfijumski, senilni i psihogeni pruritus. Lokalni pruritus; pruritus ani, pruritus vulve i vagine, pruritus capilitii, pruritus palmaris et plantaris, herpes zoster, pruritus usne duplje zbog kataralnih infekcija, medikamentozni kod lokalne upotrebe medikamenata i kozmeti kih sredstava, paraziti i scabies, te pruritus na mjestu uboda insekata i kontakta u moru sa meduzom i drugi.

Zaklju ak
Oboljenja sa kožnom manifestacijom, u vidu pruritusa su iz godine u godinu u sve ve em porastu, posebno alergijska oboljenja, kako kože tako i drugih organa, ali se o tom problemu, naro ito pruritusu, rijetko govori i piše. Metod eliminisanja pruritusa upotrebom vru eg vazduha i vode je vrlo jednostavan lako dostupan, bez propratnih neželjenih efekata i efikasan za skoro trenutno uklanjanje te pojave, u praksi potvr en. Eliminacijom svrbeža, zbog ešanja i grebanja ne bi dolazilo do ošte enja kože i stvaranja krustoznih, skramoznih promjena na koži što bi pogodovalo opštem zdravstvenom stanju i izlije enju. Klini ki bi trebalo istražiti ovaj postupak i kod drugih oboljenja sa pruritusom nepoznate etiologije, kao što je psorijaza, jer bi pored inaktivacije hemijskih agenasa moglo do i i do inaktivacije virusa koji se spominju u etiologiji ovih oboljenja.

Dijagnoza
Ako na koži nema vidljivih promjena, dijagnoza se postavlja na osnovu anamnesti kih podataka, a kod vidljivih promjena na koži, pored anamneze, ako je uzrok nepoznat potrebno je uraditi kompletnu klini ku obradu,

Bibliografija
1. Medicinska enciklopedija, Jugoslovenski leksikografski zavod, MCMLXX, tomV, str. 460-462 i tom VI str. 482-484. 2. Pruritus, AAD Web www.aad.org, The American Academy of Dermatology 2005. 3. Pruritus, S.Moses,M.D, www.aafp.org, American Academy of Familiy Physicians 2003. 4. Pruritus ani, www.sbi.hr, 2005.

94

Mobing
Za sada kao krivi no djelo sankcioniše jedino Švedska, dok se u zapadnoj Evropi radi na definisanju zakonske zaštite ugrožene osobe. Mobing - nov izraz u našem rje niku nedovoljno poznat i raširen u opštoj komunikaciji. Mobing podrazumijeva psihološko nasilje u kome jedna ili više osoba smišljeno, planski, organizovano u etapama ili duže vrijeme psihi ki terorišu drugu osobu (ili više njih) da bi ugrozili i podrili do uništenja njen integritet, profesionalni i socijalni položaj, moralno - emocionalni, pa ak i privatni život. Ova destruktivna i opasna pojava je fenomen našeg vremena koji kako kažu psiholozi, nažalost, stvaraju i podsti u ljudi, izvire iz njihove okrutnosti, plašljivosti, vlastite nestabilnosti, jakog osje aja ljubomore i zlobe prema drugima. U ovom agresivnom psihološkom procesu uvijek u estvuju dva aktera: superiorni mober i njegova bespomo na žrtva, a stru na literatura konstatuje dvije vrste mobinga, vertikalni i horizontalni. Vertikalni mobing : ako vas ne pozdravljaju šef, kolege, svakodnevno doživljavate pritajene i niske udarce u le a, osje ate udnu presiju i napetost na radnom mjestu, te sve sli no tome tendenciozno usmjereno kako biste napokon pokleknuli i sami dali otkaz. Horizontalni mobing: vodi se me u kolegama, ispoljava se na razli ite na ine, to je rat sa raznim podmetanjima, ogovaranjem, intrigama, ismijavanjem i maltretiranjem da bi se na kraju bio diskreditovan i istjeran onaj koji izaziva zavist i ljubomoru drugih. Na udaru mobinga naj eš e su žene iznad 40 god. starosti a kažu stru njaci u pravilu su uvijek savjesne, odgovorne i vrijedne osobe, one koje vole i znaju raditi svoj posao. Iz ovog destruktivnog fenomena koji se manifestuje kroz konflikt mobera i žrtve, nastaju posljedice koje nisu nimalo naivne i bezazlene. U prvom redu osje a ih žrtva mobinga, odražavaju se na njeno psihi ko i fizi ko zdravlje, li ni i porodi ni život, posljedice trpi i firma jer se smanjuje zalaganje na radnom mjestu i gubi produktivnost. U zemljama Zapada se shvata ozbiljnost ovog problema i ubrzano se organizuju službe za suzbijanje mobinga. Mobing kod nas još nije “ušao” u zakon , ali se u javnosti sve više govori o njemu. Osobe koje su se našle na ne ijoj «meti» mogu jednim dijelom i same sebi pomo i da bi izbjegle potpun li ni krah i užasnu poziciju žrtve.

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

Psihološko nasilje na radnom mjestu
Živana Vukovi , viša medicinska sestra, Klini ki centar Banja Luka Prezentovano na V simpozijumu medicinskih sestara i tehni ara regije Banja Luka

U BiH jedino mjesto gdje žrtva mobinga može zatražiti zaštitu je Helsinški komitet. Žrtve mobinga postaju nesigurne, razdražljive, gube radnu koncentraciju, povla e se u sebe, redovno žele ostati anonimne jer se boje da e ostati bez posla (radnog mjesta). Takvo stanje uti e negativno na njihov brak, izvršavanje bra nih obaveza, ini ih depresivnim i na kraju traže pomo ljekara. Me u žrtvama mobinga nalaze se osobe: - koje prijavljuju nepravilnosti na radu - osobe koje ho e i žele da služe svojoj etici i profesiji - osobe koje nisu «zašti ene» od poslodavca - osobe koje ho e da budu samostalne u radu - osobe koje traže pove anje plate zbog obimnog i kvalitetnog rada koji pružaju - osobe na koje ne možete uticati da nešto nezakonito urade, u krajnjem smislu «poštenjeci» - kreativne osobe - možda i ekscentri ne osobe u odre enim slu ajevima druga ijeg etni kog porijekla. U svim slu ajevima mobinga najviše strada zdravlje uposlenika, a promjene se mogu primijetiti odmah. Za sada jedina mogu nost da se zakonski istjera pravda u slu aju mobinga jeste antidiskriminacijski zakonski okvir u ijoj izradi je nosilac aktivnosti Helsinški komitet.

5.

6.

7.

8.

poslu na kojem su ugroženi Vaša psihi ka i emotivna stabilnost. Borite se samo i isklju ivo pravnim metodama, bilo dok ste zaposleni ili nakon što napustite posao. Razmislite prije nego bilo šta kažete. Biti hrabar je odli no za vaše samopouzdanje, no pažljivo izvažite posljedice, pogotovo ako nemate strategiju povla enja. Uklju ite se u pozitivne akcije koje koriste vaše iskustvo u prevazilaženju budu ih situacija mobinga. Jedna od opcija na koju ljudi automatski pomišljaju je fizi ka osveta. Osje aju i se ljuti ili depresivni, okrenu e fizi ko nasilje na sebe ili na mobera. Kako biste izjegli da reagirate impulsivno, potražite pomo im se prvi put na ete u takvoj situaciji.

Nasilje nije racionalan korak

Koje su vam strategije preživljavanja na raspolaganju ?
1. Pažljivo kontrolirajte bijes i osje aje nezadovoljstva. 2. Vjerujte u vrijednost promjene. 3. Ne izolirajte se. 4. Tražite podršku porodice i prijatelja. 5. Ukoliko živite sami nabavite ljubimca 6. Crpite snagu iz stvari koje volite: muzike, filma, cvije a, talismana poput slike porodice na radnom stolu, omiljenog nakita, odje e… 7. Budite sa ljudima i u situacijama koje vam grade samopouzdanje. 8. Koristite vaše znanje na dodatnom poslu - volontirajte ili radite honorarno, to e vas ispuniti i pokazati da niste nesposobni. 9. Nau ite nove vještine. 10. Prestanite se prema sebi ponašati kao prema žrtvi. 11. Shvatite da imate kontrolu nad sobom i svojim izborima. 12. Distancirajte se od radne sredine i pogledajte stvari odatle. 13. Napravite plan. 95

Šta uraditi ako ste žrtva?
Koje su Vam opcije ako ste žrtva mobinga? 1. Analizirajte šta se zapravo doga a. 2. Pokušajte riješiti stvari. U normalnom okruženju u kojem postoje okviri u kojima uposlenik može ostvariti svoja prava, mogu e je prona i i rješenje. Ukoliko su, u mobing uklju eni pretpostavljeni, svaki pokušaj rješavanja situacije je nemogu . 3. Zaštitite se i prona ite strategiju preživljavanja. 4. Planirajte izlaz. Dajte otkaz, bez obzira na to da li imate ili nemate novi posao.Bez obzira koliko zastrašuju e zvu alo, prona i novi posao mnogo je lakše nego ostajati na

Šta uraditi?
- Nau ite da budete borbeni i odlu ni u odbrani svojih prava, vrijednosti i potreba. Ovo se ne u i preko no i, niti bez napora. Ali što više budete ja ali i razvijali svoje samopotvr uju e ponašanje, to e biti sve manje onih koji e pomisliti da na vama treniraju svoju snagu i dominaciju savjet je psihologa.

N M K

-

i z

n a u k e

i

p r a k s e

Cilj rada
Cjeloviti prilaz, tretman i lije enje psihijatrijskih pacijenata jeste kombinovana i pragmati na savremena doktrina psihijatrijske farmakologije, klini ke psihologije, socijalnih vještina, sestrinske njege, radno-okupacionih aktivnosti, itd. U tretmanu i lije enju pacijenata na muškom akutnom odjeljenju Psihijatrijske klinike Sokolac se posve uje posebna pažnja Radno-okupacionoj terapiji (u daljem tekstu: ROT). Naš je principijelni i empirijski stav da je pored farmakoterapijskog tretmana, neophodan i radno-okupacijski tretman, koji ima status kombinovanog kulturno - psiho – socio – artisti kog rada, te muzi ke i igra ke relaksacije i okupacijskih aktivnosti sa pacijentima (u daljem tekstu, za radno-okupacijski tretman, koristimo kraticu ROT). Naše je iskustvo da je u inak ROT-a – slojevit i bogat u komunikacijskom, radnom i stvarala kom smislu, da podiže raspoloženje, aktivitet, vitalnost, pouzdanje i živahnost pacijenata, obnavlja njihovu vjeru u sopstvene sposobnosti, oporavak i ozdravljenje; uopšte, pacijenti u ROT imaju iskustvo bolje i raznovrsnije svakodnevnice boravka u bolnici, a posebno je zna ajno iskustvo - li nog, kolektivnog i životnog raspoloženja i optimizma... Stoga, naša svakodnevna psi hijatrijska empirija jeste u povezivanju i dobroj saradnji lije enja i njege koji se izvode na našem akutnom odjeljenju, i, ROT-ovih aktivnosti i poslova. Naš rad na odjeljenju jeste timski. Tim ine: ljekar – neuropsihijatar - na elnik, odeljenjska glavna sestra, sestre i tehni ari u smjenama, socijalni radnik i psiholog. Odeljenjska sestra koordinira procesom pripreme pacijenta za ROT, a sestratehni ar u smjeni je «izvo a radova», u smislu njege, sre ivanja, dotjerivanja i ispra aja pacijenata u ROT, kona no, i do eka istih iz ROT-a. ROT tako e ima svoj terapijski tim, koji ine: radni terapeut i art terapeut, te terapeuti za socioterapijske grupe (teraput-saradnik sa strane, dipl. pedagogandragog, dipl. spec. pedagog, psiholog – po potrebi). Naša empirijska pretpostavka jeste da dobro organizovana, pažljiva, sugestivna i sa empatijom, priprema pacijenata na akutnom odjeljenju za rad u ROT, rezultira njihovim boljim i dobrim, adekvatnim i uspješnim angažmanom i radom u ROT. 96

Prezentovano na V simpozijumu medicinskih sestara i tehni ara regije Banja Luka - Tesli

Priprema psihijatrijskih pacijenata za radno-okupacioni tretman
na akutnom muškom odjeljenju Psihijatrijske klinike Sokolac
Natalija Luji i Slavica Vukasovi , Klini ki centar Isto no Sarajevo, Psihijatrijska klinika Sokolac

Stoga:
Cilj ovog našeg rada jeste da formulišemo i provedemo pripremu pacijenata na našem odjeljenju za uklju ivanje i rad u ROT, a potom da efekte angažovanja naših pacijenata u ROT - pratimo, procjenjujemo i mjerimo u okviru dvije godine ovakvih priprema i rada. U ovome su zaduženi i uklju eni lanovi oba tima (našeg i ROT). Kona no, na osnovu rezultata, odn. na osnovu evaluacije, donosimo odre eni zaklju ak, sa prijedlozima. Cilj baziramo na našem dugogodišnjem iskustvu i pretpostavci da su dobra priprema i saradnja, uslov uspješnog i cjelovitog lije enja pacijenata. Mi smo organizovali jedan sistemati an proces pripreme i uvo enja pacijenata u ROT, kao program za novoprimljene pacijente; taj program jeste prava mala obuka pacijenata u smislu informisanja i aktiviranja njihove motivisanosti za rad u ROT, a potom i njihovog uvo enja u ROT – «na licu mjesta». Ovaj proces smo po eli od po etka 2005. godine i traje do danas... Ovaj rad se odnosi na period od 01.01.2005. do 01.01.2007. godine.

Metodologija:
Timski izbor novoprimljenih pacijenata za pripremu za ROT; Timsko pra enje stanja, tegoba, ponašanja, potreba pomenutih pacijenata prvih dana boravka na odjeljenju, sa posebnim osvrtom na njihove mogu nosti i spremnost za rad u ROT;

Informisanje tih pacijenata o ROT, animiranje pacijenata, odn. motivisanje kroz razgovor o prednostima rada u ROT za oporavak i ozdravljenje pacijenata; Zajedni ki obilazak nekog od lanova tima i pacijenata – ROT: upoznavanje pacijenata sa prostorom,atmosferom, terapeutima, oblicima rada, aktivnostima, itd., u ROT; dogovor o prijemu pacijenata u odre ene poslove ili pak puštanje pacijenata da spontano izaberu ime bi se oni bavili. Naj eš e se timski dogovara prijem pacijenata u socioterapijske grupe, s obziorm da te grupe imaju svoje odre ene principe rada... Pra enje pacijenata koji idu u ROT, kontrola rezultata njihovog rada i ukupnog psihofizi kog stanja; povezivanje iskustva i rada koji pacijenti imaju u ROT sa promjenama tegoba ili bolesti zbog kojih su došli u bolnicu. Sve ovo se obavlja tokom boravka i lije enja pacijenata na našem odjeljenju. Korekcija na osnovu pra enja tretmana pacijenata u ROT, ukoliko je to potrebno. Korekicja se može odnositi na promjene radnih aktivnosti, izostanaka samih pacijenata ili pak, na neku našu pogrešnu procjenu (npr. da je pacijent spreman za rad u ROT, a on to još nije...). Pismena dokumentacija, protokoli pripreme i pra enja pacijenata, statisti ko pra enje i beleške o rezultatima angažovanja i rada u ROT.

Rezultati:
- Kvantitativni - (statistika pra enja od 01.01.2005. do 01.01.2007. g. ): 1. Dvije tabele koje emo ovdje pokazati, odn. prikazati: (pokazati i objasniti podatke).

N M K - magisteriji

2. Jedan statisti ki listi koji je mali ilustrativan podatak, malo statisti ko pore enje, koje je u ovom trenutku (i, za sada) prije jedna ilustracija nego precizan dokaz efikasnosti pripreme pacijenata za ROT i rada pacijenata u ROT (pokazati taj statisti ki listi i objasniti ga). - Kvalitativni – to su zapisi lanova terapijskog tima ROT, vezani za pojedine pacijente sa našeg odjeljenja, koji su sa pripremom ušli u ROT i u njoj bili angažovani. Sljedi nekoliko zapisa - protokola za pojedine pacijente sa akutnog odjeljenja i njihov rad u ROT. Ovdje se može vidjeti oblik i na in rada i pra enja pacijenata od strane terapijskog tima ROT-a. To su itave pri e koje sadrže integrisane i koherentne podatke komunikacijskog, psihološkog, emocionalnog, motivacionog, radnog, socijalnog, klini kog tipa... Zapise o pacijentima su dali: Dara Jankovi , dipl. pedagog-andragog; Bojan eri , dipl. spec. pedagog; Slobodan oki , radni terapeut u art terapiji, u okviru ROT.

MEDICINSKI FAKULTET BANJA LUKA

Magistarski rad
O temi:
Dr Branislava Marjanovi}, specijalista fizijatar ZZMR “Dr Miroslav Zotovi}” Banja Luka

Korelacija klini kog nalaza i ultrazvu ne dijagnostike centralnog nervnog sistema u pra enju neuromotornog razvoja djece
Odbrana rada: 16. 04. 2007. godine na Medicinskom fakultetu lanovi komisije: Prof. dr Stevan Jovi Prof. dr Gordana Stefanovski Doc. dr Jelica Predojevi – Samardži UVOD: motorika djeteta je produžetak kretanja fetusa i razvoj motorike je usko povezan sa zreloš u mozga. Za ocjenu sposobnosti ponašanja novoro en eta i odoj eta od mnogobrojnih skala psihomotornog razvoja naj eš e se koristi MFRD 1 i godina života. CILJ rada je bio da odgovori da li postoji korelacija izme u promjena u CNS-u utvr enih UZ pregledom (na enog patološkog nalaza) i prognoze ishoda odstupanja u neuromotornom razvoju. ISPITANICI i METODE: Na UZ dijagnostiku CNS-a su upu ena djeca sa znacima odstupanja u neuromotornom razvoju ustanovljenom klini kim neuropedijatrijskim pregledom, a nakon toga su upu ena na fizijatrijski pregled u ZZMR «Dr Miroslav Zotovi ». Pra eno je 35-oro djece od 1-2 mjeseci starosti. Procjena odstupanja u neuromotornom razvoju se vršila prema modifikovanoj funkcionalnoj evaluaciji lokomotornog aparata po prof.dr Stoj evi – Polovina i ta metoda omogu ava kvantitativno odre ivanje zdravstvenog stanja odoj eta i obuhvata sve faze razvojnog procesa djeteta. UZ – intrakranijalna ultrasonografija se vršila kao dodatna dijagnosti ka pretraga. Krvarenje u mozak. Krvarenje u mozak je stepenovano po Papilleu. REZULTATI ISTRAŽIVANJA: Do normalizacije UZ nalaza došlo je kod 34-oro odoj adi. Do normalizacije neuromotornog razvoja je došlo kod 28-odoj adi dok je hendikep izostao kod 7-oro odoj adi. Budu i da je miši ni tonus bio naj eš a uputna dijagnoza do normalizacije istog je došlo kod 27 odoj adi, kod 7-oro je ostao povišen što je dovelo do abnormalnosti. ZAKLJU AK: U toku obrade nije uo ena zna ajna korelacija izme u patološkog UZ i nalaza patološkog UZ nalaza CNS-a i na enog odstupanja u neuromotornom razvoju što ne umanjuje vrijednost i zna aj ove dijagnosti ke metode u skriningu ošte enja mozga kod odoj adi koja pokazuju znake odstupanja u ranom razvoju.

Evaluacija, zaklju ak:
1. Našu empirijsku pretpostavku o vrijednosti i efikasnosti dobre pripreme akutnih pacijenata za rad u ROT, ovim radom u punoj mjeri potvr ujemo. 2. Ovi naši kvantitativni i kvalitativni rezultati su potvrda pomenute pretpostavke. 3. Na osnovu ovih rezultata, naša je sugestija, preporuka, i - prijedlog da priprema pacijenata za rad u ROT, jeste ne samo poželjna nego je i potrebna i neophodna za uspješnost i kvalitet procesa oporavka i lije enja naših pacijenata. 4. Tako e, dobro organizovana i pažljivo izvedena, ova priprema jeste ne samo mogu a, nego je i efikasna u pogledu uklju enja pacijenata u rad u ROT. 5. Kao takva, ova priprema predstavlja dio svakodnevnog posla lanova stru nog tima na akutnom odjeljenju i u ROT, zna i dio svakodnevne saradnje oba odjeljenja za oporavak i lije enje akutnih psihijatrijskih pacijenata. 6. U okviru doktrine o cjelovitom i raznorodnom, savremenom tretmanu akutnih psihijatrijskih pacijenata, ova priprema akutnih pacijenata za rad u ROT i njihov rad u ROT, jeste potreban, a mi, na osnovu svog iskustva, smatramo i - neophodan dio rada sa akutnim pacijentima, jer doprinosi efikasnosti oporavka i lije enja, tj. brzini, kra em trajanju boravka pacijenata na akutnom odjeljenju, a posebno poboljšanju kvaliteta njihovog života tokom boravka u bolnici.

97

I N F O

I Z B O R

11.04.2007.

Predsjednik Jeli i ministar Škrbi posjetili Institut za zaštitu zdravlja
Povodom obilježavanja Svjetskog dana zdravlja u Republici Srpskoj, ministar zdravlja i socijalne zaštite Ranko Škrbi razgovarao je sa predsjednikom Republike Srpske Milanom Jeli em. Nakon toga su posjetili Institut za zaštitu zdravlja Republike Srpske.

sistema, odmah poslije ministarstva zdravlja. „Institut u estvuje u proizvodnji zdravstvene statistike, prikupljanju podataka i njihovoj obradi. Kao produžena ruka Ministarstva zdravlja, Institut tako e omogu ava i kreiranje zdravstvene politike i ostvarivanje programa koji su zacrtani ispred Ministarstva zdravlja“, rekla je Stojisavljevi eva.
N.A.

13.04.2007.

Pedeset etiri ljekara iz Republike Srpske dobili po asno zvanje primarijusa
Na sve anosti, koju su povodom Svjetskog dana zdravlja, uprili ili Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske i Institut za zaštitu zdravlja RS, danas su dodijeljena 54 po asna zvanja primarijusa za nominovane ljekare iz Republike Srpske. Rije je o doktorima koji su svojim životnim djelom, zalaganjem, profesionalnim odnosom prema radu, širenjem zdravstvene kulture i ideje, u svojim sredinama, zaslužili jedno

Klini kog centra Banjaluka istakla je da dodjela zvanja primarijusa za nju mnogo zna i. Primarijus je zvanje koje je vezano za stru nu praksu i dodjeljuje se ljekarima koji imaju dug radni staž. Za ljekara, sam naziv primarijus, prvi me u najboljima, zna i mnogo. To je nešto što meni daje neku satisfakciju za moj dugogodišnji rad sa pacijentima, u organizaciji zdravstvene službe i u svakodnevnoj klini koj praksi“, kazala je primarijus dr Snježana Peji i -Popovi , Internista-endokrinolog na elnik Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma Klini kog centra Banjaluka.
N.A.

14.04.2007.

“Institut za zaštitu zdravlja, zajedno sa Ministarstvom zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske i Fondom zdravstvenog osiguranja ini upravlja ku strukturu i najodgovorniji je za ukupno stanje u oblasti zdravstva. Izuzetno sam zadovoljan trendom koji se odvija u zdravstvu Republike Srpske, posebno sa stanovišta modernizacije, odnosno nabavke opreme u lokalnim bolnicama i domovima zdravlja, kao i kada je u pitanju menadžerska struktura. Ministar Škrbi , zajedno sa svojim saradnicima, vodi dovoljno ra una o podmla ivanju kadra i pronalaženju mladih i stru nih ljudi koji se edukuju po svjetskim normativima i standardima koji su nama neophodni“, rekao je predsjednik Jeli prilikom posjete Institutu. Tako e je naglasio da posebnu pažnju treba posvetiti ranom otkrivanju odre enih bolesti

Sve ano otvoren rekonstruisani dio Banje Slatina
Predsjednik Vlade Republike Srpske Milorad Dodik i ministar zdravlja i socijalne zaštite Ranko Škrbi su sve ano otvorili rekonstruisani dio Banje Slatina, u sastavu Zavoda za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju „Dr Miroslav Zotovi “. Premijer Dodik je rekao da je Vlada odlu na da pomogne kako bi zdravstvene ustanove, kao i cjelokupno zdravstvo Republike Srpske, bilo kvalitetnije i moglo da pruži kompletne usluge gra anima, u skladu sa savremenim standardima.

za šta je neophodno obezbijediti dodatna sredstva, posebno kada je u pitanju rad Instituta. „Sigurno je da u posebnu pažnju treba posvetiti i uslovima lije enja obi nih pacijenata po lokalnim bolnicama i zdravstvenim ustanovama i što je najbitnije treba forsirati Klini ki centar Banjaluka kao istinski zdravstveni centar Republike Srpske“, dodao je predsjednik Jeli . Prema rije ima direktorice Dragane Stojisavljevi , Institut za zaštitu zdravlja u bilo kojoj državi je vode a institucija zdravstvenog

ovakvo priznanje, koje svuda u svijetu ima odre enu težinu. To su profesionalci koji imaju veliko iskustvo u struci, te organizacioni rad i organizaciono ulaganje u zdravstvenu službu. Pored osnovnih uslova, za dodjelu primarijata, u svakom kolektivu se traži i mišljenje kolega sa kojima nominovani ljekari rade, a posebno se boduju stru nost u istraživa kom radu i objavljene publikacije. To su sve kriteriji koji su bitni i koji su prevagnuli ko može dobiti laskavu titulu primarijusa“, kazao je ministar Škrbi . Internista-endokrinolog primarijus dr Snježana Peji i -Popovi , na elnik Klinike za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma

On je istakao, da su pokrenute aktivnosti na sanaciji i opremanju svih bolnica i banja u Republici Srpskoj, isti u i Klini ki centar Banja Luka. Ministar Škrbi je rekao da su novi kapaciteti Banje Slatina od velikog zna aja za Zavod za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju „Dr Miroslav Zotovi “, jer je, osim pove anja smještajnih kapaciteta, pove an i kvalitet terapijske usluga. Direktor Zavoda za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju „Dr Miroslav Zotovi “ dr

98

I N F O

I Z B O R

Goran Tali zahvalio je Ministarstvu zdravlja i socijalne zaštite i Vladi Republike Srpske koji su prepoznali zna aj i mogu nosti Banje Slatina. Sve anom otvaranju rekonstruisanog dijela Banje Slatina prisustvovali su i potpredsjednik Vlade i ministar prosvjete i kulture Anton Kasipovi , ministar nauke i tehnologije Bakir Ajanovi , gradona elnik Banje Luke Dragoljub Davidovi , na elnik opštine Laktaši Milovan Topolovi i drugi.
N.A.

20.04.2007.

Potpisani sporazumi sa osam domova zdravlja

Ministar zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske Ranko Škrbi i direktor Fonda zdravstvenog osiguranja Goran Kljaj in potpisali su Sporazum o obavezama i odgovornostima u procesu implementacije projekta Ja anje zdravstvenog sektora sa predstavnicima osam novih domova zdravlja i na elnicima njima pripadaju ih opština. Radi se o projektu ‘Ja anja zdravstvenog sektora’ koji radimo sa Svjetskom bankom. Kreditna linija iznosi otprilike 16.500.000 dolara i tim sredstvima Republika Srpska planira da izvrši implementaciju projekta porodi ne medicine u što je mogu e više opština, odnosno domova zdravlja. Za samu implementaciju projekta postoji rang lista formirana na osnovu spremnosti lokalne zajednice i domova zdravlja za implementaciju ovog projekta. Prošle godine, s obzirom da su sredstva postala operativna od aprila 2006, imali smo sastanak sa prvih osam direktora domova zdravlja i na elnika opština i danas nastavljamo sa tim aktivnostima, rekao je ministar Ranko Škrbi . Sporazum je potpisan sa direktorima domova zdravlja i na elnicima opština Mrkonji Grad, Modri a, Isto no Sarajevo, Fo a, Ljubinje, Šipovo i Višegrad. Neke lokalne zajednice, kao što je Višegrad, su ve same preduzele neke korake. Pod našom koordinacijom sada su odlu ili da krenu u izgradnju potpuno novog doma zdravlja. Tu su i druge kolege, iz drugih opština i nadam se da e ovo biti praksa koju emo nastaviti. Važno je napomenuti da projekta nema ukoliko nemamo zna ajnu participaciju lokalne zajednice, što zna i da je svaka skupština lokalne zajednice morala donijeti odluku kojom e se vršiti sufinansiranje projekta što daje jednu dodatnu

snagu i sigurnost da e projekat te vrste uspjeti, rekao je ministar Škrbi . Dr Dragan Kova , vršilac dužnosti direktora Doma zdravlja u Trebinju je rekao da je ovo veliki dan za primarnu zdravstvenu zaštitu u Trebinju. Možda ne znate, ali Trebinje je krajem devedesetih godina bilo izabrano kao pilot projekat primarne zdravstvene zaštite po konceptu porodi ne medicine, me utim zahvaljuju i razli itim nesretnim okolnostima taj projekat je propao. Tako je Trebinje bukvalno ostalo na repu doga aja i našlo se u jednoj situaciji koja nam uopšte ne odgovara. Sre om, sada su se stvorili uslovi da zaživi koncept porodi ne medicine koji se ve donekle radi u Trebinju, u šest ambulanti sa dvanaest timova. Tako e ovaj dan je zna ajan jer pristupamo projektu Svjetske banke, dakle približili smo se svježem, zdravom kapitalu koji e da pomogne da se kompletno opremi porodi na medicina sa aspekta medicinske opreme i kompjutera, rekao je dr Kova . Dr Jasna Vidakovi , direktor Doma zdravlja Višegrad smatra da je ovaj sporazum zna ajan korak u daljoj implementaciji projekta porodi ne medicine u opštini Višegrad. Po etkom maja mi po injemo sa izgradnjom novog doma zdravlja koji bi zadovoljio savremene kriterije savremenog doma zdravlja i koji e funkcionisati po modelu porodi ne medicine. Obezbje ivanje opreme kroz ovaj sporazum je tako e vrlo bitna stvar za pripremanje prostorija novog objekta“, rekla je direktorica dr Jasna Vidakovi .
N.A.

nove objekte Klinike za psihijatrijske bolesti u Banjaluci. Projekat izgradnje novih objekata vrijedan je 182.400 €, od ega je Ministarstvo spoljnih poslova Njema ke doniralo 152.000 €, dok je Klini ki centar Banja Luka iz donacija obezbijedio 30.400 €. Definitivno rješenje za Psihijatrijsku kliniku je izgradnja novog objekta na lokalitetu Paprikovac. O ekujemo da, kada bude završena kompletna rekonstrukcija, za neke dvije do tri godine, imamo kompletno zaokružen proces kada je u pitanju sekundarna i tercijarna zdravstvena zaštita. Tu emo se potruditi da ostvarimo i našu ideju da uz te prostorije sagradimo i medicinski fakultet, tako da bi to bio univerzitetsko klini ki centar sa svim svojim kapacitetima“, rekao je ministar Ranko Škrbi . Konzul SR Njema ke g. Klaus Wendelberger je izrazio zadovoljstvo sa postignutim rezultatima saradnje.

Sigurno je da ovakvi projekti poja avaju o ekivanja da se uradi još i više na ovom polju, a posebno kada se radi o ljudima koji imaju stvarnu potrebu za tim. Jako smo zadovoljni saradanjom sa Ministarstvom zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske, sa kojim smo dogovorili da u bliskoj budu nosti nastavimo ovakvu saradnju. Želim da podvu em rije i „zajedni ka“ saradnja, zajedni ki rad, jer lokalne institucije bi se tako e trebale uklju iti i zajedno snositi odgovornost

20.04.2007.

Otvoreni novi objekti Klinike za psihijatrijske bolesti
Ministar zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske, Ranko Škrbi , konzul SR NJema ke g. Klaus Wendelberger i direktor Klini kog centra Banja Luka dr Milan Skrobi su sve ano otvorili

svih budu ih projekata, a mi emo zasigurno dati našu podršku“, rekao je njema ki konzul. Novi objekti su namijenjeni za dva odjeljenja: urgentne i dje ije psihijatrije pojasnila je dr Marija Burgi Radmanovi , na elnica Klinike za psihijatrijske bolesti. Ovo još uvijek nije definitivan izgled dje ijeg odjeljenja, jer emo napraviti i odre ene izmjene za dnevni boravak za koji ekamo opremu. Kada ova odjeljenja definitivno pre u u nove objekte, osta e odjeljenja za bolesti zavisnosti koje e pre i u relativno o uvan objekat gdje je bila dje ija psihijatrija. Prvi i tre i objekat od ulaza e se rušiti i pretvoriti u park za pacijente“ rekla je na elnica Burgi .
N.A.

99

I N F O

I Z B O R

24.04.2007.

Ministar Škrbi razgovarao sa predstavnicima zdravstvenih ustanova iz Republike Srpske
Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske organizovalo je u Banjoj Luci sastanak sa predstavnicima svih domova zdravlja, bolnica, klini kih centara i ostalih zdravstvenih ustanova iz Republike Srpske, na temu sistematizacije radnih mjesta i uskla ivanje sa pravilnikom unutrašnje organizacije, kao i pitanja nabavke adekvatnog broja sanitetskih vozila.

normative i pravilnike sa stvarnim stanjem i sa onim što treba da se ostvari u smislu pružanja uniformne zdravstvene usluge. Ako to zna i da jedan dio neprofitabilnog, prije svega nemedicinskog, kadra treba otpustiti, onda to zna i otpuštanje. U dogovoru sa Vladom RS i premijerom obezbije ena su sredstva za socijalno zbrinjavanje viška radnika. Shodno tome, planiramo i donošenje novih zakona, a to je Zakon o zdravstvenoj zaštiti i Zakon o zdravstvenom osiguranju. Predložili smo i izmjenu i dopune Zakona o doprinosima jer mi imamo najnižu stopu doprinosa u cijelom regionu i moramo to pove ati na realnu osnovu ukoliko ho emo da zdravstvo, a i penzioni sektor dignemo na nivo na kojem treba da bude“, istakao je ministar Ranko Škrbi . Kroz Zakon o zdravstvenoj zaštiti, ministar je najavio i definisanje dvojne prakse, jer je po njegovim rije ima nedopustivo da doktori jedno vrijeme provedu u Klini kom centru ili nekoj bolnici, a poslijepodne da idu u privatne ambulante. Oni koji su vlasnici ambulanti ne pla aju doprinos i obaveze za takve zaposlene. Mora se uvesti jasno ograni enje šta je privatno, a što je državno. Mi nismo protiv privatnog, ak naprotiv! Privatno nam donosi pozitivnu konkurenciju u zdravstveni sektor, a i privatno javno partnerstvo je budu nost razvoja zdravstvenih sistema. Mi samo ho emo da napravimo jasna pravila igre da se ta no zna, gdje se i šta radi, dodao je ministar Škrbi .
N.A.

Sadašnji sastav voznih parkova naših zdravstvenih ustanova apsolutno ne odgovara stvarnim potrebama. Taj projekat je prezentovan Vladi koja je prihvatila ovaj elaborat i evo danas se sa direktorima zdravstvenih ustanova dogovaramo na koji na in da ga realizujemo. Cilj nam je da zdravstvene ustanove u Republici Srpskoj, tj. naši pacijenti koji trebaju transport do tih ustanova ili na neka druga odredišta, imaju standardizovan vozni park.. Na sastanku je bilo rije i i o pitanjima sistematizacije radnih mjesta i uskla ivanju sa pravilnikom unutrašnje organizacije, gdje je najavljeno pravljenje presjeka stanja u svim zdravstvenim ustanovama, na svim nivoima zdravstvene zaštite. Mi smo napravili funkcionalni presjek bolni kog sektora i u toku je završetak analize u primarnoj zdravstvenoj zaštiti. Zahvaljuju i implementaciji projekta porodi ne medicine, situacija u primarnoj zdravstvenoj zaštiti je manje kompleksna od bolni kog sektora. Domovi zdravlja ve znaju šta treba da rade i sa kojim brojem timova porodi ne medicine treba da raspolažu. Me utim, problem postoji u nekim sredinama koje spadaju pod odgovornost lokalne zajednice gdje je došlo do primanja velikog broja radnika koji ak nisu ni zdravstvenog profila. Tu imamo prekapacitirane domove zdravlja koje fakti ki niko ne može da plati“, rekao je ministar Škrbi . On dodaje da je potrebno formirati državnu komisiju koja bi sagledala injeni no stanje, obišla sve domove zdravlja i bolnice, gdje bi zajedno sa menadžmentom tih zdravstvenih ustanova sagledala stanje i na kraju uskladila

08.05.2007.

Neophodna rekonstrukcija bolni kih i drugih zdravstvenih ustanova u Srpskoj
Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske organizovalo je zvani nu prezentaciju rezultata Projekta izrade situacione analize u opštim bolnicama, klini kim centrima i specijalizovanim zdravstvenim ustanovama u Republici Srpskoj. Ovaj izvještaj, odnosno projekat, ra en je skoro šest mjeseci i svaka bolnica, svaka zdravstvena ustanova je do detalja pregledana. Konsultantska ku a, ispred Ministarstva zdravlja

i Fonda zdravstvenog osiguranja, je zajedno sa rukovodstvom svake bolnice, napravila jedan funkcionalni presjek, tj. presjek stanja tih ustanova i na kraju uokvirila u kompletan izvještaj na nešto više od 1300 stranica. Sistematizovanog ulaganja u ovaj zdravstveni sektor nije bilo ve 15 godina. Me unarodne institucije su uglavnom ulagale u primarnu zdravstvenu zaštitu gdje smo mi daleko dogurali, ali ništa nije ura eno po pitanju bolni kog sektora. Teško je re i koja je bolnica u najtežim uslovima jer neka ima problem prostora gdje se više ne isplati ulagati, kao što je npr. u Bijeljini. Neke imaju poprili no zastarjelu opremu, poput Trebinja, Nevesinja i Kasindola. Kod nekih su problem kadrovi, tj. manjak visokoprofilisanih kadrova, tako da ne mogu pružati odre ene usluge. Mi emo sada iskoristiti priliku, da na osnovu ovog dokumenta uradimo strateški plan razvoja bolni kog sektora u Republici Srpskoj sa pojedina nim akcionim planovima i projektnim zadacima koji e morati ubrzo krenuti“, kazao je ministar Škrbi . Prema rije ima direktora Opšte bolnice „Sveti Vra evi“ iz Bijeljine, prim. dr Miroslava Mitrovi a, najve i problem ove ustanove jeste neadekvatan prostor. Naša bolnica je smještena u više odvojenih i starih objekata u koji se prema analizama više ne isplati ulagati. Osim, prostora, veliki problem nam je oprema koja je dosta zastarjela. Ve ina aparata je starija od deset godina i jedino što je novo to je skener koji smo dobili realizacijom koreanskog kredita. Ono što smo planirali tokom ove godine jeste da definitivno u emo u pri u izgradnje nove bolnice i to je projekat za koji nam punu podršku pruža Ministarstvo zdravlja. Teško je re i koliko e nam vremena i novca trebati, ali po nekim podacima to je najmanje tri do etiri godine i oko 40 miliona KM“, istakao je dr Mitrovi . Dr Milan Peji , direktor Klini kog centra Isto no Sarajevo, smatra da je stanje u ve ini zdravstvenih ustanova u Republici Srpskoj sli no, ali da je u Isto nom Sarajevu posebno otežavaju a okolnost što se ova ustanova nalazi na tri lokacije udaljene i do 70 kilometara. Moram da kažem da je najteže stanje u Kasindolu i u Psihijatrijskoj klinici na Sokocu. Tu je prije svega problem lošeg gra evinskog objekta, kao i zastarjele opreme. Posebna pri a su neki dugovi iz prošlosti, a koji se odnose na usluge koje su pružene u Srbiji i Crnoj Gori, kao i dugovi prema Elektrodistribuciji, dobavlja ima i drugim ustanovama. Ipak, postoji dobra volja i namjera da se kod nas nešto uradi. Dogovorili smo se sa ministrom oko rekonstrukcije objekata,

100

I N F O

I Z B O R

kao i nabavke nove opreme koja bi trebala biti unificirana za cijelu Republiku. Ne bih da pogrešno prognoziram, ali da bismo sve to postigli potrebno nam je više miliona maraka“, rekao je direktor Klini kog centra Isto no Sarajevo.
N.A.

08.05.2007.

Stanje i zakonske regulative u prometu radioaktivnih materijala
Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske organizovalo je sastanak o temi stanja i zakonske regulative u prometu radioaktivnih materijala u Republici Srpskoj i BiH, gdje su

Hrvatsku sa izvorom zra enja koji nije bio pod nadzorom. Da nam se to ne bi u budu nosti dešavalo, vrlo je važno da se razvije sistem nadzora u svakoj državi, ali isto tako i sistem državnog dogovora i uzajamnog obavještavanja zemalja u regiji. Zna i moramo biti svjesni da e takvih transporta biti i svrha je ovog sastanka da se dogovorimo kako da na najbolji na in odgovorimo na takve slu ajeve kako ne bi došlo do ugrožavanja zdravlja stanovništva obje države“, istakao je Kubelka. Direktor federalne Uprave za zaštitu od zra enja i radijacionu sigurnost, Mehidin Sirbubalo je naglasio da je neophodno razgovarati i definisati odgovore na sve situacije koje se mogu desiti sa izvorima zra enja. Ova oblast u BiH se razvija vrlo dinami mo. U pripremi je i Zakon o zaštiti od zra enja i nuklearnoj sigurnosti, što govori da su svi ovi dogovori i sastanci usmjereni u pravcu da imamo jedan organizovan i harmonizovan odgovor, te da bismo mogli zadovoljiti sve me unarodne standarde koji se postavljaju u ovoj oblasti joniziraju eg zra enja“, istakao je Sirbubalo.
N.A.

njegu, koji bi fakti ki bio fakultet sestrinstva. Napomenuo bih da pripremamo i zakon o komorama i zakon o zdravstvenoj zaštiti koji e prvi put definisati da se formira i Komora medicinskih sestara i tehni ara, rekao je ministar Škrbi . Zora Gojkovi , viša medicinska sestra i predsjednik Udruženja medicinskih sestara i tehni ara regije Banjaluka estitala je Me unarodni dan sestrinstva svim medicinskim sestrama širom Republike Srpske i Bosne i Hercegovine. “Stvorimo i asocijaciju sestara. Trenutno brojimo 1602 sestre“, rekla je Gojkovi eva.
N.A.

21.05.2007. 12.05.2007.

U Republici Srpskoj obilježen Svjetski dan sestrinstva
osim predstavnika Ministarstva prisustvovali ugledni ljekari i eksperti iz cijelog regiona. Na sastanku je bilo rije i o propisima sigurnosti i prometa radioaktivnih materijala, a sve u cilju unapre enja ove oblasti. BiH trenutno je u fazi kada se definiše Zakon o joniziraju em i nejoniziraju em zra enju, kao i definisanju centralnog regulatornog tijela na nivou cijele države. Cilj je da se formira jedno tijelo koje e imati svoje institucije i u Federaciji BiH i u Republici Srpskoj, a sve zbog što boljeg izvještavanja i koordinacije rada, kao i saradnje sa Agencijom za atomsku energiju u Be u. Dragan Kubelka, direktor državnog Zavoda za zaštitu od zra enja Republike Hrvatske posebno je istakao važnost saradnje me u državama u ovoj oblasti. Svrha ovoga sastanka je da napravimo jedan dogovor kako bi svi, odnosno i jedna i druga država, na isti ili sli an na in, razvili nadzor nad izvorima joniziraju eg zra enja. Nedavno smo imali primjer voza koji je iz Ma arske došao u

Povodom obilježavanja 12. maja – svjetskog dana sestrinstva u Republici Srpskoj, u Klini kom centru Paprikovac je uprili ena sve ana akademija koju je otvorio ministar zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske, Ranko Škrbi . Medicinske sestre su nezaobilazan segment svake medicinske ustanove i medicinske njege i bez toga doktori ne bi mogli da zamisle svoj posao. U proteklom periodu uloga medicinske

Potpisani ugovori za osnivanje i izgradnju novih dijaliznih centara
Predsjednik Vlade Republike Srpske Milorad Dodik, ministar zdravlja i socijalne zaštite Ranko Škrbi , direktor Fonda zdravstvenog osiguranja Goran Kljaj in i predstavnici Internacionalnog dijaliznog centra Banjaluka i Fresenius Medical Care-a potpisali su ugovor za osnivanje i izgradnju dijaliznih Centara u Laktašima (Banjaluka 2), Doboju, Šamcu i Zvorniku. Potpisan je i Ugovor za produženje realizacije pružanja specijalizovane usluge hemodijalize pacijentima u Centru za hemodijalizu Klini kog centra Banjaluka i Opštoj bolnici Bijeljina. Rije je o šest odvojenih ugovora od kojih su etiri nova kapaciteta za hemodijalizu, a dva produženja ugovora za postoje e hemodijalizne centre u Banjaluci i Bijeljini. Na bazi pozitivnih iskustava koje smo imali u proteklih sedam godina, gdje smo imali koncept privatno javnog partnerstva, kao i obostrano zadovoljstvo od strane zdravstvenih autoriteta i pacijenata koji su lije eni, opredijelili smo

sestre bila je poprili no minimizirana i nije imala onu formu kakvu bi sestre i tehni ari trebali da imaju. Iz tog razloga Ministarstvo zdravlja je pripremilo niz strateških dokumenata koji e u narednih nekoliko mjeseci ugledati svjetlost dana, te nekoliko zakonskih rješenja koja e na viši nivo podi i položaj medicinskih sestara i tehni ara u Republici Srpskoj“, rekao je ministar Škrbi . On je istakao da Ministarstvo zdravlja, ovih dana, priprema još neke aktinosti na polju edukacije i organizovanja sestara i tehni ara. Na Medicinskom fakultetu smo pripremili poseban plan i program namijenjen za zdravstvenu

101

I N F O

I Z B O R

se i za nastavak ovog projekta. Još jedan od razloga je i pove anje potrebe za hemodijalizu pacijenata iji broj iz dana u dan raste. Ovim projektom e se za više od 60% pacijenata u RS, koji imaju potrebu da budu hemodijalizirani, osigurati najsavremenije metode i principi savremenog lije enja. Pored izgradnje novih kapaciteta i produženja ugovora za postoje e, ovim emo obuhvatiti i ostale centre u Republici Srpskoj, kao što su Kasindo, Trebinje, Fo a itd. Nadam se da emo ovim zna ajno i uštedjeti jer je cijena hemodijalize dogovorena tenderskom procedurom, što je zna ajno manje nego u ostalim zemljama u regionu. Na tenderu, koji je bio objavljen po etkom ove godine, projekte u Doboju, Šamcu i Zvorniku dobila je kompanija Fresenius Medical Care, a centar u Laktašima i produženje ugovora u narednih 15 godina dobio je Internacionalni dijaliza centar Banjaluka. Otvaranjem ovih centara u Republici Srpskoj mi stvaramo preduslove da i strani državljani, koji su na proputovanju kroz našu zemlju, dobiju savremenu evropsku proceduru i tretman, bez obzira u kom centru se nalazili, rekao je ministar zdravlja i socijalne zaštite. Direktor Internacionalnog dijaliza centra Marijan Bili je kazao da je ovo izuzetan doga aj kako za IDC, tako i za cijelu RS.

22.05.2007.

29.05.2007.

Razmatrano stanje u socijalnim ustanovama u RS

Sastanak o kontroli duvana
U organizaciji Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske, Svjetske zdravstvene organizacije i Ministarstva zdravstva Federacije BiH, u Banjoj Luci, održan sastanak o kontroli duvana. Ciljevi sastanka bili su: definisanje uloga relevantnih intersektorijalnih vladinih ustanova u mehanizmima kontrole duvana, harmonizacija zakonodavstva iz ove oblasti u BiH, u skladu sa me unarodnim dokumentima, kao i pokretanje inicijative za donošenje odluke o ratifikaciji i implementaciji okvirne Konvencije o kontroli duvana. Zna ajno je da su sastanku, pored ministara zdravlja, prisustvovali i predstavnici parlamenata Federacije BiH i Republike Srpske, te brojni drugi ministri. Klju no je da smo jednoglasno donijeli odluku da BiH vrlo brzo mora pristupiti ratifikovanju Konvencije o kontroli duvana, rekao je ministar civilnih poslova u Savjetu ministara BiH Sredoje Novi i dodao da Konvencija, u osnovi, podrazumijeva preduzimanje niz procesa i radnji.

Mi smo bili pioniri devedesetih godina kada smo došli u Republiku Srpsku da napravimo neki novi model koji se danas zove javno privatno partnerstvo. To podrazumijeva da kompanija ulaže kompletan novac da bi stvorila kapacitet koji može pružati usluge hemodijalize, te da zaposli osoblje iz tih centara i da po ne da pruža najbolju mogu u uslugu pacijentima koji svaki drugi dan moraju da dolaze na tretman hemodijalize kako bi preživjeli. Ovo je veliki projekat za Republiku Srpsku, jer pokazuje da ova država ima puno razumijevanja za tu najugroženiju populaciju pacijenata“, rekao je Bili . Norman Erhard, predstavnik Fresenius Medical Care-a se zahvalio na ukazanom povjerenju i rekao da e dati sve od sebe da pacijentima iz Republike Srpske pruži najviše standarde u oblasti pružanja usluga hemodijalize. Naša firma je glavni proizvo a hemodijalizne opreme u cijelom svijetu i tako e je svjetski lider u pružanju ovih usluga. Mi pružamo usluge za preko 160 000 pacijenata u više od 1600 naših dijaliznih klinika. Imamo oko 60 000 zaposlenih. Jako smo sretni što je Vlada RS izabrala našu firmu da i na ovom tržištu pružamo vrhunske usluge pacijentima iz Republike Srpske“, istakao je Erhard.
N.A.

Pomo nik ministra za socijalnu zaštitu Ljubo Lepir održao je redovan sastanak sa direktorima svih socijalnih ustanova Republike Srpske, gdje je razgovarano o trenutnom stanju i problemima u ovim ustanovama. Najaktuelnija tema danas jeste odre ivanje cijene smještaja korisnika u ustanovama za ovu i narednu godinu. Krenuli smo i u provo enje stru nog nadzora nad radom u ustanovama socijalne zaštite, što nažalost, u zadnjih deset godina nije provo eno. Kao rezultat tih stru nih nadzora planiramo provo enje odre enih mjera koje se odnose na unapre enje rada, smještaja i kvaliteta usluga prema samim korisnicima. Mi smo ve proveli nadzor nad dvije ustanove, a to je ustanova za mušku djecu ometenu u razvoju u Prijedoru i u Višegradu za žensku djecu. U pripremi su stru ni nadzori u Domu Rada Vranješevi i u gerijatrijskim centrima, kao što su Prijedor i Banjaluka. Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite, ove godine planira uraditi analizu ekonomskih cijena za smještaj korisnika u pojedinim ustanovama. Do sada su, putem subvencioniranja, ustanove imale znatno niže cijene u odnosu na ekonomske, tako da se predvi a, da e sljede e godine, ove cijene koje pla aju centri za socijalni rad, tj. direktni potpisnici ugovora sa ustanovama biti nešto ve e. Jedan dio finansiranja e ostati na nivou Ministarstva, tj. na budžetu, a to je prije svega rješavanje problema sanacije, adaptacije i renoviranja“, rekao je Lepir. Drago Dragi , direktor Socijalno gerijatrijskog centra Banjaluka, kaže da se stanje u ovoj ustanovi znatno poboljšalo. Naša ustanova je socijalne prirode i zahvaljuju i angažovanosti zaposlenih radnika i menadžmentu ustanove, uspjeli smo da Centar dovedemo na jedan viši nivo. Stvorili smo dosta solidne uslove. Naši korisnici imaju sve uslove predvi ene Zakonom, a i u skladu sa našim dogovorenim obavezama. Jedini problem sa kojim se susre emo je finansijske prirode. Dakle, mi sti emo dohodak od uplate korisnika i ponekad nam se javljaju teško e oko naplate. Na ovom sastanku o ekujemo da emo zajedno sa Ministarstvom, koje ima sluha za ove ustanove, izna i odre ena rješenja u smislu materijalne pomo i ovim ustanovama“, rekao je Dragi .
N.A.

Razgovarali smo i o tome koji su to porezi koji bi trebali biti dodatno uvedeni na duvan, kako bi se svaki dinar, koji je višak, prebacio u zdravstveni sistem, koji bi ga koristio za prevenciju od raznih bolesti“, rekao je ministar Novi . Ministar zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske Ranko Škrbi tako e je istakao neophodnost pove anja poreza na duvanske proizvode. Kada je zdravstvo u pitanju, taj porez bi trebao da osigura dovoljno sredstava da se finansiraju one aktivnosti koje su u krajnjoj liniji posljedica konzumiranja cigareta i duvanskih proizvoda. Danas svaki drugi stanovnik u BiH, i širem regionu, umire od kardiovaskularnih bolesti, a znamo da je duvan jedan od osnovnih faktora rizika za nastanak ovih bolesti. Naš prijedlog je da ministri zdravlja u BiH, zajedno sa Ministarstvom civilnih poslova BiH, pokrenu jednu inicijativu kako bi zna ajno pove ali cijenu cigareta. Evo, u Evropi, neposredno uz nas, cigarete su i po nekoliko puta skuplje nego ovdje. Ako oni mogu da imaju takvu politiku zašto ne bismo i mi, tim prije što bi te novce iskoristili za promociju zdravlja i unapre enje programa koji su namjenjeni za odvikavanje od pušenja“, kazao je ministar Škrbi .

102

I N F O

I Z B O R

Predstavnica Svjetske zdravstvene organizacije iz Ženeve, ina e specijalista za zdravstveno pravo, Ketrin Deland, izrazila je zadovoljstvo što predstavnici BiH pokazuju veliku volju u borbi protiv konzumiranja duvana. S obzirom da sam ovdje kao predstavnik Svjetske zdravstvene organizacije, odnosno programa za ‘Tobacco free’ inicijativu, te da smo bili uklju eni u stvaranje sporazuma još krajem devedesetih godina, mogu da kažem da sastanci kao ovaj pokazuju da ovdje u BiH postoji velika politi ka volja da BiH postane dio ovog sporazuma. Posebno želim da se zahvalim ministru civilnih poslova, kao i našem doma inu ministru zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske. Sa nestrpljenjem o ekujemo da nastavimo rad na ovom pitanju, te da napravimo iskorak prema potpisivanju okvirne Konvencije o kontroli duvana“, rekla je gospo a Deland. Sastanku su, osim ministra zdravlja i socijalne zaštite, Ranka Škrbi a, ministra civilnih poslova u Savjetu ministara BiH, Sredoje Novi a, prisustvovali i ministar zdravstva Federacije BiH, Safet Omerovi , šef Odsjeka za zdravstvo u Distriktu Br ko, Slavko Niki , predstavnici Svjetske zdravstvene organizacije, drugih ministarstava, nacionalni koordinatori za kontrolu duvana i drugi eksperti iz ove oblasti.
N.A.

da se upoznaju sa savremenim stavovima u nuklearnoj medicini, kao i dijagnosti ko terapijskim mogu nostima nuklearne medicine, shodno najnovijim standardima koje imaju sli ne institucije u Evropi i u svijetu“, rekao je ministar zdravlja i socijalne zaštite Ranko Škrbi . Ministarstvo zdravlja planira da zna ajno unaprijedi ovaj segment. Pored opreme koju smo naru ili, omogu ili smo da, još prošle godine, u BiH po ne da radi i jedan terapijski segment za radio terapiju štitne žlijezde. Njime smo omogu ili da i drugi pacijenti iz BiH mogu da se lije e ovdje u Klini kom centru Banja Luka, odnosno u Zavodu za nuklearnu medicinu. Posebno me raduje zainteresovanost kolega iz Agencije za atomsku energiju iz Be a koji su pokazali spremnost da nam pomognu u nabavci najsavremenije opreme koja je neophodna za vrhunske procedure koje se namjeravaju raditi ovdje u Klini kom

30.05.2007.

Seminar iz pedijatrijske nuklearne medicine
Ministar zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske Ranko Škrbi prisustvovao je sve anom otvaranju seminara iz pedijatrijske nuklearne medicine, iji je cilj edukacija doktora i medicinskih tehni ara koji ve rade u oblasti nuklearne medicine za specifi an rad sa djecom, po pitanju dijagnosti kih i terapijskih procedura u nuklearnoj medicini. Ovo je jedna novina jer se po prvi put održava ovakav seminar o nuklearnoj medicini koji je posve en pedijatrijskim temama i pedijatrijskim zahtjevima, sa osnovnim ciljem da se objedine svi stru njaci iz ove oblasti. Po astvovani smo da su u eš e na prvom seminaru uzeli i eksperti iz Agencije za atomsku energiju iz Be a, kao i kolege iz drugih krajeva bližeg nam i daljeg regiona. Oni e imati priliku

centru Banjaluka“, rekao je ministar Škrbi . Dr Zvezdana Rajkova a, na elnica Zavoda za nuklearnu medicinu i bolesti štitne žlijezde Klini kog centra Banja Luka isti e da se u Zavodu svakodnevno radi puno pretraga, ali da 10 do 23 odsto otpada na dje iju populaciju. Od seminara iz pedijatrijske nuklearne medicine o ekujemo da nau imo kako raditi bolje u toj oblasti, kako smanjiti dozu zra enja za te pacijente, kao i na koji na in što bolje i efikasnije uraditi pretrage. Nadamo se da emo u budu nosti krenuti i sa terapijom onkoloških bolesnika dje ijeg uzrasta“, rekla je dr Rajkova a. Ona isti e da „Zavod za nuklearnu medicinu i bolesti štitne žlijezde Klini kog centra Banja Luka u zadnjih nekoliko godina jako ulaže u edukaciju kadrova, a sklopu ovog projekta o ekujemo da emo dobiti i novu opremu kada bismo mogli da budemo rame uz rame sa najve im evropskim centrima“, dodala je dr Zvezdana Rajkova a.

me unarodni razvoj (CIDA) organizovali su seminar o modelima integracije primarne i sekundarne zdravstvene zaštite, sa fokusom na ljudske resurse. Radi se o projektu kojim nastojimo da primarnu zdravstvenu zaštitu i koncept porodi ne medicine, koji uspješno razvijamo, integrišemo sa onim što nastojimo da radimo u bolni kom sektoru. Paralelno sa primarnom zdravstvenom zaštitom, mi smo do sada uložili zna ajne napore u razvoj bolni kog sektora i razvijanje održive mreže bolni kih institucija, naravno sa stru nim osloncem na klini ke centre koji trebaju biti nosioci najviših procedura. Ovaj seminar e fakti ki omogu iti da krenemo sa jednom saradnjom izme u primarne i sekundarne zdravstvene zaštite sa ciljem da pacijenti imaju jedan jednostavan i jasan tok prolaska kroz zdravstveni sistem“. Taj proces je jako bitan i sa stanovišta organizacije zdravstvene službe, kako bi na isti na in razgovarali i imali iste percepcije i doktori primarne zdravstvene zaštite i doktori sekundarnog, odnosno tercijarnog nivoa. Za sada imamo poprili na razmimoilaženja i stavove koji pokazuju da pacijenti esto lutaju jer ih doktori na primarnom nivou obavještavaju druga ije od doktora na sekundarnom nivou. Ho emo to da harmonizujemo kako bismo dobili logi an i održiv sistem koji bi i u finansijskom, ali u profesionalnom smislu bio jedinstven i utvr en“, rekao je ministar zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske Ranko Škrbi . Orvil Adam, direktor projekta primarne zdravstvene zaštite na Balkanu istakao je da je osnovni cilj današnje radionice okupljanje radnika koji rade kako u privatnoj, tako i u sekundarnoj zdravstvenoj zaštiti, te prihvatanje

30.05.2007.

Manje lutanja kroz zdravstveni sistem
U okviru Projekta politike primarne zdravstvene zaštite na Balkanu, Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske, Kanadsko društvo za me unarodno zdravlje (CSIH) i Kvins Univerzitet (Queen’s University), a uz finansijsku podršku Kanadske agencije za

injenice da je jako bitno povezati ova dva nivoa zdravstvene zaštite. Iako je veoma bitno unaprijediti sistem, kako primarne, tako i sekundarne zdravstvene zaštite, tako e je veoma bitno osigurati pogodnosti za same pacijente da dobiju dobro uspostavljen sistem zdravstvene zaštite koji je efikasan, sa ekonomskog stanovišta i human za njih, rekao je Orvil Adam. Dejvid Koknen konsultant Svjetske banke i jedan od predava a na seminaru posebno je istakao injenicu da je Republika Srpska prepoznala zna aj i važnost povezivanja primarne i sekundarne zdravstvene zaštite. Kako se nastavlja razvijanje i unapre enje zdravstvenih usluga, veoma je bitno uspostaviti dobru i stabilnu ravnotežu izme u ovih nivoa. Znamo da moderne bolni ke usluge zahtijevaju skupu opremu i kako vidimo bolnice mogu da organizuju jako dobre bolni ke usluge za

103

I N F O

I Z B O R

teže bolesnike, ali jako je bitno uspostaviti ravnotežu sa uslugama u primarnoj zdravstvenoj zaštiti. Ambulante, na ovom nivou tako e moraju biti dobro opremljene kako bi mogle pružati kvalitetne zdravstvene usluge pacijentima sa lakšim oboljenjima“, istakao je Koknen. Na seminaru su osim predstavnika Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske i Projekta politike primarne zdravstvene zaštite na Balkanu, prisustvovali i predstavnici Ministarstva civilnih poslova u Savjetu ministara BiH, Ministarstva zdravstva Federacije BiH, Grada Banja Luka, Instituta za zaštitu zdravlja Republike Srpske, Fonda zdravstvenog osiguranja Republike Srpske, Agencije za akreditaciju RS, kao i predstavnici Klini kog centra Banja Luka.
N.A.

Beograd, 28.05.2007.

135 godina Srpskog lekarskog društva
Srpsko lekarsko društvo proslavilo je135 godina postojanja, sve anom akademijom u

oni su postali utemeljiva i i nosioci medicinske misli i nauke na podru ju Srbije i Balkana. Posebno se isticao mladi dr Vladan or evi , kasnije lan Srpske Kraljevske Akademije, politi ar i javni radnik, koji je obeležio politi ki i kulturni život tadašnje Srbije. Predstava nas je sve vratila kroz vreme, i kako re e prof. dr Vojkan Stani , predsednik SLD, kao da smo i sami u estvovali u njegovom osnivanju, jer su se prošlost i sadašnjost preplitale u pretapale. Govorili su prof. dr Tomica Milosavljevi i dr Vladan Šubarevi . Prikazan je zatim film o istorijatu SLD, a potom su se gosti neformalno družili na prigodnom koktelu. Osnovni cilj aktivnosti Srpskog lekarskog društva, po re ima njegovog predsednika prof. dr Vojkana Stani a, bi e vra anje sjaja i društvene uloge koju je SLD nekada imalo, pa sada pošto je preživelo teška vremena ima prava da odahne i sa rado u i spokojem zakora i u budu nost.
Lj. V.

U UKC Tuzla, 29.05.2007.

Izvedena tre a kadaveri na transplantacija
Od donora iz Banje Luke presa eni bubrezi, jetra i rožnja a Na poziv iz Klini kog centra Banja Luka, kojim su obavijestili nadležne u UKC Tuzla da imaju pacijenta koji je nakon saobra ajne nesre e doživio moždanu smrt i iji roditelji su se izjasnili da žele donirati njegove organe, tim iz UKC kojeg su inili: prof. dr Dešo Meši , doc. dr Mirsada Prašo, dr Vasvija Ulji , dr Mustafa Bazardžanovi , dr Meliha Halilbaši i dr Jasminka Mujkanovi krenuli su put Banje Luke

Klubu Vojske Srbije na Top ideru u Beogradu, 28. maja ove godine. Ovaj sve ani doga aj osmišljen je vrlo originalno. Gosti su imali priliku da gledaju glumce u ulogama osniva a Srpskog lekarskog društva. Daleke 1872. godine, njih petnaest tada je osnovalo SLD (me u njima bilo je i Nemaca, Austrijanaca, eha, Grka). Osniva i Srpskog lekarskog društva bili su: A im Nedovi , Jovan Mašin, or e Klinkovski, Jovan Valenta, Panajot Papakostopulos, Josif Holjec, Bernard Bril, Sava Petrovi , Julijus Lenk, Marko Polak, Vladan or evi , Petar Ostoji , i zubni lekar Ilija Ranimir. Ubrzo su im se pridružili Josif Pan i i Mladen Jankovi .

Osniva i SLD

Vo eni idejama ujedinjene omladinesrpske, sanjaju i o slobodi i gledaju i daleko u budu nost

u no i 28. maja, gdje su izvedene eksplantacije organa sa donora. Dan kasnije, u UKC Tuzla su ura eni operativni zahvati implantacije organa i to: jetre koju je primio Ismet Devedži (62) iz Tuzle, bubrega koje su dobili Todor Budi (57) iz Banjaluke i Alija Begovi (58) iz Tuzle, te rožnja a, koje su implantirane Elsadi Skoki (41) iz Tuzle i Hasanu Ibri u (29) iz Srebrenika. Prema rije ima doc. dr Mirsade Prašo, direktorice Klinike za anesteziologiju i reanimaciju UKC

Tuzla, ovo je svakako bio veliki dan za transplantacijsku medicinu i za BiH, jer smo krenuli raditi kako to treba da radimo - da nemamo granica, jer smo mala država. Sigurna sam da je ovo dobar po etak velike saradnje. - Prijatno smo iznena eni zbog svega što se dogodilo. Svaka ast i zahvalnost roditeljima unesre enog dje aka i kolegama u Banjoj Luci koji su našli za shodno da nas obavijeste i da sve uradimo na ovaj na in. Ovo je najbolji na in zaživljavanja transplantacione hirurgije na podru ju BiH. Nadamo se da e ovo biti stimulans i za druge bolnice u BiH da postupe kao kolege iz Banje Luke, koji su nas do ekali na izvanredan na in. Operacije su protekle uredno i sada nam ostaje da pratimo postoperativni tok – rekao je prof. Meši . Prema rije ima prim. dr Huzeira Durakovi a transplantacija bubrega kod pacijenta iz Banje Luke je završena, da bubreg ve funkcioniše i da su jako zadovoljni. Imali smo jedan izazov, a to je rijetkost da na jednom bubregu imamo tri krvne žile što je zahtjevan tehni ki problem za razrješavanje prilikom transplantacije, ali je naš tim to uspješno riješio. U toku je druga transplantacija pacijentici iz Gornje Tuzle. Nadamo se da e i ona prote i uredu. Prof. dr Mirko Staneti , medicinski direktor KC Banjaluka kaže da ovakvi doga aji u skorije vrijeme ne bi trebali biti senzacija nego normalan na in rada i komuniciranja izme u zdravstvenih ku a i onih koji se ozbiljno bave ovim poslom. Moram re i da neizmjernu zahvalnost dugujemo porodici, koja je inicirala ovaj doga aj. Izjasnili su se da bi željeli donirati organe svoga sina, jer žele da nastavi živjeti u drugim ljudima. Pitali su koji je najbliži centar koji radi transplantacije i tako je krenulo. KC Banjaluka kasni u ovom segmentu, ali emo direktnim kontaktima pokušati dogovoriti da zaživi i vid stru ne razmjene i usavršavanja kadrova, kako bi na inili kvalitetan tim. Ponosan sam na ovo sve. Oftalmolog, dr Meliha Halilbaši kaže da je ovo bilo prvi puta da se u okviru multiorganske eksplantacije radi i eksplantacija bulbusa za transplantaciju rožnice. - Ura ena je prva eksplantacija oba bulbusa i sve je prošlo bez ikakvih problema. Ujutro su ra ene pripreme rožnice za transplantaciju, koja je sada u toku. Kod jednog pacijenta e se raditi i dodatna ugradnja intraokularne le e. Lista ekanja je duga i drago nam je što smo zapo eli sa ovim. Sa nama su i supervizori iz bolnice Sestre milosrdnice iz Zagreba, Valentina Lon ar Lacmanovi . Predsjednica Donorske mreže BiH, Jasminka Mujkanovi kaže da samim tim što su roditelji izrazili želju da doniraju organe, dali zna aj i satisfakciju svim djelatnicima u Donorskoj mreži. Oni su bili ti koji su svojom sviješ u podstakli humanost i otvorili saradnju izme u klini kih centara na cijeloj teritoriji BiH zašto se zalaže Donorska mreža. Jer transplantacijski projekat je državni, a sva država se može osloniti na UKC Tuzla, koji je jedini verifikovan da to radi. Direktor JZU UKC Tuzla, doc. dr Nedret Mujkanovi kaže da je ovo tre a kadaveri na

104

I N F O

I Z B O R

transplantacija i da je uz pomo medija i javnosti zapo eta edukacija stanovništva BiH o tome da je transplantacijska medicina na in lije enja kod zna ajnih oboljenja, koja se druga ije i ne mogu lije iti osim transplantacijom organa. - Danas smo u prilici da smo i tre i cilj u transplantacijskoj medicini završili, a to je transplantacija rožnja e. Sljede i cilj nam je transplantacija pankreasa i mislimo da emo do kraja godine ovladati i tim segmentom. Posebno sam sretan što je trud i rad koji smo uložili u proteklim godinama u edukaciju kadrova i nabavku opreme i stvaranju kvalitetnog prostora za ove visokosofisticirane discipline, isplatio i da transplantacijska medicina više ne e biti posebna vijest nego dio svakodnevnog rutinskog rada. A sada smo otvorili vrata pravom projektu transplantacije kakav jedino može zaživjeti u jednoj državi, to je transplantacija koja se odvija na itavom prostoru BiH – rekao je direktor doc. dr Nedret Mujkanovi . Ovom prilikom on se zahvalio ministarstvima unutrašnjih poslova TK i RS-a, koji su propratili svojim vozilima itav eskort ljekara stru njaka sa eksplantiranim organima od Banje Luke do Tuzle, jer je vrijeme bitan faktor u ovom procesu.
A. Kunosi

razmena iskustava i relaksacija od svakodnevnih radnih obaveza.
Prim. mr. sci. dr Zlatka Markov

Klini ki centar Banja Luka

Prvi ugovor sa privatnom ambulantom porodi ne medicine

Lijekovi na poklon
Predstavnici sarajevskog “Bosnalijeka” poklonili su Klini kom centru Banja Luka dvije hiljade kutija lijeka za visoki krvni pritisak inhibace (cilazapril). Vrijednost ove donacije je 12 hiljada maraka. Zahvaljuju i se na vrijednom poklonu direktor za medicinske poslove banjolu kog Klini kog centra prof. dr Mirko Staneti je rekao da se radi o najkvalitetnijoj grupi lijekova za lije enje visokog krvnog pritiska. On je istakao da, ipak, više od svega vrijedi ova saradnja koja e biti još intenzivnija ne samo u obliku donacija, nego i u stru noj saradnji. Direktor doma eg marketinga i prodaje “Bosnalijeka” dr Umid Šalaka naglasio je da je donacija nastavak dobre poslovne saradnje Klini kog centra i kompanije “Bosnalijek”, najavljuju i uskoro sli nu akciju. - Želja nam je da u Republici Srpskoj budemo prisutni, da damo puni doprinos u lije enju i medicinskom zbrinjavanju, kao i da pomognemo i edukaciju, odnosno stru no usavršavanje ljekara - naglasio je Šalaka.

Kvalitet zdravstvene zaštite na prvom mjestu
Ambulanta porodi ne medicine “dr Teši ” iz Kotor Varoša prva je privatna ambulanta ove vrste sa kojom je Fond zdravstvenog osiguranja potpisao ugovor o poslovnoj saradnji. Ugovor vrijedan oko 62.000 KM omogu i e zdravstvenu zaštitu na osnovu ovjerene knjižice za 1700 osiguranika, koliko ih je za svog porodi nog doktora izabralo dr Teši a. Ugovor je potpisan za period do kraja ove poslovne godine i sastavljen je po istim kriterijumima kao i ugovori sa javnim sektorom.

Sekcija opšte medicine DLV-SLD

etvrti vojvo anski dani opšte Ugovor o poslovnoj medicine saradnji
U prelepom zdanju, velikoj sali poslovnog centra “NIS - NAFTAGAS“ u Novom Sadu od 08-09. juna održani su sada ve tradicionalni etvrti vojvo anski dani opšte medicine. Prvi vojvo anski dani opšte medicine organizovani su u Rumi, a ve slede i prerasta u dvodnevno stru no okupljanje u Subotici, potom prošle godine u Novom Sadu i ove godine uspešno smo nastavili tradiciju. Glavne teme su bile: Antibiotici u primarnoj zdravstvenoj zaštiti, Glavobolja i Poreme aj spavanja. Predava i su bili vrhunski stru njaci, a u esnici skupa su jako zadovoljni, jer su imali šta uti, nau iti. Izlaganja su bila prilago ena našoj praksi, prakti nim iskustvima i novinama, što je pokazao veliki interes u esnika u diskusijama i pitanjima za predava e. Rezultat etvrtih vojvo anskih dana su postignuta edukacija iz pomenutih tema što smo verifikovali i sertfikatima koji nose odre en broj bodova potrebnih za budu e licenciranje. On što posebno ini korisnim i bogatim ove skupove, je naše druženje, uspostavljanje komunikacije, Nedavno su u Banjoj Luci ugovor o poslovnoj saradnji potpisale kompanija “Bosnalijek” i Udruženje kardiologa Republike Srpske.

Udruženje kardiologa Republike Srpske

- Ovim ugovorom “Bosnalijek” je pokazao da e kroz finansiranje usavršavanja na podru ju Srpske poduprijeti rad radionica ija e tema biti kardiovaskularna medicina. Te radionice organizova e Republi ko udruženje kardiologa sa porodi nom medicinom. Cilj svega toga je da pacijentima bude bolje - rekao je predsjednik Udruženja Milenko Krneta. Direktor doma eg marketinga i prodaje “Bosnalijeka” Umid Šalaka naveo je da je u okviru ugovora “Bosnalijek” preuzeo i da stipendira jedan broj kolega sa banjolu kog Medicinskog fakulteta. Na raspolaganje Udruženju “Bosnalijek” je stavio i svoje raspoložive resurse.
R.Š.

- Kvalitetna zdravstvena zaštita za naše osiguranike je uvijek na prvom mjestu. Ukoliko su u prilici da pruže dobre uslove pacijentima, s privatnim zdravstvenim ustanovama želimo sara ivati jednako kao i sa javnim, rekao je direktor Fonda Goran Kljaj in u obra anju novinarima koji su pratili potpisivanje ugovora. - Ukoliko se pokaže da su naši osiguranici iz Kotor Varoša bili na dobitku, ova zdravstvena ustanova bi e prva, ali ne i jedina privatna ambulanta porodi ne medicine koja ima saradnju sa Fondom. Vjerujem da e potpisivanje ovog ugovora otvoriti put i drugim ljekarima da se okrenu porodi noj medicini i da kona no u emo u suštinu reforme primarne zdravstvene zaštite, izjavio je Kljaj in. Kod definisanja ovog ugovora akcenat je dat kvalitetu i cijeni zdravstvene usluge, a posebno želji osiguranika da im primarnu zdravstvenu zaštitu pruža ova ambulanta. Ovaj zna ajan iskorak u reformi primarne zdravstvene zaštite, prema rije ima dr Bore Gužvi a, zamjenika direktora Fonda, bi e pod budnim okom javnosti ustanova iz javnog sektora, ali i Fonda koji e kontrolisati kvalitet pruženih usluga. - Ravnopravnost javnog i privatnog sektora omogu uje zdravu konkurenciju. Nama u Fondu je apsolutno jasno, a na ovom primjeru emo i dokazati da je i sa postoje im cijenama mogu e da se ambulante porodi ne medicine osamostale i ekonomski opstanu, poru io je dr Gužvi . Obra aju i se novinarima, dr Teši je istakao veliku odgovornost koju je preuzeo potpisivanjem ovog ugovora, prije svega sa stanovišta kr enja puta za ulazak privatnog sektora u primarnu zdravstvenu zaštitu.
B.R.

105

S M I J T E S E , Z D R AV O J E !

Mala anatomija

Bubrezi
Aforizmi
Nigdje se više ne kuka kao u bolnicama. Bolesnici zbog bolova, osoblje zbog plata. *** Volite svoju djecu bez obzira ko ih je pravio! *** U bolnicama je teško materijalno stanje. Vidio sam kako jednom bolesniku daju po pola tablete. *** Pratio sam primanje mita u bolnici i vidio da je jedna poznata politi ka li nost na hirurgiji primila - dvije litre krvi. *** Socijalno misli da je babica pa govori zdravstvu: Nategnite se jako, još ja e, ja e, ja e ..! *** Je li crne misli dolaze iz sive moždane mase ili su i tu politi ke stranke uplele svoje prste? *** Oduvijek je bila mimo ostalih. Ostala je trudna na prvi pogled. *** Jedan nadriljekar je našao gospodinu spuštenu matericu, a gospo i pove anu prostatu. *** Operacija je bila teška. I da pacijent nije bio slabi i on i hirurg bi ostali živi. *** Divim se medicinskim sestrama koje godinama pitaju: Ko je sljede i? *** Njemu se ni do osamdesete godine starosti nije mijenjalo pam enje. Bilo i ostalo slabo. *** Doktore, molim vas ho ete li mi re i kako je moja punica? Nažalost, umrla je. Hvala! *** Mijenjam jedan bubreg za još jedno srce. Ho u više da volim, a manje da pišam. Ne znam šta politi ari znaju o bubrezima, ali esto slušam da spominju bubrežnjake s ražnja. Oduvijek je bivalo da jedni znaju znanje, drugi uživanciju. Bubrezi su parni organ, a srce neparni. I umjesto da se više volimo, mi više piškimo. Nauka kaže da bubrezi pro iš avaju krv. Nešto mi tu nije jasno; znam ljude kojima je lopovluk ušao u krv i nikako da se o iste od njega. Govorim vam o pravim, obi nim bubrezima. Postoje, kažu, i bijeli bubrezi, ali ne bih htio da se sada hvatam za njih iz pristojnosti. Dok neki alkoholi ari drže ašice na koljenima, drugi ih kriju u bubrezima. Tako, osim bola kojeg trpimo dok nam siledžije masiraju bubrege, imamo i strah da nam ne polome ašice u bubrezima. Dio tijela gdje su bubrezi postavljeni zove se slabine, mada muškarci eš e pokazuju slabosti nešto niže. Oni koji ne znaju anatomiju, udaraju nas po slabinama da bi nam istjerali slabosti. Pisci - ljekari govore da prije podne ljudima lije e slabine, a poslije podne pisanjem slabosti. Šteta što se za slabosti ne pla a participacija, njih je mmnogo više. Dojke su parni organ i lu e lijepo, sladunjavo mlijeko. Bubrezi lu e odurnu mokra u. Dok se mlijekom iz dojkjki može beba nahraniti, a odrastao ovjek uživati, mokra om možete onoga koga mrzite pomokriti. Žensku možete vidjeti i pupak i dojke, a bubrege nikome. Puštanje mokra e može biti svjesno i nesvjesno. Ga ama je svejedno da li se mi upišali od smijeha, straha ili pove ane prostate. Mokrenje spada u malu nuždu, ali vjerujte mi, nekada su i male nužde velika olakšanja. --- Nešto vam srce preska e - vrti glavom kardiolog dok preko ruku vu e traku elektrokardiograma. - Nema dovoljno krvi, doktore. I ja kad god nisam imao hrane preskakao sam obroke - uzvrati pacijent. --Babica ženi na pregledu: - Digni noge, ženo. - E, zaklela sam se da više ne u. Da nisam dizala noge ne bih sada ni bila kod vas. --- Mali, iji si ti? - Tata ne zna, ja ne znam, a mama ne e da kaže... --U ambulanti ljekar i gola pacijentkinja kad neko proviri na vrata i ispod pacijentkinje ostade mokro. - Vi ste se umokrili, gospo o? - re e ljekar. - I vi biste, doktore, da ste bili goli sa mnom, a da je ovako vaša žena provirila kao sad moj muž - re e ona. --Prof. dr Slobodan Jankovi književnik i humorista

Male {ale
- Doktore, ako bih vas astio da li biste me bolje operisali? - Ovako vam vadim jedan bubreg, jedino da vam izvadim i drugi.

- Zašto ste muža baš sada doveli u bolnicu? - pita ljekar u prijemnoj ambulanti. - itala sam u novinama da je ovih dana u bolnici porasla smrtnost. --Ljuti se pacijent na uslove u bolnici i kaže: - Kad e ve jednom bolnica imati novaca? Iz grupe onih koji ekaju na pregled neko odgovori: - ekaj dok raspišu tender i prodaju pacijente. --- Ti opet došla radi abortusa? - pita ginekolog mladu ženu. Ona iskreno odgovori: - Šta u, doktore, kad traže... --Re eno pacijentu da e operacija trajati šest sati, a kad se probudio on pogleda na sat i za udi se da je trajala samo sat i po. - Imali ste sre u - re e mu tehni ar - doktor je žurio da gleda fudbal na televiziji, liga šampiona. --Mlada djevojka kod ginekologa na pregledu. - Vi ste u drugom stanju - re e joj poslije pregleda. - Oh, hvala ti bože, ja se prepala da nisam izgubila nevinost. --Jedan mnogo dosadan pacijent pita doktora: - Kako da vas po astim najbolje? Doktor se nasmija pa re e: - Pre ite na odjeljenje kod mog kolege. --Sestra prigovara pacijentu, ali jako glasno: - Tebi je džabe govoriti da lijekove treba da uzimaš tri puta na dan. - U pravu ste, sestro, ja sam od ro enja gluv. --Psihijatar pita bolesnika na šta se žali. - Ninašta što se mene ti e, ali su oko mene svi ludi pa sam došao da pitam jesu li i oko vas. --Psihijatar prolazi parkom u kome se odmaraju psihijatrijski bolesnici. Kad pri e jednom bolesniku, ovaj sko i sa klupe kao oparen. - A, svaka ast, vidi se da lijekovi djeluju na tebe. - Ma, ugledao sam zmiju pod klupom, doktore!

106

Z D R AV S T V E N I H O R O S K O P

Horoskop od 22. 6 - 23. 8. 2007.
trenutku. Od 8. avgusta dobi ete priliku da promenite sve što ne valja. BIK - 21. 4 - 20. 5. Vama je akcenat na pitanje doma i porodice tokom ovog perioda smenjuju i se sa malo zabave i zadovoljstva sa decom. Ali ovo je i period pritisaka pa ispunite data obe anja, ne ostavljaju i vam mogu nost izbora. Put Venere udružen sa Saturnom gotovo dva meseca, najizrazitiji aspekt ove godine, name e prihvatanje ponu enih rešenja.Ako je izbor u prethodnom periodu ispravan, slavlje zbog uspeha sledi, u suprotnom priznajte sebi slabu procenu i grešku. Kraj jula i po etak avgusta osetljiv respiratorni sistem, alergije. BLIZANCI - 21. 5 - 20. 6. Težište djelovanja prebacujete na rešavanje finansijske situacije i zarade. Tu je pomo energijeMarsa i iznenadnih pozitivnih promena potpomognutih Uranom.Ima ete jaku intuiciju, dobre nerve i odli no opažanje, a sve usmereno vašoj budu nosti. Nemir, napetost i psihi ke krize uz mogu e infekcije disajnih puteva su potencijal zdravstvenih tegoba nekih pripadnika, ali u suštini ovaj dvomese ni period je zdravstveno povoljan s dovoljnom koli inom energije. RAK - 21. 6 - 22. 7. Dug boravak Merkura u vašem znaku ukazuje na nervozu i napetost koja e se odraziti preko stomaka, lošeg varenja i problema sa želucem. Do polovine avgusta sledi dosta komunikacije i dogovora koji mogu doneti vanredan prihod. LAV - 23. 7 - 23. 8. Zahtevan period na polju karijere naro ito je izražen u periodu od 24.7.-5.8. a to je ujedno period kad morate pravilno rasporediti svoju energiju da ne ugrozite zdravlje. Naro ito osobe sa sr anim tegobama trebaju da poštuju upute lekara i redovno uzimaju lekove. Mogu e su i tegobe vezane sa bolovima u ki mi. Izbegavajte masnu hranu bar u ovom periodu ima dovoljno svežeg vo a i povr a. DJEVICA - 24. 8 - 22. 9. Vaš vladar Merkur omogu ava ostvarenje podrške i realizaciju planova uz fleksibilan pristup. Vredan rad je prime en, ali ne o ekujte javna priznanja i nagrade jer još nije došlo vreme za to.Možete biti sumnji avi, tinjaju e nezadovoljni, ali osim sklonosti pesimizmu i depresivnosti, zdravlje bez ve ih problema. Generacije 1956-1958. zadnjih dana avgusta mogu biti izložene stresnim situacijama. VAGA - 23. 9 - 22. 10. I pored velikih planova, realizacija kao da je usporena i otežana. U julu bi ete pod pritiskom traženja odgovaruju ih

Ure uje i piše: Snežana Despot Vuleti

Planetarna konfiguracija na nebu od 22. 6 - 23. 8.
SUNCE 22.6.-23.7.u raku, 24.7.-23.8 u lavu. SRE AN RO ENDAN svim rakovima i lavovima i da ste mi živi, zdravi i voljeni. MESEC pravi dva kruga po svim znacima po evši od device i završavaju i u strelcu. MERKUR zati emo u raku gde ostaje do 4.8. retrogradan od 17.6. do 10.7., a od 5.8.do 19.8. u lavu direktan, a 20.8 ulazi u devicu. VENERA je u lavu do 15.7, kad ulazi u devicu (izgon) u kojoj 29.7 na 2° okre e retrogradno te se 10.8. vra a u sazvež e lava i ostaje. MARS napušta znak ovna (sedište) ve 25.6 i ulazi u bika (u padu) gde ostaje do 7.8., a posle tog je u blizancima. JUPITER u strelcu (sedište), retrogradan sve do 8.8 kad okre e u direktan hod na 9° strelca, prelazi put od 12-10°. SATURN u lavu (egzil), direktan hod i pre i e put od 21°-28°. URAN u ribama, retrogradan od 25.6. i prelazi put od 18°-17°. NEPTUN u vodoliji (egzaltiran) retrogradan ovog ljeta od 21°-20°. PLUTON u strelcu u retrogradnom kretanju od 27°-26°. U ovom dvomese nom periodu Mars je krivac naših zdravstvenih problema.Nalazi se u znaku svog pada u biku, a povremeno e praviti aspekte kvadrature sa Neptunom i Saturnom što e još više provocirati neprijatne situacije.Generalno mogu e su infekcije grla, ždrela, problemi sa glasom, upale sa visokom temperaturom, problemi sa tiroidnom žlezdom, te sr anim problemi. GODIŠNJI HOROSKOP RAKOVIMA ukazuje na emotivnu napetost sa estim izmenama stanja(Sunce polukvadrat sa Venerom), te strahove i fobije, ak kod nekih ekstremno do fatalisti kog stava, te sklonost povredama i mogu im operacijama(opozicija Sunca sa Plutonom), trudno u koju može ugroziti stres, (opozicija Mesec-Uran), ali tu je Jupiter u polju zdravlja koji pomaže da se sve dobro završi, a povoljan sekstil Sunca sa Marsom potpomo i e vitalnost, hrabrost i duševnu energiju, te brz oporavak od bolesti. GODIŠNJI HOROSKOP LAVOVIMA ukazuje na povoljan period za karijeru, status i finansijske pogodnosti. Ulaga e se energija, ali bi e i pozitivnih promena.Rasporedite pravilno energiju da izbegnete zdravstvene probleme (grlo,srce, cirkulacija). Mnogi e pokazati skrivenu snagu za koju nisu ni znali da je poseduju. Napeti aspekti Saturna, Neptuna i Marsa traži e rešavanje pitanja u partnerskim poslovnim vezama i donošenje odluke o statusu tih odnosa. Maj instvo može doneti kona nu odluku o statusu na relaciji bra nih odnosa.

rešenja. To je i period jake emotivne napetosti što može uticati na pritisak. ŠKORPIJA - 23. 10 - 22. 11. Tokom jula ose a ete da je vaša energija u padu, pa si priuštite jedno lepo putovanje i kvalitetan odmor, jer vas ve tokom avgusta ekaju novi izazovi i akcije. U augustu se uzdržite od prevelikih ulaganja nije vreme za to. Tokom avgusta podložnost povredama, posekotinama naro ito ruke i ramena, te mogu nost upala respiratornih organa. STRIJELAC - 23. 11 - 21. 12. Kola i i slatkiši uzimaju danak u pove anju telesne težine. Zdravlje dobro tokom ovog perioda, u avgustu mogu e nerviranje zbog rešavanja vezanih za dom i porodicu sa vašim partnerom, ali sve se može povoljno rešiti. JARAC - 22. 12 - 19. 1. Pred vama je period pritisaka i poslovnih obaveza, koje e tokom jula izazvati premor i podložnost nervozi, problemima sa cirkulacijom i srcem. Ve tokom avgusta energija se menja i ja a izdržljivost i vitalnost. VODOLIJA - 20. 1 - 19. 2. Kroz polje zdravlja u julu prolazi Sunce i ja a vitalnost, a zajedno s Merkurom daje Vam sposobnost da intuitivno osetite šta je za Vas najbolje. U avgustu zbog nekog razo arenja možete biti psihi ki osetljivi što smanjuje otpornost. Lek je dovoljno odmora i spavanja. RIBE - 20. 2 - 20. 3. Lep dvomese ni period u kom ono što ne valja samo otpada, a ono dobro, ako uspete da zadržite ostaje. Možda i previše energije dolazi, a kako je Jupiter u prirodnom polju karijere i statusa postavlja se pitanje da li napraviti radikalne promene ili zadržati postoje e stanje Merkur nudi tokom jula polaganje ispita koji mogu pomo i karijeru. Mogu nost infekcija disajnih puteva po etkom i krajem jula.

OVAN - 21. 3 - 20. 4. Do polovine jula ima ete priliku rešiti nesuglasice iz ranijeg perioda, a ovo je i povoljan period za odmor.Ve krajem jula i prvih desetak dana avgusta nepovoljnija situacija, koja može izazivati zdravstvene probleme sa donjom vilicom, infekcijske upale grla s temperaturom ili probleme sa tiroidnom žljezdom.Ne ulazite u konflikte s osobama od kojih zavisite bilo emocionalno ili poslovno, jednostavno prihvatite trenutnu situaciju, kompromis ne postoji u ovom

e-mail adresa: astros@europe.com mob. tel. 065/523-036

108

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->